Дәүләт

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.17</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Дәүләт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4041</id>
    <revision>
      <id>1303289</id>
      <parentid>1299665</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T13:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26588" sha1="6fp52k6nq2xaivp6owfgf36bsbxovf0" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{другие значения}}
'''Дәүләт''' — бер географик өлкәлә йәшәүсе [[халыҡ]]тың сәйәси берләшмәһе. Беренсе боронғо дәүләттәр [[Яҡын Көнсығыш]]та барлыҡҡа килә. Дәүләттең үҙ [[хөкүмәт]]е, халҡы һәм [[баш ҡала|баш ҡалаһы]] була.

Дәүләт — сәйәси институттар берлеге, уның төп маҡсаты йәмғиәттә берҙәмлекте һаҡлау.
Хәҙерге капиталистик дәүләттәрҙә дәүләттен маҡсаттары ошондай тип әйтелә:
* кешенең фән, ижад, шәхси, иҡтисад именлеген һаҡлау
* кешеләрҙен дөйөм булған рухи һәм материаль байлыҡтарын һаҡлау (азатлыҡ, медицина, мәғариф, юлдар, экология һәм башҡа)
* төп шарты: демократия, хакимлыҡ алған кешеләрҙе һайлау
Хәҙерге ваҡытта донъяла 200 яҡын дәүләт бар. Антарктидала дәүләт юҡ.
Община (ябай йәмғиәт) менән сағыштырғанда дәүләттә идара иткән социаль класс бар (чиновниктар). Общинала идара итеүгә һәр индивидтың хоҡуғы бар&lt;ref&gt;Пиголкин А. С., Головистикова А. Н., Дмитриев Ю. А., Саидов А. Х. ''Теория государства и права: учебник'' под редакцией А. С. Пиголкина. — Москва: Юрайт-Издат, 2005. — С. 61-63. — ISBN 5-94879-145-9.&lt;/ref&gt;.

== Дәүләттәрҙең исемдәре ==
Күпселек дәүләттәрҙең ике исеме бар: тулы (рәсми, протокол) һәм ҡыҫҡа (географик)&lt;ref&gt;[https://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm List of Countries, Territories and Currencies]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ UNGEGN World Geographical Names] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728144249/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |date=2011-07-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.fao.org/countryprofiles/iso3list/en/ Country codes/names]&lt;/ref&gt;, ҡайһы бер осраҡтарҙа тулы һәм ҡыҫҡа атамалар бер төрлө була (мәҫәлән, «Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре», «Босния һәм Герцеговина», «Венгрия», «Грузия»).

Тулы исеме (мәҫәлән, ''Чех Республикаһы'', ''Бөйөк Люксембург герцоглығы'', ''Бөйөк Британия'' һәм Т''өньяҡ Ирландияның Берләшкән Короллеге'') дәүләтте юридик шәхес (хоҡуҡ субъекты) тип атағанда, мәҫәлән, договорҙарҙа, закондарҙа, башҡа рәсми документтарҙа ҡулланыла, әммә хатта бындай осраҡтарҙа ла дәүләттең ҡыҫҡаса формаһы бирелә.
Ҡыҫҡаса исем (''Чехия'', ''Люксембург'', ''Берләшкән короллек'') дәүләт географик йә иҡтисади яҡтан телгә алынғанда ҡулланыла (йәғни 'Францияла эшләүсе', 'Грециянан экспорт…')&lt;ref&gt;[https://publications.europa.eu/code/en/en-370100.htm Countries: Designations and abbreviations to use]&lt;/ref&gt;.

== Дәүләт символдары ==
* дәүләт [[флаг]]ы
* дәүләт [[герб]]ы
* дәүләт [[гимн]]ы

=== Халыҡ-ара хоҡуҡта дәүләт билдәләмәһе ===
Иң эре халыҡ-ара Берҙәм Милләттәр Ойошмаһының территория дәүләт булыуын йәки булмауын фиксациялау хоҡуғы юҡ. Яңы дәүләтте танырға дәүләт мәжбүр. 1993 йылда [[Конвенция Монтевидео]] дәүләттен билдәләмәһен бирҙе. Ошо документ буйынса дәүләттен 4 билдәһебулырға тейеш (территория, кеше, хөкүмәт, башҡа дәүләттәр менән бәйләнештәр төҙөү һәләте).
&lt;ref&gt;[http://www.un.org/russian/question/faq/fs2.htm Каким образом новое государство или правительство добиваются признания со стороны Организации Объединённых Наций? Каким образом та или иная страна вступает в ООН в качестве государства-члена?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423231025/http://www.un.org/russian/question/faq/fs2.htm |date=2012-04-23 }} Неофициальный документ ООН для информации.&lt;/ref&gt;.

== Дәүләттең билдәһе ==
Дәүләт — закондарға һәм традицияларға таянып, үҙ ағзалары араһында тәртип мөнәсәбәттәрен тәьмин итеүсе социаль институт. Уны башҡа социаль институттарҙан айырып торған бер нисә билдә бар.

* Территориаль нигеҙҙә халыҡтың бүленеше һәм ойошторолоуы
* Суверенитет, йәғни дәүләт территорияһында башҡа дәүләттәргә бойондороҡһоҙ берҙәм власть булыуы. Суверенитет властың халыҡҡа асыҡ характерын, халыҡҡа хеҙмәт иткәнен билдәләй. (Монтевидео конвенцияһында билдәләнмәгән.)
* Дәүләт менән идара итеү буйынса махсуслашҡан, шулай уҡ дәүләт ҡарарҙарын үтәүҙе тәьмин итеү йүнәлешендә эшләгән кешеләр төркөмө (шул иҫәптән армия, полиция, төрмә) барлығы.
* Дәүләт, дәүләт аппаратын да индереп, үҙ ғәмәлдәрен тормошҡа ашырғанда, [[һалым]], пошлина һәм башҡа йыйымдарҙан килгән аҡсаны тотона.
* Дәүләт үҙенең бөтә территорияһында башҡарылыу мотлаҡ булған закондар һәм башҡа норматив хоҡуҡи акттарҙы ҡабул итеү буйынса ғәҙәттән тыш хоҡуҡҡа эйә.

=== Фәндә дәүләт билдәләмәһе ===
Лазарев Валерий Васильевич дәүләтте ошолой тип билдәләй: дәүләт — сәйәси хакимлыҡты ойоштороусы, идара итеүсе синыфтың йәки бөтә халыҡтың хыялдарын тормошҡа ашырыусы махсус аппарат&lt;ref&gt;Общая теория права и государства: Учебник. Под ред. [[Лазарев, Валерий Васильевич|Лазарева В. В.]]. — М.,1994. — С.23&lt;/ref&gt;.

=== Платон ҡарашы ===
{{main|Дәүләт (Платон)}}
[[Платон]] дәүләттең килеп сығыуы тураһында ла иғтибарға лайыҡ фекер күтәрә. Дәүләттең ойошоу сәбәбе — ихтыяж.
Платон дәүләт менән идара итеүҙең өс формаһын атай: [[монархия]], аристократия һәм [[демократия]]. Ошо өс форманың һәр ҡайһының эсендә ул икешәр вариантты — барлығы алты вариантты күрә. Мәҫәлән, монархия ул — бер кешенең хакимлығы. Ошо форманың бер варианты — законлы монархия (батша), икенсе варианты — көсләү ысуллы монархия (тиран). Аристократия иһә — бер нисә (бер төркөм) кешенең хакимлығы. Уның варианттары: яҡшы кешеләрҙең һәм насар кешеләрҙең (олигархия) хакимлығы. Демократия — күптәрҙең хакимлығы.
[[Демократия]] — [[закон]]да нигеҙләнгән формаларҙан иң насар.

=== Аристотель ҡарашы ===
[[Аристотель]] буйынса дәүләт [[ғаилә]]ләр, ырыуҙар араһында имен тормошҡа ынтылыш нигеҙендә төҙөлә. Ул үҙенең «Сәйәсәт» тигән трактатында йәмғиәт һәм дәүләт менән идара итеү хаҡындағы ҡараштарын яҙа.

=== Гегель ҡарашы ===
[[Георг Вильһельм Фридрих Гегель|Гегель]] буйынса дәүләт — объектив Рухтың иң юғары күренеше. Бер кешенең азатлығы бөтә кешеләр берҙәмлектә, был дәүләт — абсолют үҙмаҡсат (Selbstzweck).
Милли дәүләттәрҙә халыҡ Рухы (Volksgeister) тормошҡа ашырыла. Уларҙын тарихи яҙмышта Рухты диалектик ҡәүете эшләй. Ул алмаштырып үҙ аңлау азатлыҡҡа килә.

=== Конфуций ҡарашы ===
[[Конфуций]] дәүләт — ҙур ғаилә, тип иҫәпләй. Ил башлығының маҡсаты — халыҡты ашатыу һәм өйрәтеү. Байҙарға һәм ярлыларға бүленеү насар түгел.

=== Аврелий Августин ҡарашы ===
[[Аврелий Августин]] буйынса дәүләт — кешеләргә беренсе гонаһ эшләү өсөн яза, дәүләт эсендә бер кешеләр икенселәренә буйһона. Дәүләт бәхет өсөн түгел, ә кешеләр тормош кисереү өсөн кәрәк. Ғәҙел дәүләт — [[Христианлыҡ|христиан]] дәүләт. Августин Аврелий буйынса донъяуи дәүләт — гонаһ иле, уның прототибы — [[Рим]].

=== Георг Пухта (1789—1846) ҡарашы ===
Георг Пухта (1789—1846) буйынса дәүләт халыҡ рухы менән төҙөлә. Георг Пухта монархияға нигеҙләнгән дәүләт төҙөлөшөн яҡлай.

== Дәүләт формалары ==
Дәүләт формаһы — структура, дәүләттең эске ҡоролошоноң билдәле бер моделе, шул иҫәптән уның дәүләт ҡоролошо, принциптары, дәүләт власы органдарының формалашыу һәм үҙ-ара эш итеү ысулдары, шулай уҡ айырым дәүләт сәйәсәтен тормошҡа ашырыуҙы тәьмин итеүсе сәйәси режим&lt;ref&gt;Теория государства и права / Под ред. Пиголкина А. С. — Изд-во: Городец, 2003. — С. 42.&lt;/ref&gt;.
Дәүләт формаларын классификациялауҙың түбәндәге төп параметрҙары бар&lt;ref name=&quot;брэ&quot; /&gt;:
* '''Дәүләт власы формаһы''' — дәүләт власы органдарын ойоштороу системаһы, уларҙың үҙ-ара һәм халыҡ менән мөнәсәбәттәре; төп миҫалдар — [[монархия]] һәм [[республика]].
* '''Дәүләт ҡоролошо формаһы''' — дәүләттең территориаль ҡоролошо системаһы, уның өлөштәренең бер-береһе менән үҙ-ара бәйләнеше; [[унитар дәүләт]] һәм [[федерализм|федерация]] төп миҫал булып тора.
* '''Сәйәси режим''' — дәүләт власын тормошҡа ашырыу ысулы; миҫалдар: [[демократия]], [[олигархия]], [[авторитаризм]], [[тоталитаризм]].

== Дәүләттең барлыҡҡа килеүе ==
Власть учреждениеларының формалары һәм, дөйөм алғанда, мотлаҡ тәртип нормалары тәү башлап йәмғиәт үҫешенең тәүтормош стадияһында барлыҡҡа килә. Был осорға сәйәси властың һәм дәүләт институттарының булмауы хас. Социаль нормалар был осорҙа ғөрөф-ғәҙәттәр, йолалар, йолалар һәм тыйыу характерына эйә.

Боронғо көнсығыш дәүләттәре (хәҙерге [[Ираҡ]], [[Мысыр]], [[Һиндостан]], [[Ҡытай]] территорияһында) хәҙерге заман мәғәнәһендә иң боронғо билдәле дәүләттәр булып тора. Дәүләттәрҙең барлыҡҡа килеү сәбәптәре тураһында бер ниндәй ҙә консенсус юҡ: социаль договор теорияһы һәм материалистик теория кеүек бер нисә теория бар, әммә уларҙың береһе лә һуңғы хәҡиҡәт була алмай.

== Дәүләт үҫешенең этаптары ==
Дәүләт үҫешенең өс төп этабы бар&lt;ref&gt;[[Гринин, Л. Е.]] Государство и исторический процесс. Эпоха формирования государства: общий контекст социальной эволюции при образовании государства. — М.: Комкнига, 2007. — 272 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Гринин, Л. Е.]] Государство и исторический процесс. Эволюция государственности: от раннего государства к зрелому. — М.: Комкнига, 2007. — 368 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Гринин, Л. Е.]] Государство и исторический процесс. Политический срез исторического процесса. — М.: Комкнига, 2007. — 240 с.&lt;/ref&gt;:

* иртә дәүләт ойоштороу һәм социаль яҡтан тулы түгел. Франктар дәүләте, нормандарға тиклемге Англия, Киев Русе, боронғо полистар иртә дәүләттәргә миҫал булып тора. Иртә дәүләт концепцияһын голланд сәйәси антропологы Х. Я.M. Классен һәм уның авторҙаштары эшләй.&lt;ref&gt;Claessen, H. J. M., Hagesteijn, R. R., and van de Velde, P. 2008. The Early State Today. Social Evolution &amp; History 7(1)&lt;/ref&gt;;
* үҫешкән дәүләт — ҡатлам-корпоратив дәүләт, власты мотлаҡ үҙәкләштереү, уның бөтә учреждениеларының юғары үҫеше менән ҡылыҡһырлана. Тәүге үҫешкән дәүләттәр Мысырҙа, Месопотамияла һәм Ҡытайҙа барлыҡҡа килә;
* Өлгөрөп еткән дәүләт, синыфтары, милләттәре, милләтселеге булған сәнәғәт йәмғиәтен кәүҙәләндергән иң үҫешкән структура — капитализм үҫеше һәм сәнәғәт революцияһы һөҙөмтәһе, йәғни бөтөнләй икенсе етештереү нигеҙенә эйә; өлгөрөп еткән дәүләттәрҙең айырмалы үҙенсәлеге булып уларҙың дөйөм милли мәҙәниәтле милләткә (милләттәргә) таяныуы тора. Тәүге үҫешкән илдәр XVII—XVIII быуаттарҙа [[Англия]] һәм [[Франция]] һәм бер ни тиклем һуңыраҡ [[Ҡытай]] тип таныла.

== Дәүләт хеҙмәте ==
Рәсәйҙә дәүләт хеҙмәте 58-се һанлы «Рәсәй Федерацияһы дәүләт хеҙмәте системаһы тураһында» федераль закон буйынса көйләнә.
Һәр чиновник '''Класс дәрәжәһе''' буйынса айырыла.
'''Класс дәрәжәһе''' — [[Рәсәй Федерацияһы]]нда федераль, региональ дәүләт хеҙмәткәренең квалификация күрһәткесе.

=== Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждан хеҙмәтенең класс дәрәжәләре ===
Юғары тѳркѳмө:
* Рәсәй Федерацияһының 1 класлы ғәмәлдәге (мөхбир) дәүләт кәңәшсеһе
* Рәсәй Федерацияһының 2 класлы ғәмәлдәге (мөхбир) дәүләт кәңәшсеһе
* Рәсәй Федерацияһының 3 класлы ғәмәлдәге (мөхбир) дәүләт кәңәшсеһе

Баш тѳркѳмө:
* Рәсәй Федерацияһының 1 класлы дәүләт кәңәшсеһе
* Рәсәй Федерацияһының 2 класлы дәүләт кәңәшсеһе
* Рәсәй Федерацияһының 3 класлы дәүләт кәңәшсеһе

Башҡарыусы тѳркѳмө:
* Рәсәй Федерацияһының 1 класлы кәңәшсеһе
* Рәсәй Федерацияһының 2 класлы кәңәшсеһе
* Рәсәй Федерацияһының 3 класлы кәңәшсеһе

Баш тѳркѳмө:
* Рәсәй Федерацияһының 1 класлы референты
* Рәсәй Федерацияһының 2 класлы референты
* Рәсәй Федерацияһының 3 класлы референты

Кесе тѳркѳмө:
* Рәсәй Федерацияһының 1 класлы кәтибе
* Рәсәй Федерацияһының 2 класлы кәтибе
* Рәсәй Федерацияһының 3 класлы кәтибе

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Государство
|Портал       = 
|Викисловарь  = государство
|Викицитатник = Государство
|Викитека     = Государство
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = 
}}
* ''[[Виттфогель, Карл Август|Виттфогель К.]]'' «[http://samlib.ru/s/strahow_a_a/wittfogel-oriental-despotism.shtml Деспотизм Востока. Сравнительное исследование тотальной власти.]»
* {{статья
|заглавие = Государство
|ссылка = http://abc.informbureau.com/html/ainoaadnoai.html
|издание = Экономический словарь
}}
* [http://philosophicalclub.ru/content/docs/sb-final.html ''Государство как произведение искусства: 150-летие концепции: Сб. статей''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720202917/http://philosophicalclub.ru/content/docs/sb-final.html |date=2011-07-20 }} // Институт философии РАН, Московско-Петербургский философский клуб; Отв. ред. [[Гусейнов, Абдусалам Абдулкеримович|А. А. Гусейнов]]. — М.: [[Летний сад (издательство)|Летний сад]], 2011. — 288 с. (PDF-версия)]
* {{статья
| автор         = Иванов С. С.
| заглавие      = О нравственном преобразовании сущности государства
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2011/5/Ivanov_Essence-of-State/
| автор издания = 
| издание       = Информационный гуманитарный портал «[[Знание. Понимание. Умение]]»
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2011
| том           = 
| номер         = 5 (сентябрь-октябрь)
| страницы      = 
}}
* ''[[Кропоткин, Пётр Алексеевич|Кропоткин П. А.]]'' [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHUmstTklmUWQzZk0/view Государство и его роль в истории]
* ''[[Ленин, Владимир Ильич|Ленин В. И.]]'' [http://www.marxists.org/russkij/lenin/works/lenin007.htm Государство и революция]
* [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=72&amp;Itemid=1&amp;mosmsg=%D3%F1%EF%E5%F8%ED%EE+%F1%EE%F5%F0%E0%ED%B8%ED%21 Логика эволюции политической организации государств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120406072315/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=72&amp;Itemid=1&amp;mosmsg=%D3%F1%EF%E5%F8%ED%EE+%F1%EE%F5%F0%E0%ED%B8%ED%21 |date=2012-04-06 }}
* [http://philosophicalclub.ru/content/docs/fp/fp.html ''Философия права в начале 21-го столетия через призму конституционализма и конституционной экономики''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720165045/http://philosophicalclub.ru/content/docs/fp/fp.html |date=2011-07-20 }} // Московско-Петербургский философский клуб

{{ВС}}
{{ТГП}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья|автор=П. Д. Баренбойм, А. В. Захаров |заглавие=Пакт Рериха как этап внедрения в жизнь эстетической концепции правового государства Николая Рериха|издание=Журнал зарубежного законодательства и сравнительного правоведения |номер=2 |год=2010}}
* ''Власов В. И.'' Теория государства и права: учебник для высших юридических учебных заведений и факультетов. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2002. — С. 70-75. — ISBN 5-222-02434-2.
* {{книга|автор=[[Гринин, Леонид Ефимович|Гринин Л. Е.]] |год=2007 |ссылка=http://urss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&amp;page=Book&amp;id=53187&amp;lang=Ru&amp;blang=ru&amp;list=Found|заглавие=Государство и исторический процесс |место={{М.}} |издательство=КомКнига}}
* {{книга|автор =[[Ильин, Виктор Васильевич (философ)|Ильин В. В.]], [[Ахиезер, Александр Самойлович|Ахиезер А. С.]]|часть= |заглавие =Российская государственность: истоки, традиции, перспективы |ссылка= |издание = |место=М.|издательство=Издательство МГУ |год=1997 |том= |страницы= |страниц=384 |серия=Теоретическая политология, мир России и Россия в мире |isbn =5-211-03762-6 |тираж = }}
* {{книга|автор=[[Крадин, Николай Николаевич|Крадин Н. Н.]]|год=2001|заглавие=Политическая антропология |место={{М.}} |издательство=Ладомир}}
* {{книга|автор=Малков С. Ю.|заглавие=Логика эволюции политической организации государства |ссылка=http://urss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&amp;page=Book&amp;id=53074&amp;lang=Ru&amp;blang=ru&amp;list=Found |серия=История и Математика: Макроисторическая динамика общества и государства|место={{М.}}|издательство=КомКнига |год=2007 |страницы=142—152}}
* {{книга|ссылка=http://marsexxx.com/lit/martin_van_creveld-the_rise_and_decline_of_the_state.htm|автор=Мартин ван Кревельд.|заглавие=Расцвет и упадок государства}}
* ''Пиголкин А. С., Головистикова А. Н., Дмитриев Ю. А., Саидов А. Х.'' Теория государства и права: учебник под редакцией А. С. Пиголкина. — Москва: Юрайт-Издат, 2005. — С. 61-63. — ISBN 5-94879-145-9.философский клуб. — М.: [[Летний сад (издательство)|Летний сад]], 2010. ISBN 978-5-98856-119-4
* {{книга|ссылка=http://marsexxx.com/lit/nozik-anarchy.htm|автор=Роберт Нозик.|заглавие=Анархия, государство и утопия}}
* {{книга|ссылка=http://marsexxx.com/lit/jasay-the-state.htm|автор=Энтони де Ясаи.|заглавие=Государство}}
* Бредихин А. Л. Суверенитет как политико-правовой феномен: монография. — М.: Инфра-М,2012.
* ''[[Ротбард, Мюррей|Мюррей Ротбард]]''. Анатомия государства.
* ''[[Франц Оппенгеймер]]''. [[Государство (Оппенгеймер)|Государство]].

[[Категория:Дәүләт]]
[[Категория:Социаль институт төрҙәре]]</text>
      <sha1>6fp52k6nq2xaivp6owfgf36bsbxovf0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шоңҡар (журнал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7066</id>
    <revision>
      <id>1303309</id>
      <parentid>1303216</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T06:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1303309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14232" sha1="scimhtwv5lzcw6aop4pld828z0rpvi8" xml:space="preserve">{{Infobox
 | стиль = 2
 | башлыҡ Журнал
 | рәсем исеме  = {{{Рәсем|shonkar.gif}}}
 | рәсем тексы  = Шоңҡар

 | тасуирлама1 = | мәғлүмәт1 = Башҡортостан йәштәренәң ижтимағи-сәйәси журналы
 | тасуирлама2 = Индексы | мәғлүмәт2 = 450001
 | тасуирлама3 = Адресы | мәғлүмәт3 = Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан Республикаһы, Өфө ҡалаһы, Октябрь проспекты, 2.


 | тасуирлама4 =Телефон| мәғлүмәт4 = 8(3472)2777992
 | тасуирлама5 = E-mail:  | мәғлүмәт5 = shonkar@yandex.ru
 | тасуирлама6 =    Website: | мәғлүмәт6 = http://www.shonkar.ru
 | тасуирлама7 = Тиражы | мәғлүмәт7 = 6 506 дана
}}
'''«Шоңҡар»''' — [[Башҡортостан]] йәштәренен ижтимағи-сәйәси журналы.

== Тарихы ==
[[1990]] йылдарға тиклем [[башҡорттар|башҡорт]] йәштәре өсөн үҙ аллы бер ниндәй ҙә баҫма булмай. «[[Ленинец|Ленинсы]]» нигеҙендә башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы ''[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]'' гәзите барлыҡҡа килё. Шул уҡ ваҡытта йәштәр журналы асыу мәсьәләһе тыуа.

Ул саҡта йәштәр журналы [[Ағиҙел (журнал)|''Ағиҙел'']] журналында ''Журнал эсендә журнал'' булып сыға. Артабан [[1993]] йылдың аҙағында [[«Китап» нәшриәте|Башҡортостан китап нәшриәте]] альманах рәүешендә йәштәр журналының тәүге һанын нәшер итә.
[[1994]] йылдың ғинуарында рәсми теркәлеү үткәндән һуң, ''Шоңҡар'' журналы, үҙ аллы баҫма булараҡ, нәшер ителә. Тиражы 9200 данаға барып етә.

== Бөгөнгөһө ==
''Шоңҡар'' буш урында барлыҡҡа килмәне. [[1990]] йылдар барышында, [[башҡорттар|башҡорт халҡы]]ның милли үҙаңы уянып, рухи ҡиммәттәргә сарсаған мәл ине. Ошоға тиклем башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы бер ниндәй ҙә баҫма булманы. «Ленинсы» гәзите урыҫ телендә нәшер ителгән [[Молодёжная газета|«Ленинец»тың]] дубляжы, йәғни туранан-тура тәржемәһе генә ине. Милли хәрәкәттең көсәйеүе һөҙөмтәһендә, башҡорт халҡы, айырыуса йәштәр тырышлығы менән «Ленинсы» нигеҙендә башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы «Йәшлек» гәзите барлыҡҡа килде һәм ул халҡыҡтың милли үҙаңын уятыуға, асылына ҡайтыуға ғәйәт ҙур өлөш индерҙе. Әммә быуа йырылып аҡҡандағы шикелле оператив жанрҙағы гәзит кенә рухи ихтыяжды ҡәнәғәтләндереп бөтмәне: йәштәр өсөн махсус журнал асыу зарурлығы ҡалҡып сыҡты.

Бәхәс юҡ: теләк кенә эштең шунда уҡ хәл ителеүен аңлатмай әле, барыһы ла бөртөкләп йыйыла. [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналының]] ул саҡтағы баш мөхәррире, [[башҡорт әҙәбиәте]] аҡһаҡалы [[Рафиҡов Булат Заһрый улы|Булат Рафиҡов]] ошо абруйлы баҫмала ижади йәштәр өсөн «Журнал эсендә журнал» сығарырға ҙур тәүәккәллек ҡылды. Артабан [[1993]] йылдың аҙағында [[«Китап» нәшриәте|Башҡортостан китап нәшриәте]] альманах рәүешендә йәштәр журналының тәүге һанын нәшер итте. Ә инде [[1994]] йылдың ғинуарында рәсми теркәлеү үткәндән һуң, «Шоңҡар» журналы, үҙ аллы баҫма булараҡ, үҙенең донъяға тыуыуы хаҡында хәбәр итте.

Баҫманың тәүге баш мөхәррире итеп шағирә [[Таңһылыу Ҡарамышева]] тәғәйенләнде. Ул ҡыҫҡа ваҡыт эсендә, барлыҡ ойоштороу мәсьәләләрен хәл итеп, ижади коллектив туплап өлгөрҙө. Журнал уҡыусылар яңы баҫманың барлыҡҡа килеүен дәррәү ҡабул итте, төрлө кәңәш-тәҡдимдәр менән редакцияға хаттар яуҙы. Был иһә коллективты рухландырып эштәренә ҡанат ҡуйҙы. Әлегәсә билдәһеҙ журналдың шунда уҡ 5 мең тираж йыйыуы тап шул хаҡта һөйләй. Баҫманың баш мөхәррире итеп билдәле яҙыусы [[Әминев Әмир Мөхәмәт улы|Әмир Әминев]] тәғәйенләнгәндән һуң «Шоңҡар»ҙың биҙәлеше тағы ла яҡшырҙы, форматы ҙурайҙы, уның һандан һанға йөкмәткеһе байыны. [[Бикбаев Рауил Төхфәт улы|Рауил Бикбаев]], [[Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы|Йыһат Солтанов]], [[Рәшит Солтангәрәев]], [[Рәшит Шәкүр]] кеүек башҡорт халҡының билдәле шәхестәре менән бер рәттән яңы авторҙар барлыҡҡа килде һәм улар, [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәттә]] үҙҙәренең урынын табып, башҡорттоң ижади интеллигенцияһы сафын тулыландырҙы. Әлбиттә, [[Башҡортостан|республика]] башҡа журналдарҙан күпкә йәш 15 йыллыҡ тарихы булған «Шоңҡар»ға байҡауҙы оҙаҡ дауам итергә мөмкин булыр ине.

Бөгөнгө көндә редакция заманса техник ҡорамалдар менән тәьмин ителгән. Был тәңгәлдә редакция коллективы Башҡортостан Хөкүмәте эргәһендәге Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡҡа рәхмәт белдерә.

[[2007 йыл]]дан «Шоңҡар»ҙың тышлығы сифатлы ҡағыҙҙа баҫыла башланы һәм был фоторәсемдәр һәм һүрәттәрҙең сифатында ҙур сағылыш тапты. Был иһә биҙәлеш тәңгәлендә баҫманың үҙ йөҙөн булдырыуҙа редакцияның ижади коллективына киң мөмкинлектәр асты. Сығымдар тулыһынса республика бюджетынан ҡаплана.

Редакцияла тиҫтерҙәренең тормошон яҡшы аңлаған бары тик йәштәр эшләй. («Шоңҡар» журналы коллективы республика гәзит-журналдары араһында иң йәше, коллективтың уртаса йәше — 27,5).

{{Цитата|Беҙҙең коллектив бер ҡасан да эҙләнеүҙән туҡтамай, сөнки ваҡыт тигәнең һаман алға елә һәм журнал уҡыусыларҙың талаптары ла арта. Беҙ һәр саҡ йәштәрҙе ниҙәр ҡыҙыҡһындырыуын, уларҙың нимәләр хаҡында уҡырға теләүҙәрен иҫәпкә алабыҙ һәм журнал биттәрендә төрлө ҡатлам уҡыусыларға үҙе теләгән рухи аҙығын бирергә тырышабыҙ. Матбуғат баҙарын мотлаҡ белеү кәрәк бөгөнгө көндә. Шулай ҙа «Шоңҡар» үткәргән төп сәйәсәт — бөгөнгө шарттарҙа йәштәр упҡынға ҡолап төшмәй, заманаһына ҡулайлашырға өйрәнһен, үҙен, ғаиләһен, тыуған Башҡортостанын яҡлай белһен, башҡорт халҡын Ер йөҙөндә һаҡлап ҡалдырыу ғына түгел, артабан да ишәйтһен. Шуға ла беҙҙең геройҙарыбыҙ — Башҡортостаныбыҙҙа ғына түгел, тыуған тупрағынан айырылып башҡа төбәктәргә, хатта сит илдәргә китеп ниндәйҙер уңышҡа өлгәшкән, тормошҡа үҙ аллы ҡарашы булған йәштәр. Беҙ тап шундайҙарҙы өлгө итеп ҡуябыҙ ҙа инде. Юҡһа әле һаман кемдәндер көтөү ҡаныбыҙға артыҡ һеңгән шул. Бөгөнгө башҡорт йәштәре бына ошо сирҙән тамам арынырға тейеш. Мәғлүм, ҙур маҡсаттарға өлгәшеү өсөн беҙгә һәр яҡлап та башҡа милләттәрҙән ҡалышырға ярамай. 

Журналыбыҙ һауаларҙа йөҙмәй, донъяуи мәсьәләләрҙе хәл итеп практик йүнәлеш алыуы менән ота тиер инем. Мәҫәлән, «Шоңҡар»ҙа сыҡҡан мәҡәләләргә бәйле өлкән кластарҙа һөйләшеүҙәр, диспуттар үткәрелеүе, Президентыбыҙ Мортаза Ғөбәйҙулла улы Рәхимов тарафынан ''Эскелеккә, наркоманияға һәм тәмәке тартыуға ҡаршы көрәш'' иғлан ителгән йылда мәктәптәрҙәге махсус дәрестәрҙә беҙҙә донъя күргән материалдарҙың ярҙам иткәне өсөн бик күп уҡытыусыларҙан рәхмәт һүҙҙәре ишетеү редакция коллективына дәрт-илһам өҫтәне. Иманыбыҙ камил: баҫма кешегә тормошта аныҡ йүнәлеш бирһә йәки ярҙам күрһәтһә, уға мотлаҡ яҙыласаҡтар.}} — тип белдерә журнал хеҙмәткәре Шамил Яубаҫаров.

== Журналдың сайты ==
Сайт «Шоңҡар» — «Шоңҡар» башҡорт йәштәре журналының рәсми сайты. Әлеге ҡиәфәттә донъяны солғаған интернет селтәрендә сабый ғына кеүек, әммә йөкмәткеһенең байлығы, [[Башҡортостан]], [[Рәсәй]] һәм донъя яңылыҡтарынан артта ҡалмауы йәһәтенән саф башҡортса «һөйләшеүсе» сайттар араһында алдынғылар сафында.

Сайттың тарихына килгәндә, әлбиттә, ул элек тә бар ине. Әммә уның эстетик йөҙө, сикле функциональ мөмкинлектәре журнал етәкселеген, коллективын да ҡәнәғәтләндермәй ине. Һөҙөмтәлә — интернет селтәрендә әле күргән сайтығыҙ бар булды.
www.shonkar.ru бөгөндән ниндәй яңылыҡтар тәҡдим итә, тиһәгеҙ, бәлки, абайлағанһығыҙҙыр. Сайтта күренекле журналистарҙың, [[мәғариф]] өлкәһендә эшләүсе, студенттарҙың блогтары булдырылған. «Мәғлүмәтле, тимәк, ҡораллы» тигән ҡараштан сығып эш итә, сайтты төҙөүселәр. Яңылыҡтар, үкенескә ҡаршы, айына бер генә тапҡыр сыҡҡан журналдың сығыуын көтөп ятмай — тәүлек әйләнәһенә :) яңыртылып тора. Даирәһе лә киң: [[мәҙәниәт]], [[сәйәсәт]], [[хоҡуҡ]], йәштәр сәйәсәте, [[спорт]] яңылыҡтары һәм башҡалар.

== Журнал рубрикалары ==
* Самауырҙы йыҡҡансы
* Йәшәйеш
* Түңәрәк өҫтәл
* Мәшһүр ҡурайсылар
* Табип мөйөшө
* Донъя кухнялары
* Ғибрәт
* Сәйәхәтнамә
* Ижтимағи мөнбәр
* Әҙәм һәм Һауа
* Сыҡ майҙанға
* Илһам
* Ижад кухняһы
* Тарихнамә
* Барсынһылыу
* Мәғрифәт
* Телебеҙҙә — көнөбөҙ
* Үҙ-үҙем менән әңгәмә
* Мөғжизәле донъя
* Сәсмәүер
* Кәсеп
* Ҡараш
* Күңел һандығы

== Һылтанмалар ==
* [http://шонкар.рф Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171205214547/http://xn--80atidn7b.xn--p1ai/ |date=2017-12-05 }}
* [http://www.shonkar.ru/ Икенсе сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101001024050/http://shonkar.ru/ |date=2010-10-01 }}


[[Категория:Алфавит буйынса журналдар]]
[[Категория:Башҡорт телендә журналдар]]
[[Категория:Шоңҡар (журнал)]]</text>
      <sha1>scimhtwv5lzcw6aop4pld828z0rpvi8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303310</id>
      <parentid>1303309</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T06:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>1303310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14232" sha1="5qd2uhm17nxirwxz319u7989n2sd3s3" xml:space="preserve">{{Infobox
 | стиль = 2
 | башлыҡ Журнал
 | рәсем исеме  = {{{Рәсем|shonkar.gif}}}
 | рәсем тексы  = Шоңҡар

 | тасуирлама1 = | мәғлүмәт1 = Башҡортостан йәштәренәң ижтимағи-сәйәси журналы
 | тасуирлама2 = Индексы | мәғлүмәт2 = 450001
 | тасуирлама3 = Адресы | мәғлүмәт3 = Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан Республикаһы, Өфө ҡалаһы, Октябрь проспекты, 2.


 | тасуирлама4 =Телефон| мәғлүмәт4 = 8(3472)2777992
 | тасуирлама5 = E-mail:  | мәғлүмәт5 = shonkar@yandex.ru
 | тасуирлама6 =    Website: | мәғлүмәт6 = http://www.shonkar.ru
 | тасуирлама7 = Тиражы | мәғлүмәт7 = 6 506 дана
}}
'''«Шоңҡар»''' — [[Башҡортостан]] йәштәренен ижтимағи-сәйәси журналы.

== Тарихы ==
[[1990]] йылдарға тиклем [[башҡорттар|башҡорт]] йәштәре өсөн үҙ аллы бер ниндәй ҙә баҫма булмай. «[[Ленинец|Ленинсы]]» нигеҙендә башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы ''[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]'' гәзите барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта йәштәр журналы асыу мәсьәләһе тыуа.

Ул саҡта йәштәр журналы [[Ағиҙел (журнал)|''Ағиҙел'']] журналында ''Журнал эсендә журнал'' булып сыға. Артабан [[1993]] йылдың аҙағында [[«Китап» нәшриәте|Башҡортостан китап нәшриәте]] альманах рәүешендә йәштәр журналының тәүге һанын нәшер итә.
[[1994]] йылдың ғинуарында рәсми теркәлеү үткәндән һуң, ''Шоңҡар'' журналы, үҙ аллы баҫма булараҡ, нәшер ителә. Тиражы 9200 данаға барып етә.

== Бөгөнгөһө ==
''Шоңҡар'' буш урында барлыҡҡа килмәне. [[1990]] йылдар барышында, [[башҡорттар|башҡорт халҡы]]ның милли үҙаңы уянып, рухи ҡиммәттәргә сарсаған мәл ине. Ошоға тиклем башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы бер ниндәй ҙә баҫма булманы. «Ленинсы» гәзите урыҫ телендә нәшер ителгән [[Молодёжная газета|«Ленинец»тың]] дубляжы, йәғни туранан-тура тәржемәһе генә ине. Милли хәрәкәттең көсәйеүе һөҙөмтәһендә, башҡорт халҡы, айырыуса йәштәр тырышлығы менән «Ленинсы» нигеҙендә башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы «Йәшлек» гәзите барлыҡҡа килде һәм ул халҡыҡтың милли үҙаңын уятыуға, асылына ҡайтыуға ғәйәт ҙур өлөш индерҙе. Әммә быуа йырылып аҡҡандағы шикелле оператив жанрҙағы гәзит кенә рухи ихтыяжды ҡәнәғәтләндереп бөтмәне: йәштәр өсөн махсус журнал асыу зарурлығы ҡалҡып сыҡты.

Бәхәс юҡ: теләк кенә эштең шунда уҡ хәл ителеүен аңлатмай әле, барыһы ла бөртөкләп йыйыла. [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналының]] ул саҡтағы баш мөхәррире, [[башҡорт әҙәбиәте]] аҡһаҡалы [[Рафиҡов Булат Заһрый улы|Булат Рафиҡов]] ошо абруйлы баҫмала ижади йәштәр өсөн «Журнал эсендә журнал» сығарырға ҙур тәүәккәллек ҡылды. Артабан [[1993]] йылдың аҙағында [[«Китап» нәшриәте|Башҡортостан китап нәшриәте]] альманах рәүешендә йәштәр журналының тәүге һанын нәшер итте. Ә инде [[1994]] йылдың ғинуарында рәсми теркәлеү үткәндән һуң, «Шоңҡар» журналы, үҙ аллы баҫма булараҡ, үҙенең донъяға тыуыуы хаҡында хәбәр итте.

Баҫманың тәүге баш мөхәррире итеп шағирә [[Таңһылыу Ҡарамышева]] тәғәйенләнде. Ул ҡыҫҡа ваҡыт эсендә, барлыҡ ойоштороу мәсьәләләрен хәл итеп, ижади коллектив туплап өлгөрҙө. Журнал уҡыусылар яңы баҫманың барлыҡҡа килеүен дәррәү ҡабул итте, төрлө кәңәш-тәҡдимдәр менән редакцияға хаттар яуҙы. Был иһә коллективты рухландырып эштәренә ҡанат ҡуйҙы. Әлегәсә билдәһеҙ журналдың шунда уҡ 5 мең тираж йыйыуы тап шул хаҡта һөйләй. Баҫманың баш мөхәррире итеп билдәле яҙыусы [[Әминев Әмир Мөхәмәт улы|Әмир Әминев]] тәғәйенләнгәндән һуң «Шоңҡар»ҙың биҙәлеше тағы ла яҡшырҙы, форматы ҙурайҙы, уның һандан һанға йөкмәткеһе байыны. [[Бикбаев Рауил Төхфәт улы|Рауил Бикбаев]], [[Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы|Йыһат Солтанов]], [[Рәшит Солтангәрәев]], [[Рәшит Шәкүр]] кеүек башҡорт халҡының билдәле шәхестәре менән бер рәттән яңы авторҙар барлыҡҡа килде һәм улар, [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәттә]] үҙҙәренең урынын табып, башҡорттоң ижади интеллигенцияһы сафын тулыландырҙы. Әлбиттә, [[Башҡортостан|республика]] башҡа журналдарҙан күпкә йәш 15 йыллыҡ тарихы булған «Шоңҡар»ға байҡауҙы оҙаҡ дауам итергә мөмкин булыр ине.

Бөгөнгө көндә редакция заманса техник ҡорамалдар менән тәьмин ителгән. Был тәңгәлдә редакция коллективы Башҡортостан Хөкүмәте эргәһендәге Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡҡа рәхмәт белдерә.

[[2007 йыл]]дан «Шоңҡар»ҙың тышлығы сифатлы ҡағыҙҙа баҫыла башланы һәм был фоторәсемдәр һәм һүрәттәрҙең сифатында ҙур сағылыш тапты. Был иһә биҙәлеш тәңгәлендә баҫманың үҙ йөҙөн булдырыуҙа редакцияның ижади коллективына киң мөмкинлектәр асты. Сығымдар тулыһынса республика бюджетынан ҡаплана.

Редакцияла тиҫтерҙәренең тормошон яҡшы аңлаған бары тик йәштәр эшләй. («Шоңҡар» журналы коллективы республика гәзит-журналдары араһында иң йәше, коллективтың уртаса йәше — 27,5).

{{Цитата|Беҙҙең коллектив бер ҡасан да эҙләнеүҙән туҡтамай, сөнки ваҡыт тигәнең һаман алға елә һәм журнал уҡыусыларҙың талаптары ла арта. Беҙ һәр саҡ йәштәрҙе ниҙәр ҡыҙыҡһындырыуын, уларҙың нимәләр хаҡында уҡырға теләүҙәрен иҫәпкә алабыҙ һәм журнал биттәрендә төрлө ҡатлам уҡыусыларға үҙе теләгән рухи аҙығын бирергә тырышабыҙ. Матбуғат баҙарын мотлаҡ белеү кәрәк бөгөнгө көндә. Шулай ҙа «Шоңҡар» үткәргән төп сәйәсәт — бөгөнгө шарттарҙа йәштәр упҡынға ҡолап төшмәй, заманаһына ҡулайлашырға өйрәнһен, үҙен, ғаиләһен, тыуған Башҡортостанын яҡлай белһен, башҡорт халҡын Ер йөҙөндә һаҡлап ҡалдырыу ғына түгел, артабан да ишәйтһен. Шуға ла беҙҙең геройҙарыбыҙ — Башҡортостаныбыҙҙа ғына түгел, тыуған тупрағынан айырылып башҡа төбәктәргә, хатта сит илдәргә китеп ниндәйҙер уңышҡа өлгәшкән, тормошҡа үҙ аллы ҡарашы булған йәштәр. Беҙ тап шундайҙарҙы өлгө итеп ҡуябыҙ ҙа инде. Юҡһа әле һаман кемдәндер көтөү ҡаныбыҙға артыҡ һеңгән шул. Бөгөнгө башҡорт йәштәре бына ошо сирҙән тамам арынырға тейеш. Мәғлүм, ҙур маҡсаттарға өлгәшеү өсөн беҙгә һәр яҡлап та башҡа милләттәрҙән ҡалышырға ярамай. 

Журналыбыҙ һауаларҙа йөҙмәй, донъяуи мәсьәләләрҙе хәл итеп практик йүнәлеш алыуы менән ота тиер инем. Мәҫәлән, «Шоңҡар»ҙа сыҡҡан мәҡәләләргә бәйле өлкән кластарҙа һөйләшеүҙәр, диспуттар үткәрелеүе, Президентыбыҙ Мортаза Ғөбәйҙулла улы Рәхимов тарафынан ''Эскелеккә, наркоманияға һәм тәмәке тартыуға ҡаршы көрәш'' иғлан ителгән йылда мәктәптәрҙәге махсус дәрестәрҙә беҙҙә донъя күргән материалдарҙың ярҙам иткәне өсөн бик күп уҡытыусыларҙан рәхмәт һүҙҙәре ишетеү редакция коллективына дәрт-илһам өҫтәне. Иманыбыҙ камил: баҫма кешегә тормошта аныҡ йүнәлеш бирһә йәки ярҙам күрһәтһә, уға мотлаҡ яҙыласаҡтар.}} — тип белдерә журнал хеҙмәткәре Шамил Яубаҫаров.

== Журналдың сайты ==
Сайт «Шоңҡар» — «Шоңҡар» башҡорт йәштәре журналының рәсми сайты. Әлеге ҡиәфәттә донъяны солғаған интернет селтәрендә сабый ғына кеүек, әммә йөкмәткеһенең байлығы, [[Башҡортостан]], [[Рәсәй]] һәм донъя яңылыҡтарынан артта ҡалмауы йәһәтенән саф башҡортса «һөйләшеүсе» сайттар араһында алдынғылар сафында.

Сайттың тарихына килгәндә, әлбиттә, ул элек тә бар ине. Әммә уның эстетик йөҙө, сикле функциональ мөмкинлектәре журнал етәкселеген, коллективын да ҡәнәғәтләндермәй ине. Һөҙөмтәлә — интернет селтәрендә әле күргән сайтығыҙ бар булды.
www.shonkar.ru бөгөндән ниндәй яңылыҡтар тәҡдим итә, тиһәгеҙ, бәлки, абайлағанһығыҙҙыр. Сайтта күренекле журналистарҙың, [[мәғариф]] өлкәһендә эшләүсе, студенттарҙың блогтары булдырылған. «Мәғлүмәтле, тимәк, ҡораллы» тигән ҡараштан сығып эш итә, сайтты төҙөүселәр. Яңылыҡтар, үкенескә ҡаршы, айына бер генә тапҡыр сыҡҡан журналдың сығыуын көтөп ятмай — тәүлек әйләнәһенә :) яңыртылып тора. Даирәһе лә киң: [[мәҙәниәт]], [[сәйәсәт]], [[хоҡуҡ]], йәштәр сәйәсәте, [[спорт]] яңылыҡтары һәм башҡалар.

== Журнал рубрикалары ==
* Самауырҙы йыҡҡансы
* Йәшәйеш
* Түңәрәк өҫтәл
* Мәшһүр ҡурайсылар
* Табип мөйөшө
* Донъя кухнялары
* Ғибрәт
* Сәйәхәтнамә
* Ижтимағи мөнбәр
* Әҙәм һәм Һауа
* Сыҡ майҙанға
* Илһам
* Ижад кухняһы
* Тарихнамә
* Барсынһылыу
* Мәғрифәт
* Телебеҙҙә — көнөбөҙ
* Үҙ-үҙем менән әңгәмә
* Мөғжизәле донъя
* Сәсмәүер
* Кәсеп
* Ҡараш
* Күңел һандығы

== Һылтанмалар ==
* [http://шонкар.рф Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171205214547/http://xn--80atidn7b.xn--p1ai/ |date=2017-12-05 }}
* [http://www.shonkar.ru/ Икенсе сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101001024050/http://shonkar.ru/ |date=2010-10-01 }}


[[Категория:Алфавит буйынса журналдар]]
[[Категория:Башҡорт телендә журналдар]]
[[Категория:Шоңҡар (журнал)]]</text>
      <sha1>5qd2uhm17nxirwxz319u7989n2sd3s3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303311</id>
      <parentid>1303310</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:07:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бөгөнгөһө */</comment>
      <origin>1303311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14270" sha1="1nitrk6kqg78xyvsbtchqemvuxvg38y" xml:space="preserve">{{Infobox
 | стиль = 2
 | башлыҡ Журнал
 | рәсем исеме  = {{{Рәсем|shonkar.gif}}}
 | рәсем тексы  = Шоңҡар

 | тасуирлама1 = | мәғлүмәт1 = Башҡортостан йәштәренәң ижтимағи-сәйәси журналы
 | тасуирлама2 = Индексы | мәғлүмәт2 = 450001
 | тасуирлама3 = Адресы | мәғлүмәт3 = Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан Республикаһы, Өфө ҡалаһы, Октябрь проспекты, 2.


 | тасуирлама4 =Телефон| мәғлүмәт4 = 8(3472)2777992
 | тасуирлама5 = E-mail:  | мәғлүмәт5 = shonkar@yandex.ru
 | тасуирлама6 =    Website: | мәғлүмәт6 = http://www.shonkar.ru
 | тасуирлама7 = Тиражы | мәғлүмәт7 = 6 506 дана
}}
'''«Шоңҡар»''' — [[Башҡортостан]] йәштәренен ижтимағи-сәйәси журналы.

== Тарихы ==
[[1990]] йылдарға тиклем [[башҡорттар|башҡорт]] йәштәре өсөн үҙ аллы бер ниндәй ҙә баҫма булмай. «[[Ленинец|Ленинсы]]» нигеҙендә башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы ''[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]'' гәзите барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта йәштәр журналы асыу мәсьәләһе тыуа.

Ул саҡта йәштәр журналы [[Ағиҙел (журнал)|''Ағиҙел'']] журналында ''Журнал эсендә журнал'' булып сыға. Артабан [[1993]] йылдың аҙағында [[«Китап» нәшриәте|Башҡортостан китап нәшриәте]] альманах рәүешендә йәштәр журналының тәүге һанын нәшер итә.
[[1994]] йылдың ғинуарында рәсми теркәлеү үткәндән һуң, ''Шоңҡар'' журналы, үҙ аллы баҫма булараҡ, нәшер ителә. Тиражы 9200 данаға барып етә.

== Бөгөнгөһө ==
{{неэнциклопедично}}

''Шоңҡар'' буш урында барлыҡҡа килмәне. [[1990]] йылдар барышында, [[башҡорттар|башҡорт халҡы]]ның милли үҙаңы уянып, рухи ҡиммәттәргә сарсаған мәл ине. Ошоға тиклем башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы бер ниндәй ҙә баҫма булманы. «Ленинсы» гәзите урыҫ телендә нәшер ителгән [[Молодёжная газета|«Ленинец»тың]] дубляжы, йәғни туранан-тура тәржемәһе генә ине. Милли хәрәкәттең көсәйеүе һөҙөмтәһендә, башҡорт халҡы, айырыуса йәштәр тырышлығы менән «Ленинсы» нигеҙендә башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы «Йәшлек» гәзите барлыҡҡа килде һәм ул халҡыҡтың милли үҙаңын уятыуға, асылына ҡайтыуға ғәйәт ҙур өлөш индерҙе. Әммә быуа йырылып аҡҡандағы шикелле оператив жанрҙағы гәзит кенә рухи ихтыяжды ҡәнәғәтләндереп бөтмәне: йәштәр өсөн махсус журнал асыу зарурлығы ҡалҡып сыҡты.

Бәхәс юҡ: теләк кенә эштең шунда уҡ хәл ителеүен аңлатмай әле, барыһы ла бөртөкләп йыйыла. [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналының]] ул саҡтағы баш мөхәррире, [[башҡорт әҙәбиәте]] аҡһаҡалы [[Рафиҡов Булат Заһрый улы|Булат Рафиҡов]] ошо абруйлы баҫмала ижади йәштәр өсөн «Журнал эсендә журнал» сығарырға ҙур тәүәккәллек ҡылды. Артабан [[1993]] йылдың аҙағында [[«Китап» нәшриәте|Башҡортостан китап нәшриәте]] альманах рәүешендә йәштәр журналының тәүге һанын нәшер итте. Ә инде [[1994]] йылдың ғинуарында рәсми теркәлеү үткәндән һуң, «Шоңҡар» журналы, үҙ аллы баҫма булараҡ, үҙенең донъяға тыуыуы хаҡында хәбәр итте.

Баҫманың тәүге баш мөхәррире итеп шағирә [[Таңһылыу Ҡарамышева]] тәғәйенләнде. Ул ҡыҫҡа ваҡыт эсендә, барлыҡ ойоштороу мәсьәләләрен хәл итеп, ижади коллектив туплап өлгөрҙө. Журнал уҡыусылар яңы баҫманың барлыҡҡа килеүен дәррәү ҡабул итте, төрлө кәңәш-тәҡдимдәр менән редакцияға хаттар яуҙы. Был иһә коллективты рухландырып эштәренә ҡанат ҡуйҙы. Әлегәсә билдәһеҙ журналдың шунда уҡ 5 мең тираж йыйыуы тап шул хаҡта һөйләй. Баҫманың баш мөхәррире итеп билдәле яҙыусы [[Әминев Әмир Мөхәмәт улы|Әмир Әминев]] тәғәйенләнгәндән һуң «Шоңҡар»ҙың биҙәлеше тағы ла яҡшырҙы, форматы ҙурайҙы, уның һандан һанға йөкмәткеһе байыны. [[Бикбаев Рауил Төхфәт улы|Рауил Бикбаев]], [[Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы|Йыһат Солтанов]], [[Рәшит Солтангәрәев]], [[Рәшит Шәкүр]] кеүек башҡорт халҡының билдәле шәхестәре менән бер рәттән яңы авторҙар барлыҡҡа килде һәм улар, [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәттә]] үҙҙәренең урынын табып, башҡорттоң ижади интеллигенцияһы сафын тулыландырҙы. Әлбиттә, [[Башҡортостан|республика]] башҡа журналдарҙан күпкә йәш 15 йыллыҡ тарихы булған «Шоңҡар»ға байҡауҙы оҙаҡ дауам итергә мөмкин булыр ине.

Бөгөнгө көндә редакция заманса техник ҡорамалдар менән тәьмин ителгән. Был тәңгәлдә редакция коллективы Башҡортостан Хөкүмәте эргәһендәге Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡҡа рәхмәт белдерә.

[[2007 йыл]]дан «Шоңҡар»ҙың тышлығы сифатлы ҡағыҙҙа баҫыла башланы һәм был фоторәсемдәр һәм һүрәттәрҙең сифатында ҙур сағылыш тапты. Был иһә биҙәлеш тәңгәлендә баҫманың үҙ йөҙөн булдырыуҙа редакцияның ижади коллективына киң мөмкинлектәр асты. Сығымдар тулыһынса республика бюджетынан ҡаплана.

Редакцияла тиҫтерҙәренең тормошон яҡшы аңлаған бары тик йәштәр эшләй. («Шоңҡар» журналы коллективы республика гәзит-журналдары араһында иң йәше, коллективтың уртаса йәше — 27,5).

{{Цитата|Беҙҙең коллектив бер ҡасан да эҙләнеүҙән туҡтамай, сөнки ваҡыт тигәнең һаман алға елә һәм журнал уҡыусыларҙың талаптары ла арта. Беҙ һәр саҡ йәштәрҙе ниҙәр ҡыҙыҡһындырыуын, уларҙың нимәләр хаҡында уҡырға теләүҙәрен иҫәпкә алабыҙ һәм журнал биттәрендә төрлө ҡатлам уҡыусыларға үҙе теләгән рухи аҙығын бирергә тырышабыҙ. Матбуғат баҙарын мотлаҡ белеү кәрәк бөгөнгө көндә. Шулай ҙа «Шоңҡар» үткәргән төп сәйәсәт — бөгөнгө шарттарҙа йәштәр упҡынға ҡолап төшмәй, заманаһына ҡулайлашырға өйрәнһен, үҙен, ғаиләһен, тыуған Башҡортостанын яҡлай белһен, башҡорт халҡын Ер йөҙөндә һаҡлап ҡалдырыу ғына түгел, артабан да ишәйтһен. Шуға ла беҙҙең геройҙарыбыҙ — Башҡортостаныбыҙҙа ғына түгел, тыуған тупрағынан айырылып башҡа төбәктәргә, хатта сит илдәргә китеп ниндәйҙер уңышҡа өлгәшкән, тормошҡа үҙ аллы ҡарашы булған йәштәр. Беҙ тап шундайҙарҙы өлгө итеп ҡуябыҙ ҙа инде. Юҡһа әле һаман кемдәндер көтөү ҡаныбыҙға артыҡ һеңгән шул. Бөгөнгө башҡорт йәштәре бына ошо сирҙән тамам арынырға тейеш. Мәғлүм, ҙур маҡсаттарға өлгәшеү өсөн беҙгә һәр яҡлап та башҡа милләттәрҙән ҡалышырға ярамай. 

Журналыбыҙ һауаларҙа йөҙмәй, донъяуи мәсьәләләрҙе хәл итеп практик йүнәлеш алыуы менән ота тиер инем. Мәҫәлән, «Шоңҡар»ҙа сыҡҡан мәҡәләләргә бәйле өлкән кластарҙа һөйләшеүҙәр, диспуттар үткәрелеүе, Президентыбыҙ Мортаза Ғөбәйҙулла улы Рәхимов тарафынан ''Эскелеккә, наркоманияға һәм тәмәке тартыуға ҡаршы көрәш'' иғлан ителгән йылда мәктәптәрҙәге махсус дәрестәрҙә беҙҙә донъя күргән материалдарҙың ярҙам иткәне өсөн бик күп уҡытыусыларҙан рәхмәт һүҙҙәре ишетеү редакция коллективына дәрт-илһам өҫтәне. Иманыбыҙ камил: баҫма кешегә тормошта аныҡ йүнәлеш бирһә йәки ярҙам күрһәтһә, уға мотлаҡ яҙыласаҡтар.}} — тип белдерә журнал хеҙмәткәре Шамил Яубаҫаров.

== Журналдың сайты ==
Сайт «Шоңҡар» — «Шоңҡар» башҡорт йәштәре журналының рәсми сайты. Әлеге ҡиәфәттә донъяны солғаған интернет селтәрендә сабый ғына кеүек, әммә йөкмәткеһенең байлығы, [[Башҡортостан]], [[Рәсәй]] һәм донъя яңылыҡтарынан артта ҡалмауы йәһәтенән саф башҡортса «һөйләшеүсе» сайттар араһында алдынғылар сафында.

Сайттың тарихына килгәндә, әлбиттә, ул элек тә бар ине. Әммә уның эстетик йөҙө, сикле функциональ мөмкинлектәре журнал етәкселеген, коллективын да ҡәнәғәтләндермәй ине. Һөҙөмтәлә — интернет селтәрендә әле күргән сайтығыҙ бар булды.
www.shonkar.ru бөгөндән ниндәй яңылыҡтар тәҡдим итә, тиһәгеҙ, бәлки, абайлағанһығыҙҙыр. Сайтта күренекле журналистарҙың, [[мәғариф]] өлкәһендә эшләүсе, студенттарҙың блогтары булдырылған. «Мәғлүмәтле, тимәк, ҡораллы» тигән ҡараштан сығып эш итә, сайтты төҙөүселәр. Яңылыҡтар, үкенескә ҡаршы, айына бер генә тапҡыр сыҡҡан журналдың сығыуын көтөп ятмай — тәүлек әйләнәһенә :) яңыртылып тора. Даирәһе лә киң: [[мәҙәниәт]], [[сәйәсәт]], [[хоҡуҡ]], йәштәр сәйәсәте, [[спорт]] яңылыҡтары һәм башҡалар.

== Журнал рубрикалары ==
* Самауырҙы йыҡҡансы
* Йәшәйеш
* Түңәрәк өҫтәл
* Мәшһүр ҡурайсылар
* Табип мөйөшө
* Донъя кухнялары
* Ғибрәт
* Сәйәхәтнамә
* Ижтимағи мөнбәр
* Әҙәм һәм Һауа
* Сыҡ майҙанға
* Илһам
* Ижад кухняһы
* Тарихнамә
* Барсынһылыу
* Мәғрифәт
* Телебеҙҙә — көнөбөҙ
* Үҙ-үҙем менән әңгәмә
* Мөғжизәле донъя
* Сәсмәүер
* Кәсеп
* Ҡараш
* Күңел һандығы

== Һылтанмалар ==
* [http://шонкар.рф Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171205214547/http://xn--80atidn7b.xn--p1ai/ |date=2017-12-05 }}
* [http://www.shonkar.ru/ Икенсе сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101001024050/http://shonkar.ru/ |date=2010-10-01 }}


[[Категория:Алфавит буйынса журналдар]]
[[Категория:Башҡорт телендә журналдар]]
[[Категория:Шоңҡар (журнал)]]</text>
      <sha1>1nitrk6kqg78xyvsbtchqemvuxvg38y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303312</id>
      <parentid>1303311</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бөгөнгөһө */</comment>
      <origin>1303312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14248" sha1="sjti928kxcdit03c37s2fi5vbwuiwft" xml:space="preserve">{{Infobox
 | стиль = 2
 | башлыҡ Журнал
 | рәсем исеме  = {{{Рәсем|shonkar.gif}}}
 | рәсем тексы  = Шоңҡар

 | тасуирлама1 = | мәғлүмәт1 = Башҡортостан йәштәренәң ижтимағи-сәйәси журналы
 | тасуирлама2 = Индексы | мәғлүмәт2 = 450001
 | тасуирлама3 = Адресы | мәғлүмәт3 = Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан Республикаһы, Өфө ҡалаһы, Октябрь проспекты, 2.


 | тасуирлама4 =Телефон| мәғлүмәт4 = 8(3472)2777992
 | тасуирлама5 = E-mail:  | мәғлүмәт5 = shonkar@yandex.ru
 | тасуирлама6 =    Website: | мәғлүмәт6 = http://www.shonkar.ru
 | тасуирлама7 = Тиражы | мәғлүмәт7 = 6 506 дана
}}
'''«Шоңҡар»''' — [[Башҡортостан]] йәштәренен ижтимағи-сәйәси журналы.

== Тарихы ==
[[1990]] йылдарға тиклем [[башҡорттар|башҡорт]] йәштәре өсөн үҙ аллы бер ниндәй ҙә баҫма булмай. «[[Ленинец|Ленинсы]]» нигеҙендә башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы ''[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]'' гәзите барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта йәштәр журналы асыу мәсьәләһе тыуа.

Ул саҡта йәштәр журналы [[Ағиҙел (журнал)|''Ағиҙел'']] журналында ''Журнал эсендә журнал'' булып сыға. Артабан [[1993]] йылдың аҙағында [[«Китап» нәшриәте|Башҡортостан китап нәшриәте]] альманах рәүешендә йәштәр журналының тәүге һанын нәшер итә.
[[1994]] йылдың ғинуарында рәсми теркәлеү үткәндән һуң, ''Шоңҡар'' журналы, үҙ аллы баҫма булараҡ, нәшер ителә. Тиражы 9200 данаға барып етә.

== Бөгөнгөһө ==
{{стиль}}

''Шоңҡар'' буш урында барлыҡҡа килмәне. [[1990]] йылдар барышында, [[башҡорттар|башҡорт халҡы]]ның милли үҙаңы уянып, рухи ҡиммәттәргә сарсаған мәл ине. Ошоға тиклем башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы бер ниндәй ҙә баҫма булманы. «Ленинсы» гәзите урыҫ телендә нәшер ителгән [[Молодёжная газета|«Ленинец»тың]] дубляжы, йәғни туранан-тура тәржемәһе генә ине. Милли хәрәкәттең көсәйеүе һөҙөмтәһендә, башҡорт халҡы, айырыуса йәштәр тырышлығы менән «Ленинсы» нигеҙендә башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы «Йәшлек» гәзите барлыҡҡа килде һәм ул халҡыҡтың милли үҙаңын уятыуға, асылына ҡайтыуға ғәйәт ҙур өлөш индерҙе. Әммә быуа йырылып аҡҡандағы шикелле оператив жанрҙағы гәзит кенә рухи ихтыяжды ҡәнәғәтләндереп бөтмәне: йәштәр өсөн махсус журнал асыу зарурлығы ҡалҡып сыҡты.

Бәхәс юҡ: теләк кенә эштең шунда уҡ хәл ителеүен аңлатмай әле, барыһы ла бөртөкләп йыйыла. [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналының]] ул саҡтағы баш мөхәррире, [[башҡорт әҙәбиәте]] аҡһаҡалы [[Рафиҡов Булат Заһрый улы|Булат Рафиҡов]] ошо абруйлы баҫмала ижади йәштәр өсөн «Журнал эсендә журнал» сығарырға ҙур тәүәккәллек ҡылды. Артабан [[1993]] йылдың аҙағында [[«Китап» нәшриәте|Башҡортостан китап нәшриәте]] альманах рәүешендә йәштәр журналының тәүге һанын нәшер итте. Ә инде [[1994]] йылдың ғинуарында рәсми теркәлеү үткәндән һуң, «Шоңҡар» журналы, үҙ аллы баҫма булараҡ, үҙенең донъяға тыуыуы хаҡында хәбәр итте.

Баҫманың тәүге баш мөхәррире итеп шағирә [[Таңһылыу Ҡарамышева]] тәғәйенләнде. Ул ҡыҫҡа ваҡыт эсендә, барлыҡ ойоштороу мәсьәләләрен хәл итеп, ижади коллектив туплап өлгөрҙө. Журнал уҡыусылар яңы баҫманың барлыҡҡа килеүен дәррәү ҡабул итте, төрлө кәңәш-тәҡдимдәр менән редакцияға хаттар яуҙы. Был иһә коллективты рухландырып эштәренә ҡанат ҡуйҙы. Әлегәсә билдәһеҙ журналдың шунда уҡ 5 мең тираж йыйыуы тап шул хаҡта һөйләй. Баҫманың баш мөхәррире итеп билдәле яҙыусы [[Әминев Әмир Мөхәмәт улы|Әмир Әминев]] тәғәйенләнгәндән һуң «Шоңҡар»ҙың биҙәлеше тағы ла яҡшырҙы, форматы ҙурайҙы, уның һандан һанға йөкмәткеһе байыны. [[Бикбаев Рауил Төхфәт улы|Рауил Бикбаев]], [[Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы|Йыһат Солтанов]], [[Рәшит Солтангәрәев]], [[Рәшит Шәкүр]] кеүек башҡорт халҡының билдәле шәхестәре менән бер рәттән яңы авторҙар барлыҡҡа килде һәм улар, [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәттә]] үҙҙәренең урынын табып, башҡорттоң ижади интеллигенцияһы сафын тулыландырҙы. Әлбиттә, [[Башҡортостан|республика]] башҡа журналдарҙан күпкә йәш 15 йыллыҡ тарихы булған «Шоңҡар»ға байҡауҙы оҙаҡ дауам итергә мөмкин булыр ине.

Бөгөнгө көндә редакция заманса техник ҡорамалдар менән тәьмин ителгән. Был тәңгәлдә редакция коллективы Башҡортостан Хөкүмәте эргәһендәге Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡҡа рәхмәт белдерә.

[[2007 йыл]]дан «Шоңҡар»ҙың тышлығы сифатлы ҡағыҙҙа баҫыла башланы һәм был фоторәсемдәр һәм һүрәттәрҙең сифатында ҙур сағылыш тапты. Был иһә биҙәлеш тәңгәлендә баҫманың үҙ йөҙөн булдырыуҙа редакцияның ижади коллективына киң мөмкинлектәр асты. Сығымдар тулыһынса республика бюджетынан ҡаплана.

Редакцияла тиҫтерҙәренең тормошон яҡшы аңлаған бары тик йәштәр эшләй. («Шоңҡар» журналы коллективы республика гәзит-журналдары араһында иң йәше, коллективтың уртаса йәше — 27,5).

{{Цитата|Беҙҙең коллектив бер ҡасан да эҙләнеүҙән туҡтамай, сөнки ваҡыт тигәнең һаман алға елә һәм журнал уҡыусыларҙың талаптары ла арта. Беҙ һәр саҡ йәштәрҙе ниҙәр ҡыҙыҡһындырыуын, уларҙың нимәләр хаҡында уҡырға теләүҙәрен иҫәпкә алабыҙ һәм журнал биттәрендә төрлө ҡатлам уҡыусыларға үҙе теләгән рухи аҙығын бирергә тырышабыҙ. Матбуғат баҙарын мотлаҡ белеү кәрәк бөгөнгө көндә. Шулай ҙа «Шоңҡар» үткәргән төп сәйәсәт — бөгөнгө шарттарҙа йәштәр упҡынға ҡолап төшмәй, заманаһына ҡулайлашырға өйрәнһен, үҙен, ғаиләһен, тыуған Башҡортостанын яҡлай белһен, башҡорт халҡын Ер йөҙөндә һаҡлап ҡалдырыу ғына түгел, артабан да ишәйтһен. Шуға ла беҙҙең геройҙарыбыҙ — Башҡортостаныбыҙҙа ғына түгел, тыуған тупрағынан айырылып башҡа төбәктәргә, хатта сит илдәргә китеп ниндәйҙер уңышҡа өлгәшкән, тормошҡа үҙ аллы ҡарашы булған йәштәр. Беҙ тап шундайҙарҙы өлгө итеп ҡуябыҙ ҙа инде. Юҡһа әле һаман кемдәндер көтөү ҡаныбыҙға артыҡ һеңгән шул. Бөгөнгө башҡорт йәштәре бына ошо сирҙән тамам арынырға тейеш. Мәғлүм, ҙур маҡсаттарға өлгәшеү өсөн беҙгә һәр яҡлап та башҡа милләттәрҙән ҡалышырға ярамай. 

Журналыбыҙ һауаларҙа йөҙмәй, донъяуи мәсьәләләрҙе хәл итеп практик йүнәлеш алыуы менән ота тиер инем. Мәҫәлән, «Шоңҡар»ҙа сыҡҡан мәҡәләләргә бәйле өлкән кластарҙа һөйләшеүҙәр, диспуттар үткәрелеүе, Президентыбыҙ Мортаза Ғөбәйҙулла улы Рәхимов тарафынан ''Эскелеккә, наркоманияға һәм тәмәке тартыуға ҡаршы көрәш'' иғлан ителгән йылда мәктәптәрҙәге махсус дәрестәрҙә беҙҙә донъя күргән материалдарҙың ярҙам иткәне өсөн бик күп уҡытыусыларҙан рәхмәт һүҙҙәре ишетеү редакция коллективына дәрт-илһам өҫтәне. Иманыбыҙ камил: баҫма кешегә тормошта аныҡ йүнәлеш бирһә йәки ярҙам күрһәтһә, уға мотлаҡ яҙыласаҡтар.}} — тип белдерә журнал хеҙмәткәре Шамил Яубаҫаров.

== Журналдың сайты ==
Сайт «Шоңҡар» — «Шоңҡар» башҡорт йәштәре журналының рәсми сайты. Әлеге ҡиәфәттә донъяны солғаған интернет селтәрендә сабый ғына кеүек, әммә йөкмәткеһенең байлығы, [[Башҡортостан]], [[Рәсәй]] һәм донъя яңылыҡтарынан артта ҡалмауы йәһәтенән саф башҡортса «һөйләшеүсе» сайттар араһында алдынғылар сафында.

Сайттың тарихына килгәндә, әлбиттә, ул элек тә бар ине. Әммә уның эстетик йөҙө, сикле функциональ мөмкинлектәре журнал етәкселеген, коллективын да ҡәнәғәтләндермәй ине. Һөҙөмтәлә — интернет селтәрендә әле күргән сайтығыҙ бар булды.
www.shonkar.ru бөгөндән ниндәй яңылыҡтар тәҡдим итә, тиһәгеҙ, бәлки, абайлағанһығыҙҙыр. Сайтта күренекле журналистарҙың, [[мәғариф]] өлкәһендә эшләүсе, студенттарҙың блогтары булдырылған. «Мәғлүмәтле, тимәк, ҡораллы» тигән ҡараштан сығып эш итә, сайтты төҙөүселәр. Яңылыҡтар, үкенескә ҡаршы, айына бер генә тапҡыр сыҡҡан журналдың сығыуын көтөп ятмай — тәүлек әйләнәһенә :) яңыртылып тора. Даирәһе лә киң: [[мәҙәниәт]], [[сәйәсәт]], [[хоҡуҡ]], йәштәр сәйәсәте, [[спорт]] яңылыҡтары һәм башҡалар.

== Журнал рубрикалары ==
* Самауырҙы йыҡҡансы
* Йәшәйеш
* Түңәрәк өҫтәл
* Мәшһүр ҡурайсылар
* Табип мөйөшө
* Донъя кухнялары
* Ғибрәт
* Сәйәхәтнамә
* Ижтимағи мөнбәр
* Әҙәм һәм Һауа
* Сыҡ майҙанға
* Илһам
* Ижад кухняһы
* Тарихнамә
* Барсынһылыу
* Мәғрифәт
* Телебеҙҙә — көнөбөҙ
* Үҙ-үҙем менән әңгәмә
* Мөғжизәле донъя
* Сәсмәүер
* Кәсеп
* Ҡараш
* Күңел һандығы

== Һылтанмалар ==
* [http://шонкар.рф Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171205214547/http://xn--80atidn7b.xn--p1ai/ |date=2017-12-05 }}
* [http://www.shonkar.ru/ Икенсе сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101001024050/http://shonkar.ru/ |date=2010-10-01 }}


[[Категория:Алфавит буйынса журналдар]]
[[Категория:Башҡорт телендә журналдар]]
[[Категория:Шоңҡар (журнал)]]</text>
      <sha1>sjti928kxcdit03c37s2fi5vbwuiwft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303313</id>
      <parentid>1303312</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1303313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14247" sha1="mhp3409lkp9i02n1ig8bsjxp2qf2rw2" xml:space="preserve">{{Infobox
 | стиль = 2
 | башлыҡ Журнал
 | рәсем исеме  = {{{Рәсем|shonkar.gif}}}
 | рәсем тексы  = Шоңҡар

 | тасуирлама1 = | мәғлүмәт1 = Башҡортостан йәштәренәң ижтимағи-сәйәси журналы
 | тасуирлама2 = Индексы | мәғлүмәт2 = 450001
 | тасуирлама3 = Адресы | мәғлүмәт3 = Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан Республикаһы, Өфө ҡалаһы, Октябрь проспекты, 2.


 | тасуирлама4 =Телефон| мәғлүмәт4 = 8(3472)2777992
 | тасуирлама5 = E-mail:  | мәғлүмәт5 = shonkar@yandex.ru
 | тасуирлама6 =    Website: | мәғлүмәт6 = http://www.shonkar.ru
 | тасуирлама7 = Тиражы | мәғлүмәт7 = 6 506 дана
}}
{{стиль}}
'''«Шоңҡар»''' — [[Башҡортостан]] йәштәренен ижтимағи-сәйәси журналы.

== Тарихы ==
[[1990]] йылдарға тиклем [[башҡорттар|башҡорт]] йәштәре өсөн үҙ аллы бер ниндәй ҙә баҫма булмай. «[[Ленинец|Ленинсы]]» нигеҙендә башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы ''[[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]]'' гәзите барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта йәштәр журналы асыу мәсьәләһе тыуа.

Ул саҡта йәштәр журналы [[Ағиҙел (журнал)|''Ағиҙел'']] журналында ''Журнал эсендә журнал'' булып сыға. Артабан [[1993]] йылдың аҙағында [[«Китап» нәшриәте|Башҡортостан китап нәшриәте]] альманах рәүешендә йәштәр журналының тәүге һанын нәшер итә.
[[1994]] йылдың ғинуарында рәсми теркәлеү үткәндән һуң, ''Шоңҡар'' журналы, үҙ аллы баҫма булараҡ, нәшер ителә. Тиражы 9200 данаға барып етә.

== Бөгөнгөһө ==
''Шоңҡар'' буш урында барлыҡҡа килмәне. [[1990]] йылдар барышында, [[башҡорттар|башҡорт халҡы]]ның милли үҙаңы уянып, рухи ҡиммәттәргә сарсаған мәл ине. Ошоға тиклем башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы бер ниндәй ҙә баҫма булманы. «Ленинсы» гәзите урыҫ телендә нәшер ителгән [[Молодёжная газета|«Ленинец»тың]] дубляжы, йәғни туранан-тура тәржемәһе генә ине. Милли хәрәкәттең көсәйеүе һөҙөмтәһендә, башҡорт халҡы, айырыуса йәштәр тырышлығы менән «Ленинсы» нигеҙендә башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы «Йәшлек» гәзите барлыҡҡа килде һәм ул халҡыҡтың милли үҙаңын уятыуға, асылына ҡайтыуға ғәйәт ҙур өлөш индерҙе. Әммә быуа йырылып аҡҡандағы шикелле оператив жанрҙағы гәзит кенә рухи ихтыяжды ҡәнәғәтләндереп бөтмәне: йәштәр өсөн махсус журнал асыу зарурлығы ҡалҡып сыҡты.

Бәхәс юҡ: теләк кенә эштең шунда уҡ хәл ителеүен аңлатмай әле, барыһы ла бөртөкләп йыйыла. [[Ағиҙел (журнал)|«Ағиҙел» журналының]] ул саҡтағы баш мөхәррире, [[башҡорт әҙәбиәте]] аҡһаҡалы [[Рафиҡов Булат Заһрый улы|Булат Рафиҡов]] ошо абруйлы баҫмала ижади йәштәр өсөн «Журнал эсендә журнал» сығарырға ҙур тәүәккәллек ҡылды. Артабан [[1993]] йылдың аҙағында [[«Китап» нәшриәте|Башҡортостан китап нәшриәте]] альманах рәүешендә йәштәр журналының тәүге һанын нәшер итте. Ә инде [[1994]] йылдың ғинуарында рәсми теркәлеү үткәндән һуң, «Шоңҡар» журналы, үҙ аллы баҫма булараҡ, үҙенең донъяға тыуыуы хаҡында хәбәр итте.

Баҫманың тәүге баш мөхәррире итеп шағирә [[Таңһылыу Ҡарамышева]] тәғәйенләнде. Ул ҡыҫҡа ваҡыт эсендә, барлыҡ ойоштороу мәсьәләләрен хәл итеп, ижади коллектив туплап өлгөрҙө. Журнал уҡыусылар яңы баҫманың барлыҡҡа килеүен дәррәү ҡабул итте, төрлө кәңәш-тәҡдимдәр менән редакцияға хаттар яуҙы. Был иһә коллективты рухландырып эштәренә ҡанат ҡуйҙы. Әлегәсә билдәһеҙ журналдың шунда уҡ 5 мең тираж йыйыуы тап шул хаҡта һөйләй. Баҫманың баш мөхәррире итеп билдәле яҙыусы [[Әминев Әмир Мөхәмәт улы|Әмир Әминев]] тәғәйенләнгәндән һуң «Шоңҡар»ҙың биҙәлеше тағы ла яҡшырҙы, форматы ҙурайҙы, уның һандан һанға йөкмәткеһе байыны. [[Бикбаев Рауил Төхфәт улы|Рауил Бикбаев]], [[Солтанов Йыһат Әҙеһәм улы|Йыһат Солтанов]], [[Рәшит Солтангәрәев]], [[Рәшит Шәкүр]] кеүек башҡорт халҡының билдәле шәхестәре менән бер рәттән яңы авторҙар барлыҡҡа килде һәм улар, [[башҡорт әҙәбиәте|әҙәбиәттә]] үҙҙәренең урынын табып, башҡорттоң ижади интеллигенцияһы сафын тулыландырҙы. Әлбиттә, [[Башҡортостан|республика]] башҡа журналдарҙан күпкә йәш 15 йыллыҡ тарихы булған «Шоңҡар»ға байҡауҙы оҙаҡ дауам итергә мөмкин булыр ине.

Бөгөнгө көндә редакция заманса техник ҡорамалдар менән тәьмин ителгән. Был тәңгәлдә редакция коллективы Башҡортостан Хөкүмәте эргәһендәге Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡҡа рәхмәт белдерә.

[[2007 йыл]]дан «Шоңҡар»ҙың тышлығы сифатлы ҡағыҙҙа баҫыла башланы һәм был фоторәсемдәр һәм һүрәттәрҙең сифатында ҙур сағылыш тапты. Был иһә биҙәлеш тәңгәлендә баҫманың үҙ йөҙөн булдырыуҙа редакцияның ижади коллективына киң мөмкинлектәр асты. Сығымдар тулыһынса республика бюджетынан ҡаплана.

Редакцияла тиҫтерҙәренең тормошон яҡшы аңлаған бары тик йәштәр эшләй. («Шоңҡар» журналы коллективы республика гәзит-журналдары араһында иң йәше, коллективтың уртаса йәше — 27,5).

{{Цитата|Беҙҙең коллектив бер ҡасан да эҙләнеүҙән туҡтамай, сөнки ваҡыт тигәнең һаман алға елә һәм журнал уҡыусыларҙың талаптары ла арта. Беҙ һәр саҡ йәштәрҙе ниҙәр ҡыҙыҡһындырыуын, уларҙың нимәләр хаҡында уҡырға теләүҙәрен иҫәпкә алабыҙ һәм журнал биттәрендә төрлө ҡатлам уҡыусыларға үҙе теләгән рухи аҙығын бирергә тырышабыҙ. Матбуғат баҙарын мотлаҡ белеү кәрәк бөгөнгө көндә. Шулай ҙа «Шоңҡар» үткәргән төп сәйәсәт — бөгөнгө шарттарҙа йәштәр упҡынға ҡолап төшмәй, заманаһына ҡулайлашырға өйрәнһен, үҙен, ғаиләһен, тыуған Башҡортостанын яҡлай белһен, башҡорт халҡын Ер йөҙөндә һаҡлап ҡалдырыу ғына түгел, артабан да ишәйтһен. Шуға ла беҙҙең геройҙарыбыҙ — Башҡортостаныбыҙҙа ғына түгел, тыуған тупрағынан айырылып башҡа төбәктәргә, хатта сит илдәргә китеп ниндәйҙер уңышҡа өлгәшкән, тормошҡа үҙ аллы ҡарашы булған йәштәр. Беҙ тап шундайҙарҙы өлгө итеп ҡуябыҙ ҙа инде. Юҡһа әле һаман кемдәндер көтөү ҡаныбыҙға артыҡ һеңгән шул. Бөгөнгө башҡорт йәштәре бына ошо сирҙән тамам арынырға тейеш. Мәғлүм, ҙур маҡсаттарға өлгәшеү өсөн беҙгә һәр яҡлап та башҡа милләттәрҙән ҡалышырға ярамай. 

Журналыбыҙ һауаларҙа йөҙмәй, донъяуи мәсьәләләрҙе хәл итеп практик йүнәлеш алыуы менән ота тиер инем. Мәҫәлән, «Шоңҡар»ҙа сыҡҡан мәҡәләләргә бәйле өлкән кластарҙа һөйләшеүҙәр, диспуттар үткәрелеүе, Президентыбыҙ Мортаза Ғөбәйҙулла улы Рәхимов тарафынан ''Эскелеккә, наркоманияға һәм тәмәке тартыуға ҡаршы көрәш'' иғлан ителгән йылда мәктәптәрҙәге махсус дәрестәрҙә беҙҙә донъя күргән материалдарҙың ярҙам иткәне өсөн бик күп уҡытыусыларҙан рәхмәт һүҙҙәре ишетеү редакция коллективына дәрт-илһам өҫтәне. Иманыбыҙ камил: баҫма кешегә тормошта аныҡ йүнәлеш бирһә йәки ярҙам күрһәтһә, уға мотлаҡ яҙыласаҡтар.}} — тип белдерә журнал хеҙмәткәре Шамил Яубаҫаров.

== Журналдың сайты ==
Сайт «Шоңҡар» — «Шоңҡар» башҡорт йәштәре журналының рәсми сайты. Әлеге ҡиәфәттә донъяны солғаған интернет селтәрендә сабый ғына кеүек, әммә йөкмәткеһенең байлығы, [[Башҡортостан]], [[Рәсәй]] һәм донъя яңылыҡтарынан артта ҡалмауы йәһәтенән саф башҡортса «һөйләшеүсе» сайттар араһында алдынғылар сафында.

Сайттың тарихына килгәндә, әлбиттә, ул элек тә бар ине. Әммә уның эстетик йөҙө, сикле функциональ мөмкинлектәре журнал етәкселеген, коллективын да ҡәнәғәтләндермәй ине. Һөҙөмтәлә — интернет селтәрендә әле күргән сайтығыҙ бар булды.
www.shonkar.ru бөгөндән ниндәй яңылыҡтар тәҡдим итә, тиһәгеҙ, бәлки, абайлағанһығыҙҙыр. Сайтта күренекле журналистарҙың, [[мәғариф]] өлкәһендә эшләүсе, студенттарҙың блогтары булдырылған. «Мәғлүмәтле, тимәк, ҡораллы» тигән ҡараштан сығып эш итә, сайтты төҙөүселәр. Яңылыҡтар, үкенескә ҡаршы, айына бер генә тапҡыр сыҡҡан журналдың сығыуын көтөп ятмай — тәүлек әйләнәһенә :) яңыртылып тора. Даирәһе лә киң: [[мәҙәниәт]], [[сәйәсәт]], [[хоҡуҡ]], йәштәр сәйәсәте, [[спорт]] яңылыҡтары һәм башҡалар.

== Журнал рубрикалары ==
* Самауырҙы йыҡҡансы
* Йәшәйеш
* Түңәрәк өҫтәл
* Мәшһүр ҡурайсылар
* Табип мөйөшө
* Донъя кухнялары
* Ғибрәт
* Сәйәхәтнамә
* Ижтимағи мөнбәр
* Әҙәм һәм Һауа
* Сыҡ майҙанға
* Илһам
* Ижад кухняһы
* Тарихнамә
* Барсынһылыу
* Мәғрифәт
* Телебеҙҙә — көнөбөҙ
* Үҙ-үҙем менән әңгәмә
* Мөғжизәле донъя
* Сәсмәүер
* Кәсеп
* Ҡараш
* Күңел һандығы

== Һылтанмалар ==
* [http://шонкар.рф Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171205214547/http://xn--80atidn7b.xn--p1ai/ |date=2017-12-05 }}
* [http://www.shonkar.ru/ Икенсе сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101001024050/http://shonkar.ru/ |date=2010-10-01 }}


[[Категория:Алфавит буйынса журналдар]]
[[Категория:Башҡорт телендә журналдар]]
[[Категория:Шоңҡар (журнал)]]</text>
      <sha1>mhp3409lkp9i02n1ig8bsjxp2qf2rw2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йәмғиәт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59927</id>
    <revision>
      <id>1303303</id>
      <parentid>1276745</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T22:47:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19592" sha1="6p7d1m2s61i1pxc45kx99ie3snw7klu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Йәмғиәт'''  — тәбиғәттән айырылып сыҡҡан, әммә уның менән тығыҙ бәйле матди донъяның бер өлөшө, социаль мөнәсәбәт ысулдарын һәм хеҙмәт ҡоралдары булдырып, улар менән файҙалана белгән кеше берләшмәләре төрҙәрен үҙ эсенә ала. Киң мәғәнәлә алғанда — ул кешеләрҙең тарихи рәүештә барлыҡҡа килгән бөтә төр социаль мөнәсәбәттәре, берлектәге эшмәкәрлек төрҙәрен ойоштороу формалары.

Кеше йәмғиәте ''со́циум'' тип атала.

Йәмғиәт — кешеләр берлеге, уға социаль дифференциация һәм хеҙмәт бүленеше хас. Йәмғиәтте төрлө билдәләр буйынса ҡылыҡһырларға мөмкин, мәҫәлән, милли сығышы буйынса: француз, урыҫ, немец, башҡорт; дәүләт һәм мәҙәниәт; ерҙәре һәм осоро; етештереү ысулдары буйынса һ.б.

Феноменологик мәғәнәлә, йәмғиәт — ул ''mens intensas'' (үҙенә хас аҡыл, фекер) — менталитеттарҙың һанһыҙ социаль төркөмдәре, аңыбыҙға һеңгән донъя сағылыштары.

Натуралистик  мәғәнәлә, йәмғиәт — ул ''res extensas'' (оҙайлы күренештәр) — бер-береһенә реаль объектив мөнәсәбәттә булған физик һәм биологик есемдәр берлеге.

[[Карл Маркс|К. Маркс]] буйынса, йәмғиәт ижтимағи мөнәсәбәттәр берлеге.
Ф. Тённис К. Маркстың хеҙмәттәренә таянып, башта төркөмдәр (общиналар) барлыҡҡа килеп, шунан йәмғиәткә ойошҡандар тип яҙа.
Тарихи рәүештә башта ырыуҙар барлыҡҡа килгән.
Шунан инде төрлө берлектәр ойоша башлаған — ырыу, ҡәбилә, тәржемәи ҡатлам, социаль- синфи һәм бөгөнгө социомәҙәни берлектәр.

== Йәмғиәтте социаль система булараҡ сағылдырған билдәләр ==
# Иерархиялылыҡ
# Үҙкөйләнеш
# Асыҡлыҡ
# Мәғлүмәтилек
# Үҙдетерминанталылыҡ
# Үҙойошҡанлыҡ

== Хәҙерге заман йәмғиәте ==
Һәр цивилизациялы йәмғиәттә төп мәсьәлә — уның ойошҡанлығы мәсьәләһе&lt;ref name=&quot;halt&quot;&gt;Коротаев А. В., Малков А. С., Халтурина Д. А.'' [http://edurss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&amp;amp;page=Book&amp;amp;id=49742&amp;amp;lang=Ru&amp;amp;blang=ru&amp;amp;list=Found Законы истории. ]'' ''[http://edurss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&amp;amp;page=Book&amp;amp;id=49742&amp;amp;lang=Ru&amp;amp;blang=ru&amp;amp;list=Found Математическое моделирование развития Мир-Системы. ]'' ''[http://edurss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&amp;amp;page=Book&amp;amp;id=49742&amp;amp;lang=Ru&amp;amp;blang=ru&amp;amp;list=Found Демография, экономика, культура.] 2-е изд. '' ''М.: УРСС, 2007.'' &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;korot&quot;&gt;Коротаев А. В., Комарова Н. Л., Халтурина Д. А. [http://edurss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&amp;amp;page=Book&amp;amp;id=50565&amp;amp;lang=Ru&amp;amp;blang=ru&amp;amp;list=Found Законы истории. ][http://edurss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&amp;amp;page=Book&amp;amp;id=50565&amp;amp;lang=Ru&amp;amp;blang=ru&amp;amp;list=Found Вековые циклы и тысячелетние тренды. ][http://edurss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&amp;amp;page=Book&amp;amp;id=50565&amp;amp;lang=Ru&amp;amp;blang=ru&amp;amp;list=Found Демография, экономика, войны.] 2-е изд. М.: УРСС, 2007.&lt;/ref&gt;. Хәҙерге заман йәмғиәте иҡтисади, сәйәси, идеологик, социомәҙәни детерминанталар тупланышы нигеҙендә ойошҡан. Уны ауыҙ тултырып индустриаль йәмғиәттән постиндустриаль (информацион) йәмғиәткә &quot;күсеш « (транзитив)» йәмғиәте тип әйтергә була .

== Йәмғиәт әҙәбиәттә һәм кинола ==
Р. Бредбериҙың «Фаренгейт буйынса 451 градус}» тигән китабында тоталитар йәмғиәт һынландырыла. Был йәмғиәттә тик ҡулланыу инстинкттары, түбән мәҙәниәт өҫтөнлөк итә, ә уйланырға мәжбүр иткән китаптар яндырыла.

== Йәмғиәт тураһында теориялар, тикшеренеүҙәр, методтар ==
Ижтимағи фәлсәфә тарихында йәмғиәт интерпретацияһының түбәндәге парадигмаларын айырырға мөмкин:

— Йәмғиәтте организм менән идентификациялау һәм социаль тормошто биологик закондар менән аңлатырға тырышыу. ХХ быуатта органиклыҡ төшөнсәһе популярлығын юғалта&lt;ref name=&quot;str&quot;&gt;''А. И. Стронин'' (1826—1889): «История и метод», «Политика как наука», «История и общественность»&lt;/ref&gt;;

— Айырым кешеләрҙең ирекле килешеүе продукты булараҡ йәмғиәт төшөнсәһе (Социаль контракт, [[Жан-Жак Руссо]]);

— Йәмғиәт менән кешене тәбиғәттең бер өлөшө тип иҫәпләүҙең антропологик принцибы (Спиноза, [[Дени Дидро|Дидро]] һ. б.). Кешенең ысын, юғары, үҙгәрешһеҙ тәбиғәтенә тап килгән йәмғиәт кенә йәшәүгә лайыҡлы тип танылған. Хәҙерге заман шарттарында фәлсәфәүи антропологияны иң тулы итеп Шелер нигеҙләй;

— XX быуаттың 20-се йылдарҙа барлыҡҡа килгән ижтимағи ғәмәл теорияһы (Социологияны аңлау). Был теорияға ярашлы, йәмғиәт мөнәсәбәттәренең нигеҙе булып бер-береһенең ниәттәренең һәм маҡсаттарының «мәғәнәһен» (аңлауын) урынлаштырыу тора. Кешеләрҙең үҙ-ара аралашыуында иң мөһиме — уларҙың уртаҡ маҡсаттарҙы һәм маҡсаттарҙы аңлауы һәм эш-хәрәкәтте социаль мөнәсәбәттәрҙә ҡатнашыусыларҙың дөрөҫ аңлауы;

— Функционалистик ҡараш (Парсонс, Мертон). Йәмғиәт система булараҡ ҡарала.

«Йәмғиәт» төшөнсәһе кешеләрҙең коллектив тормошоноң объектив закондарын аңлауҙы күҙҙә тота.

Боронғо осорҙа уҡ йәмғиәттең асылын аңлауҙа төп проблемалар тормошҡа аша:

— йәмғиәт тәбиғәттән ни тиклем айырылып тора (ҡайһы бер аҡыл эйәләре, ғөмүмән, йәмғиәт менән тәбиғәт араһындағы сикте бысрата, ә икенселәре үҙ-ара айырмаларҙы азат итә);

-йәмғиәт тормошонда коллектив һәм индивидуаль принциптарҙың нисбәте ниндәй (берәүҙәр йәмғиәтте айырым кешеләрҙең суммаһы тип аңлата, ә икенселәре, киреһенсә, йәмғиәтте үҙ-үҙен ҡәнәғәтләндергән бөтөн тип ҡарай);

— йәмғиәт үҫешендә низағ менән теләктәшлектең нисек берләшеүе (берәүҙәр уның эске ҡапма-ҡаршылығын йәмғиәт үҫешенең двигателе, икенселәре — мәнфәғәттәрҙең гармонияһына ынтылыш тип һанай);

-йәмғиәттең нисек үҙгәреүе (яҡшырыу, прогресс булһынмы, әллә йәмғиәт цикллы үҫешәме).

== Йәмғиәт билдәләре ==
Социологияла йәмғиәткә тулыһынса билдәләмә бирергә һәм уның мөһим һыҙаттарын — тормошоноң иң типик, тотороҡло һәм ҡабатланыусы мәлдәрен асыҡларға тырышыуҙар яһала. Шулай итеп, Эмиль Дуркхайм йәмғиәт тотороҡлолоғоноң һәм берҙәмлегенең төп нигеҙен коллектив аң, кеше эгоизмының емергес көсөнә ҡамасаулаусы уртаҡ ихтыяр билдәләрендә күрә. Роберт Мертон йәмғиәт өсөн иң мөһиме — ҡайһы бер фундаменталь ҡиммәттәрҙең булыуына инанған, шуның арҡаһында һәр индивид йәмғиәтте һаҡлап ҡалыу өсөн нигеҙ булып торған уртаҡ тормош нормаларын үтәүгә йүнәлтелгән. Нил Смельцер йәмғиәттең билдәләре тип географик сиктәрҙең, дөйөм закондар сығарыу системаһының һәм билдәле бер милли сиктәрҙең булыуын кешеләр берләшмәһе тип билдәләй (социаль-мәҙәни үҙаң).

Е. Шиельс йәмғиәттең түбәндәге критерийҙарын билдәләй:

ҙурыраҡ системаға инмәй;

берекмә вәкилдәре араһында никахтар;

башлыса уның вәкиле булған кешеләрҙең балалары иҫәбенә тулыландырыла;

берекмәнең үҙенеке тип һанаған территорияһы бар;

йәмғиәттең үҙ исеме һәм үҙ тарихы бар;

идара итеүҙең үҙ системаһы бар;

берекмә шәхестең уртаса ғүмер оҙонлоғонан оҙағыраҡ йәшәй;

дөйөм ҡиммәттәр системаһы (ғөрөф-ғәҙәттәр, йолалар, нормалар, закондар, ҡағиҙәләр) менән берләштерелә, уны мәҙәниәт тип атайҙар&lt;ref&gt;''Бабосов Е. М.'' Общая социология. — Минск, 2004. — С.179.&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге социологик әҙәбиәттә йәмғиәткә социаль арауыҡта һәм ваҡыт арауығында барлыҡҡа килгән социаль бәйләнештәр һәм үҙ-ара тәьҫир итешеүҙәргә ҡараш нығынған&lt;ref&gt;''Бурдье П.'' Начала / Пер. с фр. Н. А. Шматко. М.: Socio-Logos, 1994; ''Качанов Ю. Л., Шматко Н. А.'' Проблема реальности в социологии: как возможна социальная группа?//Социологические исследования. 1996. № 12. С. 90-105; ''Бабосов Е. М.'' Общая социология: Учеб. пособие для студентов вузов. 2-е изд., стер. — Мн.: «ТетраСистемс», 2004.&lt;/ref&gt;, уларҙың иң киң таралған һыҙаттары — автономия, үҙ-үҙеңде ҡабатлау, ҙур интеграциялаусы көс һәм үҙ-үҙеңде көйләүҙең юғары кимәле. Бындай ҡарашта йәмғиәттең түбәндәге үҙенсәлекле һыҙаттары айырыла.

Йәмғиәттең беренсе айырмалы үҙенсәлеге булып социаль берләшмәнең булыуы тора, ул кешеләр тормошоноң социаль характерын, уларҙың мөнәсәбәттәренең һәм үҙ-ара мөнәсәбәттәренең социаль үҙенсәлектәрен сағылдыра. Община йәмғиәт алдынан бара, башҡаса түгел. Әммә социаль берләшмә нулдән түгел, ә уның тәбиғи субстратында — кешеләрҙең органик берләшмәһендә һәм уларҙың ҡан менән бәйле бәйләнештәрендә һәм мөнәсәбәттәрендә барлыҡҡа килә.

Йәмғиәттең (социаль берләшмәнең) тәбиғи нигеҙен билдәләп, был тәбиғи тәүшарттар һәм органик мөнәсәбәттәр социаль-органик типтағы мөнәсәбәттәргә әүерелә — ир менән ҡатын, балалар һәм ата-әсәләр, ағай-энеләр, башҡа туғандар.

Йәмғиәттең сираттағы айырмалы үҙенсәлеге булып уның социаль киңлектә һәм социаль заманда йәшәүе тора. Өҫтәүенә, социаль киңлек һәм ваҡыт һәр ваҡыт физик арауыҡҡа һәм ваҡытҡа тап килмәй. Бынан тыш, социаль киңлек ҡайһы бер территориаль сиктәрҙән һәм үҙ территорияларынан ситтә лә (мәҫәлән, тәбиғи ландшафт мөхитенән ситтә, әммә космос станцияһында йәки йондоҙ-ара, галактика-ара карапта, Интернет социаль селтәрендә) йәшәргә мөмкин. Социаль ваҡыт физик ваҡыттан да һиҙелерлек айырыла.

Йәмғиәттең айырым үҙенсәлеге булып уның үҙ-үҙен көйләү һәм үрсетеүҙе тормошҡа ашырыу өсөн махсус органдарҙың — социаль институттарҙың булыуы тора, уларҙың иң мөһиме — ғаиләнең башҡаларҙың барлыҡҡа килеүен һәм йәшәүен билдәләүсе социаль учреждениеһы (никах, тәрбиә, белем, дин һ.б.). Питер Бергер һәм Томас Лукман үҙенең трактатында быны ышаныслы күрһәтә&lt;ref&gt;''Бергер П., Лукман Т.'' Социальное конструирование реальности: Трактат по социологии знания / Пер. с англ. Е. Руткевич; Моск. филос. фонд. — М.: Academia-Центр; Медиум, 1995.&lt;/ref&gt; , Робинсон йома компанияһында йәмғиәтте тәшкил итмәй. Шуға күрә йәмғиәт төшөнсәһе йәмғиәткә, йәғни дөйөм алғанда социаллеккә тап килмәй, ә кешеләрҙең коллектив, супраиндивидуаль йәшәүенең айырым бер формаһы булып тора. Берҙәм айырым шәхес («социологик робинсонад»), социаль сифаттарына ҡарамаҫтан, йәмғиәтте бындай аңлауҙа булдыра алмай һәм булдыра алмай.

Үҙйөрөшлөлөк, автономия, үҙ-үҙеңде ойоштороу һәм үҙ-үҙеңде үҫтереү тотош йәмғиәткә генә түгел, айырым төрҙәргә һәм элементтарға ла хас. Тик дөйөм йәмғиәт кенә үҙ-үҙен тәьмин итә ала. Уға индерелгән субсистемаларҙың береһе лә үҙ-үҙен тәьмин итә. Тик социаль берләшмәләр, социаль төркөмдәр, социаль ойошмалар һәм социаль институттар (ғаилә, мәғариф, иҡтисад, сәйәсәт һ. б.) дөйөм йәмғиәтте үҙ-үҙен тәьмин итеү системаһын тәшкил итә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Социаль система]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Йәмғиәт
|Портал = Общество
|Викисловарь =
|Викиучебник =
|Викицитатник = Йәмғиәт
|Викитека =
|Викивиды =
|Викиновости = Категория:Йәмғиәт
|Викисклад = Category:Society
|Метавики =
|Проект =
}}
* [http://istorica.ru/rodovoe-obschestvo.html Родовое общество] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111002203813/http://istorica.ru/rodovoe-obschestvo.html |date=2011-10-02 }}{{ref-ru}}
* [https://web.archive.org/web/20110921141506/http://www.scahi.ru/download/astahov_sistemnoe_ponimanie_istorii.doc Астахов М. В. Основы системного понимания исторического процесса]{{ref-ru}}
* [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;amp;task=view&amp;amp;id=184&amp;amp;Itemid=37 Гиперболический рост в живой природе и обществе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100414121423/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=184&amp;Itemid=37 |date=2010-04-14 }}{{ref-ru}}
* Луков Вал. А. [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/1/Lukov_prosperity/ Процветание общества в свете развития гуманитарного знания]{{ref-ru}}
* [http://voluntary.ru Национальная социологическая энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220510234000/https://voluntary.ru/ |date=2022-05-10 }}{{ref-ru}}
* Семёнов Ю. И. [http://scepsis.ru/library/id_65.html Общество: теоретический анализ понятия]{{ref-ru}}
* [http://tais-world.com/articles/science/society-social-structure.htm Социальная структура общества и её динамика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030095224/http://www.tais-world.com/articles/science/society-social-structure.htm |date=2012-10-30 }}{{ref-ru}}
* {{dmoz|World/Russian/Общество/|Общество}}{{ref-ru}}
* {{Open-Site|International/Russian/Общество/|Общество}}{{ref-ru}}

[[Категория:Йәмғиәт]]</text>
      <sha1>6p7d1m2s61i1pxc45kx99ie3snw7klu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>28 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71767</id>
    <revision>
      <id>1303292</id>
      <parentid>1190882</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T17:26:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1303292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20505" sha1="2zccln0lanexbz3ifwdlulxlzutygyz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''28 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 240-сы ([[кәбисә йыл]]ында 241-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 125 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара  
=== Рәсми булмаған ===
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Хыял көнө.
* {{Флагификация|Мексика}}: Олатай һәм өләсәйҙәр көнө. 
* {{Флагификация|Финляндия}}: Тәбиғәт көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Литва}}: Тимер юлсылар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1851]]: [[Санкт-Петербург]] һәм [[Мәскәү]] араһында тура тимер юл хәрәкәте асыла.
* [[1918]]: [[Башҡорт хәрби шураһы]]ның [[Башҡорт армияһы|башҡорт ғәскәрҙәре]] хәрбиҙәре кейеменең формаһын тасуирлаған фарман сыға.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1920]]: Бөтә Рәсәй статистик иҫәп алыуы үткәрелә.
* [[1926]]: [[Башҡортостанда умартасылыҡ|Башҡортостан умартасылыҡ]] товариществоларының 1-се республика съезы уҙғарыла.
* [[1936]]: «Тойота» автомобиль компанияһы ойошторола.
* [[1942]]: [[Дәүләкән]] [[ҡала]] статусын ала.
* [[1998]]: [[Башҡортостан]] һәм [[Мордовия]] хөкүмәттәре араһында «Сауҙа-иҡтисади хеҙмәттәшлек тураһында килешеү»гә ҡул ҡуйыла.
* [[2012]]: [[Нефтекама автозаводы]]ның «Нефаз-52992» электр автобусы [[Рәсәй]]ҙә беренсе булып сертификация үтә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Гончарова Сталина Федоровна]] (1935), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, [[Әлшәй районы]] [[Шафран]] ауылы мәктәбенең элекке [[рус теле]] һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Мостафина Ольга Евгеньевна]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]], [[Генетика|генетик]]. 1986 йылдан — Биохимия һәм генетика институты ғилми хеҙмәткәре, 2000 йылдан лаборатория мөдире. [[Биология]] фәндәре докторы (2004), профессор (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Иглин районы]] [[Оло Теләк]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Романов Анатолий Никитович]] (1926—20.03.2012), [[Живопись|рәссам]], муниципаль хеҙмәткәр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1997 йылдан [[Иглин районы]] хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге методисы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән хәҙерге [[Пенза өлкәһе]] Усть Вазерки ауылынан.
* [[Поворотов Григорий Александрович]] (1951), хеҙмәт ветераны, техник-технолог, рационализатор. 1972—2009 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] технологы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Мәләүез районы]]ның [[Тирәкле (Мәләүез районы)|Тирәкле]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әмирова Зарема Ҡәнзәфәр ҡыҙы]] (1951), ғалим-химик-биолог, [[Экология|эколог]]. 1994 йылдан Башҡортостандың Республика экология ғилми-тикшеренеү үҙәге директорының фән буйынса урынбаҫары, 2010 йылдан — директоры; 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһының Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығы Дәүләт аналитик контроле идаралығының бүлек начальнигы, бер үк ваҡытта 2005 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Экология академияһы академигы. Биология фәндәре докторы (2000). [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Вакульский Александр Васильевич]] (1922—28.07.1990), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, майор. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Ҡалтыман]] ауылынан.
* [[Исаев Александр Григорьевич]] (1922—23.07.2011), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1963 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] эшсе йәштәр мәктәбе, 1965 йылдан — 13-сө урта мәктәп директоры, 1982—1988 йылдарҙа уҡытыусы. [[РСФСР]] (1980) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] (1975) мәктәбенең  атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм өс [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944, ғинуар һәм апрель 1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлетамаҡ районы]] биләмәләрендә булған һәм бөткән Щеголевка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ильичёв Валерий Дмитриевич]] (1937—18.05.2013), [[фән|ғалим]]-[[Орнитология|орнитолог]], йәмәғәтсе. 1959 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967 йылдан бионика, 1969 йылдан — орнитология лабораторияһы мөдире. 1973 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның А. Н. Северцов исемендәге Экология һәм эволюция проблемалары институтының ([[Мәскәү]]) экология һәм ҡоштарҙың тәртибе менән идара итеү лабораторияһы мөдире. 1978—1984 йылдарҙа Халыҡ-ара орнитология комитетының президиум ағзаһы һәм генераль секретары; 1983—2003 йылдарҙа [[СССР|Бөтә Союз]] орнитология йәмғиәте президенты; 1968—1983 йылдарҙа [[СССР]] Орнитология комитеты, 1975 йылдан СССР (1992 йылдан Рәсәй) Фәндәр академияһының биозарарланыуҙар буйынса фәнни советы рәйесе. Рәсәй Экология академияһының мөхбир ағзаһы, биология фәндәре  докторы (1968), профессор (1973). [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1970). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Ғүмәров Мөхәмәт Әнүәр улы]] (1952—5.06.2012), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1964—2007 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Хәсән]] ауылынан.
* [[Янбаева Рәйсә Мозафар ҡыҙы]] (1962), табип-терапевт, 2-се республика клиник дауаханаһының терапия бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Дмитриев Николай Константинович]] (1989—22.12.1954), [[СССР]]-ҙың [[төрки телдәр]] белгесе, төркиәт ғилеменә нигеҙ һалыусы. [[СССР]] Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1943), [[РСФСР]]-ҙың Педагогия фәндәре академияһы академигы (1945), филология фәндәре докторы (1938), профессор (1930). Төрөкмән ССР‑ының (1950), [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт]] (1947) һәм Сыуаш (1953) АССР‑ҙарының атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Ленин ордены|Ленин]] (1954), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944) ордендары кавалеры.
* [[Шубин Георгий Иванович]], (1918—4.03.1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының айырым разведка ротаһы разведчигы, өлкән сержант. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңы Петровка (Күгәрсен районы)|Яңы Петровка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәүәрисова Софья Бәҙретдин ҡыҙы]] (1938), мәғариф ветераны, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө ҡалаһы]] 9-сы мәктәбенең элекке [[инглиз теле]] уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
* [[Хәйретдинова Татьяна Борисовна]] (1948), [[фән|ғалим]]-педиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1996). 1979 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Шәйхаттаров Шәйхлмөхәммәт Шәйхаттар улы]] (1899—1984), хеҙмәт алдынғыһы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Кушнаренко районы]] «Коминтерн» колхозының элекке механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры.
* [[Ғәйфуллин Миңләхмәт Зиннәт улы]] (1914—19.04.2002), алдынғы нефтсе, 1933—1969 йылдарҙа «[[Ишембайнефть]]» нефть промыслаһы идаралығында быраулаусы, быраулау мастеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Айыуханов Мәсғүт Баян улы]] (1924—10.03.2000), ғалим-иҡтисадсы. 1961 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, 1980—1990 йылдарҙа кафедра мөдире. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почётлы академигы (1995), иҡтисад фәндәре докторы (1980), профессор (1982). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985).
* [[Йыһаншин Сабир Шәйәхмәт улы]] (1924—4.10.2018), [[КПСС|партия]], дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1971—1985 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Педагогия фәндәре кандидаты (1969), доцент (1985). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], II дәрәжә Ватан һуғышы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] һәм III дәрәжә Дан ордендары кавалеры. 
* [[Петров Борис Ильич]] (1929—23.08.2004), агроном, ғалим-иҡтисадсы, хужалыҡ эшмәкәре. 1960—1972 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның «Матрай» совхозы директоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1973). Башҡорт АССР-ының VII һәм XI саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1966), РСФСР-ҙың ауыл хужалығы (1969) һәм халыҡ мәғарифы (1968) отличнигы.
* [[Ҡашҡарова Руфана Шәрифулла ҡыҙы]] (1939), «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы магнит яҙмалар цехы операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). 
* [[Теләүбирҙин Камил Шәнгәрәй улы]] (1939), педагог, [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 100-сө һөнәри училищеның элекке директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған агрономы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:28 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1749]]: [[Йоһанн Гёте]], [[Германия]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[фән|ғалим]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре.
* [[1899]]: Андрей Платонов, [[СССР]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1925]]: [[Аркадий Стругацкий]], СССР фантаст яҙыусыһы, [[тәржемә]]се, сценарист.
* [[1925]]: Юрий Трифонов, СССР яҙыусыһы.
* [[1939]]: Владимир Ивашов, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы.
* [[1940]]: Филипп Леотар, [[Франция]] актёры, шағир һәм йырсы.
* [[1943]]: Валентина Заворотнюк, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1947]]: Юрий Беляев, СССР һәм [[Рәсәй]]-ҙең театр һәм кино актёры.
* [[1948]]: Наталья Гундарева, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры.
* [[1965]]: Сатоси Тадзири, [[Япония]]ның видеоуйындар, манга һәм [[аниме]] авторы.
* [[1965]]: Шанайя Твейн, [[Канада]] [[йыр]]сыһы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:28 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1979]]: Константин Симонов, [[СССР]] яҙыусыһы, шағир, йәмәғәт эшмәкәре, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].
* [[1995]]: [[Роберт Бикмөхәмәтов]], СССР-ҙың әҙәбиәт белгесе, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2003]]: Юрий Саульский, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, дирижёр, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З28]]
[[Категория:28 август]]</text>
      <sha1>2zccln0lanexbz3ifwdlulxlzutygyz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303294</id>
      <parentid>1303292</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T17:40:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1303294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21162" sha1="pqvz06uo6mmyfthuh3p30az19mez8a9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''28 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 240-сы ([[кәбисә йыл]]ында 241-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 125 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара  
=== Рәсми булмаған ===
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Хыял көнө.
* {{Флагификация|Мексика}}: Олатай һәм өләсәйҙәр көнө. 
* {{Флагификация|Финляндия}}: Тәбиғәт көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Литва}}: Тимер юлсылар көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби табиптар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1851]]: [[Санкт-Петербург]] һәм [[Мәскәү]] араһында тура тимер юл хәрәкәте асыла.
* [[1918]]: [[Башҡорт хәрби шураһы]]ның [[Башҡорт армияһы|башҡорт ғәскәрҙәре]] хәрбиҙәре кейеменең формаһын тасуирлаған фарман сыға.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1920]]: Бөтә Рәсәй статистик иҫәп алыуы үткәрелә.
* [[1926]]: [[Башҡортостанда умартасылыҡ|Башҡортостан умартасылыҡ]] товариществоларының 1-се республика съезы уҙғарыла.
* [[1936]]: «Тойота» автомобиль компанияһы ойошторола.
* [[1942]]: [[Дәүләкән]] [[ҡала]] статусын ала.
* [[1998]]: [[Башҡортостан]] һәм [[Мордовия]] хөкүмәттәре араһында «Сауҙа-иҡтисади хеҙмәттәшлек тураһында килешеү»гә ҡул ҡуйыла.
* [[2012]]: [[Нефтекама автозаводы]]ның «Нефаз-52992» электр автобусы [[Рәсәй]]ҙә беренсе булып сертификация үтә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Гончарова Сталина Федоровна]] (1935), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, [[Әлшәй районы]] [[Шафран]] ауылы мәктәбенең элекке [[рус теле]] һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Мостафина Ольга Евгеньевна]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]], [[Генетика|генетик]]. 1986 йылдан — Биохимия һәм генетика институты ғилми хеҙмәткәре, 2000 йылдан лаборатория мөдире. [[Биология]] фәндәре докторы (2004), профессор (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Иглин районы]] [[Оло Теләк]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Романов Анатолий Никитович]] (1926—20.03.2012), [[Живопись|рәссам]], муниципаль хеҙмәткәр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1997 йылдан [[Иглин районы]] хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге методисы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән хәҙерге [[Пенза өлкәһе]] Усть Вазерки ауылынан.
* [[Поворотов Григорий Александрович]] (1951), хеҙмәт ветераны, техник-технолог, рационализатор. 1972—2009 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] технологы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Мәләүез районы]]ның [[Тирәкле (Мәләүез районы)|Тирәкле]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әмирова Зарема Ҡәнзәфәр ҡыҙы]] (1951), ғалим-химик-биолог, [[Экология|эколог]]. 1994 йылдан Башҡортостандың Республика экология ғилми-тикшеренеү үҙәге директорының фән буйынса урынбаҫары, 2010 йылдан — директоры; 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһының Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығы Дәүләт аналитик контроле идаралығының бүлек начальнигы, бер үк ваҡытта 2005 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Экология академияһы академигы. Биология фәндәре докторы (2000). [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Вакульский Александр Васильевич]] (1922—28.07.1990), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, майор. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Ҡалтыман]] ауылынан.
* [[Исаев Александр Григорьевич]] (1922—23.07.2011), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1963 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] эшсе йәштәр мәктәбе, 1965 йылдан — 13-сө урта мәктәп директоры, 1982—1988 йылдарҙа уҡытыусы. [[РСФСР]] (1980) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] (1975) мәктәбенең  атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм өс [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944, ғинуар һәм апрель 1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлетамаҡ районы]] биләмәләрендә булған һәм бөткән Щеголевка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ильичёв Валерий Дмитриевич]] (1937—18.05.2013), [[фән|ғалим]]-[[Орнитология|орнитолог]], йәмәғәтсе. 1959 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967 йылдан бионика, 1969 йылдан — орнитология лабораторияһы мөдире. 1973 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның А. Н. Северцов исемендәге Экология һәм эволюция проблемалары институтының ([[Мәскәү]]) экология һәм ҡоштарҙың тәртибе менән идара итеү лабораторияһы мөдире. 1978—1984 йылдарҙа Халыҡ-ара орнитология комитетының президиум ағзаһы һәм генераль секретары; 1983—2003 йылдарҙа [[СССР|Бөтә Союз]] орнитология йәмғиәте президенты; 1968—1983 йылдарҙа [[СССР]] Орнитология комитеты, 1975 йылдан СССР (1992 йылдан Рәсәй) Фәндәр академияһының биозарарланыуҙар буйынса фәнни советы рәйесе. Рәсәй Экология академияһының мөхбир ағзаһы, биология фәндәре  докторы (1968), профессор (1973). [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1970). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Ғүмәров Мөхәмәт Әнүәр улы]] (1952—5.06.2012), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1964—2007 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Хәсән]] ауылынан.
* [[Янбаева Рәйсә Мозафар ҡыҙы]] (1962), табип-терапевт, 2-се республика клиник дауаханаһының терапия бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Дмитриев Николай Константинович]] (1989—22.12.1954), [[СССР]]-ҙың [[төрки телдәр]] белгесе, төркиәт ғилеменә нигеҙ һалыусы. [[СССР]] Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1943), [[РСФСР]]-ҙың Педагогия фәндәре академияһы академигы (1945), филология фәндәре докторы (1938), профессор (1930). Төрөкмән ССР‑ының (1950), [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт]] (1947) һәм Сыуаш (1953) АССР‑ҙарының атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Ленин ордены|Ленин]] (1954), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944) ордендары кавалеры.
* [[Шубин Георгий Иванович]], (1918—4.03.1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының айырым разведка ротаһы разведчигы, өлкән сержант. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңы Петровка (Күгәрсен районы)|Яңы Петровка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәүәрисова Софья Бәҙретдин ҡыҙы]] (1938), мәғариф ветераны, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө ҡалаһы]] 9-сы мәктәбенең элекке [[инглиз теле]] уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
* [[Хәйретдинова Татьяна Борисовна]] (1948), [[фән|ғалим]]-педиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1996). 1979 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Шәйхаттаров Шәйхлмөхәммәт Шәйхаттар улы]] (1899—1984), ауыл хужалығы хеҙмәткре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Кушнаренко районы]] «Коминтерн» колхозының элекке механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры.
* [[Ғәйфуллин Миңләхмәт Зиннәт улы]] (1914—19.04.2002), нефтсе, 1933—1969 йылдарҙа «[[Ишембайнефть]]» нефть промыслаһы идаралығында быраулаусы, быраулау мастеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Айыуханов Мәсғүт Баян улы]] (1924—10.03.2000), иҡтисадсы-ғалим. 1961 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, 1980—1990 йылдарҙа кафедра мөдире. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985).
* [[Йыһаншин Сабир Шәйәхмәт улы]] (1924—4.10.2018), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәтәкре, йәмәғәтсе, педагог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1971—1985 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Педагогия фәндәре кандидаты (1969), доцент (1985). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], II дәрәжә Ватан һуғышы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] һәм III дәрәжә Дан ордендары кавалеры. 
* [[Петров Борис Ильич]] (1929—23.08.2004), агроном, ғалим-иҡтисадсы, хужалыҡ эшмәкәре. 1960—1972 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның «Матрай» совхозы директоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1973). Башҡорт АССР-ының VII һәм XI саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1966), РСФСР-ҙың ауыл хужалығы (1969) һәм халыҡ мәғарифы (1968) отличнигы.
* [[Ҡашҡарова Руфана Шәрифулла ҡыҙы]] (1939), «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы магнит яҙмалар цехы операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). 
* [[Теләүбирҙин Камил Шәнгәрәй улы]] (1939), педагог, [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 100-сө һөнәри училищеның элекке директоры.  [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған агрономы. 
* [[Рәшитов Сарман Хәмис улы]] (1956), [[Тәтешле районы|Тәтешле район]] мәҙәниәт Һарайы хормейстеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Трубников Александр Владимирович]] (1956), Благовещен арматура заводының стандарт булмаған ҡорамалдар участкаһы мастеры. Рәсәй Федерацияһының почётлы машина эшләүсеһе.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:28 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1749]]: [[Йоһанн Гёте]], [[Германия]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[фән|ғалим]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре.
* [[1899]]: Андрей Платонов, [[СССР]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1925]]: [[Аркадий Стругацкий]], СССР фантаст яҙыусыһы, [[тәржемә]]се, сценарист.
* [[1925]]: Юрий Трифонов, СССР яҙыусыһы.
* [[1939]]: Владимир Ивашов, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы.
* [[1940]]: Филипп Леотар, [[Франция]] актёры, шағир һәм йырсы.
* [[1943]]: Валентина Заворотнюк, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1947]]: Юрий Беляев, СССР һәм [[Рәсәй]]-ҙең театр һәм кино актёры.
* [[1948]]: Наталья Гундарева, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры.
* [[1965]]: Сатоси Тадзири, [[Япония]]ның видеоуйындар, манга һәм [[аниме]] авторы.
* [[1965]]: Шанайя Твейн, [[Канада]] [[йыр]]сыһы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:28 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1979]]: Константин Симонов, [[СССР]] яҙыусыһы, шағир, йәмәғәт эшмәкәре, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].
* [[1995]]: [[Роберт Бикмөхәмәтов]], СССР-ҙың әҙәбиәт белгесе, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2003]]: Юрий Саульский, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, дирижёр, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З28]]
[[Категория:28 август]]</text>
      <sha1>pqvz06uo6mmyfthuh3p30az19mez8a9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303295</id>
      <parentid>1303294</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T17:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1303295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21264" sha1="4xf084r77gcfv2zv9rahjuk2xmc96kt" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''28 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 240-сы ([[кәбисә йыл]]ында 241-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 125 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара  
=== Рәсми булмаған ===
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Хыял көнө.
* {{Флагификация|Мексика}}: Олатай һәм өләсәйҙәр көнө. 
* {{Флагификация|Финляндия}}: Тәбиғәт көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Литва}}: Тимер юлсылар көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби табиптар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1851]]: [[Санкт-Петербург]] һәм [[Мәскәү]] араһында тура тимер юл хәрәкәте асыла.
* [[1918]]: [[Башҡорт хәрби шураһы]]ның [[Башҡорт армияһы|башҡорт ғәскәрҙәре]] хәрбиҙәре кейеменең формаһын тасуирлаған фарман сыға.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1920]]: Бөтә Рәсәй статистик иҫәп алыуы үткәрелә.
* [[1926]]: [[Башҡортостанда умартасылыҡ|Башҡортостан умартасылыҡ]] товариществоларының 1-се республика съезы уҙғарыла.
* [[1936]]: «Тойота» автомобиль компанияһы ойошторола.
* [[1942]]: [[Дәүләкән]] [[ҡала]] статусын ала.
* [[1998]]: [[Башҡортостан]] һәм [[Мордовия]] хөкүмәттәре араһында «Сауҙа-иҡтисади хеҙмәттәшлек тураһында килешеү»гә ҡул ҡуйыла.
* [[2012]]: [[Нефтекама автозаводы]]ның «Нефаз-52992» электр автобусы [[Рәсәй]]ҙә беренсе булып сертификация үтә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Гончарова Сталина Федоровна]] (1935), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, [[Әлшәй районы]] [[Шафран]] ауылы мәктәбенең элекке [[рус теле]] һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Мостафина Ольга Евгеньевна]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]], [[Генетика|генетик]]. 1986 йылдан — Биохимия һәм генетика институты ғилми хеҙмәткәре, 2000 йылдан лаборатория мөдире. [[Биология]] фәндәре докторы (2004), профессор (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Иглин районы]] [[Оло Теләк]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Романов Анатолий Никитович]] (1926—20.03.2012), [[Живопись|рәссам]], муниципаль хеҙмәткәр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1997 йылдан [[Иглин районы]] хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге методисы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән хәҙерге [[Пенза өлкәһе]] Усть Вазерки ауылынан.
* [[Поворотов Григорий Александрович]] (1951), хеҙмәт ветераны, техник-технолог, рационализатор. 1972—2009 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] технологы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Мәләүез районы]]ның [[Тирәкле (Мәләүез районы)|Тирәкле]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әмирова Зарема Ҡәнзәфәр ҡыҙы]] (1951), ғалим-химик-биолог, [[Экология|эколог]]. 1994 йылдан Башҡортостандың Республика экология ғилми-тикшеренеү үҙәге директорының фән буйынса урынбаҫары, 2010 йылдан — директоры; 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһының Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығы Дәүләт аналитик контроле идаралығының бүлек начальнигы, бер үк ваҡытта 2005 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Экология академияһы академигы. Биология фәндәре докторы (2000). [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Вакульский Александр Васильевич]] (1922—28.07.1990), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, майор. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Ҡалтыман]] ауылынан.
* [[Исаев Александр Григорьевич]] (1922—23.07.2011), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1963 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] эшсе йәштәр мәктәбе, 1965 йылдан — 13-сө урта мәктәп директоры, 1982—1988 йылдарҙа уҡытыусы. [[РСФСР]] (1980) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] (1975) мәктәбенең  атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм өс [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944, ғинуар һәм апрель 1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлетамаҡ районы]] биләмәләрендә булған һәм бөткән Щеголевка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ильичёв Валерий Дмитриевич]] (1937—18.05.2013), [[фән|ғалим]]-[[Орнитология|орнитолог]], йәмәғәтсе. 1959 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967 йылдан бионика, 1969 йылдан — орнитология лабораторияһы мөдире. 1973 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның А. Н. Северцов исемендәге Экология һәм эволюция проблемалары институтының ([[Мәскәү]]) экология һәм ҡоштарҙың тәртибе менән идара итеү лабораторияһы мөдире. 1978—1984 йылдарҙа Халыҡ-ара орнитология комитетының президиум ағзаһы һәм генераль секретары; 1983—2003 йылдарҙа [[СССР|Бөтә Союз]] орнитология йәмғиәте президенты; 1968—1983 йылдарҙа [[СССР]] Орнитология комитеты, 1975 йылдан СССР (1992 йылдан Рәсәй) Фәндәр академияһының биозарарланыуҙар буйынса фәнни советы рәйесе. Рәсәй Экология академияһының мөхбир ағзаһы, биология фәндәре  докторы (1968), профессор (1973). [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1970). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Ғүмәров Мөхәмәт Әнүәр улы]] (1952—5.06.2012), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1964—2007 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Хәсән]] ауылынан.
* [[Янбаева Рәйсә Мозафар ҡыҙы]] (1962), табип-терапевт, 2-се республика клиник дауаханаһының терапия бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Дмитриев Николай Константинович]] (1989—22.12.1954), [[СССР]]-ҙың [[төрки телдәр]] белгесе, төркиәт ғилеменә нигеҙ һалыусы. [[СССР]] Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1943), [[РСФСР]]-ҙың Педагогия фәндәре академияһы академигы (1945), филология фәндәре докторы (1938), профессор (1930). Төрөкмән ССР‑ының (1950), [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт]] (1947) һәм Сыуаш (1953) АССР‑ҙарының атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Ленин ордены|Ленин]] (1954), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944) ордендары кавалеры.
* [[Шубин Георгий Иванович]], (1918—4.03.1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының айырым разведка ротаһы разведчигы, өлкән сержант. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңы Петровка (Күгәрсен районы)|Яңы Петровка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәүәрисова Софья Бәҙретдин ҡыҙы]] (1938), мәғариф ветераны, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө ҡалаһы]] 9-сы мәктәбенең элекке [[инглиз теле]] уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
* [[Хәйретдинова Татьяна Борисовна]] (1948), [[фән|ғалим]]-педиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1996). 1979 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Шәйхаттаров Шәйхлмөхәммәт Шәйхаттар улы]] (1899—1984), ауыл хужалығы хеҙмәткре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Кушнаренко районы]] «Коминтерн» колхозының элекке механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры.
* [[Ғәйфуллин Миңләхмәт Зиннәт улы]] (1914—19.04.2002), нефтсе, 1933—1969 йылдарҙа «[[Ишембайнефть]]» нефть промыслаһы идаралығында быраулаусы, быраулау мастеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Айыуханов Мәсғүт Баян улы]] (1924—10.03.2000), иҡтисадсы-ғалим. 1961 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, 1980—1990 йылдарҙа кафедра мөдире. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985).
* [[Йыһаншин Сабир Шәйәхмәт улы]] (1924—4.10.2018), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәтәкре, йәмәғәтсе, педагог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1971—1985 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Педагогия фәндәре кандидаты (1969), доцент (1985). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], II дәрәжә Ватан һуғышы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] һәм III дәрәжә Дан ордендары кавалеры. 
* [[Петров Борис Ильич]] (1929—23.08.2004), агроном, иҡтисадсы-ғалим, йәмәғәтсе. 1960—1972 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның «Матрай» совхозы директоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1973). Башҡорт АССР-ының VII һәм XI саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1966), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] ауыл хужалығы (1969) һәм халыҡ мәғарифы (1968) отличнигы.
* [[Ҡашҡарова Руфана Шәрифулла ҡыҙы]] (1939), «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы магнит яҙмалар цехының элекке операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). 
* [[Теләүбирҙин Камил Шәнгәрәй улы]] (1939), педагог, [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 100-сө һөнәри училищеның элекке директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған агрономы. 
* [[Рәшитов Сарман Хәмис улы]] (1956), [[Тәтешле районы|Тәтешле район]] мәҙәниәт Һарайы хормейстеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Трубников Александр Владимирович]] (1956), [[Благовещен арматура заводы]]ның стандарт булмаған ҡорамалдар участкаһы мастеры. Рәсәй Федерацияһының почётлы машина эшләүсеһе.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:28 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1749]]: [[Йоһанн Гёте]], [[Германия]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[фән|ғалим]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре.
* [[1899]]: Андрей Платонов, [[СССР]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1925]]: [[Аркадий Стругацкий]], СССР фантаст яҙыусыһы, [[тәржемә]]се, сценарист.
* [[1925]]: Юрий Трифонов, СССР яҙыусыһы.
* [[1939]]: Владимир Ивашов, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы.
* [[1940]]: Филипп Леотар, [[Франция]] актёры, шағир һәм йырсы.
* [[1943]]: Валентина Заворотнюк, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1947]]: Юрий Беляев, СССР һәм [[Рәсәй]]-ҙең театр һәм кино актёры.
* [[1948]]: Наталья Гундарева, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры.
* [[1965]]: Сатоси Тадзири, [[Япония]]ның видеоуйындар, манга һәм [[аниме]] авторы.
* [[1965]]: Шанайя Твейн, [[Канада]] [[йыр]]сыһы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:28 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1979]]: Константин Симонов, [[СССР]] яҙыусыһы, шағир, йәмәғәт эшмәкәре, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].
* [[1995]]: [[Роберт Бикмөхәмәтов]], СССР-ҙың әҙәбиәт белгесе, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2003]]: Юрий Саульский, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, дирижёр, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З28]]
[[Категория:28 август]]</text>
      <sha1>4xf084r77gcfv2zv9rahjuk2xmc96kt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303296</id>
      <parentid>1303295</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T17:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */</comment>
      <origin>1303296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20657" sha1="0xqdwrx795d56ye6pf1jnwt431yqozc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''28 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 240-сы ([[кәбисә йыл]]ында 241-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 125 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара  
=== Рәсми булмаған ===
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Хыял көнө.
* {{Флагификация|Мексика}}: Олатай һәм өләсәйҙәр көнө. 
* {{Флагификация|Финляндия}}: Тәбиғәт көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Литва}}: Тимер юлсылар көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби табиптар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1851]]: [[Санкт-Петербург]] һәм [[Мәскәү]] араһында тура тимер юл хәрәкәте асыла.
* [[1918]]: [[Башҡорт хәрби шураһы]]ның [[Башҡорт армияһы|башҡорт ғәскәрҙәре]] хәрбиҙәре кейеменең формаһын тасуирлаған фарман сыға.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1920]]: Бөтә Рәсәй статистик иҫәп алыуы үткәрелә.
* [[1926]]: [[Башҡортостанда умартасылыҡ|Башҡортостан умартасылыҡ]] товариществоларының 1-се республика съезы уҙғарыла.
* [[1936]]: «Тойота» автомобиль компанияһы ойошторола.
* [[1942]]: [[Дәүләкән]] [[ҡала]] статусын ала.
* [[1998]]: [[Башҡортостан]] һәм [[Мордовия]] хөкүмәттәре араһында «Сауҙа-иҡтисади хеҙмәттәшлек тураһында килешеү»гә ҡул ҡуйыла.
* [[2012]]: [[Нефтекама автозаводы]]ның «Нефаз-52992» электр автобусы [[Рәсәй]]ҙә беренсе булып сертификация үтә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Гончарова Сталина Федоровна]] (1935), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, [[Әлшәй районы]] [[Шафран]] ауылы мәктәбенең элекке [[рус теле]] һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Мостафина Ольга Евгеньевна]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]], [[Генетика|генетик]]. 1986 йылдан — Биохимия һәм генетика институты ғилми хеҙмәткәре, 2000 йылдан лаборатория мөдире. [[Биология]] фәндәре докторы (2004), профессор (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Иглин районы]] [[Оло Теләк]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Романов Анатолий Никитович]] (1926—20.03.2012), [[Живопись|рәссам]], муниципаль хеҙмәткәр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1997 йылдан [[Иглин районы]] хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге методисы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән хәҙерге [[Пенза өлкәһе]] Усть Вазерки ауылынан.
* [[Поворотов Григорий Александрович]] (1951), хеҙмәт ветераны, техник-технолог, рационализатор. 1972—2009 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] технологы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Мәләүез районы]]ның [[Тирәкле (Мәләүез районы)|Тирәкле]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әмирова Зарема Ҡәнзәфәр ҡыҙы]] (1951), ғалим-химик-биолог, [[Экология|эколог]]. 1994 йылдан Башҡортостандың Республика экология ғилми-тикшеренеү үҙәге директорының фән буйынса урынбаҫары, 2010 йылдан — директоры; 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһының Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығы Дәүләт аналитик контроле идаралығының бүлек начальнигы, бер үк ваҡытта 2005 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Экология академияһы академигы. Биология фәндәре докторы (2000). [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Вакульский Александр Васильевич]] (1922—28.07.1990), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, майор. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Ҡалтыман]] ауылынан.
* [[Исаев Александр Григорьевич]] (1922—23.07.2011), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1963 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] эшсе йәштәр мәктәбе, 1965 йылдан — 13-сө урта мәктәп директоры, 1982—1988 йылдарҙа уҡытыусы. [[РСФСР]] (1980) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] (1975) мәктәбенең  атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм өс [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944, ғинуар һәм апрель 1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлетамаҡ районы]] биләмәләрендә булған һәм бөткән Щеголевка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ильичёв Валерий Дмитриевич]] (1937—18.05.2013), [[фән|ғалим]]-[[Орнитология|орнитолог]], йәмәғәтсе. 1959 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967 йылдан бионика, 1969 йылдан — орнитология лабораторияһы мөдире. 1973 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның А. Н. Северцов исемендәге Экология һәм эволюция проблемалары институтының ([[Мәскәү]]) экология һәм ҡоштарҙың тәртибе менән идара итеү лабораторияһы мөдире. 1978—1984 йылдарҙа Халыҡ-ара орнитология комитетының президиум ағзаһы һәм генераль секретары; 1983—2003 йылдарҙа [[СССР|Бөтә Союз]] орнитология йәмғиәте президенты; 1968—1983 йылдарҙа [[СССР]] Орнитология комитеты, 1975 йылдан СССР (1992 йылдан Рәсәй) Фәндәр академияһының биозарарланыуҙар буйынса фәнни советы рәйесе. Рәсәй Экология академияһының мөхбир ағзаһы, биология фәндәре  докторы (1968), профессор (1973). [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1970). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Ғүмәров Мөхәмәт Әнүәр улы]] (1952—5.06.2012), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1964—2007 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Хәсән]] ауылынан.
* [[Янбаева Рәйсә Мозафар ҡыҙы]] (1962), табип-терапевт, 2-се республика клиник дауаханаһының терапия бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Дмитриев Николай Константинович]] (1989—22.12.1954), [[СССР]]-ҙың [[төрки телдәр]] белгесе, төркиәт ғилеменә нигеҙ һалыусы. [[СССР]] Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1943), [[РСФСР]]-ҙың Педагогия фәндәре академияһы академигы (1945), филология фәндәре докторы (1938), профессор (1930). Төрөкмән ССР‑ының (1950), [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт]] (1947) һәм Сыуаш (1953) АССР‑ҙарының атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Ленин ордены|Ленин]] (1954), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944) ордендары кавалеры.
* [[Шубин Георгий Иванович]], (1918—4.03.1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының айырым разведка ротаһы разведчигы, өлкән сержант. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңы Петровка (Күгәрсен районы)|Яңы Петровка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәүәрисова Софья Бәҙретдин ҡыҙы]] (1938), мәғариф ветераны, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө ҡалаһы]] 9-сы мәктәбенең элекке [[инглиз теле]] уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
* [[Хәйретдинова Татьяна Борисовна]] (1948), [[фән|ғалим]]-педиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1996). 1979 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Шәйхаттаров Шәйхлмөхәммәт Шәйхаттар улы]] (1899—1984), ауыл хужалығы хеҙмәткре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Кушнаренко районы]] «Коминтерн» колхозының элекке механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры.
* [[Ғәйфуллин Миңләхмәт Зиннәт улы]] (1914—19.04.2002), нефтсе, 1933—1969 йылдарҙа «[[Ишембайнефть]]» нефть промыслаһы идаралығында быраулаусы, быраулау мастеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Айыуханов Мәсғүт Баян улы]] (1924—10.03.2000), иҡтисадсы-ғалим. 1961 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, 1980—1990 йылдарҙа кафедра мөдире. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985).
* [[Йыһаншин Сабир Шәйәхмәт улы]] (1924—4.10.2018), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәтәкре, йәмәғәтсе, педагог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1971—1985 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Педагогия фәндәре кандидаты (1969), доцент (1985). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], II дәрәжә Ватан һуғышы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] һәм III дәрәжә Дан ордендары кавалеры. 
* [[Петров Борис Ильич]] (1929—23.08.2004), агроном, иҡтисадсы-ғалим, йәмәғәтсе. 1960—1972 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның «Матрай» совхозы директоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1973). Башҡорт АССР-ының VII һәм XI саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1966), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] ауыл хужалығы (1969) һәм халыҡ мәғарифы (1968) отличнигы.
* [[Ҡашҡарова Руфана Шәрифулла ҡыҙы]] (1939), «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы магнит яҙмалар цехының элекке операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). 
* [[Теләүбирҙин Камил Шәнгәрәй улы]] (1939), педагог, [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 100-сө һөнәри училищеның элекке директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған агрономы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:28 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1749]]: [[Йоһанн Гёте]], [[Германия]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[фән|ғалим]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре.
* [[1899]]: Андрей Платонов, [[СССР]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1925]]: [[Аркадий Стругацкий]], СССР фантаст яҙыусыһы, [[тәржемә]]се, сценарист.
* [[1925]]: Юрий Трифонов, СССР яҙыусыһы.
* [[1939]]: Владимир Ивашов, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы.
* [[1940]]: Филипп Леотар, [[Франция]] актёры, шағир һәм йырсы.
* [[1943]]: Валентина Заворотнюк, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1947]]: Юрий Беляев, СССР һәм [[Рәсәй]]-ҙең театр һәм кино актёры.
* [[1948]]: Наталья Гундарева, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры.
* [[1965]]: Сатоси Тадзири, [[Япония]]ның видеоуйындар, манга һәм [[аниме]] авторы.
* [[1965]]: Шанайя Твейн, [[Канада]] [[йыр]]сыһы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:28 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1979]]: Константин Симонов, [[СССР]] яҙыусыһы, шағир, йәмәғәт эшмәкәре, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].
* [[1995]]: [[Роберт Бикмөхәмәтов]], СССР-ҙың әҙәбиәт белгесе, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2003]]: Юрий Саульский, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, дирижёр, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З28]]
[[Категория:28 август]]</text>
      <sha1>0xqdwrx795d56ye6pf1jnwt431yqozc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303297</id>
      <parentid>1303296</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T17:51:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1303297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21232" sha1="kzaprzdvclckt657n88hb37nu499jbp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''28 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 240-сы ([[кәбисә йыл]]ында 241-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 125 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара  
=== Рәсми булмаған ===
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Хыял көнө.
* {{Флагификация|Мексика}}: Олатай һәм өләсәйҙәр көнө. 
* {{Флагификация|Финляндия}}: Тәбиғәт көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Литва}}: Тимер юлсылар көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби табиптар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1851]]: [[Санкт-Петербург]] һәм [[Мәскәү]] араһында тура тимер юл хәрәкәте асыла.
* [[1918]]: [[Башҡорт хәрби шураһы]]ның [[Башҡорт армияһы|башҡорт ғәскәрҙәре]] хәрбиҙәре кейеменең формаһын тасуирлаған фарман сыға.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1920]]: Бөтә Рәсәй статистик иҫәп алыуы үткәрелә.
* [[1926]]: [[Башҡортостанда умартасылыҡ|Башҡортостан умартасылыҡ]] товариществоларының 1-се республика съезы уҙғарыла.
* [[1936]]: «Тойота» автомобиль компанияһы ойошторола.
* [[1942]]: [[Дәүләкән]] [[ҡала]] статусын ала.
* [[1998]]: [[Башҡортостан]] һәм [[Мордовия]] хөкүмәттәре араһында «Сауҙа-иҡтисади хеҙмәттәшлек тураһында килешеү»гә ҡул ҡуйыла.
* [[2012]]: [[Нефтекама автозаводы]]ның «Нефаз-52992» электр автобусы [[Рәсәй]]ҙә беренсе булып сертификация үтә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Гончарова Сталина Федоровна]] (1935), [[Педагогика|педагогик]] хеҙмәт ветераны, [[Әлшәй районы]] [[Шафран]] ауылы мәктәбенең элекке [[рус теле]] һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Мостафина Ольга Евгеньевна]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимик]], [[Генетика|генетик]]. 1986 йылдан — Биохимия һәм генетика институты ғилми хеҙмәткәре, 2000 йылдан лаборатория мөдире. [[Биология]] фәндәре докторы (2004), профессор (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2011). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Иглин районы]] [[Оло Теләк]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Романов Анатолий Никитович]] (1926—20.03.2012), [[Живопись|рәссам]], муниципаль хеҙмәткәр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1997 йылдан [[Иглин районы]] хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге методисы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996). Сығышы менән хәҙерге [[Пенза өлкәһе]] Усть Вазерки ауылынан.
* [[Поворотов Григорий Александрович]] (1951), техник-технолог, рационализатор. 1972—2009 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] технологы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Мәләүез районы]]ның [[Тирәкле (Мәләүез районы)|Тирәкле]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әмирова Зарема Ҡәнзәфәр ҡыҙы]] (1951), химик-биолог-ғалим, [[Экология|эколог]]. 1994 йылдан Башҡортостандың Республика экология ғилми-тикшеренеү үҙәге директорының фән буйынса урынбаҫары, 2010 йылдан — директоры; 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһының Тәбиғәтте файҙаланыу һәм экология министрлығы Дәүләт аналитик контроле идаралығының бүлек начальнигы, бер үк ваҡытта 2005 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Экология академияһы академигы. Биология фәндәре докторы (2000). [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Рәшитов Сарман Хәмис улы]] (1956), [[Тәтешле районы|Тәтешле район]] мәҙәниәт Һарайы хормейстеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Трубников Александр Владимирович]] (1956), [[Благовещен арматура заводы]]ның стандарт булмаған ҡорамалдар участкаһы мастеры. Рәсәй Федерацияһының почётлы машина эшләүсеһе.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Вакульский Александр Васильевич]] (1922—28.07.1990), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, майор. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Иглин районы]] [[Ҡалтыман]] ауылынан.
* [[Исаев Александр Григорьевич]] (1922—23.07.2011), [[Педагогика|педагог]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1963 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] эшсе йәштәр мәктәбе, 1965 йылдан — 13-сө урта мәктәп директоры, 1982—1988 йылдарҙа уҡытыусы. [[РСФСР]] (1980) һәм [[Башҡорт АССР-ы]] (1975) мәктәбенең  атҡаҙанған уҡытыусыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм өс [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944, ғинуар һәм апрель 1945) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлетамаҡ районы]] биләмәләрендә булған һәм бөткән Щеголевка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ильичёв Валерий Дмитриевич]] (1937—18.05.2013), [[фән|ғалим]]-[[Орнитология|орнитолог]], йәмәғәтсе. 1959 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967 йылдан бионика, 1969 йылдан — орнитология лабораторияһы мөдире. 1973 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның А. Н. Северцов исемендәге Экология һәм эволюция проблемалары институтының ([[Мәскәү]]) экология һәм ҡоштарҙың тәртибе менән идара итеү лабораторияһы мөдире. 1978—1984 йылдарҙа Халыҡ-ара орнитология комитетының президиум ағзаһы һәм генераль секретары; 1983—2003 йылдарҙа [[СССР|Бөтә Союз]] орнитология йәмғиәте президенты; 1968—1983 йылдарҙа [[СССР]] Орнитология комитеты, 1975 йылдан СССР (1992 йылдан Рәсәй) Фәндәр академияһының биозарарланыуҙар буйынса фәнни советы рәйесе. Рәсәй Экология академияһының мөхбир ағзаһы, биология фәндәре  докторы (1968), профессор (1973). [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1970). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Ғүмәров Мөхәмәт Әнүәр улы]] (1952—5.06.2012), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1964—2007 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы механизаторы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Хәсән]] ауылынан.
* [[Янбаева Рәйсә Мозафар ҡыҙы]] (1962), табип-терапевт, 2-се республика клиник дауаханаһының терапия бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Дмитриев Николай Константинович]] (1989—22.12.1954), [[СССР]]-ҙың [[төрки телдәр]] белгесе, төркиәт ғилеменә нигеҙ һалыусы. [[СССР]] Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1943), [[РСФСР]]-ҙың Педагогия фәндәре академияһы академигы (1945), филология фәндәре докторы (1938), профессор (1930). Төрөкмән ССР‑ының (1950), [[Башҡорт АССР-ы|Башҡорт]] (1947) һәм Сыуаш (1953) АССР‑ҙарының атҡаҙанған фән эшмәкәре. [[Ленин ордены|Ленин]] (1954), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1945) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944) ордендары кавалеры.
* [[Шубин Георгий Иванович]], (1918—4.03.1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының айырым разведка ротаһы разведчигы, өлкән сержант. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңы Петровка (Күгәрсен районы)|Яңы Петровка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәүәрисова Софья Бәҙретдин ҡыҙы]] (1938), мәғариф ветераны, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө ҡалаһы]] 9-сы мәктәбенең элекке [[инглиз теле]] уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
* [[Хәйретдинова Татьяна Борисовна]] (1948), [[фән|ғалим]]-педиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1993), профессор (1996). 1979 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Шәйхаттаров Шәйхлмөхәммәт Шәйхаттар улы]] (1899—1984), ауыл хужалығы хеҙмәткре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Кушнаренко районы]] «Коминтерн» колхозының элекке механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры.
* [[Ғәйфуллин Миңләхмәт Зиннәт улы]] (1914—19.04.2002), нефтсе, 1933—1969 йылдарҙа «[[Ишембайнефть]]» нефть промыслаһы идаралығында быраулаусы, быраулау мастеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Айыуханов Мәсғүт Баян улы]] (1924—10.03.2000), иҡтисадсы-ғалим. 1961 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, 1980—1990 йылдарҙа кафедра мөдире. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985).
* [[Йыһаншин Сабир Шәйәхмәт улы]] (1924—4.10.2018), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәтәкре, йәмәғәтсе, педагог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1971—1985 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Педагогия фәндәре кандидаты (1969), доцент (1985). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], II дәрәжә Ватан һуғышы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] һәм III дәрәжә Дан ордендары кавалеры. 
* [[Петров Борис Ильич]] (1929—23.08.2004), агроном, иҡтисадсы-ғалим, йәмәғәтсе. 1960—1972 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның «Матрай» совхозы директоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1973). Башҡорт АССР-ының VII һәм XI саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1966), [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] ауыл хужалығы (1969) һәм халыҡ мәғарифы (1968) отличнигы.
* [[Ҡашҡарова Руфана Шәрифулла ҡыҙы]] (1939), «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы магнит яҙмалар цехының элекке операторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). 
* [[Теләүбирҙин Камил Шәнгәрәй улы]] (1939), педагог, [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 100-сө һөнәри училищеның элекке директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған агрономы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:28 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1749]]: [[Йоһанн Гёте]], [[Германия]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[фән|ғалим]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре.
* [[1899]]: Андрей Платонов, [[СССР]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1925]]: [[Аркадий Стругацкий]], СССР фантаст яҙыусыһы, [[тәржемә]]се, сценарист.
* [[1925]]: Юрий Трифонов, СССР яҙыусыһы.
* [[1939]]: Владимир Ивашов, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы.
* [[1940]]: Филипп Леотар, [[Франция]] актёры, шағир һәм йырсы.
* [[1943]]: Валентина Заворотнюк, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1947]]: Юрий Беляев, СССР һәм [[Рәсәй]]-ҙең театр һәм кино актёры.
* [[1948]]: Наталья Гундарева, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры.
* [[1965]]: Сатоси Тадзири, [[Япония]]ның видеоуйындар, манга һәм [[аниме]] авторы.
* [[1965]]: Шанайя Твейн, [[Канада]] [[йыр]]сыһы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:28 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1979]]: Константин Симонов, [[СССР]] яҙыусыһы, шағир, йәмәғәт эшмәкәре, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].
* [[1995]]: [[Роберт Бикмөхәмәтов]], СССР-ҙың әҙәбиәт белгесе, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2003]]: Юрий Саульский, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, дирижёр, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З28]]
[[Категория:28 август]]</text>
      <sha1>kzaprzdvclckt657n88hb37nu499jbp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>29 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71768</id>
    <revision>
      <id>1303321</id>
      <parentid>1301249</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T11:18:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1303321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15289" sha1="p7zr4djjsxlkowtqm0v7u789r90eggq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''29 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 241-се ([[кәбисә йыл]]ында 242-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 124 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Ядро ҡоралы|Ядро һынауҙарына]] ҡаршы хәрәкәт көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Мотоциклдың тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Кеше хоҡуҡтары көнө.
** [[Лимон]] [[һут]]ы көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
* {{Флагификация|Көньяҡ Судан}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: [[Спорт]] көнө. 
* {{Флагификация|Япония}}: Ҡыҙҙырылған [[ит]] көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Ҡырым Республикаһы}}: Виноградсылыҡ һәм шарап яһау көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Адвокатура|Адвокаттар]] көнө.
* {{Флагификация|Польша}}: Муниципаль полиция көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығы Эске ғәскәрҙәренең махсус тәғәйенләнеш подразделениелары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1831]]: Электромагнит индукцияһы күренеше асыла.
* [[1885]]: [[Германия]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]] Готлиб Даймлер беренсе мотоциклға [[Патент хоҡуғы|патент]] ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1932]]: «Башцветметзолото» тресы ойошторола (1933 йылдан — «Башзолото»).
* [[1936]]: [[Ишембай нефть эшкәртеү заводы]] эш башлай.
* [[1991]]: [[«Нур» Өфө дәүләт татар театры]] асыла.
* [[1994]]: [[Башҡортостан]]да [[Венгрия]] көндәре башлана.
* [[2001]]: [[Кеше]]нең оҙон ғүмерлелек [[ген]]ы табыла.
* [[2008]]: [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның яңы уҡыу-спорт комплексы файҙаланыуға тапшырыла.
* [[2013]]: Республика кардиологик диспансеры табибтары [[Башҡортостан]]да тәүге тапҡыр йөрәкте күсереп ултыртыу операцияһы яһай. }}

== {{Тыуым}} ==

=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Клементьев Данил Викторович]] (1955), муниципаль хеҙмәт ветераны, 2019 йылға тиклем [[Өфө ҡалаһы|Өфө ҡала хакимиәтенең]] [[экология]] һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау бүлеге начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы тәбиғәтте һаҡлау хеҙмәткәре. 
* [[Губаев Игорь Иванович]] (1960), эске эштәр органдары ветераны, [[Журналистика|журналист]], [[Нефтекама]] ҡалаһында [[мари теле]]ндә сыҡҡан «[[Чолман]]» республика гәзитен ойоштороусы һәм 2001 йылдан уның баш мөхәррире. [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премия лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡалтасы районы]] [[Кәкүш]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Канюков Рәшит Закир улы]] (1931), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Геология|геолог]], [[нефть]] сәнәғәте ветераны. 1956 йылдан [[«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы]] операторы, геологы, нефть промыслаһының өлкән геологы; 1967—1994 йылдарҙа идаралыҡтың баш геологы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1977), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1968). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Ергән]] ауылынан.
* [[Шөғәйепов Вәкил Шакир улы]] (1936—28.06.2017), [[Башҡорттар|башҡорт]] милли музыка ҡоралдарын эшләү һәм реставрациялау оҫтаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең «Рәсәй рухы» («Душа России») премияһы (2013) һәм «Оҫта — алтын ҡулдар» республика конкурсы ([[Өфө]], 2004) лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аҡъюлова Ләлә Тимерғәли ҡыҙы]] (1956), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны. [[Сибай]] үҙәк ҡала дауаханаһының поликлиника фельдшеры. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре.
* [[Ҡаһиров Рәмил Әхнәф улы]] (1956), [[Педагогика|педагог]]. 2008 йылдан [[Өфө]]ләге 64-се һөнәри лицей (хәҙер художество-сәнәғәт колледжы) директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре.
* [[Шәрәфетдинова Ольга Юрьевна]] (1961), ҡурсаҡ йөрөтөүсе артист. 1982 йылдан [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] актёры. 2002 йылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014). «Актёр йыры» республика конкурсының (Өфө, 1994) гран-при эйәһе, «Рәсәй драма театрҙары актёрҙары йырлай» Бөтә Рәсәй конкурс-фестивале ([[Түбәнге Новгород]], 1995) лауреаты. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәйнаншин Филарит Тимерхан улы]] (1947), [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1988 йылдан [[Тәтешле районы]]ның Ленин исемендәге колхоз рәйесе, 2000—2008 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның икенсе саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Тәтешле]] ауылынан. 
* [[Тереғолов Шамил Әхмәт улы]] (1947—28.11.2008), [[балет]] артисы һәм [[Педагогика|педагог]]. 1990—2009 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] балет группаһының художество етәксеһе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1985).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кузнецова Светлана Николаевна]] (1952), педагог. 1981 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] балалар баҡсалары тәрбиәсеһе, 1987—2009 йылдарҙа 40-сы «Гүзәл» балалар баҡсаһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002). Сығышы менән [[Ҡарағанды]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Тадиашвили Ольга Семёновна]] (1928—23.04.2001), архитектор. 1962 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған архитекторы (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы]]ның баш ҡалаһы [[Владикавказ]]дан.
* [[Ишемғолов Марат Баязит улы]] (1948—24.09.2013), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 2001—2013 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] хакимиәте башлығы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан]]дың халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2010). Ауырғазы районының [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге премияһы лауреаты (2011).  
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Суфиян Поварисов]] (1924—3.07.2016), яҙыусы, тел һәм әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1976 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1991), профессор (1993). [[Башҡортостан]]дың халыҡ яҙыусыһы (2011), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1992) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2004) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәр биреү хеҙмәткәре (1997). [[Фәтих Кәрим]] (1984) һәм [[Ғәлимйән Ибраһимов]] (1998) исемендәге премиялар лауреаты. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм 3‑сө дәрәжә Дан (1948) ордендары кавалеры. 
* [[Мышкин Владимир Александрович]] (1944), ғалим-токсиколог, хәрби хеҙмәткәр. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987—1997 йылдарҙа уҡыу бүлеге начальнигы — хәрби һәм экстремаль медицина кафедраһы начальнигы урынбаҫары. 1998 йылдан — Өфөләге Хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институтының бүлек етәксеһе һәм 2008 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Медицина хеҙмәте полковнигы (1987). Сығышы менән [[Дүшәмбе (ҡала)|Дүшәмбе]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Астахова Ирина Николаевна]] (1959), ғалим-хирург. 2006 йылдан Мануаль терапия үҙәге табибы. Медицина фәндәре докторы (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әхмәтйәнова Эльмира Хәмит ҡыҙы]] (1959), ғалим-терапевт, кардиолог. 1991 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2006), профессор (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:29 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1780]]: Жан Огюст Доминик Энгр, [[Франция]] рәссамы.
* [[1915]]: [[Ингрид Бергман]], [[Швеция]] һәм [[АҠШ]]-тың кино актёры.

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:29 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З29]]
[[Категория:29 август]]</text>
      <sha1>p7zr4djjsxlkowtqm0v7u789r90eggq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Донецк өлкәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100628</id>
    <revision>
      <id>1303301</id>
      <parentid>1052656</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T19:36:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>48679</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1303301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5393" sha1="l3jj0gzm3w5r4ycqc2b9ugv642j0wgw" xml:space="preserve">{{Административная единица
|Цвет1                            = {{Цвет|Украина}}
|Русское название = Донецк өлкәһе
|Оригинальное название = {{lang-uk|Донецька область}}
|Герб = Coat of Arms of Donetsk Oblast 1999 UKR.png
|Флаг = Flag_of_Donetsk_Oblast.svg
|Страна = [[Украина]]
|Гимн =
|Статус = өлкә
|Входит в =
|Включает = 18 район
|Столица = [[Донецк]]
|Крупные города = [[Мариуполь]], [[Макеевка]], [[Горловка]], [[Краматорск]], [[Енакиево]], [[Славянск]], [[Харцызск]], [[Ясиноватая]], [[Бахмут]], [[Торез]], [[Константиновка]], [[Торецк]], [[Красноармейск]], [[Снежное]], [[Дружковка]], [[Доброполье]], [[Шахтёрск]], [[Селидово]], [[Димитров]], [[Дебальцево]], [[Лиман]]
|Дата = 17.07.1932
|Глава = 
  |Название главы                 = 
|Глава2 =
  |Название главы2                =  
|ВВП =
  |Год ВВП                        = 
  |Место по ВВП                   = 
  |ВВП на душу населения          = 
  |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык =
|Население = 4 265 100
  |Год переписи                   = 2015
  |Процент от населения           = 
  |Место по населению             = 
  |Плотность                      = 160,8
  |Место по плотности             = 
  |Национальный состав            = 
  |Конфессиональный состав        = 
|Площадь = 26 517
  |Процент от площади             =  
|Место по площади = 
|Максимальная высота =
|Средняя высота =
|Минимальная высота =
|Широта =
|Долгота =
|Карта = Donetsk in Ukraine.svg
 |Размер карты                    = 300
|Карта административной единицы =
|Часовой пояс = UTC+2, летом UTC+3
|Аббревиатура =
|ISO = UA-14
|FIPS =
|Телефонный код = +380 62
|Почтовые индексы =
|Код автомобильных номеров = AH
|Сайт = http://donoda.gov.ua/
|Примечания =
}}
'''Донецк өлкәһе''' ({{lang-uk|Донецька область}}) — [[Украина]]лағы өлкә. Административ үҙәге — [[Донецк]] ҡалаһы.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Овчаренко Василий Моисеевич]] (1910—1965), инженер-[[Металлургия|металлург]], хужалыҡ эшмәкәре. 1946—1965 йылдарҙа [[Белорет металлургия комбинаты]] директоры. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. [[Белорет районы]] һәм [[Белорет]] ҡалаһының почётлы гражданы (2006)&lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/10330-ovcharenko-vasilij-moiseevich Башҡорт энциклопедияһы — Овчаренко Василий Моисеевич]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|29|05|2020}}&lt;/ref&gt;.

== Административ ҡоролошо ==
[[Файл:Donetsk Oblast - New.png|400px|thumb|right]]
'''18 район:'''
# Амвросиевка районы
# Бахмут районы
# Великая Новосёлка районы
# Волноваха районы
# Володарское районы
# Доброполье районы
# Константиновка районы
# Красноармейск районы
# Красный Лиман районы
# Марьинка районы
# Новоазовск районы
# Александровка районы
# Першотравневый районы
# Славянск районы
# Старобешево районы
# Тельманово районы
# Шахтёрск районы
# Ясиноватая районы

'''28 ҡала округы:'''
# Авдеевка
# Бахмут
# Угледар
# Горловка
# Дебальцево
# Димитров
# Доброполье
# Докучаевск
# [[Донецк]]
# Дружковка
# Енакиево
# Ждановка
# Кировское
# Константиновка
# Краматорск
# Красноармейск
# Лиман
# Макеевка
# [[Мариуполь]]
# Новогродовка
# Селидово
# Славянск
# Снежное
# Торез
# Торецк
# Харцызск
# Шахтёрск
# Ясиноватая

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://donoda.gov.ua/ Сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119012325/http://www.donoda.gov.ua/ |date=2013-01-19 }} {{ref-uk}} {{ref-ru}}

[[Категория:Донецк өлкәһе|*]]</text>
      <sha1>l3jj0gzm3w5r4ycqc2b9ugv642j0wgw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каспаров Гарри Кимович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130923</id>
    <revision>
      <id>1303304</id>
      <parentid>1291416</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T01:06:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="231574" sha1="btrxp33958ht49qcwniijy7z0njbzup" xml:space="preserve">{{һайланған мәҡәлә}}
{{Ук}}
'''Каспаров Гарри Ким улы''' (тыуғандағы фамилияһы Вайнштейн; [[13 апрель]] [[1963 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] шахматсыһы, шахмат буйынса 13-сө донъя чемпионы, шахмат әҙәбиәтсеһе һәм сәйәсмән. Ҡайһы бер эксперттар Каспаровты тарихтағы иң бөйөк шахматсы тип таный&lt;ref name=&quot;barden&quot;&gt;{{Cite web|title=Obituary: Bobby Fischer|url=http://www.guardian.co.uk/news/2008/jan/19/mainsection.obituaries|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rgyjuj5?url=http://www.guardian.co.uk/news/2008/jan/19/mainsection.obituaries|archivedate=2011-08-11|last=[[:en:Leonard Barden|Barden, L.]]|publisher=[[Guardian]]|date=19 января 2008|accessdate=2010-12-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{Cite web|title=Каспаров: король уходит со сцены|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sport/newsid_4342000/4342613.stm|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rhJgV2N?url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sport/newsid_4342000/4342613.stm|archivedate=2011-08-11|last=Рохер|first=Ф.|publisher=[[BBC]]|date=12 марта 2005|accessdate=2010-12-13}}&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара гроссмейстер (1980), СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1985), СССР чемпионы (1981, 1988), Рәсәй чемпионы (2004). Бөтә донъя шахмат олимпиадаһының һигеҙ тапҡыр еңеүсеһе: дүрт тапҡыр СССР командаһы составында (1980, 1982, 1986, 1988) һәм дүрт тапҡыр Рәсәй командаһы составында (1992, 1994, 1996, 2002). Ул — ун бер шахмат «Оскар»ы (йылдың иң яҡшы шахматсыһы приздары) эйәһе. Каспаров, ике ҡыҫҡа өҙөклөк менән, 1985 йылдан 2006 йылға саҡлы яңғыҙы ФИДЕ рейтингының башында була: 1993 йылғы ФИДЕ ҡарары менән 1994 йылда рейтингтан төшөрөп ҡалдырыла&lt;ref&gt;[http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199307e.html FIDE Rating List :: July 1993] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110525191224/http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199307e.html |date=2011-05-25 }}, [http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199401e.html FIDE Rating List :: January 1994], [http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199407e.html FIDE Rating List :: July 1994] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110529143624/http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199407e.html |date=2011-05-29 }}, [http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199501e.html FIDE Rating List :: January 1995] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110529143651/http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199501e.html |date=2011-05-29 }}.&lt;/ref&gt;, ә 1996 йылдың ғинуарында Каспаров Владимир Крамник&lt;ref&gt;[http://www.olimpbase.org/Elo/Elo199601e.html FIDE Rating List :: January 1996]&lt;/ref&gt; менән бөр төрлө  рейтингҡа эйә була. 1999 йылда Гарри Каспаров рекордлы рейтинг — 2851 балл йыя, һәм Магнус Карлсен яңы рекорд ҡуйғанға тиклем, 13 йыл ярым дауамында Каспаров рекордсы була.

Каспаров, 1985 йылда Анатолий Евгеньевич Карповты еңеп, донъя чемпионы була. «Ике К»ның ҡаршы тороуы 1980-се йылдар уртаһынан башлап 1990-сы йылдар башына саҡлы дауам итә, был аралыҡта Карпов һәм Каспаров донъя чемпионы исеме өсөн биш матч  уйнай. 1993 йылда Каспаров һәм яңы дәғүәсе Найджел Шорт {{comment|Халыҡ-ара шахмат федерацияһы|ФИДЕ}}нан сыға һәм яңы ойошма — {{comment|Профессиональ шахмат ассоциацияһы|ПША}} эгидаһы аҫтында матч үткәрә. ФИДЕ Каспаровты титулынан мәхрүм итә һәм 2006 йылға тиклем  донъя чемпионы икәү була — ПША версияһы буйынса һәм «классик» версия буйынса. 2000 йылда донъя беренселегендә Каспаров Владимир Борисович Крамниктан еңелә.

2005 йылда ул, үҙен сәйәси эшмәкәрлеккә арнау маҡсатында, шахмат карьераһын тамамлауын иғлан итә. Бер нисә оппозиция хәрәкәтендә ҡатнаша: {{comment|Берләшкән граждандар фронты|Объединённый гражданский фронт}} рәйесе,

{{comment|Бөтә Рәсәй граждандар конгресы|Всероссийский гражданский конгресс}}ның рәйестәштәренең береһе,

{{comment|Рәсәй Федерацияһының Милли ассамблеяһы|Национальная ассамблея Российской Федерации}} депутаты була. 2008 йылда {{comment|«Теләктәшлек»|[Солидарность (движение)}} Берләшкән демократик хәрәкәт федераль бюроһы ойоштороусыларының береһе һәм ағзаһы була, әммә 2013 йылда уның етәксе органдарынан сыға. 2012 йылдың октябрендә

{{comment|Рәсәй оппозицияһының Координация советы|Координационный Совет российской оппозиции}}на һайлана. 2013 йылдың июнендә Рәсәйҙән китеүе һәм халыҡ-ара майҙанда {{comment|«Путин режимы»|Путинизм}}на ҡаршы көрәшен дауам итәсәге тураһында белдерә &lt;ref name=&quot;kasparov_ru_7062013&quot;&gt;{{Cite web|title=Я хочу прояснить ситуацию|url=http://www.kasparov.ru/material.php?id=51B0A1D31D200|last=Каспаров|first=Г.|work=Каспаров.ру|date=7 июня 2013|accessdate=2014-01-10}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдан [[Нью-Йорк]]тағы  «Кеше хоҡуҡтарын яҡлау фонды»ның Халыҡ-ара советы етәксеһе &amp;#x20;&lt;span title=&quot; Инглиз телендә &quot; class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot;&gt;(инг.)&lt;/span&gt;баш. 2014 йылда  ФИДЕ  президентын һайлауҙа ҡатнаша, әммә   президент итеп  Кирсан Илюмжинов һайлана.

== Бала сағы ==
Гарри Каспаров 1963 йылдың 13 апрелендә [[Баҡы]]ла тыуа, атаһы Ким Моисеевич Вайнштейн һөнәре буйынса инженер-энергетик була, әсәһе Клара (Аида) Шагеновна Каспарова — инженер, автоматика һәм телемеханика буйынса белгес&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Биография|url=http://www.kasparov.ru/note.php?id=44993207033D9|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rj4pqwi?url=http://www.kasparov.ru/note.php?id=44993207033D9|archivedate=2011-08-11|publisher=каспаров.ру|accessdate=2011-02-21}}&lt;/ref&gt;. Каспаров — атаһы яғынан [[Йәһүдтәр|йәһүд]] сығышлы, әсәһе яғынан — әрмән &lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/313020/Garry-Kasparov Garry Kasparov], [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 Encyclopaedia Britannica].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Спросите Каспарова|url=http://www.gazeta.ru/kasparov.shtml|publisher=[[Газета.ру]]|accessdate=2011-02-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327090014/http://www.gazeta.ru/kasparov.shtml |date=2012-03-27 }}&lt;/ref&gt;. Гарриҙың ҡартатаһы Моисей Рубинович Вайнштейн (1906—1963)  билдәле Баҡы композиторы һәм дирижёры, ҡаланың бер нисә драма театрының музыкаль бүлеге мөдире була. Атаһы яғынан бөтә ғаиләләре музыкаль:  атаһының ҡустыһы Леонид Моисеевич Вайнштейн — композитор&lt;ref name=&quot;lenta&quot;&gt;{{lentapedia|14160200}}&lt;/ref&gt;, [[Әзербайжан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, өләсәһе — урта мәктәптә музыка уҡытыусыһы. Ике туған ағаһы Тимур Вайнштейн — телепродюсер.

Каспаровтың ата-әсәһе шахмат менән мауыға һәм гәзиттә баҫылған шахмат мәсьәләләрен сисә. Гарри уларҙың баш ватҡанын һәр саҡ күҙәтә һәм бер мәл сиселеште әйтә; был саҡта уға биш йәш була. Бынан һуң атаһы Гарриҙы шахмат уйнарға &lt;ref name=&quot;gik&quot;&gt;''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B8%D0%BA,_%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Е. Гик]'' [http://www.nkj.ru/archive/articles/1791/ Гарри — вундеркинд и гений игры] // «[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C Наука и жизнь]» № 9, 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Каспаров, Г. К.|заглавие=Безлимитный поединок|место={{М}}|издательство=Физкультура и спорт|год=1989|страницы=7|страниц=192|isbn=5-278-00297-2}}&lt;/ref&gt; өйрәтә. Гарри ете йәшенән Баҡы Пионерҙар һарайында даими шахмат дәрестәре ала, уның беренсе тренеры Олег Исаакович Приворотский  була. Шул йәшендә Гарриҙың атаһы лимфосаркома сиренән &lt;ref&gt;{{Китап|автор=Каспаров, Г. К.|заглавие=Безлимитный поединок|место={{М}}|издательство=Физкультура и спорт|год=1989|страницы=9|страниц=192|isbn=5-278-00297-2}}&lt;/ref&gt;   вафат була. Ире үлгәндән һуң, Клара Шагеновна үҙен тулыһынса улының шахмат карьераһына арнай. 1975 йылда, Гарриға 12 йыл булғанда, Клара Каспарова улының фамилияһын  ''Вайнштейндан Каспаровҡа'' алмаштыра. Был, СССР-ҙа йәшәп килгән антисемитизм&lt;ref name=&quot;shagi&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Никитин, Александр Сергеевич|Никитин, А. С.]]|заглавие=Первые шаги|ссылка=http://lib.sportedu.ru/Mirrors/www.64.ru/1997/09/26-1.html|издание=[[64 — Шахматное обозрение]]|место={{М}}|год=1997|номер=9|страницы=26—29}}&lt;/ref&gt; улының артабанғы шахмат карьераһына ҡамасаулауы мөмкинлегенән сығып, туғандарының ризалығы менән эшләнә. [[1977 йыл]]да Гарри Каспаров ВЛКСМ сафына баҫа.

== Шахмат карьераһы ==

=== Шахмат карьераһының башы, гроссмейстер исемен алыуы ===
[[Файл:Kasparov-2.jpg|слева|мини|207x207пкс|Гарик Вайнштейнға  11 йәш (1974 йыл)]]
[[Вильнюс]]та уҙған үҫмерҙәр ярышында ун йәшлек Гарри оҙаҡ йылдар буйы  тренеры буласаҡ мастер Александр Никитин менән таныша. 1976 йылға  тиклем Никитин әленән-әле кәңәштәр, консультациялар һәм яҙма эштәр бирә, һуңынан улар команда булып даими эшләй &lt;ref name=&quot;linder441&quot;&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 323—441.&lt;/ref&gt;. 1973 йылдың авгусында уның тәҡдиме менән Гарри донъя донъя экс-чемпионы Михаил Ботвинник мәктәбенә {{comment|тикшерелергә|просмотр}}  килә һәм ҡабул ителә. Ботвинник йәш шахматсының индивидуаль план буйынса күнегеүенә, ә һуңыраҡ стипендия алып шөғөлләнеүенә өлгәшә&lt;ref name=&quot;shagi&quot;/&gt;. 1974 йылда Мәскәүҙә Пионер һарайҙары турнирында (турнирҙа һәр Һарайҙың командаһын гроссмейстер етәкләй һәм башҡа командаларға бер тапҡыр уйнау  сеансы бирә) Гарри  гроссмейстер Юрий Авербахты еңә. Киләһе йыл башында Гарри, үҙенән 6-7 йәшкә өлкәнерәк дәғүәселәргә ҡаршы көрәшеп, илдең үҫмерҙәр беренселегендә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;shagi&quot;/&gt;. [[Санкт-Петербург|Ленинград]]та Пионерҙар һарайҙарының яңы турнирында донъя чемпионы Анатолий Карповҡа ҡаршы уйнағанда, тиң позицияға өлгәшә, әммә  яңылыша һәм отола&lt;ref name=&quot;gik-2&quot;&gt;[http://www.nkj.ru/archive/articles/2158/ Гарри — вундеркинд и гений игры (продолж.)] // «[[Наука и жизнь]]» № 10, 2005&lt;/ref&gt;. Шул уҡ турнирҙа Виктор Корчнойға ҡаршы сеанста гроссмейстерҙы {{comment|тиң иҫәп|ничья}}кә мәжбүр итә.

1976 йылдың башында, ун ике йәшендә, Гарри Каспаров шахмат буйынса үҫмерҙәр араһындағы СССР чемпионатында, ҡатнашыусыларҙың күпселеге унан өлкәнерәк булыуға ҡарамаҫтан, еңеү яулай. Бынан һуң, Никитин Мәскәүҙә йәшәгәнлектән, Баҡыла йәшәгән Александр Шакаров Каспаровтың даими тренеры була&lt;ref name=&quot;gik-2&quot;/&gt;. Шул уҡ йылда спорткомитет талабы буйынса, тренерҙар быға ҡаршы булһа ла, Каспаров кадеттар  (18 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр) араһында үткәрелгән донъя чемпионатына бара, һәм өсөнсө урынды бүлешә &lt;ref name=&quot;pryzhki&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Никитин, Александр Сергеевич|Никитин, А. С.]]|заглавие=Первые прыжки|ссылка=http://lib.sportedu.ru/Mirrors/www.64.ru/1997/10/32-1.html|издание=[[64 — Шахматное обозрение]]|место={{М}}|год=1997|номер=10|страницы=32—35}}&lt;/ref&gt;. 1977 йылдың  башында Каспаров йәнә үҫмерҙәр араһында ил беренселегендә еңә, был юлы 9-ҙан 8½ һөҙөмтәһе менән. Йәш сикләүе  17-гә төшөрөлгән кадеттар араһындағы донъя чемпионатында Каспаров өсөнсө урынды ала. Һуңғы өс турға тиклем ул буласаҡ еңеүсе Йоун Арнасон менән беренсе урынды бүлешә, әммә арығанлыҡтан ҡалған партияларҙы {{comment|тиң иҫәпкә|вничью}} тамамлай&lt;ref name=&quot;pryzhki&quot;/&gt;.

1978 йылдың ғинуарында [[Минск]]иҙа Сокольский мемориалында еңә һәм шахмат буйынса спорт мастеры исемен ала. Мастер нормаһын ул ярыш тамамланыуға  биш тур ҡалғанда уҡ үтәй, ә һуңғы турҙа Анатолий Лутиковты еңә — был Каспаровтың гроссмейстер менән беренсе турнир  осрашыуы була&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 323—324&lt;/ref&gt;.

Ун биш йәшендә Каспаров Ботвинниктың ассистенты була. Июлдә [[Даугавпилс]]тағы һайлап алыу турнирында беренсе урынды ала һәм СССР чемпионатының финалында {{comment|тәүләп|дебют}} уйнау хоҡуғын яулай. Йыл аҙағында финал уҙғарыла, Каспаров 17 партияла 50 % йыя һәм был киләһе йылда һайлап алыуҙы үтеп тормау мөмкинлеген бирә. 1979 йылдың апрель айында Каспаров [[Баня-Лука]] ҡалаһында (Югославия) турнирҙа ҡатнаша. Ботвинник талабы буйынса&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chessville.com/Editorials/Interviews/20Questions/Adorjan.htm|title=Chessville Plays 20 Questions with GM András Adorján|last=Innes|first=Phil|publisher=chessville.com|accessdate=2010-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rjqgN2F?url=http://www.chessville.com/Editorials/Interviews/20Questions/Adorjan.htm|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;shishki&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Глуховский, М.|заглавие=Он не боится шишек|ссылка=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/108031|издание=[[Советский спорт]]|выпуск=68(16018)}}&lt;/ref&gt;, рейтингы ла булмаған ун алты йәшлек мастер ун алты ҡатнашыусының ун дүрте гроссмейстер дәрәжәһендә булған турнирға үтә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 100—103&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәлә Каспаров, бар кешене {{comment|шаҡ ҡатырып|сенсационно}}, бер партияла ла еңелмәйенсә, беренсе урынды яулай һәм ике турҙа дөйөм еңеүҙе тәьмин итә. Смейкал һәм Андерссон 2 мәрәйгә ҡалыша, ә [[Петросян Тигран Вартанович|Петросян]] — 2½ мәрәйгә. Баня-Лукала Каспаров беренсе гроссмейстер балын ала&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 100—103.&lt;/ref&gt;. Тәүге тапҡыр халыҡ-ара рейтинг алып, Каспаров рейтинг исемлегендә ун бишенсе урынға эләгә&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Никитин, Александр Сергеевич|Никитин, А. С.]]|заглавие=Рейтинги показывают|ссылка=http://lib.sportedu.ru/Mirrors/www.64.ru/1997/12/30-1.html|издание=[[64 — Шахматное обозрение]]|место={{М}}|год=1997|номер=12|страницы=30—31|isbn=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

Баҡыға ҡайтҡас, Каспаровты абруйлы сәйәсмән, Әзербайжан Компартияһы Үҙәк Комитеты секретары һәм КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат  Гейдар Алиев  ҡабул итә. Шул ваҡыттан башлап, Алиев  Каспаровты ҡанат аҫтына ала&lt;ref name=&quot;asriyan&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chesspro.ru/_events/2010/asrian.html|title=От Макогонова до Каспарова|last=Асриян|first=В.|date=2010|publisher=ChessPro|accessdate=2010-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rkBG9Wp?url=http://www.chesspro.ru/_events/2010/asrian.html|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.

1979 йыл аҙағына 47-се СССР чемпионатында Каспаров өс еңеү менән {{comment|башлай|стартовал}}. Аҙағыраҡ күрһәткестәр түбәнәйеүгә китә (алты тиң иҫәп, бер еңеү һәм өс еңелеү), әммә көслө финиш 17 мәрәйҙән 10 мәрәй менән 3—4 урындарҙы яулау мөмкинлеген бирә. Турнирҙа ветеран Ефим Петрович Геллер еңә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 328—329.&lt;/ref&gt;.
{{Шахматная диаграмма
| tright
| 
|qd|  |rd|  |  |rd|kd|  
|  |bd|  |  |  |  |pd|pd
|  |  |  |  |  |pd|  |  
|pd|  |  |pd|  |pl|  |  
|  |bd|  |  |pl|  |ql|  
|  |  |  |bl|  |  |  |  
|  |bl|  |  |  |  |pl|pl
|  |rl|  |  |  |rl|  |kl
| '''Г. Каспаров&amp;nbsp;— [[Окессон, Ральф|Р.&amp;nbsp;Окессон]]''', Мальта, 1980. Чемпионат мира среди юношей.&lt;br&gt;
Каспаров жертвует слона, получая атаку, основанную на паре сильных проходных пешек: '''27.С:f6! Л:f6 28.e5 Лh6 29.f6 Лc7 30.e6 Фd8 31.e7 Л:e7 32.fe Ф:e7 33.Лbc1''' У чёрных две пешки за качество, однако атака не закончена, сейчас грозит Лc8+. '''33…Фd8 34.Фf5 Фb8 35.Фf7+ Крh8 36.Лc7''' Чёрные сдались.
}}

Баҡылағы ([[1980 йыл]]дың яҙы) турнирҙа Каспаров гроссмейстер нормаһын үтәй. Турнирҙы икеһе лә еңелеүһеҙ үткән Белявскийҙы ярты мәрәйгә отоп, беренсе урынды яулай&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 99.&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылда ул, тағы ла бер партияла ла еңелмәйсә, Дортмундтағы егеттәр араһындағы шахмат буйынса донъя чемпионатында еңә, ә Найджел Шорт икенсе призёр була&lt;ref name=linder357&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 357.&lt;/ref&gt;. Каспаров урта мәктәпте алтын миҙалға тамамлай. Йыл аҙағында шахмат олимпиадаһында СССР йыйылма командаһы составына икенсе запастағы булып инә һәм үҙ таҡтаһында өсөнсө һөҙөмтә күрһәтә.

1981 йыл башында СССР йыйылма командаларының сирек матч-турнирында йәштәр йыйылма командаһының  беренсе таҡтаһында уйнай. Ул таҡтала беренсе урынды ала, ә донъя чемпионы Карпов менән ике партия уйыны тиң иҫәп менән тамамлана&lt;ref name=&quot;gik-3&quot;&gt;[http://www.nkj.ru/archive/articles/3412/ Гарри — вундеркинд и гений игры (продолж.)] // «[[Наука и жизнь]]» № 1, 2006&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ йылда Карпов еңеүсе булған Мәскәү Халыҡ-ара Турнирында Каспаров Смыслов һәм Полугаевский менән 2—4 урындарҙы бүлешә. Каспаров һәм Карповтың осрашыуы һуңғы турҙа була, дәғүәселәр тиң иҫәпкә ризалаша. Декабрҙә ун һигеҙ йәшлек Каспаров СССР  чемпионы исемен Лев Псахис  менән бүлешә һәм ил тарихында шахмат буйынса иң йәш СССР чемпионы булып таныла&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 332.&lt;/ref&gt;. Чемпионат {{comment|[[Бишкәк|Фрунзе]]|Бешкәк}} ҡалаһында үтә. Каспаров икенсе турҙа уҡ Псахистан еңелә, ә аҙаҡ улар сиратлап алдынғылыҡ яулай. Һуңғы тур алдынан  Псахис ярты мәрәйгә алда була, әммә Ағзамовты еңә алмай, шул уҡ ваҡытта Каспаров, партияны ҡаралар менән {{comment|ҡабаттан уйнап|переиграл}}, Тукмаковты еңә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 331.&lt;/ref&gt;.

=== Шахмат буйынса донъя чемпионы исеме өсөн көрәш ===
1982 йылдың сентябрендә Мәскәүҙә зона-ара шахмат турниры үтә, уның  беренсе ике призёры  дәғүәселәр матчына сығырға тейеш була. Каспаров дистанцияны  еңелмәй үтә (10 13, +7 =6) һәм Александр Генрихович Белявскийҙы — бер ярым мәрәйгә, Михаил Нехемьевич Таль менән Ульф Андерссонды ике мәрәйгә уҙып китә. 1982 йылдың ноябрендә Люцерндағы олимпиадала ун туғыҙ йәшлек Каспаров икенсе таҡтала уйнай һәм 11 партияла 8½ мәрәй йыя. Шул уҡ ваҡытта Швейцарияға ҡаршы матчта ул ҡаралар менән Виктор Львович Корчнойға ҡаршы принципиаль уйында Карповты алмаштыра һәм ҡатмарлаштырылған шарттарҙа еңеү яулай&lt;ref name=&quot;chesspro&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chesspro.ru/statistic/kasparov.shtml|title=Гарри Каспаров|last=[[Шипов, Сергей Юрьевич|Шипов, С. Ю,]]|publisher=ChessPro|accessdate=2010-12-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rkWtAPL?url=http://www.chesspro.ru/statistic/kasparov.shtml|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Шул уйында уҡ Каспаров буласаҡ дәғүәселәр матчтары фавориты булараҡ ҡарала&lt;ref name=byrn&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1982/12/26/arts/chess-karpov-outpoints-top-rival-in-team-olympiad.html|title=Karpov Outpoints Top Rival in Team Olympiad|last=[[Бирн, Роберт|Byrne, R.]]|date=26 декабря 1982|publisher=[[New York Times]]|accessdate=2010-12-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rksKuR3?url=http://www.nytimes.com/1982/12/26/arts/chess-karpov-outpoints-top-rival-in-team-olympiad.html|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.

Киләһе йылдың башында Мәскәүҙә Каспаров Белявскийға ҡаршы сирек финал матчында уйнай. Каспаров, был дәғүәселек циклы өсөн махсус әҙерләнгән Тарраш яҡлауын ҡулланып, икенсе партияла еңеп сыға&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 290—291.&lt;/ref&gt;. Белявский 4-се партияла иҫәпте тигеҙләй, тик 5-се партияла Каспаров алға сыға һәм, 8-се һәм 9-сы партияларҙа еңеп, матчты ваҡытынан алда тамамлай. 1982 йыл һөҙөмтәләре буйынса Каспаров, бигерәк тә Люцерн ҡалаһында Корчнойҙы еңеүе арҡаһында, шахмат «Оскар»ына эйә була&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 127.&lt;/ref&gt;.

1983 йылдың авгусына билдәләнгән ярым финал матчында уның дәғүәсеһе Виктор Львович Корчной була. Ҡағиҙә буйынса дәғүәселәргә уйындарын үткәреү өсөн кәрәкле шарттар һәм приз фонды тәьмин иткән ҡаланы һайлау хоҡуғы бирелә, ә бәхәсле осраҡта ФИДЕ президенты хәл иткес тауышҡа эйә була. Корчной — Роттердамды, Каспаров — Лас-Пальмасты, ә ФИДЕ президенты Флоренсио Кампоманес өсөнсө вариантты, Пасаденаны (Калифорния), һайлай. СССР Шахмат федерацияһы, АҠШ-та совет делегацияһына хәүефһеҙлек тәьмин ителмәүе мөмкин тигән һылтау менән, Каспаровты Пасаденаға ебәрмәҫкә ҡарар ҡабул итә, һәм уны, уйында ҡатнашмаһа ла, еңелгән, тип иҫәпләйҙәр. Өс көндән Абу-Дабиҙа үткән икенсе ярым финалда Золтан Риблиға ҡаршы уйнаған Василий Васильевич Смысловтың да шуға оҡшаш еңелеүе иҫәпкә алына. СССР Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары булған Гейдар Алиев, ил етәкселеген Каспаровҡа матчта уйнау мөмкинлеген бирергә кәрәклектә ышандырып, Каспаровҡа ярҙам итә. Килешеү сиктәрендә совет яғы ҙур штраф түләүгә һәм совет шахматсыларының Корчной менән бергә сығыш яһауына эмбаргоны туҡтата&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 295—296.&lt;/ref&gt;. Ике матч та 1983 йылдың ноябрендә Лондонда башлана. Корчной беренсе партияла еңеү яулай, киләһе дүрт партия {{comment|тиң иҫәп|вничью}} менән тамамлана. Каспаров алтынсы партияла, дәғүәсеһенең хатаһынан файҙаланып, хәлде тигеҙләй. Ә етенсе партиянан башлап Каспаров дәғүәсеһен ике төҫ өсөн дә каталон башланғысыннда уйнарға мәжбүр итә, һәм был хәл иткес фактор була ла инде. Ул етенсе, туғыҙынсы һәм ун беренсе партияларҙа еңеп, уйынды тағы ла {{comment|ваҡытынан алда|досрочно}} тамамлай (+4 -1 =6)&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 299.&lt;/ref&gt;. Финалда Каспаров үҙенән теүәл өс тапҡыр өлкән Смыслов менән осраша (уйындың һуңғы көнөндә Каспаровҡа — 21 йәш, ә Смысловҡа 63 була). Каспаров, бер партияла ла еңелмәйсә, 8½:4½ иҫәбе менән еңә.

1984 йылдың июнендәге шахмат турнирында СССР йыйылма командаһы Донъя йыйылма командаһына ҡаршы йәки «СССР башҡа донъяға ҡаршы» матчында Каспаров икенсе таҡтала уйнай. Каспаров Ян Тимманға ҡаршы микроматчында +1 =3 иҫәбе менән еңеүсе була.

1984—1985 йылдарҙа шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә беренсе матчында Гарри Каспаров донъя чемпионы Анатолий Евгеньевич Карповҡа ҡаршы уйнай. Быға тиклем улар төрлө рәсми ярыштарҙа өс партия уйнай, һәм матч тиң иҫәп менән тамамланған була&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Батуринский, Виктор Давыдович|Батуринский В. Д.]]|заглавие=Страницы шахматной жизни|место={{М}}|издательство=Физкультура и спорт|год=1990|страницы=160|страниц=208|isbn=5278002662}}&lt;/ref&gt;.

Еңеү өсөн 6 партияла беренселек яуларға кәрәк була. Бындай регламент 1977 йылдың февралендә индерелгән була&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Батуринский, Виктор Давыдович|Батуринский В. Д.]]|заглавие=Страницы шахматной жизни|место={{М}}|издательство=Физкультура и спорт|год=1990|страницы=72|страниц=208|isbn=5278002662}}&lt;/ref&gt; Карпов менән Корчной араһындағы ике матч шуға нигеҙләнеп үтә. Матч 1984 йылдың 10 сентябрендә Мәскәүҙә башлана. Туғыҙынсы партиянан һуң уҡ Карпов иҫәп буйынса алда бара — 4:0, артабанғы партияларҙа Каспаров тактикаһын үҙгәртә: ул һәр партияла ла тиң иҫәп менән уйнай һәм Карповты, башҡа төҫ өсөн уйнатып, үҙе яратҡан схемаларға ҡаршы уйнарға мәжбүр итә&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Батуринский, Виктор Давыдович|Батуринский В. Д.]]|заглавие=Страницы шахматной жизни|место={{М}}|издательство=Физкультура и спорт|год=1990|страницы=163|страниц=208|isbn=5278002662}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 200.&lt;/ref&gt;. Артабан — тиң иҫәп менән тамамланған ун ете серия, әммә егерме етенсе партияла тағы ла матчта еңеүгә өлгәшер өсөн тик бер мәрәйе генә етмәгән Карпов ота. Каспаров утыҙ икенсе партияла иҫәпте {{comment|«ебетә»|«размочил»}}. Ҡырҡ беренсе партияла Карпов отошҡа яҡыная, ләкин ҡулдан ысҡындыра, һәм ҡырҡ етенсе һәм ҡырҡ  һигеҙенсе партияларҙа Каспаров алға сыға. 1985 йылдың 15 февралендә, иҫәп 5:3 еткәндән һуң, ФИДЕ президенты Флоренсио Кампоманес матбуғат конференцияһында, ҡатнашыусыларҙың физик һәм психик ресурстары ҡаҡшауы менән аңлатып, матчтың туҡтатылыуын һәм  ошо уҡ дәғүәселәр араһында 1985 йылда ҡабат матчтар ойоштороласағын иғлан итә. Шулай уҡ Карпов та, Каспаров та матчты дауам итергә әҙер икәнлектәрен белдерә; шул уҡ матбуғат конференцияһында Каспаров Кампоманесты, {{comment|дәғүәсе|претендент}}гә еңеү {{comment|мөмкинлеге|шанс}} асылған саҡта ғына, уйынды туҡтатыу ҡарары ҡабул иткәне өсөн ғәйепләй&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Батуринский, Виктор Давыдович|Батуринский В. Д.]]|заглавие=Страницы шахматной жизни|место={{М}}|издательство=Физкультура и спорт|год=1990|страницы=168|страниц=208|isbn=5278002662}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1985/02/16/world/a-stormy-halt-for-world-chess-match.html|title=A Stormy Halt for World Chess Match|author=Schmemann, S.|date=16 февраля 1985|work=|publisher=[[New York Times]]|accessdate=2011-02-06|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rlD1gqA?url=http://www.nytimes.com/1985/02/16/world/a-stormy-halt-for-world-chess-match.html|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. СССР-ҙың Дәүләт спорт комитеты идаралығының элекке начальнигы, гроссмейстер Николай Владимирович Крогиус «''Шахматы. Игра и жизнь''» мемуарҙар китабында, матч КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы Гейдар Алиев күрһәтмәһе буйынса туҡтатылған тип яҙа&lt;ref name=&quot;Крогиус Н.В.&quot;&gt;Крогиус Н. В. Шахматы. Игра и жизнь. Феникс, 2011&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ Каспаров 1985 йылдың 15 феврален «үҙенең сәйәси карьераһының башы» тип атай&lt;ref name=&quot;nextmove&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1604889,00.html|title=Garry Kasparov: The Master's Next Move|author=|date=29 марта 2007|work=|publisher=[[Time (журнал)|Time]]|accessdate=2011-03-06|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rlXbZpI?url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1604889,00.html|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110730173217/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1604889,00.html |date=2011-07-30 }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Kasparov-12.jpg|слева|мини|240x240пкс|Донъя чемпионы исеме өсөн матч (1985 йыл)]]
[[Файл:Kasparov-1.jpg|мини|381x381пкс|Каспаров 1985 йылда FIDE донъя чемпионатында еңгәндән һуң]]

Сираттағы ФИДЕ конгресында яңы ҡағиҙәләр раҫлана: донъя чемпионы исеме өсөн матчтар 24 партияның күпселеге өсөн уйнала, әгәр иҫәп 12:12 булһа, чемпион исемен һаҡлап ҡала. 1985 йылдың йәйендә Каспаров Көнбайыш Германияның [[Spiegel|«''Spiegel''»]] журналына, СССР Шахмат федерацияһын Карповты теләһә ниндәй саралар менән булһа ла алға сығарырға тырышыуҙа һәм антисемитизмда ғәйепләп һәм яңы матчтың булыу-булмауына шик белдереп, ҙур интервью бирә&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1985/09/03/nyregion/karpov-and-kasparov-gird-for-big-chess-match.html?pagewanted=2|title=Karpov and Kasparov Gird for Big Chess Match|last=Scmemann|first=S.|date=3 сентября 1985|publisher=[[The New York Times]]|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rlsKxh0?url=http://www.nytimes.com/1985/09/03/nyregion/karpov-and-kasparov-gird-for-big-chess-match.html?pagewanted=2|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 207.&lt;/ref&gt;.

Матч стартына өс аҙна ҡалғас, федерацияның үтергә тейешле ултырышында Каспаровтың квалификацияһын алыу тураһында ҡарар ҡабул итеү планлаштырылған була. КПСС Үҙәк Комитеты пропаганда бүлегенең яңы мөдире Александр Яковлев, ил етәкселеген уйын үткәрелергә тейешлектә ышандырып, Каспаровты был бәләнән ҡотҡарып ҡала&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Гик, Евгений Яковлевич|Гик, Е. Я.]]|заглавие=Гарри — вундеркинд и гений игры. Эпилог|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/4109/|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2006|выпуск=2}}&lt;/ref&gt;.

Карпов менән Каспаров араһында шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә яңы матч 1985 йылдың 1 сентябрендә Мәскәүҙә башлана. Каспаров аҡ фигуралар менән Нимцович һағын ҡулланып, беренсе партияла еңеү яулай&lt;ref&gt;''Суэтин, А. С.'' Столь долгое противоборство. С. 52.&lt;/ref&gt;. Дүртенсе һәм бишенсе партияларҙа еңгәндән һуң, Карпов алға сыға. Алексей Степанович Суэтин уйындың был киҫеген {{comment|«сым буйлап йөрөү»| «хождение по проволоке»}} тип билдәләй: Карпов өҫтөнлөк ала, әммә Каспаров {{comment|отҡор һаҡ|изобретательная защита}} менән уны юҡҡа сығара &lt;ref&gt;''Суэтин, А. С.'' Столь долгое противоборство. С. 56.&lt;/ref&gt;. Ун беренсе партияла Каспаров ҡаршы яҡтың тупаҫ хатаһы арҡаһында иҫәпте тигеҙләй. Каспаровтың сицилиан яҡлауында ҡаралар менән гамбит вариантын ҡулланыуы ун алтынсы партияла  һынылышҡа килтерә һәм уның еңеүе менән тамамлана (башта был вариант ун икенсе партияла һыналып ҡаралған була, әммә Карпов ҡатмарлаштырыуға барғанлыҡтан, тиң иҫәпкә өлгәшелеп, тиҙ тамамлана). Тиҙҙән Каспаров тағы бер партияла еңеү яулай. Донъя чемпионы егерме икенсе партияла ғына айырманы  минималь кимәлгә тиклем ҡыҫҡарта ала. Матчтың һуңғыһынан алдағы партияһы тигеҙ иҫәп менән тамамлана, ә һуңғыһында, аҡ фигуралар менән уйнаусы Карповты иҫәпте тигеҙләүсе еңеү һәм донъя чемпионы исемен һаҡлап ҡалыу ғына ҡыҙыҡһындырғанлыҡтан, Каспаров ҡатмарлаштырыуҙарҙа көслө була. Матч 1985 йылдың 10 ноябрендә {{comment|дәғүәсе|претендент}} файҙаһына 13:11 иҫәбе менән тамамлана.

22 йәшлек 6 айлыҡ һәм 27 көнлөк Каспаров шахмат тарихындағы иң йәш донъя чемпионы була (элек 1960 йылда донъя беренселегендә Михаил Ботвинникты Михаил Нехемьевич Таль 23 йәшендә еңгән булған). Каспаров был рекордты оҙаҡ һаҡлай. 2013 йылда 23 йәше лә тулмаған (әммә сағыштырғанда Каспаровтан бер нисә айға өлкәнерәк) Магнус Карлсен донъя чемпионы була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/sport/2013/11/22/a_5766337.shtml|title=Карлсен уступил только Каспарову|author=Окунев, Д.|coauthors=Бектемиров, Ф.|date=22 ноября 2013 года|work=[[Газета.ру]]|accessdate=2014-12-09}}&lt;/ref&gt;.

=== Донъя чемпионы ===
1986 йылдың апрелендә Мәскәү янындағы Пестоволағы (Мытищинский район) ял йортонда Ботвинник мәктәбе кәүҙәләнеше булған яңыртылған «Каспаров — Ботвинник мәктәбе» кәүҙәләнеше асылған, һуңынан Владимир Борисович Крамник, Алексей Дмитриевич Широв, Сергей Николаевич Тивяков һәм башҡа буласаҡ гроссмейстерҙар шөғөлләнгән&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 42—43.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Акопян, Владимир Эдуардович|Акопян, В. А.]]|заглавие=Моё слово о патриархе|ссылка=http://www.64.ru/old/2005/5/may12.html|издание=[[64 — Шахматное обозрение]]|год=2005|выпуск=5}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылда Каспаров Әзербайжан сит ил телдәре педагогия институтын тамамлай&lt;ref name=&quot;lenta&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gik-2&quot; /&gt;.  1986 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеме өсөн матч-реваншта ([[Лондон]] — [[Ленинград]], 1986 йылдың июль — октябре) Каспаров донъя чемпионы исемен яҡлай. Был матчта Каспаров 14-се һәм 16-сы партияларҙа еңгәндән һуң, {{comment|уңайлы|комфортный}} {{comment|өҫтөнлөк|перевес}} ала. Ун алтынсы партия бигерәк тә көсөргәнешле һәм ваҡиғаларға бай була, Карпов үҙенең короленә уҡталған атакаға ҡаршы ферзь флангыһына һөжүмде ҡуя. Хаталарға бай һәм анализ өсөн ҡатмарлы партияларҙа Каспаров көслөрәк булып сыға&lt;ref&gt;''Суэтин, А. С.'' Столь долгое противоборство. С. 108—110.&lt;/ref&gt;. Ләкин бынан һуң чемпион бер юлы өс партияла отола һәм позволил Карповҡа иҫәпте тигеҙләү мөмкинлеген бирә. Өсөнсө тапҡыр еңелгәндән һуң, Каспаров, анализдарҙы Карповҡа бирәлер, тип шикләнеп, тренер штабынан халыҡ-ара мастер Евгений Юрьевич Владимировты сығара&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 227.&lt;/ref&gt;. 22-се партия хәл иткес була, Каспаров, уйынды {{comment|кисектергәнгә|откладывание}} саҡлы {{comment|йөрөш|ход}}өн яҙып ҡуйып, {{comment|тиҙләтелгән|форсированный}} {{comment|отош| выигрыш}} тапҡан. Һуңғы ике осрашыу тигеҙ иҫәп менән тамамлана, Каспаров 12½:11½ иҫәбе менән еңә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 229—230.&lt;/ref&gt;.

Йыл һуңында Каспаров СССР йыйылма командаһы составында [[Дубай]] олимпиадаһында еңә. Бында ФИДЕ конгресы уҙған һәм ойошма президентын һайлағандар. Каспаров Реймонд Кин менән тандемда һуңғы йыл ағымында Кампоманестың оппоненты бразилия гражданы Лусена менән бер төптән эшләгән. Әммә Кампоманесты  делегаттарҙың күпселеге хуплаған, һәм Лусена тауыш биреү башланғанға тиклем үҙенең кандидатураһын алған&lt;ref&gt;{{книга|автор=Каспаров, Г.|заглавие=Великое противостояние. Мои поединки с Анатолием Карповым. 1986 - 1987|место=М.|издательство=РИПОЛ классик|год=2009|том=2|страницы=11, 260—261|страниц=456|isbn=9785386016739}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=Meine Mafia, deine Mafia|ссылка=http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-13520937.html|издание=[[Spiegel]]|год=1986|выпуск=50}}&lt;/ref&gt;.

1987 йылдың 15 февралендә Каспаров инициативаһы менән, әйҙәүсе шахматсыларҙың мәнфәғәттәрен яҡлау һәм кесе федерацияларҙы хуплаған ФИДЕ-ға ҡаршы тора алыу маҡсатында Гроссмейстерҙар Ассоциацияһын булдыра. Каспаров уның президенты булып китә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 15.&lt;/ref&gt;. Йыл һуңында быға тиклем (1963) дәғүәселәр циклы матч финалисы Андрей Юрьевич Соколовты еңеүсе Каспаровҡа Севильяла тағы ла 1987 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеме өсөн көрәш торған. Карпов ике тапҡыр, икенсе һәм бишенсе партияларҙан һуң, алға сыҡҡан, артабан Каспаров ике тапҡыр еңеүгә өлгәшкән, ун алтынсы партияла Карпов иҫәпте тигеҙләгән. Һуңғынан алдағы, егерме өсөнсө партияла Каспаров тактик {{comment|хата| просчёт}} ебәрә: ул ладьяһын {{comment|ашата|пожертвовал}}, ләкин өсөнсө йөрөштән һуң юғалтыу {{comment|кире ҡағыла|опровергнута}}&lt;ref&gt;''Суэтин, А. С.'' Столь долгое противоборство. С. 152—153.&lt;/ref&gt;. Һуңғы партияла Каспаровҡа еңеү мөһим була, һәм ул быны тормошҡа ашыра. Фаразлауҙарға ҡарамай, ул киҫкенләштереүгә бармай, ә позиция өҫтөнлөгөн туплай. Карпов кәрәкле дәрәжәлә үҙен яҡламай, һәм Каспаров партияла еңә, һәм титулын (12:12) һаҡлап ҡала&lt;ref&gt;''Суэтин, А. С.'' Столь долгое противоборство. С. 154—155.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 235—236.&lt;/ref&gt;.

1988—1989 йылдар миҙгелендә Гроссмейстерҙар Ассоциацияһы донъяның иң көслө 25 шахматсыһы өсөн түңәрәк системаһы менән алты этаптан торған Шахмат буйынса донъя кубогын үткәргән. Һәр шахматсы дүрт турнирҙа уйнай алған, ә иң яҡшы һөҙөмтә зачётҡа иҫәпләнгән. Каспаров Бельфорҙа, Рейкьявикта, [[Барселона]]ла һәм Шеллефтеола үткән турнирҙарҙа ҡатнаша. Турнирҙың тәүге көндәрендә ул отошло уйнаған, башҡа икеһендә беренсе урындарҙы Любомир Любоевич һәм Карпов менән бүлеп һәм Карповтан бер аҙ ғына алға сығып, һөҙөмтәлә дөйөм зачётта беренсе урын ала&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 175—178.&lt;/ref&gt;. 1988 йылда уҙған Шахмат буйынса СССР чемпионатында бөтә иң көслө совет гроссмейстерҙары ла ҡатнашҡан. Каспаров һәм Карпов бөтә дистанцияны еңелмәй үткән һәм иң яҡын дәғүәселәрҙе — Артур Маякович Юсуповты һәм Валерий Борисович Саловты бер ярым мәрәйгә артта ҡалдырып, беренсе урынды бүлешкән. Регламент буйынса беренсе урын өсөн дүрт партиянан торған матч ҡаралған була, ләкин ул үткәрелмәгән&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 332—336.&lt;/ref&gt;.

1989 йылдың көҙөндә Каспаров ҙур өҫтөнлөк менән Тилбургта ике түңәрәкле гроссмейстер турнирында еңә. Ул мөмкин булған 14 мәрәйҙән 12-һен йыя һәм икенсе призёр Корчнойҙы 3½ иҫәбенә артта ҡалдыра. Был еңеүе арҡаһында Каспаров 1972 йылда (2785 пункт) Роберт Джеймс Фишер ҡуйған рекорд рейтингы өлгөһөн дә арттырған&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 341.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1989/11/07/nyregion/chess-552189.html|title=Chess|last=[[Бирн, Роберт|Byrne, R.]]|date=7 ноября 1989|publisher=[[New York Times]]|accessdate=2010-12-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rmD25we?url=http://www.nytimes.com/1989/11/07/nyregion/chess-552189.html|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Йыл һуңында Каспаров [[Белград]]та 11-ҙән 9½ һөҙөмтәһе менән (Ян Тимман һәм Яан Юханович Эльвест өс мәрәйгә артта ҡала) тағы бер турнирҙа еңә, һәм уның рейтингы 2811 ҡиммәтенә етә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 103—104.&lt;/ref&gt;. Каспаров 1990 йылда Линареста (Хаэн) 11-ҙән 8 (Борис Абрамович Гельфанд икенсе урын ала, чемпионды берҙән-бер еңеүсе Борис Францевич Гулько) күрһәткесе менән турнирҙа еңә, ләкин йыйылған мәрәйҙәре рейтингты тоторға етерлек булмай сыға&lt;ref name=&quot;kasparovlinares&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chesspro.ru/opinion/glukhovskii05.shtml|title=Линарес без Каспарова|author=Глуховский, М.|date=2006 г.|work=|publisher=ChessPro|accessdate=2011-03-05|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rmXdW59?url=http://www.chesspro.ru/opinion/glukhovskii05.shtml|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. 1990 йыл аҙағында [[Нью-Йорк]]та һәм [[Лион]]дағы 1990 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә матчта, дәғүәсе претендент циклында еңеүсе Карповҡа ҡаршы иҫәп буйынса 5-се матчта Каспаров тағы ла титулын яҡлай. Матч стартында ғауға сыға: Каспаров СССР флагы аҫтында түгел, ә аҡ-күк-ҡыҙыл Рәсәй флагы аҫтында сығыш яһай. Карпов делегацияһы {{comment|ризаһыҙлыҡ|протест}} белдерә, һәм дүрт партиянан һуң ике флаг та алына&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.svobodanews.ru/content/Article/108582.html|title=Без СССР: Каспаров и Карпов играли под разными флагами|last=Татарский|first=Н.|date=26 декабря 2005|publisher=[[Радио Свобода]]|accessdate=2011-03-25|deadlink=circular-redirect|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090926040253/http://www.svobodanews.ru/content/Article/108582.html|archivedate=2009-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090926040253/http://www.svobodanews.ru/content/Article/108582.html |date=2009-09-26 }}&lt;/ref&gt;. 16-сы партиянан 20-се партияға тиклем арауыҡта бер отош менән өс партияла еңеп, Каспаров артабанғы партияларҙа ике тиң иҫәп менән титулын ваҡытынан алда һаҡларлыҡ ун икенсе мәрәй йыя. Матч һөҙөмтәһе — чемпион файҙаһына 12½:11½. Еңеүсе булараҡ, Каспаровҡа $1,7 млн долларға чек һәм $600 мең баһаланған гәүһәр {{comment|ғәнимәт|трофей}} — донъя беренселеге тарихындағы иң ҙур приздар ота&lt;ref name=nyt19901&gt;[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE3DD1138F934A15751C1A966958260 «With a Draw, Kasparov Keeps Title» by Steven Greenhouse / December 27, 1990 // New York Times] {{v|24|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Был матч алдынан Каспаров үҙе менән оҙаҡ шөғөлләнгән тренеры А. Никитин менән айырыла&lt;ref name=&quot;linder441&quot;/&gt;.

1991 йыл Каспаров шәхси осрашыуҙа үҙен отҡан Василий Михайлович Иванчук менән бәйге тотҡан һәм уны еңгән Линарес турнирынан башлана&lt;ref name=&quot;kasparovlinares&quot;/&gt;. [[Амстердам]]да Каспаров 3—4 урындарҙы бүлешә, ә Салов еңеүсе була. Артабан Каспаров Тилбургта ике ураулы турнирҙа 14-тән 10 һөҙөмтәһе менән еңә; икенсе призёр Найджел Шорт бер ярым мәрәйгә артта ҡала. Йыл аҙағында Каспаров Реджо-нель-Эмилиялағы турнирҙа Гельфанд менән 2—3 урындарҙы бүлә. Шахмат элитаһына ҡушылыусы Вишванатан Ананд алға китешкә, беренсе урынға эйә була&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 91.&lt;/ref&gt;. 1992 йылғы Линарес Каспаров өсөн еңеүле була, ул бер партияла ла еңелмәгән һәм призлы урын алған Иванчук һәм Тиммандан ике мәрәйгә күберәк, 13-тән 10, мәрәй йыя. Шул уҡ йылда Дортмундта Каспаров менән Иванчук беренсе урынды бүлгән турнир була. Ул 9-ҙан 6 мәрәй йыя һәм бер рәттән ике партияла — Ғата Рөстәм улы Камскийҙан һәм Роберт Хюбнерҙан еңелә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=1081|title=Looking back at Dortmund|last=Prasad|first=R.|date=26 июля 2003|publisher=ChessBase|accessdate=2011-03-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lLZS9Z?url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=1081|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. 1993 йылда Линареста ҡара фигуралар менән 27 йөрөштә Каспаров Карповты 13-тән 10 һөҙөмтәһе менән көслө еңелеүгә дусар итә&lt;ref name=&quot;kasparovlinares&quot;/&gt;.

1992 йылдың февралендә Рәсәй шахмат федерацияһының беренсе съезы була. Каспаров президент посына Мәскәү ҡалаһы эске эштәр идаралығы начальнигы һәм Рәсәй Демократик партияһы буйынса Каспаровтың тарафдашы Аркадий Николаевич Мурашовты тәҡдим итә. Мурашов еңә, ә Карпов һайлау мәсьәләләре буйынса Каспаров менән ыҙғышҡандан конфликт һуң 1992 йылғы Шахмат олимпиадаһында Рәсәй йыйылма командаһы өсөн уйнауҙан баш тарта (Каспаров менән йәш Владимир Борисович Крамниктың бик һөҙөмтәле уйнауы арҡаһында Рәсәй йыйылма командаһы еңә)&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Авербах, Юрий Львович|Авербах, Ю. Л.]]|заглавие=О чём молчат фигуры|место={{М}}|издательство=РИПОЛ классик|год=2007|страницы=286—287|страниц=320|isbn=978-5-7905-4946-5}}&lt;/ref&gt;. Бер йылдан Мурашов урынына Карпов хуплаған Евгений Александрович Бебчукты яңы президент итеп һайлайҙар&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Авербах, Юрий Львович|Авербах, Ю. Л.]]|заглавие=О чём молчат фигуры|место={{М}}|издательство=РИПОЛ классик|год=2007|страницы=288—289|страниц=320|isbn=978-5-7905-4946-5}}&lt;/ref&gt;.

==== Каспаров {{comment|Халыҡ-ара шахмат федерацияһы|ФИДЕ}} менән өҙә һәм Профессиональ шахмат  ассоциацияһы булдыра ====

[[Файл:Kasparov-10.jpg|мини|Каспаров һәм Ананд Бөтә донъя сауҙа үҙәгенең Көньяҡ башняһы түбәһендә, 1995 йыл.]]
ФИДЕ үткәргән сәйәсәт менән ризалашмайса, 1993 йылдың 27 февралендә Каспаров һәм претендент циклында еңеүсе Найджел Шорт үҙҙәренең матчын ФИДЕ ҡатнашлығынан тыш һәм яңы орган — Профессиональ шахмат ассоциацияһы етәкселегендә (ПША) үткәрергә йыйыныуҙарын белдерәләр&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 249.&lt;/ref&gt;. ФИДЕ Гарри Каспаровты шахмат буйынса донъя чемпионы исеменән яҙҙыра һәм үҙенең рейтинг-битенән юйҙыра&lt;ref&gt;''Дворкович В.'' Сюрприз — прецедент. // «64 — Шахматное обозрение». — 1993. — № 7—8. — С. 33.&lt;/ref&gt;. Каспаров һәм Шорт икенсе йылға ғына рейтингта тергеҙелгән, уға тиклем ПША, исемлектең башына Каспаровты ҡуйып, үҙенең рейтингын сығарып өлгөрә. Матч менән бер рәттән Каспаров — Шорт 1993 йылғы Карпов менән претенденттар циклы финалисы Ян Тимман араһындағы ФИДЕ-ның шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә матчҡа үтә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/109663/chess-Year-In-Review-1993|title=Chess: Year In Review 1993|last=Cafferty|first=B.|publlisher=[[Britannica]]|accessdate=2010-12-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lMdIJS?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/109663/Chess-Year-In-Review-1993|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130309111642/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/109663/Chess-Year-In-Review-1993 |date=2013-03-09 }}&lt;/ref&gt;. ПША фаразы буйынса, 1993 йылғы шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә матч 24 партияның күпселегенә саҡлы уйналған. Каспаров шундуҡ иҫәпте 3½:½ нисбәте менән алып китә һәм 20-се партиянан һуң (+6 −1 =13) матчты алдараҡ тамамлай. Һуңыраҡ Каспаров ФИДЕ менән 1993 йылғы араны өҙөү уның шахмат карьераһында иң ҙур хата булыуын билдәләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/sport/2009/09/090921_karpov_kasparov_rematch.shtml|title=Карпов вновь сразится с Каспаровым|author=|date=21 сентября 2009|work=|publisher=[[BBC]]|accessdate=2011-02-21|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lNb4rp?url=http://www.bbc.co.uk/russian/sport/2009/09/090921_karpov_kasparov_rematch.shtml|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=253|title=A Recent History of Professional Chess with Garry Kasparov|author=|date=8 апреля 2002|work=|publisher=ChessBase|accessdate=2011-02-21|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lOlpeX?url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=253|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

1994 йылғы Линарестағы XVIII категориялы супертурнирҙа Каспаров Алексей Дмитриевич Широв менән икенсе урынды бүлешә, ә беренсе урынға 13-тән 11 мәрәй йыйған һәм 2½ мәрәйгә алға киткән Карпов лайыҡ була. Был турнир шахмат тарихында иң көслөһө тип, ә Карповтың сығышы — бөтә замандарҙың иң тәьҫирле  турнирҙарҙың береһе тип һанала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=5266|title=Linares: The Anibal Hall of Fame|last=Friedel|first=F.|date=5 марта 2009|publisher=ChessBase|accessdate=2010-12-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lPRY0p?url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=5266|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=5266|title=The Greatest Chess Player of All Time – Part III|last=Sonas|first=J.|date=6 мая 2005|publisher=ChessBase|accessdate=2010-12-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lPRY0p?url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=5266|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Каспаров менән 17 йәшлек Юдит Полгарҙың ҡатнашлығындағы турнир {{comment|күңелһеҙ ваҡиға|инцидент}} менән иғтибарға лайыҡ. Каспаров ат менән йөрөш яһай, аҡтарҙың мөмкин булған яуабын күрә һәм фигураны башҡа ҡырға күсереп ҡуя. Шунан алда уның 1/4 секундҡа аттан ҡулын ысҡындырғанын камера {{comment|билдәләгән|зафиксировала}}, тимәк, ҡағиҙә буйынса, Каспаров йөрөштө үҙгәртә алмаған, әммә партия дауам иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.latimes.com/1995-01-01/news/mn-15295_1_chess-tournament-club|title=Chess. Highlights Of 1994|last=Peters|first=J.|date=1 января 1995|publisher=[[Los Angeles Times]]|accessdate=2010-12-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lQTsaf?url=http://articles.latimes.com/1995-01-01/news/mn-15295_1_chess-tournament-club|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2002/sep/11/3|title=Sweet revenge for Kasparov's opponent|last=Barden|first=L.|date=11 сентября 2002|publisher=[[Guardian]]|accessdate=2010-12-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lR5n2h?url=http://www.guardian.co.uk/world/2002/sep/11/3|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Каспаров августа Новгородта ике ураулы турнирҙа еңә, ә сентябрҙә — Цюрихтағы турнирҙа, өҫтәүенә турнир {{comment|ахыры|финиш}}нда ул туранан-тура дәғүәселәрен — Широв һәм Юсуповты еңгән&lt;ref name=linder357/&gt;. 1995 йылдың апрелендә ПША «Супер-классик» турнирҙарының өс этабының беренсеһе — [[Рига]]лағы Таль мемориалы үткән. Еңеүсене билдәләгәндә хәл иткесе тиҙҙән донъя беренселегенә матчта ҡатнашасаҡ Каспаров һәм Ананд араһындағы партия була. Каспаров иң юғары кимәлдә һирәк осрай торған Эванс гамбитын ҡуллана һәм 25-се йөрөштә үк уңышҡа өлгәшә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 337.&lt;/ref&gt;. Серияның икенсе турниры бер айҙан һуң Новгородта үтә. Каспаров Шортты, Иванчукты, Эльвесты һәм Веселин Александров Топаловты бер мәрәйгә артта ҡалдыра&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/people/chess-v-1585278.html|title=Chess|author=[[Харстон, Уильям|Harston, W.]]|date=7 июня 1995|work=|publisher=[[The Independent]]|accessdate=2011-02-21|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lRvFLN?url=http://www.independent.co.uk/news/people/chess-v-1585278.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Kasparov-10.jpg|thumb|Каспаров һәм Ананд Бөтә донъя сауҙа үҙәгенең Көньяҡ башняһы түбәһендә, 1995 йыл.]]

1995 йылдың көҙөндә Каспаров ПША фаразы буйынса шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә [[Нью-Йорк]]та Бөтә донъя сауҙа үҙәгендә үткән матчта Вишванатан Анандты еңә. Тәүге һигеҙ партия тиң иҫәп менән тамамлана, туғыҙынсыһын Ананд ота, ләкин артабанғы биш партияла Каспаров дүрт тапҡыр еңә. Матч яңынан алдан — ун һигеҙенсе партиянан һуң тамамлана. Каспаров һөҙөмтәне былай аңлата: «Уны бик яҡшы, шәхсән миңә тура килтереп, әҙерләгәндәр. Анандтың тренерҙары минең бөтә ғәҙәттәремде, мауығыуҙарымды һәм үҙенсәлектәремде, мин уйнаған дебюттарымды һ. б. һ. б. иҫәпкә алғандар, ләкин улар Анандтың үҙенең индивидуаль үҙенсәлектәрен иҫәпкә алмағандар. Улар Вишиға уға хас булмаған уйнау манераһын {{comment|таҡҡандар|навязали}}»&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 269.&lt;/ref&gt;. Йыл һуңында Хоргенда (Цюрих) «Супер-классик» һуңғы турнирында Каспаров 10 мәрәйҙән 5 мәрәй менән тик бер генә еңеүле партия менән бишенсе була. Каспаровты бер тапҡыр ғына еңгән Иванчук беренсе һәм Крамник икенсе урынды бүлешәләр.

1996 йылдың ғинуарында ПША-ның төп {{comment|бағыусы|спонсор}}һы [[Intel]] ПША менән бағыусылыҡ килешеүен дауам итмәйәсәген белдерә&lt;ref&gt;{{статья|автор=|заглавие=Intel больше не желает спонсировать ассоциацию Каспарова|ссылка=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=124970|автор издания=|издание=[[Коммерсантъ]]|год=20 января 1996|выпуск=5 (963)}}&lt;/ref&gt;. Каспаровтың һүҙҙәре буйынса, бының сәбәбе булып уның Intel көнәркәше IBM корпорацияһы эшләгән Deep Blue компьютерына ҡаршы уйнау теләге була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://articles.chicagotribune.com/1996-02-18/news/9602180194_1_kasparov-deep-blue-anatoly-karpov|title=Without A Sponsor For '97, Championship's Future In Doubt|last=Lyman|first=Sh.|date=18 февраля 1996|publisher=[[Chicago Tribune]]|accessdate=2010-12-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lTZMp6?url=http://articles.chicagotribune.com/1996-02-18/news/9602180194_1_kasparov-deep-blue-anatoly-karpov|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Тиҙҙән ПША йәшәүҙән туҡтай.

1996 йылда Каспаров шахмат тарихында беренсе булып Лас-Пальмас-де-Гран-Канарияла үткән ҡатнашыусыларҙың рекордлы рейтингына (2756,6) эйә уртаса XXI категориялы турнирҙа еңә. Был турнирҙа Ананд, Иванчук, Карпов, Каспаров, Крамник һәм Топалов ике {{comment|урау|круг}}ҙа уйнайҙар. Каспаров Топаловты ла, Карпов менн Иванчукты ла бер тапҡыр еңә һәм икенсе урынға эйә  Анандты бер мәрәйгә артта ҡалдырып, башҡа партияларҙы тиң иҫәп менән тамамлай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sport-express.ru/newspaper/1996-12-24/15_1/|title=Каспаров на вершине в гордом одиночестве|last=Васильев|first=Ю.|date=24 декабря 1996|publisher=[[Спорт-Экспресс]]|accessdate=2010-12-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lUDMqZ?url=http://www.sport-express.ru/newspaper/1996-12-24/15_1/|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Ҡатнашыусылар юғарыраҡ уртаса рейтингка эйә беренсе турнир 2009 йылда (Мәскәүҙә Таль Мемориалы) үтә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Доспехов, А.|заглавие=Мемориал Михаила Таля стал чемпионом мира|ссылка=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1268123&amp;ThemesID=139|издание=[[Коммерсантъ]]|год=3 ноября 2009|выпуск=205 (4260)}}&lt;/ref&gt;. Икенсе йылда Каспаров, икенсенән алтынсы урындарға эйә булған бөтә ҡатнашыусылар менән шәхси осрашыуҙарҙың барыһында ла алдынғылыҡты бирмәй, бер тапҡыр ғына Иванчуктан отолоп, Линареста&lt;ref name=&quot;kasparovlinares&quot;/&gt;&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 183.&lt;/ref&gt;, Новгородта еңеү яулай, шулай уҡ Тилбургта  Крамником һәм Пётр Вениаминович Свидлер менән беренсе урынды бүлешә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sport-express.ru/newspaper/1997-10-11/8_1/|title=Горячий привет от Deep Blue|last=Васильев|first=Ю.|date=11 октября 1997|publisher=[[Спорт-Экспресс]]|accessdate=2011-03-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lWm7mq?url=http://www.sport-express.ru/newspaper/1997-10-11/8_1/|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

1998 йылда Каспаров һәм Линареста турнирҙар ойоштороусы Луис Рентеро етәкләгән Бөтә донъя шахмат советы титул яулау матчын планлаштыра. Претендент Ананд һәм Крамник араһындағы матта билдәләнергә тейеш була, ләкин Ананд, ФИДЕ эгидаһы аҫтында булмаған претендент циклдарында уйнамау йөкләмәһе менән бәйләнгәнлектән, унан баш тарта, шуның өсөн уны Широв алмаштыра&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/1998/06/09/science/chess-anand-takes-the-high-road-and-tops-the-field-in-madrid.html?src=pm|title=CHESS; Anand Takes the High Road And Tops the Field in Madrid|last=[[Бирн, Роберт|Byrne, R.]]|date=9 июня 1998|publisher=[[New York Times]]|accessdate=2011-01-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lYnnob?url=http://www.nytimes.com/1998/06/09/science/chess-anand-takes-the-high-road-and-tops-the-field-in-madrid.html?src=pm|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Широв көтмәгәндә 5½:3½ мәрәй ота һәм шул уҡ йылдың көҙөнә билдәләнгән Каспаров менән матчҡа хоҡуҡ ала. Әммә бағымсының — Рентеро — аҡса яғынан мөшкөл хәле арҡаһында матч уҙғарылмай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vremya.ru/print/4560.html|title=Широв против Ананда, Крамника и Каспарова|last=Герцмарк|first=А.|date=18 декабря 2000|publisher=[[Время новостей]]|accessdate=2011-01-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lZcHY1?url=http://www.vremya.ru/print/4560.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

1999 йылда Каспаров бөтә донъяға ҡаршы {{comment|үҙенә бер башҡа|исключительный}} матчта еңә. Артабан 1999 һәм 2000 йылдарҙа 18 ай эсендә Каспаров һәр береһе 18-се категориянан да түбәнерәк булмаған алты супертурнирҙа бер рәттән еңеүгә өлгәшә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sport-express.ru/newspaper/2000-03-20/16_6/|title=Гарри Каспаров. Мы возродим систему, которая даст шанс любому реальному претенденту.|last=Васильев|first=Ю.|date=20 марта 2000|publisher=[[Спорт-Экспресс]]|accessdate=2010-12-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/615laKTIa?url=http://www.sport-express.ru/newspaper/2000-03-20/16_6/|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bre&quot;&gt;''Линдер, И. М.'' Статья «Каспаров, Гарри Кимович» в [[Большая российская энциклопедия|БРЭ]].&lt;/ref&gt;. 1999 йылдың башында Каспаров йыл һайын үтә торған Вейк-ан-Зее шахмат турнирында еңә (Иван Соколовтан бер тапҡыр еңелгәндә 13-тән 10 мәрәй йыйып; Ананд 9½ мәрәй, Крамник — 8 мәрәй йыйған). Артабан ул Линареста, ҡаралар менән уйнап биш тапҡыр +7 −0 =7 һөҙөмтәһе менән еңә. Крамник һәм Ананд 2½ мәрәйгә артта ҡала&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 184.&lt;/ref&gt;. Майҙа Сараевола турнир була, унда  Ананд һәм Крамник ҡатнашмай. Каспаров 9-ҙан 7 мәрәй йыя (еңелмәйсә), 2—3 урындарҙы Евгений Ильгиз улы Бареев һәм Широв (6-шар) бүлешә. 1999 йылдың июлендәге ФИДЕ рейтинг-битендә Каспаров рекордлы рейтингка 2851 күтәрелә&lt;ref name=&quot;Record&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6035|title=The highest rated players of all time|date=5 января 2010|publisher=ChessBase|accessdate=2010-12-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lcTgKZ?url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6035|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Артабанғы һуңғы турнир алдынан ул Вейк-ан-Зеела, Линареста һәм Сараевола тағы берәр турнирҙа еңеү яулай. Сараевола Широв Каспаровтың төп көнәркәше була, ләкин ул һуңғы уйын алдындағы турҙа Сергей Мовсесяндан еңелә, һәм һуңғы турҙа ул үҙе Каспаровтан еңелә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 314.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/72013|title=Сараево сквозь призму Лондона|last=Шмачков|first=Л.|date=2 июня 2000|publisher=[[Советский спорт]]|accessdate=2010-12-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/615ld8PY8?url=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/72013|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.
{{Hider|
title = Гарри Каспаров&amp;nbsp;— [[Топалов, Веселин|Веселин Топалов]], Вейк-ан-Зее, 1999.
|
 content =
{{Шахматная диаграмма
| tright
| 
|bd|  |  |rd|  |  |  |rd
|kd|  |  |  |  |pd|  |pd
|pd|  |  |qd|  |nd|pd|  
|nl|pd|pd|pl|  |  |  |  
|  |  |  |pd|  |ql|  |  
|pl|  |  |  |  |pl|pl|bl
|  |pl|pl|  |  |  |  |pl
|  |kl|  |rl|rl|  |  |  
| Позиция после '''23… Фd6'''}}

'''1.e4 d6 2.d4 Кf6
[[Защита Уфимцева — Пирца|защита Уфимцева]] не относится к числу любимых дебютов обоих гроссмейстеров. Топалов разыграл её, пытаясь незнакомым началом лишить противника преимущества в дебютной подготовке.

'''3.Кc3 g6 4.Сe3 Сg7 5.Фd2 c6 6.f3 b5 7.Кge2 Кbd7 8.Сh6 С:h6 9.Ф:h6 Сb7 10.a3 e5 11.O-O-O Фe7 12.Крb1 a6 13.Кc1 O-O-O 14.Кb3 ed 15.Л:d4 c5 16.Лd1 Кb6 17.g3 Крb8 18.Кa5 Сa8 19.Сh3 d5 20.Фf4+ Крa7. 21.Лhe1 d4 22.Кd5 Кb: d5 23.ed Фd6''' (см. диаграмму)

'''24.Л:d4! cd''' Чёрные могли получить равную позицию 24…Крb6 25.Кb3 К:d5 26.Ф:d6+ Л:d6 27.Лd2. Теперь же Каспаров делает второй ход просчитанной на много ходов комбинации, в результате которой чёрный король оказывается во вражеском лагере — а белые добиваются решающего материального преимущества. '''25.Лe7+!! Крb6''' (после 25…Ф:e7 26.Ф:d4+ Крb8 27.Фb6+ чёрные получали мат) '''26.Ф:d4+ Кр: a5 27.b4+ Крa4 28.Фc3 Ф:d5''' Грозил мат ферзём, а на 28…С:d5 белые матовали 29.Крb2 и 30.Фb3+! Теперь же у чёрных будет ход 29…Фd4. Однако белые угрожают матом с другой стороны.

'''29.Лa7 Сb7 30.Л:b7 Фc4 31.Ф:f6 Кр: a3''' Размен ферзей 31…Лd1+ 32.Крb2 Фd4+ 33.Ф:d4 Л:d4 не помогает. После 34.Л:f7 сочетание матовых угроз Л:a6 и Сh3-e6-b3 обеспечивало белым победу '''32.Ф:a6+ Кр: b4. 33.c3+! Кр: c3 34.Фa1+! Крd2 35.Фb2+ Крd1 36.Сf1! Лd2'''. При отходе ферзя белые матовали на e2 или c1, а на 36…Ф:f1 последовало бы 37.Фc2+ Крe1 38.Лe7+.

'''37.Лd7! Л:d7 38.С:c4 bc 39.Ф:h8''' На эту позицию шёл Каспаров. Теперь белые быстро реализуют материальный перевес. '''39…Лd3 40.Фa8 c3 41.Фa4+ Крe1 42.f4 f5 43.Крc1 Лd2 44.Фa7''' Черные сдались&lt;ref name=&quot;chesspro&quot;/&gt;.

По мнению Каспарова это лучшая из сыгранных им партий&lt;ref name=chessrussia200911&gt;[http://chess-club-slon.ru/art_kasparovbg.php «Моя лучшая партия» Г. Каспаров // Шахматы в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090725205839/http://chess-club-slon.ru/art_kasparovbg.php |date=2009-07-25 }} {{v|24|3|2011}}&lt;/ref&gt;.
 |
  frame-style = border: 1px solid Blue |
  title-style = color: black; background-color: lavender; font-weight: bold |
  content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left |
  hidden = 1
}}1921
[[2000]] йылдың көҙөндә Каспаров классик шахмат уйыны буйынса донъя чемпионы исеменә матчта Крамниктан еңелә һәм шахмат буйынса донъя чемпионы исемен юғалта. Матч алдынан көнәркәштәр шәхси осрашыуҙарҙа тигеҙ иҫәп йыйған (өсәр еңеү һәм ун ете тиң иҫәп), ләкин Каспаров ҙур матч тәжрибәһе һәм 1999—2000 йылдар турнирҙарындағы еңеүҙәр серияһы арҡаһында  фаворит булып һаналған&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 272.&lt;/ref&gt;. «''Braingame''s» компанияһы ойошторған матч 16 партияның күпселегенә уйналған һәм шулай итеп һуғыштан һуңғы йылдарҙа донъя беренселегенә ойошторолған иң ҡыҫҡа матч булған&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 270.&lt;/ref&gt;. Крамник аҡ фигуралар менән икенсе һәм унынсы партияларҙа көнәркәшен {{comment|яңынан еңгән|переиграл}}, ә башҡа осрашыуҙар тиң иҫәп менән тамамланған. Был матч шулай уҡ 1921 йылда шахмат уйыны буйынса донъя чемпионы исеменә барған матчтан һуң тәүге тапҡыр претенденттың {{comment|ҡоро|всухую}} еңеүе менән тамамлана&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sport-express.ru/newspaper/2000-11-04/8_1/|title=Владимир Крамник. Первый homo sapiens, выигравший матч у Каспарова. Часть 2.|last=Васильев|first=Ю.|date=4 ноября 2000|publisher=[[Спорт-Экспресс]]|accessdate=2010-12-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lgdjyd?url=http://www.sport-express.ru/newspaper/2000-11-04/8_1/|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Крамниктың уңышының мөһим өлөшө булып, ҡаралар менән уйнағанда испан партияһының берлин вариантын регуляр ҡулланыуы тора, шуның менән ул бер нисә партияла Каспаровтың аҡ төҫөн нейтралләштергән; быға саҡлы топ-кимәл ярыштарҙа берлин вариантын системалы рәүештә бер кем дә ҡулланмаған&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 275—276.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sport-express.ru/newspaper/2000-11-04/1_4/|title=Владимир Крамник. Первый homo sapiens, выигравший матч у Каспарова. Часть 1.|last=Васильев|first=Ю.|date=4 ноября 2000|publisher=[[Спорт-Экспресс]]|accessdate=2010-12-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lixVOb?url=http://www.sport-express.ru/newspaper/2000-11-04/1_4/|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

==== Кеше компьютерға ҡаршы ====
[[Файл:Kasparov-18.jpg|мини|200x200пкс|Fritz X3D-ға ҡаршы уйын]]
Гарри Каспаровтың против Шахмат программаларына ҡаршы матчтары ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. 1989 йылда Sun-4 компьютеры базаһында эләгән «''Deep Thought''» шахмат программаһы ҙур ғына уңышҡа өлгәшкән. Тарихта беренсе тапҡыр программа рәсми турнирҙа халыҡ-ара гроссмейстерҙы (Бент Ларсен) отҡан&lt;ref name=deepthought1/&gt;. Донъя ч1989 йылдың 2 октябрендә Нью-Йоркта ике блиц-партиянан торған Гарри Каспаров — «''Deep Thought''» матчы булған. Донъя чемпионы матчта еңел генә еңгән. Бигерәк тә икенсе осрашыуҙа эффектлы комбинация стилендә Каспаровтың еңеүгә өлгәшеүе күрһәткесле булған.

1996 йылда IBM компанияһы вәкилдәре Гарри Каспаровты үҙҙәренең приз фонды $500 мең доллар тәшкил иткән «''Дип Блю''» шахмат машинаһына ҡаршы матчта ҡатнашырға тәҡдим итәләр. «Дип Блю» — RS6000 системаһы базаһында эшләгән үҙенең эсенә дөйөм алғанда 512 процессор индергән һәм шуның 480-не шахмат программаһына аппарат ярҙамында ҡулайлаштырған 32 узеллы суперкомпьютер. Дөйөм иҫәпләүҙәр буйынса, «Дип Блю»ҙың етештереүсәнлеге (махсус тәғәйенләнешле интеграль шахмат процессорҙарын файҙаланмайынса)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.top500.org/system/169739|title=SP P2SC 120 MHz {{!}} TOP500 Supercomputer Sites|publisher=www.top500.org|lang=en|accessdate=2017-08-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.top500.org/system/169741|title=SP P2SC 120 MHz {{!}} TOP500 Supercomputer Sites|publisher=www.top500.org|lang=en|accessdate=2017-08-05}}&lt;/ref&gt; 11,38 G FLOPS-ҡа тиң булған&lt;ref name=top500&gt;[http://www.top500.org/list/1997/06/300 TOP 500 Supercomputing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213103245/http://www.top500.org/list/1997/06/300 |date=2009-02-13 }} {{v|15|12|2010}}&lt;/ref&gt;; компьютер секунд эсендә 200 млн позицияны баһалай алған&lt;ref name=deepblue1&gt;[http://webdocs.cs.ualberta.ca/~jonathan/Grad/Papers/db.html Kasparov versus Deep Blue: The Re-match]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{v|15|12|2010}}&lt;/ref&gt;. Каспаровтың шахмат компьютерына ҡаршы беренсе матчы [[1996]] йылдың февралендә ойошторолған, һәм кеше уны 4:2 иҫәбе менән отҡан, ләкин тәүге партияла отолғанын да әйтер кәрәк. Был ваҡытты классик контролдә тотҡан һәм компьютер донъя чемпионын еңгән&lt;ref name=Britanica_DeepBlue1&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/155485/Deep-Blue Deep Blue] [[Encyclopaedia Britannica]] ссылка проверена [[9 декабря]] [[2009]]&lt;/ref&gt; тарихтағы беренсе осраҡ булған.

IBM компанияһы икенсе матчта $1,1 млн приз фондын тәҡдим иткән, һәм шуның $700 мең доллары еңеүсегә тәғәйенләнгән булған. Ваҡытты нормаға ярашлы контролдә тотҡан алты матчтан торған алыш (40 йөрөшкә 120 минут) 1997 йылдың майында булған. Һөҙөмтәлә тарихта беренсе тапҡыр донъя чемпионы проиграл компьютерҙан 2½:3½ иҫәбе менән отолған&lt;ref name=kommers1&gt;{{статья|автор=Костиков, Р.|заглавие=Каспаров проиграл «Темно Синему» компьютеру|ссылка=http://www.kommersant.ru/Doc/197982|издание=[[Коммерсантъ]]|место=|издательство=|год=12 мая 1998|номер=82 (1485)}}&lt;/ref&gt;.

{{Шахматная диаграмма
| tleft
| 
|rd|  |rd|  |qd|bd|kd|  
|  |  |  |  |  |  |pd|  
|pd|  |  |nd|  |pd|  |pd
|  |pd|bl|pl|pd|pl|  |  
|pl|pl|pd|  |  |  |  |  
|  |  |pl|  |  |  |  |pl
|rl|  |bl|  |  |ql|pl|  
|rl|  |  |  |  |  |kl|  
| 2-я партия матча «Дип блю» – Каспаров (1997). Компьютер блестяще реализует позиционный перевес '''35. С:d6! С:d6 36. ab ab 37. Ce4!!'''.  Почему же белые  не сыграли 36. Фb6 Фe7 и далее 37. ab Лab8 38 Ф:a6? Чёрные жертвуют три пешки, получая сложную контригру с возможными шансами, но выгода избранного программой продолжения '''37. Ce4''' совсем не очевидна. По мнению [[Макарычев, Сергей Юрьевич|Сергея Макарычева]], сложно объяснить, как шахматная программа могла найти такой типично человеческий тонкий позиционный ход&lt;ref name=makarych1&gt;{{статья|автор=[[Макарычев, Сергей Юрьевич|Макарычев, С.]]|заглавие=Гроссмейстер «Глубокая мысль»|ссылка=|издание=[[Наука и жизнь]]|место={{М}}|издательство=|год=1997|выпуск=7|страницы=112—115|isbn=|issn=|doi=|язык=}}&lt;/ref&gt;.}}

Суперкомпьютер айырым бинала торған. Каспаровҡа ҡаршы таҡта артында  проекттың башланғысында тороусы IBM командаһы вәкиле Фэн-Сюн Сюй (''Feng-hsiung Hsu'') йәки «Дип Блю» программистарының береһе ултырған. «Дип Блю» менән бөтә аралашыуын Фэн-Сюн Сюй махсус монитор ярҙамында башҡарған. Машина залы килеп тоташҡан бинала торған техник терминалды (монитор) матч арбитрҙарының береһе Кен Томпсон контролдә тотҡан. Шунда уҡ бер штатлы гроссмейстер дежурҙа торған, ул Каспаровтың тиң иҫәп хаҡында тәҡдимен йә ҡабул иткән йә кире ҡаға алған&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Feng-Hsiung Hsu|заглавие=Behind Deep Blue|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=2004|страницы=|страниц=|pages=215—216|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Теория күҙлегенән ҡарағанда уйын бүлмәһендә мониторы һәм суперкомпьютер араһында партия барышына махсус рәүештә саҡырылып килтерелгән шахматсы тороуы мөмкин булған&lt;ref name=deepblue1/&gt;.

1997 йылғы матчтың икенсе партияһында Каспаров, ауыр ситуацияла ҡалғанлыҡтан, пешкаһын ҡорбан итә (диаграмманы ҡара). Ғәҙәттә йөрөштө «уйлауға» бер минуттан биш минутҡа саҡлы ваҡыт сарыф иткән «Дип Блю» 35-се йөрөш алдынан 14 минутҡа, ә 36-сы йөрөш алдынан - 6 минутҡа тынып ҡала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.research.ibm.com/deepblue/watch/html/game2clean.log|title=Лог-файл 2-й партии|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Newborn|заглавие=Deep Blue: An Artificial Intelligence Milestone|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=2003|страницы=|страниц=|pages=183, 302|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;, һәм 37-се йөрөштә Сe4 менән уйнап, ҡорбанды (диаграмманы ҡара). Аҡ фигуралар менән 45-се йөрөштә Каспаров бирешә. Матч тамамланғандан һуң үткәрелгән анализ, аҡтар менән һуңғы йөрөшөндә хата китеү сәбәпле һәм ҡаралар менән төгәл йөрөмәү арҡаһында, мәңге шаһ һәм тиң иҫәп менән уйындың {{comment|тиҙләтелеүен|форсировать}}  күрһәткән. Әммә бөтә  ҡалған партияны ғәмәлдә тел тейҙермәҫлек итеп атҡарған электрон {{comment|дәғүәсе|оппонент}} барыһын да төгәл иҫәпләгән тип уйлап, Каспаров яңылышҡан&lt;ref name=makarych1/&gt;. «''Deep Blue''» — Каспаров (1997, 6-сы партия), һуңғы, партияһында Каспаров теорияға билдәле булған инициатива өсөн ҡорбанды күрмәй ҡалған йә аңлы рәүештә юл ҡуйған, тип һанарға була, ләкин Deep Blue уны ҡабул итә, насар ҡаршылашҡан һәм 19-сы йөрөштә үк еңелеүен таный&lt;ref name=&quot;vteni&quot;&gt;{{статья|автор=Каминский, В.|заглавие=В зыбкой тени «темно-синего» шкафа|ссылка=http://lib.sportedu.ru/mirrors/www.64.ru/1997/05/deep.html|издание=[[64 — Шахматное обозрение]]|год=1997|выпуск=5|страницы=5—12}}&lt;/ref&gt;.

Матчтан һуң Каспаров партияның лог-файлын биреүҙәрен талап итә. IBM бөтә партияларҙың тулы лог-файлдарын матчтың баш судьяһына тапшыра&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Feng-Hsiung Hsu|заглавие=Behind Deep Blue|оригинал=|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=2004|страницы=|страниц=|pages=252|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;, а Каспарову фрагменты ключевых моментов&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Каспаров.|заглавие=Война объявлена!|ссылка=|язык=|издание=Шахматы в России|тип=|год=1997|месяц=|число=|том=|номер=5|страницы=6—9|issn=}}&lt;/ref&gt;. Машинаның программаһы нисек «уйлауы»н раҫлаған деталдәре күрһәтелмәгән, һәм Каспаров IBM-ды мутлашыуҙа ғәйепләй. Каспаров фекеренсә, бер нисә осраҡта компьютерға кеше ярҙамы тейгән булырға тейеш, сөнки был программа, ул осорҙағы {{comment|һәр кемгә аңлайышлы|общедоступный}} программаларға ярашлы булмаған йөрөштәрҙе әлдән-әле һайлай-һайлай, {{comment|һикереп|с перепадами}}, уйнай&lt;ref name=&quot;vteni&quot;/&gt;.

Матчтан һуң 20 йыл үткәс, Каспаров үҙенең яңы «''Deep Thinking''» китабында үҙенең икеләнеүҙәре буйынса һығымта яһаған&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Garry Kasparov|заглавие=Deep Thinking: Where Machine Intelligence Ends and Human Creativity Begins|ответственный=|издание=|место=|издательство=PublicAffairs|год=2017|страницы=|страниц=|pages=220|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}Минән бик күп тапҡыр — «Дип Блю мутлаштымы?» тип һорайҙар, һәм минең эскерһеҙ яуабым — «мин белмәйем». Егерме йыл буйы үҙ-үҙемдә ҡаҙыныуҙарҙан, фашлауҙарҙан һәм анализлауҙан һуң, мин әле бына шулай яуап бирәм — «юҡ». IBM-ға ҡағылғанда — отош өсөн ни тиклем тәрән бысраныуҙарын ғәҙел ярыш принцибына хыянат тип кенә түгел, бигерәк тә фәндең хыянат ҡорбанына әйләнеүе тип ҡабул итәм.
{{oq|en|I have been asked, “Did Deep Blue cheat?” more times than I could possibly count, and my honest answer has always been “I don’t know.” After twenty years of soul-searching, revelations, and analysis, my answer is now “no.” As for IBM, the lengths they went to to win were a betrayal of fair competition, but the real victim of this betrayal was science.}}
{{конец цитаты|источник=Kasparov. «Deep Thinking: Where Machine Intelligence Ends and Human Creativity Begins»}}

2003 йылдың ғинуарында Каспаров «''Deep Junior''» шахмат программаһына ҡаршы уйнай. Матч ваҡытты стандарт контролдә тотоусы 6 уйындан тора. Алыштың приз фонды $ 1 млн доллар тәшкил итә. Шул ваҡыт өсөн көслө тип һаналған персональ компьютер программаһы Windows Server 2000 операцион системаһы һәм 1,6 ГГц тәшкил иткән Intel Xeon-дың 8 процессоры менән эшләй. Каспаров, «антикомпьютер» стратегияһын ҡулланып, беренсе  партияла еңеүгә өлгәшә һәм икенсе партияла байтаҡ өҫтөнлөккә эйә була, әммә уны тиң иҫәп менән тамамлай. Өсөнсө партияла ул тупаҫ хаталы иҫәпкә юл ҡуйған һәм ул 34-се йөрөштә бирелгән. Ҡалған партияларҙа Каспаров һаҡ булған һәм тиҙ генә тиң иҫәпкә ҡайтарып ҡалдырған. Уйын һөҙөмтәһе — 3:3&lt;ref name=DeepJr1&gt;[http://www.chessclub.com/finger/Kasparov-Junior Look Up User Kasparov-Junior] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511124246/http://www.chessclub.com/finger/Kasparov-Junior |date=2012-05-11 }} {{v|23|3|2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=DeepJr2&gt;[http://www.thechessdrum.net/tournaments/Kasparov-DeepJr/ Kasparov &amp; Deep Junior fight to 3-3 draw!] {{v|23|3|2011}}&lt;/ref&gt;.

2003 йылдың ноябрендә Каспаров — «''Fritz X3D''» матчы (өс үлсәмле интерфейс менән «''Deep Fritz''»). Матч шарты буйынса кеше махсус өс үлсәмле графикалы (3D күҙлектә) уйнарға тейеш булған. «Deep Fritz» Intel Xeon 4 процессорлы компьютерҙа эшләгән. Бынан бер йыл алда ҡағиҙәһе буйынса оҡшаған шул уҡ программа һәм Владимир Крамник уйынды тиң иҫәп менән тамамланы. Осрашыу Нью-Йоркта ойошторола. Бер еңеү, бер отош һәм ике тиң иҫәп менән тамамланған 4 партиялы матч һөҙөмтәһе - 2:2. Шуныһы ҡыҙыҡ, 4-се партияла «''Deep Fritz''» көтмәгәндә ферзде ҡорбан итергә тәҡдим итә, әммә гроссмейстер уны кире ҡаға һәм уйынды тыныс ҡына тиң иҫәп позицияһына еткерә. Уйын һөҙөмтәләре буйынса Каспаров $175 мең доллар аҡсаға һәм алтын статуэткаға эйә була&lt;ref name=fritz1&gt;[http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=1312 Precise game four draw and a drawn match // chessbase.com] {{v|23|3|2011}}&lt;/ref&gt;.

«Дип Джуниор» һәм «''Deep Fritz''» — секундына 3-4 млн позиция тирәһе тиҙлектәге коммерция программаһы (2003 йыл). Матч алдынан анализ өсөн Каспаровҡа  программа күсермәләре бирелгән. Программалы компьютер уйын залында урынлаштырыла. Каспаров мутлашыу бар тигән шикләнеүен әйтмәне. «''Deep Junior''» менән үткән матчҡа йомғаҡ яһап, Каспаров бер нисә йылдан кешегә шахмат программаларына ҡаршы торорлоҡ бер шанс та ҡалмауы мөмкин тигән фекер әйтә&lt;ref name=ny20031&gt;[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C02E5DB1230F932A15752C0A9659C8B63&amp;pagewanted=2 Retooling Machine and Man For Next Big Chess Faceoff / January 21, 2003 // New York Times] {{v|23|3|2011}}&lt;/ref&gt;.

=== Донъя экс-чемпионы ===
2001 йыл дауамында Каспаров бер рәттән өс еңеү яулай. Донъя экс-чемпионы рангыһында беренсе ярышы Вейк-ан-Зеела үткән турнир була. Каспаров 13-тән 9 мәрәй йыйған һәм Анандты ярты мәрәйгә уҙа, Крамник 3-4 урындарҙы бүлеште. Шунан Каспаров Линареста йыл һайын уҙғарылған турнирҙа (10-дан 7½) һәм Астана турнирында еңә. Астаналағы һуңғы тур алдынан Каспаров Крамниктан ярты мәрәйгә артта ҡалған, әммә 1997 йылда Крамникты хәл иткес осрашыуҙа тәүге тапҡыр еңә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 96.&lt;/ref&gt;. Икенсе йылда Каспаров тағы ла Линареста (12-нән 8, ФИДЕның яңы донъя чемпионы Руслан Олегович Пономарёвтан бер ярым мәрәйгә алға сығып) еңеү яулай&lt;ref name=&quot;kasparovlinares&quot;/&gt;.

2002 йылдың сентябрендә Каспаров Рәсәй йыйылма командаһы составында «Рәсәй командаһы донъя йыйылма командаһына ҡаршы» матч-турнирында ҡатнаша. Ул ун  партияның берәүһендә еңә һәм өсәүһендә отола. Һөҙөмтәлә донъя йыйылма командаһы 52:48 иҫәбе менән еңә, ә Каспаров команда ярыштарында үҙ ғүмерендә тәүге еңелеүгә осрай&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 20.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sport-express.ru/newspaper/2002-09-12/8_3/|title=Карпов разыгрался, но что толку?|last=Васильев|first=Ю.|date=12 сентября 2002|publisher=[[Спорт-Экспресс]]|accessdate=2011-02-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/615ll0tJE?url=http://www.sport-express.ru/newspaper/2002-09-12/8_3/|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылдың октябрь-ноябрендә Каспаров Рәсәй командаһы беренсе урын яулаған Блед олимпиадаһында һуңғы тапҡыр уйнай. Беренсе таҡтала ул мөмкин булған 9 мәрәйҙән 7½ мәрәй йыя, был һөҙөмтә 2933 рейтингына тап килгән, һәм был күрһәткес буйынса Каспаровтың сығышы олимпиадала иң яҡшыһы була&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 131.&lt;/ref&gt;.

2003 йылғы Линарес уңышһыҙ була, Каспаров 3—4 урындарҙы Ананд менән бүлә. Икенсе турҙа Каспаров ота алырлыҡ позицияла ла 15 йәшлек Теймур Раджабовҡа ҡаршы тора алмай. Ябылыу тантанаһында был партия турнирҙа иң матуры тип аталғанға, Каспаров барыһы алдында был һайлауҙы мыҫҡыл итеү һәм кәмһетеү кеүек ҡабул итеүен еткерә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Шмачков, Л.|заглавие=Вернется ли Каспаров в Линарес?|ссылка=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/103996|автор издания=|издание=[[Советский спорт]]|год=13 марта 2003|номер=45(15991)}}&lt;/ref&gt;. 2004 йылда Каспаров беренсе тапҡыр Шахмат буйынса Рәсәй чемпионатында уйнайым. 2004 йылдағы шахмат буйынса Рәсәй, 57-се ил чемпионатында, Крамник һәм Карповты һанамағанда, ун иң көслө шахматсы уйнай. Каспаров  +5 −0 =5 һөҙөмтәһе менән еңә һәм Александр Игоревич Грищукты бер ярым мәрәйгә артта ҡалдыра&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 311.&lt;/ref&gt;.

2005 йылдың 10 мартында Линарестағы супертурнирҙың йомғаҡлау пресс-конференцияһында Каспаров спорт карьераһын тамамлауы хаҡында иғлан итә. Унда Каспаров, Топаловтан бер тапҡыр еңелә һәм уның менән тигеҙ мәрәй йыя, ләкин өҫтәлмә күрһәткестәр буйынса (ҡара төҫ менән еңгән иҫәп) еңеүсе тип табыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vremya.ru/2005/41/11/120344.html|title=Каспаров ушел победителем Линареса|last=Стецко|first=О.|date=14 марта 2005|publisher=[[Время новостей]]|accessdate=2010-12-09|archiveurl=https://www.webcitation.org/615ln8WKO?url=http://www.vremya.ru/2005/41/11/120344.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Каспаров үҙенең ҡарарын мотивация етмәү — ул шахматта бөтә бейеклектәрҙе яулаған — һәм, тағы ла Крамниктан еңелгәндән һуң донъя чемпионы титулы өсөн көрәшеү мөмкинлеген бирмәү (атап әйткәндә, ФИДЕ донъя чемпионы Руслан Олегович Пономарёв менән дә матч уҙғарылмай) менән аңлата. Каспаров шулай уҡ киләсәктә блицтурнирҙарҙа һәм күрһәтмә сараларҙа ҡатнашырға теләүен әйтә, төп приоритетын — китап яҙыуын дауам итәсәген һәм рәсәй сәйәсәтендә ҡатнашасағын белдерә&lt;ref name=&quot;chessbase2258&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2258|title=Kasparov retires from professional chess|date=10 марта 2005|work=|publisher=ChessBase|accessdate=2011-02-26|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lpDPYw?url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=2258|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Moss&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2005/mar/14/russia.chess|title=The endgame|author=Moss, S.|date=14 марта 2005|work=|publisher=[[Guardian]]|accessdate=2011-02-26|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lpvA1b?url=http://www.guardian.co.uk/world/2005/mar/14/russia.chess|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Профессиональ спорттан киткәндән һуң ===
2009 йылдың сентябрендә Каспаров һәм Карпов Валенсияла 12 партиялы шахмат һәм блиц матчтарында уйнай. Каспаров 9:3 иҫәбе менән еңә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sport.rian.ru/sport/20090925/186422991.html|title=И спустя 25 лет Каспаров по-прежнему сильнее Карпова|author=|date=25 сентября 2009|work=|publisher=// [[РИА Новости]]|accessdate=2011-03-06|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lqpqWq?url=http://sport.ria.ru/sport/20090925/186422991.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылдың мартынан башлап Каспаров ул саҡта донъя рейтингында дүртенсе урын биләүсе 18 йәшлек норвег гроссмейстеры Магнус Карлсендың шәхси тренеры булғаны билдәле була. Каспаров һәм Карлсен {{comment|күнегеү| тренировочный}} сессияларында йылына бер нисә тапҡыр осрашҡандар&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=5742 | title = Breaking news: Carlsen and Kasparov join forces | author =  | date = 7 сентября 2009 | work =  | publisher = // ChessBase | accessdate = 2011-02-18 | lang =  | archiveurl = https://www.webcitation.org/615lvH42z?url=http://chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=5742 | archivedate = 2011-08-21 }}&lt;/ref&gt;. Совместная работа окончилась в марте 2010 года, к этому моменту Карлсен возглавил рейтинг-лист&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/sport/2010/mar/13/chess-magnus-carlsen-garry-kasparov|title=World No1 Magnus Carlsen parts company with mentor Garry Kasparov|author=Barden L.|date=13 марта 2010|work=|publisher=[[Guardian]]|accessdate=2011-02-18|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lw5TMG?url=http://www.guardian.co.uk/sport/2010/mar/13/chess-magnus-carlsen-garry-kasparov|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ Карлсен үҙенең карьера мәсьәләләре буйынса яуаплыраҡ була барғанын тойғанын әйткән, әммә Каспаров менән бәйләнеште өҙмәйәсәген белдерә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6187|title=Magnus Carlsen on his chess career|author=|date=15 марта 2010|work=|publisher=// ChessBase|accessdate=2011-02-18|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lwzVps?url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6187|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ 2010 йылдың көҙөндә Каспаров ФИДЕ президенты посына Карпов кандидатураһын хуплаған. Әммә һайлауҙа хәҙер эшләүсе президент Кирсан Николаевич  Илюмжинов алға сыға&lt;ref&gt;{{статья|автор=Петров А. |заглавие=Кирсан Илюмжинов обыграл пару чемпионов |ссылка=http://www.kommersant.ru/Doc/1512621 |издание=[[Коммерсантъ]] |год=30 сентября 2010|номер=181 (4481)}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылда Каспаров, сираттағы һайлауҙарҙа Хорватиянан күрһәтелгәнендә, үҙе Илюмжиновтың көнәркәше булып китә. Ул кампанияны ФИДЕны «ришүәтсе ойошма» булараҡ һәм Илюмжиновты «Путиндың диктатор режимы»ның союздашы тип тәнҡитләүҙән башлай. Үҙ сиратында, Илюмжинов Каспаровты делегаттарҙың тауышын һатып алырға маташыуҙа ғәйепләй: йәмәғәтселеккә Каспаров һәм үның командаһынан ФИДЕ генераль секретары Игнатиус Леонг (''Ignatius Leong'') араһындағы килешеү проекты билдәле була: Леонг Каспаров өсөн азия делегаттарының тауышын һатып алырға тейеш була&lt;ref name=&quot;nemesis&quot;/&gt;. 2015 йылдың сентябрендә ФИДЕның этика буйынса комиссияһы Каспаровты һәм Леонгты ФИДЕ әхлаҡ кодексының 2.1 пунктын боҙоуҙа ғәйепләйҙәр, сөнки ул пункт шахмат партияһы һәм ФИДЕ вазифаһына һайлау һөҙөмтәһенә йоғонто яһау маҡсатында ришүәт тәҡдим итеүҙе һәм ришүәт ҡылыуҙы тыя&lt;ref&gt;{{cite web|title=Гарри Каспаров и Игнатиус Леонг признаны виновными в нарушении морального кодекса FIDE|url=http://tass.ru/sport/2243837|date=8 сентября 2015|publisher=// [[ТАСС]] |accessdate=2015-09-09}}&lt;/ref&gt;. 2015 йылдың 21 октябрендә ФИДЕ Каспаров һәм Леонгты шахмат менән бәйле бар булған рәсми эшмәкәрлектән ситләштерә. Ойошманың белдереүендә былай тип яҙыла: «Каспаров һәм Леонг ФИДЕла, шул иҫәптән уға ингән милли федерацияларҙа, континенталь ассоциацияларҙа, аффилированный ойошмаларҙа теләһә ҡайһы вазифаны атҡарыуҙан, шулай уҡ ике йыл дауамында ФИДЕ ултырыштарына делегат, вәкил йә ағза булараҡ ҡатнашыуҙан мәхрүм ителә»&lt;ref&gt;{{cite web |title=Гарри Каспарову и Игнатиусу Леонгу запретили на два года заниматься любой деятельностью, связанной с ФИДЕ |url=http://chess-news.ru/node/20306 |date=21 октября 2015 |publisher=// Chess News |accessdate=2015-10-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024004412/http://chess-news.ru/node/20306 |date=2015-10-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.fide.com/component/content/article/1-fide-news/9132-ethics-commission-judgement.html Ethics Commission Judgement] // [[FIDE]]&lt;/ref&gt;. Каспаров ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға: уның фаразы буйынса, ярты миллион доллар шәхсән Леонгҡа түгел, ә «Азия илдәрендә шахматты популярлаштырыу  маҡсатында Каспаров махсус төҙөгән фондҡа тәғәйенләнгән»&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2016-01-10|lang = ru|title = Гарри Каспарова отстранили от работы в ФИДЕ по обвинению в коррупции|url = https://meduza.io/news/2015/10/21/garri-kasparova-otstranili-ot-raboty-v-fide-po-obvineniyu-v-korruptsii|publisher = // Meduza}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың 28—29 апрелендә Каспаров Сент-Луиста (АҠШ) «''Ultimate Blitz Challenge with Garry Kasparov'' күргәҙмә блиц-турнирында ҡатнаша&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.mk.ru/sport/2016/04/30/sensaciya-kasparov-vozvrashhaetsya.html |title= Сенсация: Каспаров возвращается |author= [[Гик, Евгений Яковлевич|Гик Е. Я.]] |date= 2016-04-30 |work= |publisher= // [[Московский Комсомолец]] |accessdate=2016-04-30 |lang=}}&lt;/ref&gt;. Каспаровтан тыш, 2016 йылдың 25 апрелендә Сент-Луиста үткән шахмат буйынса АҠШ чемпионатының&lt;ref name=&quot;us&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.uschesschamps.com/2016-us-championship/live |title= Ultimate Blitz Challenge with Garry Kasparov |author= |date= |work= |publisher= // U.S. CHESS CHAMPS |accessdate=2016-04-30 |lang= en |quote= The Chess Club and Scholastic Center of Saint Louis is happy to provide a total prize fund of USD $50,000 for the blitz event, with a first prize of USD $20,000. Garry Kasparov has generously offered to donate his prize winnings to support the U.S. Olympiad team.}}&lt;/ref&gt; приз фонды $50000 булған әйләнмәле блиц-турнирында өс еңеүсе — Фабиано Каруана, Уэсли Со һәм Хикару Накамура ҡатнаша. Каспаров 18-ҙән 9,5 һөҙөмтә менән өсөнсө урын ала. Накамура беренсе (18-ҙән 11), икенсе — Со (18-ҙән 10) булған. Каспаров турнир башланғанға тиклем үҙенең приз аҡсаһын (һөҙөмтәлә — $10000) 2016 йылғы Шахмат олимпиадаһында ҡатнашыу маҡсатында АҠШ йыйылма командаһына бирәсәген иғлан итә&lt;ref name=&quot;us&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.chess-news.ru/node/21383 |title= Накамура выиграл турнир, но проиграл мини-матч Каспарову |author=  |date= 2016-04-30 |work=  |publisher= Chess-News.ru |accessdate= 2016-04-30 |lang=  }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160501164916/http://chess-news.ru/node/21383 |date=2016-05-01 }}&lt;/ref&gt;.

2005 йылдан бирле Каспаров өсөн беренсе рәсми ярыш булып 2017 йылдың авгусында Сент-Луиста (''Sinquefield Cup'') уҙған етеҙ шахмат һәм блиц буйынса турнирында супертурнирҙың туғыҙ ҡатнашыусыһы донъя экс-чемпионының көнәркәштәре булған; Каспаров был шахматҡа берҙән-бер генә кире ҡайтыу һәм карьераны яңыртыу түгел тип әйткән&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://chess-news.ru/node/23404 |title= Гарри Каспаров сыграет в Сент-Луисе |author=  |date= 2017-07-05 |work=  |publisher= Chess-News.ru |accessdate= 2017-07-06 |lang=  }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707164241/http://chess-news.ru/node/23404 |date=2017-07-07 }}&lt;/ref&gt;. Ул етеҙ шахматта 9-ҙан 3,5 һәм блицта 18-ҙан 9 йыя, мәрәйҙәр суммаһы буйынса 8-10 урындарҙы бүлә&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.sport-express.ru/chess/reviews/kasparov-razygralsya-k-koncu-turnira-1297700/ |title=Каспаров разыгрался к концу турнира |author=Бабошин, А. |date= 2017-08-21|work= |publisher= Спорт-Экспресс |accessdate=2017-09-25|lang=}}&lt;/ref&gt;.

== Шахматҡа индергән өлөшө һәм уны баһалау ==

=== Баһаланыуы, ҡаҙаныштары ===
Күп белгестәр Каспаровты тарихтағы иң бөйөк шахматсыһы тип таный (ғәҙәттә икенсе урынға Роберт Джеймс Фишерҙы ҡуялар)&lt;ref name=&quot;barden&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt;. Ресурс (''chessbase'') аналитигы Джефф Сонас (''Jeff Sonas'') баһалауы буйынса, Каспаров «бөтә замандарҙың иң өҫтөнлөклө уйынсыһы» (''most dominant chess player of all time'') булған&lt;ref name=cb6&gt;{{cite web | author = [[:en:Jeff Sonas|Sonas J.]] | datepublished = May 25, 2005 | url = http://en.chessbase.com/post/the-greatest-che-player-of-all-time-part-iv | title = The Greatest Chess Player of All Time – Part IV | work = | publisher = // [[Chessbase.com]] | accessdate = 11-05-2016 | lang = en}}&lt;/ref&gt;. Каспаров иң яҡшы йыл шахматсыһы булараҡ «Шахмат Оскары» исеменә ун бер тапҡыр: 1982—1983, 1985—1988, 1995—1996, 1999, 2001—2002 йылдарҙа эйә булған. 1981 йылдан алып 1991 йыл осорона тиклем бөтә ҡатнашҡан турнирҙарҙа ла беренсе урын алған йәиһә беренсе урынды бүлешкән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fide.com/component/content/article/4-tournaments/2810-1301-new-york-sports-commission-endorses-man-vs-machine.html|title=New York Sports Commission Endorses man vs Machine|date=20 января 2003|publisher=fide.com|accessdate=2011-03-30|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lxjc8k?url=http://www.fide.com/component/content/article/4-tournaments/2810-1301-new-york-sports-commission-endorses-man-vs-machine.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. 1999 йылда Каспаровтың Эло рейтингы 13,5 йыл буйына рекорд күрһәткестәр кимәлендә торған — 2851 мәрәйгә еткән. 2012 йылдың 10 декабрендә Магнус Карлсен рәсми булмаған рейтингҡа - 2861 мәрәйгә еткән, ул 2013 йылдың ғинуарында рейтингтың сираттағы релизын етәкләгән&lt;ref name=&quot;magnusrating&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=998831|title=Магнус Карлсен - обладатель наивысшего в истории ФИДЕ рейтинга|date=2 января 2013|publisher=[[Вести (телепрограмма)|Вести.ру]]|accessdate=2013-01-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DQrF2SuM?url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=998831|archivedate=2013-01-05}}&lt;/ref&gt;. Каспаров рейтинг-битте, ике ҡыҫҡа арауыҡты иҫәпләмәгәндә (ФИДЕ 1993—1994 йылдарҙа ПША эгидаһы аҫтында Шорт менән матч үткәреүҙән сығарғанда һәм 1997 йылғы бер релизда ул беренсе урынды Крамник менән бүлә), 1985 йылдан 2006 йылға саҡлы етәкләгән. 2006 йылдың 1 ғинуарында Каспаров 2812 коэффициенты менән беренсе урында була, әммә ФИДЕ ҡағиҙәләренә ярашлы, алдағы 12 айҙа турнирҙарҙа ҡатнашмағанлыҡтан, 2006 йылдың 1 апрелендә рейтинг-биттән төшөрөлөп ҡалдырылған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2006/04/04/kasparov/|title=В списке не значится|author=Сенцов, А.|date=4 апреля 2006|work=|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2011-03-06|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lyHj8l?url=http://lenta.ru/articles/2006/04/04/kasparov/|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fide.com/component/content/article/3-news/2102-593-veselin-topalov-leads-april-2006-fide-rating-list.html|title=Veselin Topalov leads April 2006 FIDE Rating List|author=|date=31 марта 2006|work=|publisher=[[ФИДЕ]]|accessdate=2011-03-06|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lzSikS?url=http://www.fide.com/component/content/article/3-news/2102-593-veselin-topalov-leads-april-2006-fide-rating-list.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. 2007 йылда абруйлы Synectics халыҡ-ара консалтинг компанияһы фән, сәйәсәт, сәнғәт һәм эшҡыуарлыҡ өлкәһендә Хәҙерге көндә йәшәүсе 100 гений рейтингын халыҡ хөкөмөнә сығара. Каспаров 25-се урынды биләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1567544/Top-100-living-geniuses.html|title=Top 100 living geniuses|date=30 октября 2007|publisher=[[The Telegraph]]|accessdate=2011-03-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/615lzwa7b?url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1567544/Top-100-living-geniuses.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

Шахмат тарихында Каспаров һәм Карповтың көндәшлегенең (йыш ҡына уларҙы «ике К» тип атайҙар) {{comment|тиңе|аналогы}} юҡ&lt;ref&gt;''Суэтин, А. С.'' Столь долгое противоборство. С. 3.&lt;/ref&gt;. Алты йыл эсендә улар биш матч уҙғарған һәм 144 партия уйнаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sport.rian.ru/sport/20090921/185838264.html|title=История чемпионских матчей между Карповым и Каспаровым|date=21 сентября 2009|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2011-03-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/615m0ufkF?url=http://sport.ria.ru/sport/20090921/185838264.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Карпов һәм Каспаров араһында оҙаҡҡа һуҙылған {{comment|бер-береһенә түҙеп тормаусанлыҡ хисе|личная неприязнь}} булған&lt;ref name=&quot;bareev&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ng.ru/regions/2010-05-27/5_champions.html|title=Бабье лето чемпионов|author=[[Бареев, Евгений Ильгизович|Бареев, Е. И.]]|date=27 мая 2010|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2011-04-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/615m5TwxO?url=http://www.ng.ru/regions/2010-05-27/5_champions.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1050581,00.html|title=Sport: Bitterness and Brilliance in Moscow|last=Reed|first=J. D.|date=18 апреля 2005|publisher=[[Time (журнал)|Time]]|accessdate=2011-04-01|archiveurl=https://www.webcitation.org/615m8JSU8?url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1050581,00.html|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007015828/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1050581,00.html |date=2011-10-07 }}&lt;/ref&gt;. Ике шахматсының ҡапма-ҡаршы тороуының {{comment|сәйәси яҡтан аңлатылыусы сере|политический подтекст}} бар: совет етәкселеге һәр ваҡыт Карповты хуплай, ә Каспаров йәш һәм популяр, үҙен «үҙгәрештәр заманы балаһы» тип {{comment|күрһәтергә тырышҡан|позиционировал}}&lt;ref&gt;[https://sites.ualberta.ca/~khineiko/NG_92_93/1141820.htm Дебют, миттельшпиль, эндшпиль и финиш//Независимая газета № 111(282) 12 июня 1992 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170408081738/https://sites.ualberta.ca/~khineiko/NG_92_93/1141820.htm |date=2017-04-08 }}&lt;/ref&gt;, бик теләп, бигерәк тә Көнбайышта, интервью биргән, бер ваҡыт та  диссидент булмаһа ла, баш күтәреүсе ореолына эйә була&lt;ref&gt;''Суэтин, А. С.'' Столь долгое противоборство. С. 182—183.&lt;/ref&gt;. Каспаровтың еңеүе СССР-ҙа {{comment|үҙгәртеп ҡороуҙар|перестройка}} башына тура килә&lt;ref name=&quot;nextmove&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/sport/2009/sep/21/karpov-kasparov-chess-rematch?INTCMP=ILCNETTXT3487|title=Chess legends Anatoly Karpov and Garry Kasparov renew epic battle|last=Weaver|first=M.|date=21 сентября 2009|publisher=[[The Guardian]]|accessdate=2011-03-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/615m97kX5?url=http://www.guardian.co.uk/sport/2009/sep/21/karpov-kasparov-chess-rematch?INTCMP=ILCNETTXT3487|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

=== Уйын стиле, спорт сифаттары ===
Каспаров күп ҡырлы, һәм күтәрелгән дәүерендә бер етешһеҙлеге лә булмаған тиерлек, көслө шахматсы булған. Уның партиялары тактикаға тоҫҡалған динамик уйын стилендә&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt;, бай фантазиялы, глубиной стратегик яҡтан тәрән, нескә күҙаллау һәм оригиналь дебют идеяларына бай була&lt;ref name=&quot;bre&quot;/&gt;. Владимир Борисович Крамник Каспаровты етешһеҙ урындары бер ҙә булмаған шахматсы тип иҫәпләй&lt;ref name=kramnik1&gt;[http://www.e3e5.com/article.php?id=190 «От Стейница до Каспарова» / 17.01.2005] [[Крамник, Владимир Борисович|Владимир Крамник]] {{v|12|12|2010}}&lt;/ref&gt;. Сергей Юрьевич Шипов Каспаровтың күп булмаған етешһеҙлектәренә әхлаҡи-ихтыяри сифаттарын ({{comment|тиҙ ҡуҙғыусанлығын|импульсивность}} һәм психологик{{comment|тотороҡһоҙлоғон|неустойчивость}}), артыҡ арыуға һәм хаталарға килтереүсе шахмат варианттарын һанауға таяныуын ҡуя&lt;ref name=&quot;chesspro&quot;/&gt;.

Каспаровтың бала саҡтан бирле кумиры Александр Александрович Алёхин була. Каспаровтың шахматсы булараҡ формалашыуына ҙур йоғонто яһаусы тренерҙәры була. Үҫмер генә сағында һәләтле баҡы уҡыусыһы уның һәләте үҫешен билдәләүсе тәжрибәле педагогтар Александр Сергеевич Никитин һәм Александр Шакаров менән осраша. Шахмат уйыны тактикаһында һәм комбинация уйынында буласаҡ гроссмейстер бала сағынан көслө була, иң яҡшы донъя уйынсылары менән алышҡанда уның позицион фекерләүе яйлап формалаша. 1973 йылда Михаил Моисеевич Ботвинник мәктәбенә килгән йәш Гарри үҙенә иғтибар йәлеп итә. Совет шахматы патриархы баҡы уҡыусыһы тураһында: «Гарриҙың бик шәп хәрәкәте һәм уның хәтер күләме хуш китерлек. Ул тәрән варианттарҙы иҫәпләй һәм көтөлмәгән йөрөштәр таба. Сила Комбинацион күреү һәләте көсө уны Алёхинға яҡынайта»&lt;ref name=&quot;gik&quot;/&gt;.

Йәш сағында Гарриҙың уйынына {{comment|ҡыҙыулыҡ|импульсивность}} һәм {{comment|тәүәккәл|авантюрное}} дауам итеү хас була, ләкин йылдар үткәс, юғары кимәлдәге уйын өсөн кәрәк булған {{comment|үҙен тыныс тота белеү|уравновешенность}} сифатына эйә була. Карпов менән марафон алыштары уны сағыу уйынсы итеп күрһәтә&lt;ref name=&quot;chesspro&quot;/&gt;. Роберт Бирн Карпов һәм Каспаровты уйындың ике полюсы тип атай&lt;ref name=byrn/&gt;. Ҡаралар менән уйнағанда Карпов, хатта көсһөҙөрәк ҡаршы тороусылар менән дә, оборона буйынса {{comment|эш итеү яғын ҡараған|предпочитал действовать}}. Шул уҡ ваҡытта Каспаров, фигураларҙың төҫөнә ҡарамай, контролде үҙ ҡулына алып, һөжүмгә күсерлек мәлде эҙләгән. Каспаровтың өҫтөнлөгө уның уҡырға һәләтлелегендә һәм үҙенең дәғүәселәренән көслө сифатын өйрәнеүендә&lt;ref name=kramnik1/&gt;. Уның был сифаты 1987 йылғы Шахмат буйынса донъя беренселеге матчының 24-се йомғаҡлау партияһында,  Каспаровҡа бары тик еңеү генә кәрәк булған саҡта, сағыла. Ул Карповты төп дәғүәсһенең ҡоралы, һалҡын ҡанлылыҡ менән позицион баҫымды йәйелдереп, отҡан. Ул партия тураһында Марк Евгеньевич Тайманов, Каспаров үҙенең тәбиғи темпераментының етешһеҙлектәрен классик стилдә сыҙамлы маневр яһап еңде тине&lt;ref name=moi_poed1&gt;[http://www.chesspro.ru/_events/2009/kasparov.html «Великое противостояние. Мои поединки с Анатолием Карповым» / глава «Драма в двух действиях» Гарри Каспаров, Дмитрий Плисецкий] {{v|12|12|2010}}&lt;/ref&gt;.

Грэм Бёрджес, Эндрю Солтис, Сергей Юрьевич Шипов һәм башҡа шахмат эксперттары 1985 йылғы Анатолий Карпов менән алышындағы 16-сы партияны Каспаровтың иң юғары ижади ҡаҙныштарының береһе тип таный. Бының әһәмиәте - Донъя Беренселегенә матчта, планетаның иң яҡшы шахматсыһының ҡатмарлы психологик ҡаршы тороуында&lt;ref name=&quot;chesspro&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;goldsby1&quot;&gt;[http://www.lifemasteraj.com/old_af-dl/karp-kasp_rp1g0.html Karpov — Kasparov II, #16 / A.J. Goldsby] {{v|12|12|2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Soltis1&quot;&gt;«The 100 Best.» (The 100 Best Chess Games of The 20th Century, Ranked.) [[Солтис, Эндрю|Эндрю Солтис]]&lt;/ref&gt;.

{{Hider|
title = Анатолий Карпов&amp;nbsp;— Гарри Каспаров, Донъя Беренселегенә матчта, 1985, 16-сы партия.
|
 content =
{{Шахматная диаграмма
| tright
| 
|rd|  |  |qd|rd|  |kd|  
|  |  |  |  |  |pd|pd|  
|pd|  |  |bd|  |nd|  |pd
|  |  |  |pl|  |bd|  |  
|nl|pd|  |  |  |  |  |bl
|  |  |  |nd|  |bl|  |  
|pl|pl|  |ql|  |pl|pl|pl
|  |nl|  |rl|  |rl|kl|  
| Позиция после '''19… Сc5-d6'''}}

'''1.e4 c5 2.Кf3 e6 3.d4 cd 4.К:d4 Кc6 5.Кb5 d6 6.c4 Кf6 7.К1c3 a6 8.Кa3 d5!?'''
Каспаров избрал сицилианскую защиту, что свидетельствовало о боевом настрое на игру. Ходом 6.c4 белые перешли на вариант Мароци. Чёрные вместо стандартного 8…Сe7; 9.Сe2 0-0; 10.0-0 предложили неожиданный гамбит пешки. Такое продолжение уже встречалось в истории, но Каспаров дал ему в этом хорошо исследованном дебюте неожиданную трактовку.

'''9.cd ed 10.ed Кb4 11.Сe2 Сc5!?'''
Не обращая внимание на дефицит материала, чёрные энергично развивают сложную позицию. Возможно было также играть 11…Кb: d5!? с интересным продолжением.

'''12.0-0?'''
Казалось бы логичное, но не самое лучшее продолжение. 12. Сe3! С:e3; 13. Фa4+! Оставляло более сильную игру за белых. Характерное проявление слабости Карпова, который не любит осложнений связанных с глубоким расчётом подобных позиций.

'''12…0-0 13.Сf3 Сf5 14.Сg5 Лe8 15.Фd2 b5! '''
Серия агрессивных ходов Каспарова, последовательно усиливающего давление на противника. 13-м ходом белые попытались укрепить пешку на d5, но ослабили поле d3. Конь на a3 блокирован — компенсация за пожертвованную пешку.

'''16.Лad1 Кd3! 17.Кab1 h6 18.Сh4 b4 19.Кa4 Сd6''' (см. диаграмму)
Оба коня белых выключены из игры. Редкая для игры на таком уровне позиция, когда при полной доске фигур белым практически нечем ходить. Слон чёрных f5 и конь d3 доминируют в центре.

'''20.Сg3 Лc8. 21.b3'''
Игра белых форсированная. Неубедительная попытка оживить коня на a4 (также плохо 21.Сe2? Кe4!)
'''21…g5!'''
пресекается чёрными.
'''22.С:d6'''
проигрывает 22.Кb2? К:b2 23.Ф:b2 g4 24.Сe2 Лc2-+)

'''22…Ф:d6 23.g3 Кd7! 24.Сg2.'''
чёрный конь на d3 неприкосновенен: 24.Кb2 Фf6! 25.К:d3 С:d3 26.Ф:d3 Кe5 и белые теряют ферзя. Или 24.Сe2 Кf4! 25.gf Лc2

'''24…Фf6 25.a3 a5!'''
Не позволяя коню на b1 выйти на оперативный простор

'''26.ab ab 27.Фa2 Сg6! 28.d6 g4 29.Фd2 Крg7 30.f3.'''
Попытка Карпова завязать контригру приводит впоследствии к невыгодному для белых вскрытию диагонали.

'''30…Ф:d6 31.fg Фd4+ 32.Крh1 Кf6 33.Лf4! Кe4!'''
Начало финальной атаки, чёрные прорываются в центре
'''34.Ф:d3,'''
Чёрные угрожают вилкой на f2 и белому ферзю некуда ходить. Все варианты для белых плохи. Например 34.h3? К:g3+; 35.Крh2 Ф:f4; 36.Ф:f4 К:f4; 37.Кр: g3 Сc2

'''34…Кf2+ 35.Л:f2 С:d3 36.Лfd2 Фe3 37.Л:d3 Лc1! 38.Кb2 Фf2!'''
Первая горизонталь незащитима, эффектный финальный удар.

'''39.Кd2 Л:d1+!?'''
Мелкая неточность, которая уже ничего не меняет. Быстрее приводит к мату 39…Лe2!;

'''40.К:d1 Лe1+'''; Белые сдались 0-1

 |
  frame-style = border: 1px solid Blue |
  title-style = color: black; background-color: lavender; font-weight: bold |
  content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left |
  hidden = 1
}}

=== Дебюттар теорияһына индергән өлөшө ===
Гарри Каспаровтың дебют теорияһына индергән өлөшө танылған. Карпов менән матчтар серияһы күп кенә тикшеренеүҙәргә этәргес көс биргән, ә 1990-сы йылдарҙа Каспаров системалы рәүештә компьютер программалары менән яңы варианттар эшләгән&lt;ref name=&quot;chesspro&quot;/&gt;. Каспаровтың яратҡан дебют системаларының береһе - сицилиан яҡлауы һәм боронғо һинд яҡлауы&lt;ref name=&quot;gik&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gik-2&quot;/&gt;. Дебют репертуары өҫтөндә эш нигеҙе уның бала сағында, шахмат уйыны материалын йыйған һәм системалаштырған Шакаров менән эшләгәндә үк башлана, һуңынан ул Каспаровтың мәғлүмәт банкыһын һаҡлаусы була&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 442—443.&lt;/ref&gt;. Анализлау эшенә компьютер программаларын әүҙем йәлеп итеү шахматта революцион була, һәм был йүнәлештә беренсе аҙымды Каспаров һәм уның командаһы яһай&lt;ref name=portraits1&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/events/events.asp?pid=50|title=Frankfurt Chess Classic 1999 Portraits|publisher=ChessBase|accessdate=2011-03-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/615m9zB1N?url=http://www.chessbase.com/events/events.asp?pid=50|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629183207/http://www.chessbase.com/Events/events.asp?pid=50 |date=2011-06-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dymch1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fcenter.ru/online.shtml?articles/others/other/6435|title=Компьютерные шахматы со всех точек зрения|last=Дымченко|first=Л.|date=20 апреля 2003|publisher=Ф-Центр|accessdate=2011-03-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mAcN7z?url=http://www.fcenter.ru/online.shtml?articles%2Fothers%2Fother%2F6435|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080921105615/http://www.fcenter.ru/online.shtml?articles%2Fothers%2Fother%2F6435 |date=2008-09-21 }}&lt;/ref&gt;.

Каспаров юғары кимәлдәге ярыштарҙа шотланд партияһын «тергеҙә». Ул иҫкергән тип аталған был дебютты 1990 йылғы Карповҡа, Шорт һәм Анандҡа  ҡаршы матчта ҡуллана&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 398.&lt;/ref&gt;. Сицилиан яҡлауының Йожеф Сен вариантындағы бер тармағына ''Каспаров гамбиты'' тигән исем бирелә (B44): 1.e4 c5 2.Кf3 e6 3.d4 cd 4.К:d4 Кc6 5.Кb5 d6 6.c4 Кf6 7.К1c3 a6 8.Кa3 d5!?&lt;ref name=opening1&gt;[http://gameknot.com/chess-opening/sicilian-szen-variation-dely-kasparov-gambit-b44?nd=573 Sicilian, Szen variation, Dely-Kasparov gambit (B44)] {{v|12|12|2010}}&lt;/ref&gt;. Был вариантты Каспаров 1985 йылғы Карпов менән матчта 12-се һәм 16-сы партияларҙа ҡулланған, был икенсе партияла Каспаров  эффектлы еңеү яулай (өҫкә ҡара). Карпов бер нисә ай үткәс, был вариантты Джон ван дер Вил менән матчта кире ҡаҡҡан, әммә тәүге ҡулланышта үҙ маҡсатына еткән&lt;ref&gt;''Суэтин, А. С.'' Столь долгое противоборство. С. 68—69.&lt;/ref&gt;. Тағы ла мөһим партияла дебют яңылығы арҡаһында еңеүҙең билдәле бер осрағы — 1995 йылғы ПША фаразы буйынса Шахмат донъя чемпионы исеме өсөн Ананд менән матчының 10-сы партияһында ҡуллана. Испан партияһының асыҡ вариантына ҡараған  билдәле позицияһының 14-се йөрөшөндә Каспаровҡа ладьяны ҡорбан итеү мөмкинлеген биргән яңы идея килә, һәм был хәл иткес {{comment|һөжүм|атака}}гә  этәрә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 400.&lt;/ref&gt;.

Каспаров авторҙаш менән дебют теорияһы буйынса китап яҙған.

== Сәйәси эшмәкәрлеге ==

=== 1980-се һәм 1990-сы йылдар ===
Каспаров ВЛКСМ Үҙәк Комитеты һәм Әзербайжан ССР-ы ЛКСМ-ының Үҙәк Комитеты ағзаһы.&lt;ref name=&quot;Белых&quot;&gt;
{{книга
 |автор         = Никита Белых, Гарри Кимович Каспаров, Михаил Михайлович Касьянов, Андрей Илларионов.
 |часть         = Каспаров Гарри Кимович
 |заглавие      = Квартет: альтернатива
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = Панорама
 |год           = 2006
 |страницы      = 38
 |страниц       = 139
 |серия         = 
 |isbn          = 594420026X, 9785944200266
 |тираж         = 
}}&lt;/ref&gt; 1984 йылдың башында Гейдар Алиевич Алиевтың күрһәтмәһе буйынса — бер йыллыҡ кандидатлыҡ стажын үтеп тормайынса Каспаров КПСС сафына алына, быны СССР Дәүләт спорт комитеты Шахмат идаралығы начальнигы Николай Владимирович Крогиус әйтә&lt;ref&gt;Крогиус Н. В. Записки гроссмейстера. СПб, 2014. С. 32&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ Каспаров бер интервьюһында донъя чемпионы исеменә дәғүәләшкән совет претендентының партия рәттәренә баҫыу менән эмиграция араһында һайлауы шулай булғанын белдерә&lt;ref name=&quot;lenta&quot; /&gt;.

1990 йылғы Баҡыла әрмәндәрҙе ҡыйратыу көндәрендә Каспаров ғаиләһен Мәскәүгә күсерә. Һуңғараҡ ул был ҡыйралышта совет етәкселеген — [[Михаил Сергеевич Горбачёв]]ты һәм {{comment|СССР Дәүләт хәүефһеҙлеге комитеты|КГБ}}н ғәйепләй&lt;ref name=&quot;chessmoves&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article6844920.ece|title=Chess moves with the political times|last=Johnson|first=D.|date=23 сентября 2009|publisher=[[The Times]]|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mENg46?url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article6844920.ece|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2009/04/27/world/europe/27kasparov.html?ref=garry_kasparov|title=Russian Mayor Walks Into Chess Master’s Trap|last=Barry|first=E.|date=26 апреля 2009|publisher=[[New York Times]]|accessdate=2010-12-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mF5iCH?url=http://www.nytimes.com/2009/04/27/world/europe/27kasparov.html?ref=garry_kasparov|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылда Каспаров КПСС ағзалығынан сыға.

1990 йылда Каспаров Рәсәй Демократик партияһын төҙөүҙә (ДПР) ҡатнаша. Каспаров Николай Ильич Травкиндың урынбаҫарҙарының береһе итеп һайлана. Рәсәй  Демократик партияһын төҙөгәндән һуң, Каспаров Аркадий Николаевич Мурашов менән партия эсендәге оппозиция ролендәге Ирекле-демократик фракция булдыра&lt;ref name=&quot;drugoigarri&quot; /&gt;. 1991 йылдың апрелендә Каспаров һәм уның фрацияһы партиянан сығыуын иғлан итә&lt;ref name=&quot;drugoigarri&quot; /&gt;. Сөнки ДПР-ҙың II съезында  Каспаров һәм Мурашов әҙерләгән программа түгел, ә альтернатив варианты ғына ҡабул ителгән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://duma.lenta.ru/parties/democrat/|title=Демократическая партия|author=|date=|work=[[Lenta.ru]] — Пятая дума|publisher=|accessdate=2011-03-06|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mFtbn7?url=http://duma.lenta.ru/parties/democrat/|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. 1991 йылда Каспаров «''Wall Street Journal''» менән хеҙмәттәшлек итә башлай һәм был бөгөнгәсә дауам итә; Каспаров был гәзиттә даими рәүештә рәсәй сәйәсәте буйынса мәҡәләләр баҫтыра&lt;ref name=&quot;rollingstone&quot;&gt;{{статья|заглавие=Гарри Каспаров. Запах Гарри|ссылка=http://www.rollingstone.ru/articles/723|издание=[[Rolling Stone|Rolling Stone Россия]]|год=2006|выпуск=25}}&lt;/ref&gt;.

1991 йылда Каспаров АҠШ Хәүефһеҙлек сәйәсәте үҙәгенең граждандарға демократик ҡиммәттәрҙе таратып һәм кеше хоҡуҡтарын хөрмәт итеп {{comment|күмәк халыҡ менән|публичная деятельность}} эшләгән өсөн «Ялҡын һаҡсыһы» наградаһы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[http://www.centerforsecuritypolicy.org/1400.xml 1991 Keeper of the Flame Award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090521155648/http://www.centerforsecuritypolicy.org/1400.xml |date=2009-05-21 }}, [[Центр политики безопасности (США)]]&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ, 2007 йыл башында, сәйәси дошмандар, йәнәһе, Каспаров Хәүефһеҙлек сәйәсәте үҙәгенең консультацион советында тора һәм уның исеме ойошма сайтындағы исемлектә бар тип раҫлай&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/2003/http://www.centerforsecuritypolicy.org/index.jsp?section=static&amp;page=nsac Архивная копия] страницы состава консультационного совета [[Центр политики безопасности (США)|Центра политики безопасности США]], [[2003]]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Каспаров яуабында был советҡа бер ваҡытта ла инмәгәнлеген һәм, моғайын, уның исеме Хәүефһеҙлек сәйәсәте үҙәгенең башҡа почётлы ағзалары менән яңылыш индерелгәндер, тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.kasparov.ru/material.php?id=462668EB23D6F Каспаров отвечает на неудобные вопросы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070426041004/http://www.kasparov.ru/material.php?id=462668EB23D6F |date=2007-04-26 }} // Kasparov.ru 18.04.2007&lt;/ref&gt;.

1993 йылдың июнендә Каспаров «Выбор России» һайлау алды блогын булдырыуҙа ҡатнаша.

1996 йылғы Рәсәйҙәге Президент һайлауҙарында Каспаров коммунистар власын кире ҡайтарыуға альтернатива тип һанаған ғәмәлдәге президент [[Борис Николаевич Ельцин]] яҡлы була&lt;ref name=&quot;nextmove&quot;/&gt;. Агитация барышында Каспаров уның {{comment|ышаныслы кешеһе|доверенное лицо}} була&lt;ref name=&quot;lenta&quot;/&gt;. Икенсе йылға Каспаров Александр Иванович Лебедтең финанс кәңәшсеһе була, ләкин һуңғыһы Краснояр крайы губернаторы {{comment|һайлауында ҡатнашырға|баллотироваться}} риза булғанлыҡтан, уның менән араһын өҙә&lt;ref name=&quot;lenta&quot;/&gt;.

=== 2000-се йылдар ===
[[Файл:Марш_несогласных_20080501_33_Каспаров.jpg|мини|219x219пкс|Каспаров — «Килешмәүселәр  маршы» митингыһында ҡатнашыусы (2008 йыл)]]

Рәсәй президенты  итеп [[Владимир Владимирович Путин]] һайланғандан һуң, Каспаров тәүге осорҙа уны Рәсәйҙә демократия булдырыуҙа тәьмин итә аласаҡ «йәш  прагматик лидер» тип ҡараған, әммә тиҙҙән уға ышанысын юғалтҡан&lt;ref name=&quot;nemesis&quot;/&gt;. 2001 йылда [[НТВ]] каналын яҡлаусы хат аҫтына ҡул ҡуйған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://classic.newsru.com/ardocs/28Mar2001/pismo5.html|title=Письмо видных деятелей науки, культуры и политики в защиту НТВ|publisher=[[NEWSru.com]]|date=2001-03-28}}&lt;/ref&gt;. 2003 йылда — рәсәй властарына Икенсе чечен һуғышын туҡтатырға һәм килешеү процесына күсеүгә саҡырып мөрәжәғәт иткән мәҙәниәт һәм фән эшмәкәрҙәре араһында була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/20n/n20n-s03.shtml|title=Остановим чеченскую войну вместе|author=|date=2003-03-20|work=|publisher=[[Новая газета]]|accessdate=2016-05-03|lang=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161109012718/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/20n/n20n-s03.shtml |date=2016-11-09 }}&lt;/ref&gt;. 2004 йылда Каспаров «2008: Ирекле һайлау» Комитетына нигеҙ һала һәм уның рәйесе була&lt;ref name=&quot;lenta&quot;/&gt;, шулай уҡ «Рәсәй демократия яҡлы, диктатураға ҡаршы» Бөтә рәсәй граждандар конгресының  (ВГК) ойоштороу комитетының хоҡуҡ һаҡлау хәрәкәте ҡатнашыусыһы Людмила Михайловна Алексеева һәм Ельциндең элекке кәңәшсеһе Георгий Александрович Сатаров менән бергә рәйестәше була. 2005 йылдың 10 мартында карьераһы тамамланыуы тураһында иғлан итеп, Каспаров, Владимир Путинды тәнҡитләү буйынса билдәле һәм 2008 йылғы Рәсәй Президент һайлауҙарында ҡатнашыуға потенциаль претендент, үҙенең яңы тормош маҡсаты итеп рәсәй сәйәсәтендә ҡатнашасағын белдерә&lt;ref name=&quot;chessbase2258&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Moss&quot;/&gt;.

2005 йылда ул үҙе төҙөгән «Берләштерелгән граждан фронты»н етәкләй, шул уҡ осорҙа  деятельность Комитет-2008 эшмәкәрлеге юҡҡа сыға&lt;ref name=&quot;lenta&quot;/&gt;.  2006 йылда Мәскәүҙә ВГК эгидаһы аҫтында үткән конференцияла {{comment|«Башҡа Рәсәй»|«Другая Россия»}} коалицияһын төҙөү хаҡында иғлан ителә. Коалиция Владимир Путин һәм Берҙәм Рәсәй сәйәсәтенә ҡаршы тороу кәрәклегенән һәм власть вәкәләттәрен президенттан парламентҡа һәм региондарға бүлеү яҡлы төрлө сәйәси ҡарашта торған оппозиция вәкилдәрен берләштергән&lt;ref name=&quot;nextmove&quot;/&gt;. 2006 йылдан башлап Каспаров «Башҡа Рәсәй» үткәргән «Килешмәүселәр маршы»н ойоштороусыларҙың береһе була. Был осор дауамында Каспаров һәм «Башҡа Рәсәй»ҙең эшмәкәрлеге эре рәсәй киң мәғлүмәт саралары тарафынан {{comment|һанға һуғылмай|игнорировалась}} &lt;ref name=&quot;nemesis&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2014/08/10/magazine/garry-kasparov.html|title=Vladimir Putin’s Chess-Master Nemesis|last=Myers|first=S. L.|date=6 августа 2014|publisher=[[New York Times]]|accessdate=2017-07-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;СМИ&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/oneparty-poll-fuels-voter-apathy-in-russia-759029.html|title='One-party poll' fuels voter apathy in Russia|last=Walker|first=S.|date=22 ноября 2007|publisher=[[The Independent]]|accessdate=2011-03-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mGddw3?url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/oneparty-poll-fuels-voter-apathy-in-russia-759029.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

2007 йылдың 30 сентябрендә «Башҡа Рәсәй» Каспаровты 2008 йылдың мартында үтәсәк Рәсәй Федерацияһы Президенты посына кандидат итеп күрһәтеү кампанияһы башлана: коалиция съезы Каспаровты берҙән-бер кандидат итеп һайлай&lt;ref name=&quot;lenta&quot;/&gt;. Ноябрҙә ул санкцияланмаған парадта ҡатнашҡаны өсөн биш тәүлеккә административ ҡулға алыныуға хөкөм ителә. Ҡулға алыуҙы Каспаровты намыҫ тотҡоно тип таныусы һәм уны азат итеүҙе талап итеүсе хөкүмәткә ҡарамаған Халыҡ-ара амнистия ойошмаһы тәнҡитләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/library/asset/EUR46/056/2007/en/d03104db-a2f6-11dc-8d74-6f45f39984e5/eur460562007ru.pdf|title=Российская Федерация: систематические репрессии накануне выборов|date=28 ноября 2007|publisher=[[Международная амнистия]]|accessdate=2011-03-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mIVs11?url=http://www.amnesty.org/en/library/asset/EUR46/056/2007/en/d03104db-a2f6-11dc-8d74-6f45f39984e5/eur460562007ru.pdf|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421191114/http://www.amnesty.org/en/library/asset/EUR46/056/2007/en/d03104db-a2f6-11dc-8d74-6f45f39984e5/eur460562007ru.pdf |date=2009-04-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rian.ru/society/20071129/90102538.html|title=Отсидевшего пять суток Каспарова отпустили на свободу|date=29 ноября 2007|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ, 2016 йылда, Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа суды Каспаровты ҡулға алыуҙы шәхестең иркенә һәм тейелмәҫлегенә хоҡуғын боҙоуҙы күрһәтмәй, ләкин уның ғәҙел хөкөмгә һәм йыйылыштар иркенә хоҡуғын боҙоуҙы билдәләй.&lt;ref&gt;[http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-169473 Постановление Палаты ЕСПЧ по жалобе № 51988/07]{{ref-en}}&lt;/ref&gt; 2007 йылдың 13 декабрендә Каспаров һайлаусыларҙың бойондороҡһоҙ кандидатты күрһәтеүгә бағышланған йыйылышын үткәрмәгәнлектән, үҙ кандидатураһын алыуҙы иғлан итә. Ләкин Каспаровтың вәкилдәренә, бындай съезды үткәреү өсөн ҡортомға бина биреүселәр, ундай мөмкинлек бирмәйҙәр&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2007/12/13/world/europe/13russia.html?_r=1|title=Kasparov Says He Was Forced to End Bid for Presidency|last=Kramer|first=A.|date=13 декабря 2007|publisher=[[New York Times]]|accessdate=2011-01-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mIznoF?url=http://www.nytimes.com/2007/12/13/world/europe/13russia.html?_r=1|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. Ләкин Рәсәйҙә һорау алыу Каспаровтың шансы юҡ икәнен белдерә&lt;ref name=&quot;putinheir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;russiavotes&quot;/&gt;. ВГК ағзаларының бер өлөшө, Каспаровтың эшмәкәрлеге конгрестың сәйәсәттән ситтә тороу принцибын боҙа тип, унан тайпылһа ла, ВГК был юлды һайламай. 2007 йылдың көҙөндә, Алексеева һәм Сатаров был осорҙа Каспаровҡа оппозицияла булғанлыҡтан, ВГК-нан китеүен үтенәләр, ә 2008 йылдың 14 ғинуарында тағы ла китеүен талап итәләр. Каспаров ике үтенескә лә ҡолаҡ һалмағанлыҡтан, һөҙөмтәлә 17 ғинуарҙа Сатаров менән Людмила Алексеева үҙҙәре ВГК-нан сыға&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc-rss.aspx?DocsID=843212 Гарри Каспаров переиграл демократов] // Журнал «[[Власть (публицистический журнал)|Власть]]», № 2 (756) от 21.01.2008.&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Рәсәй сәйәсәтендә Каспаров «Теләктәшлек» тип аталған оппозицион берләшкән демократик хәрәкәтте төҙөүселәрҙең береһе була. 2008 йылдың декабрендә хәрәкәттең ойоштороу съезында ул «Теләктәшлек» федераль сәйәси совет ағзаһы итеп һайлана һәм хәрәкәттең федераль сәйәси советы Бюроһы составына инә. Каспаров йәшәп килгән сәйәси режимға ҡаршы оппозиция лидерҙарының береһе тип һаналһа ла, Рәсәйҙә уның сәйәси эшмәкәрлеге үҙәк киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай һәм хуплау тапмай&lt;ref name=&quot;putinheir&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/idUSL1364229620071213|title=Putin &quot;heir&quot; on course to win Russia election: poll|author=Conor Sweeney|coauthors=Chris Baldwin|date=13 декабря 2007|publisher=[[Reuters]]|accessdate=2010-11-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/60ri1aybf?url=http://www.reuters.com/article/2007/12/13/us-russia-president-poll-idUSL1364229620071213|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;russiavotes&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.canada.com/calgaryherald/news/story.html?id=dea037da-5311-468b-9c67-d6835102e9fd&amp;k=43092|title=Russia votes for parliament, Putin triumph expected|date=1 декабря 2007|publisher=Calgary Herald|accessdate=2010-11-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/60riMOLiE?url=http://www.canada.com/calgaryherald/news/story.html?id=dea037da-5311-468b-9c67-d6835102e9fd|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080620205550/http://www.canada.com/calgaryherald/news/story.html?id=dea037da-5311-468b-9c67-d6835102e9fd&amp;k=43092 |date=2008-06-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;newizv&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.newizv.ru/news/2011-03-28/142681/|title=Неизвестная оппозиция|last=Красилова|first=Н.|date=28 марта 2011|publisher=[[Новые известия]]|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/60rihSAEs?url=http://www.newizv.ru/politics/2011-03-28/142681-neizvestnaja-oppozicija.html|archivedate=2011-08-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111217032202/http://www.newizv.ru/politics/2011-03-28/142681-neizvestnaja-oppozicija.html |date=2011-12-17 }}&lt;/ref&gt;.

=== 2010-сы йылдар ===
[[Файл:2010-05-01_Гарри_Каспаров_IMG_1258.jpg|мини|Гарри Каспаров «Теләктәшлек» хәрәкәте митингыһы трибунаһында. [[2010 йыл]]дың 1 майы]]
2010 йылдың уртаһында «Хеҙмәттәшлек» эсендә {{comment|ғауға|конфликт}} тоҡана. Башта хәрәкәттән уның сәйәси советы ағзаһы Сергей Владимирович  Жаворонков, ә һуңынан, Каспаров менән фекер айырымлыҡтары арҡаһында, Владимир Станиславович Милов ойошманан сығыуын иғлан итә&lt;ref&gt;{{статья|автор=Башлыкова, Н.|заглавие=&quot;Солидарность&quot; потеряла фигуру|ссылка=http://www.kommersant.ru/Doc-y/1387781|издание=[[Коммерсантъ]]|выпуск=107 (4407)}}&lt;/ref&gt;.

2010 йылдың 10 мартында Каспаров рәсәй оппозицияһының «Путин китергә тейеш» тигән мөрәжәғәтенә ҡул ҡуя. Мөрәжәғәтте әҙерләү процесында Каспаров авторҙар төркөмөнә инә һәм тексты башҡа ҡул ҡуйыусыларҙың фекере менән килештерә&lt;ref name=&quot;kasparov0604&quot;&gt;[http://www.ej.ru/?a=note&amp;id=10000 Гарри Каспаров. Возьмемся за руки, друзья…] // «Ежедневный журнал», 6.04.2010&lt;/ref&gt;. 2010 йылдың яҙында һәм йәйендә мөрәжәғәткә әүҙем ҡул ҡуйыу ойошторола, ҡул ҡуйыусылар менән осрашыуҙар үткәрелә. Яҙын һәм көҙөн Мәскәүҙә Путинды отставкаға ебәреүгә бағышланған митингтар үтә, һәм Каспаров уларҙа сығыш яһай.

2011 йылдың көҙөндә Каспаров Дәүләт Думаһына һайлауҙарға бойкот яҡлы сығыш яһай. 2011 йылдың октябрендә «Һуңғы көҙ» граждандар форумында һайлауҙарға ҡарата өс мөнәсәбәттә торған позициялар буйынса: Гарри Каспаров менән (бойкот), Борис Немцов менән (бюллетендәрҙе боҙоу), Алексей Навальный менән (башҡа теләһә ниндәй партия өсөн тауыш биреү) дебаттар үткән. Дебаттар һөҙөмтәһе буйынса публика Навальныйға өҫтөнлөк бирә.&lt;ref&gt;[http://svpressa.ru/politic/article/48435/ «Последняя осень» несистемной оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120216112709/http://svpressa.ru/politic/article/48435/ |date=2012-02-16 }}&lt;/ref&gt; Каспаров 2011 йылдың декабрендә һәм 2012 йылда Мәскәүҙә күмәк кеше йыйылған митингтарҙа Рәсәйҙә һайлауҙарҙы фальсификациялауға {{comment|ҡаршы|протест}} Акцияларында сығыш яһай.

2012 йылдың 17 авгусында Каспаров Pussy Riot төркөмө эше буйынса хөкөм ҡарары сығарған көндә Хамовнический судында ҡулға алына. Хоҡуҡ һаҡлау органдары хәбәрҙәренән, ҡулға алғанда, Каспаров полиция прапорщигын тешләгәне билдәле. Каспаровтың үҙе әйтеүе буйынса, был ялған раҫлауҙар, ә полицейскийҙар, киреһенсә, үҙҙәре уны туҡмаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc-y/2005013|title=Гарри Каспаров даст показания по факту укуса полицейского|last=Ромашкова|first=Н.|date=18 августа 2012|publisher=[[Коммерсантъ|Коммерсантъ-Online]]|accessdate=2012-08-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A4Cj1cql?url=http://www.kommersant.ru/doc-y/2005013|archivedate=2012-08-20}}&lt;/ref&gt;. 24 августа мировой суд оправдал Каспарова, обвинявшегося в неподчинении сотрудникам полиции&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/2015218|title=Оправдательное решение по делу Гарри Каспарова вступило в силу|date=4 сентября 2012|publisher=[[Коммерсантъ]]|accessdate=2013-04-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Ftkm258X?url=http://www.kommersant.ru/doc/2015218|archivedate=2013-04-15}}&lt;/ref&gt;.

[[2012]] йылдың 22 октябрендә Рәсәй оппозицияһының Координацион Советына һайлауҙарҙа дөйөм граждан исемлегендә Алексей Анатольевич Навальный һәм Дмитрий Львович Быковтан бер аҙ ғына кәмерәк, 33 мең, тауыш алып, өсөнсө урынға эйә була&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/22/10/2012/675617.shtml На выборах в Совет оппозиции большинство голосов получил А. Навальный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023150151/http://top.rbc.ru/politics/22/10/2012/675617.shtml |date=2012-10-23 }} // Top.rbc.ru&lt;/ref&gt;.

[[2013]] йылдың 7 апрелендә «Теләктәшлек»тең дүртенсе съезында, хәрәкәттең ағзаһы булып ҡалһа ла, Каспаров уның сәйәси советына һайлауҙа ҡатнашасағы  баллотироваться тураһында иғлан ителә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ria.ru/politics/20130407/931369948.html|title=Каспаров остается членом «Солидарности», но уходит из её руководства|date=7 апреля 2013|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2013-04-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsDwbWOs?url=http://ria.ru/politics/20130407/931369948.html|archivedate=2013-04-14}}&lt;/ref&gt;. Ул үҙе объяснил «Теләктәшлек»те {{comment|Халыҡ азатлығы партияһы| Партия народной свободы (РПР-ПАРНАС)}}ның {{comment|ҡушымтаһы|придаток}}на» әйләндерелеүенә риза булмауы һәм һайлау кеүек «ғәмәлдәге власты легитимләштереүгә йүнәлтелгән эштәрҙә» ҡатнашыуы менән аңлата&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://echo.msk.ru/blog/kasparov_garry/1048220-echo/|title=Не волнуйтесь, я не уехал|last=Каспаров|first=Г.|date=7 апреля 2013|publisher=[[Эхо Москвы]]|accessdate=2013-04-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FsDzGEiN?url=http://echo.msk.ru/blog/kasparov_garry/1048220-echo/|archivedate=2013-04-14}}&lt;/ref&gt;.

[[2013]] йылдың июнендә Каспаров сит илдән Рәсәйгә ҡайтҡыһы килмәүе һәм халыҡ-ара аренала «кремль енәйәтселәре» менән көрәшен дауам итәсәге тураһында белдерә&lt;ref name=&quot;kasparov_ru_7062013&quot; /&gt;. Каспаровтың һүҙҙәре буйынса, ул Литвала оппозицион әүҙемдәр өсөн семинар ойоштороу эшмәкәрлегенә һәм «Магнитский законы (Акты)»н алға һөрөүгә бәйле тәфтиш органдарына саҡырыу көткәнен һәм үҙенә ҡарата уголовный эш асылыуынан һәм ситкә сыға алмау һәм кәрәкле тәртип үтәү талабына буйһоноп ҡул ҡуйыуҙан ҡурҡҡанын белдерә. Илдән сығыуҙы тыйыу уны лекциялар уҡып аҡса эшләү һәм үҙенең фондтары эшмәкәрлеген алып барыу мөмкинлегенән мәхрүм итер ине. Шул ваҡыттан ул АҠШ-та, [[Нью-Йорк]]та, йәшәй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://inosmi.ru/politic/20160531/236711215.html|title=Каспаров хочет поставить шах и мат Путину|publisher=ИноСМИ|date=2016-05-31}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Каспаров [[Иран]]да ғәҙел һайлауҙар яҡлау буйынса «''We Choose''» комитетын етәкләй. Шәхси аҡсалар менән финансланған Комитет һайлау кампанияһында ҡатнашыуҙан ситләштерелгән 20 кандидат ҡатнашҡан параллель һайлауҙарҙы мониторинг тикшерә. «Мин сәйәсмән Леонид Михайлович Волков менән һуңғы бер нисә айҙа бының менән шөғөлләнәм. Камиллаштырылған электрон «Демократия-2» системаһы эшкә ҡушылған — ул Рәсәй оппозицияһының Координацион советына һайлау үткәргән виртуаль платформа. Мин февралдә үк башланған процестың формаль булмаған ойоштороусыһы булып торам. Ә Волков туранан-тура иранлылар менән генә эшләй»&lt;ref&gt;[http://newtimes.ru/articles/detail/67583 Гамбит Каспарова — New Times, 10.06.2013]&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың мартында kasparov.ru интернет-сайты, РФ Генераль прокуратураһы талабы буйынса һәм суд ҡарарынан тыш, Роскомнадзор тарафынан блокировкалаған  дүрт ресурстың береһе булып тора. Прокуратура позицияһына ярашлы, улар «хоҡуҡ һәм ҡаралған тартипте боҙоуға йүнәлтелгән саҡырыуҙарҙан тора»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2014/03/140313_russia_oppo_sites_blocked.shtml|title=ЖЖ Навального, Каспаров.ру, Грани.ру и ЕЖ запрещены|date=13 марта 2014 года|work=[[BBC]]|accessdate=2014-08-16}}&lt;/ref&gt;. 6 августа 2014 года Хамовнический суд Москвы подтвердил законность блокировки сайта&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newizv.ru/accidents/2014-08-07/205916-nechistyj-list.html|title=Нечистый лист|last=Алексеева|first=А.|date=7 августа 2014 года|work=[[Новые известия]]|accessdate=2014-08-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808103822/http://www.newizv.ru/accidents/2014-08-07/205916-nechistyj-list.html |date=2014-08-08 }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылда Каспаров Ҡырымдың Рәсәй Федерацияһына ҡушылыуын&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gordonua.com/news/crimea/Kasparov-nazval-anneksiyu-Kryma-voennym-prestupleniem-47465.html|title=Каспаров назвал аннексию Крыма военным преступлением|publisher=gordonua.com|date=21 октября 2014|accessdate=2014-12-06}}&lt;/ref&gt;, көнсығыш Украиналағы Ҡораллы конфликтҡа бәйле, ғәйепләй һәм көнбайыш лидерҙарын Путинға баҫым яһарға саҡыра &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/kasparov-likens-putin-to-hitler-urges-west-to-act/2014/11/20/c7042f9c-70c6-11e4-a2c2-478179fd0489_story.html|title=Kasparov likens Putin to Hitler, urges West to act|date=20 ноября 2014|work=[[Associated Press]]|publisher=[[The Washington Post]]|accessdate=2014-11-22}}&lt;/ref&gt;. Каспаров Ҡырымды Украина территорияһы тип һанай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://focus.ua/country/319344/|title=Гарри Каспаров: Россия идёт к катастрофе и распаду|last=Селезнёва|first=Т.|date=13 ноября 2014|work=[[Фокус (журнал, Украина)|Фокус]]|accessdate=2014-11-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kasparov.ru/material.php?id=547DE81B2BB01|title=Агрессия — условие выживания путинского режима|publisher=kasparov.ru|date=4 декабря 2014|accessdate=2014-12-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nr2.com.ua/News/world_and_russia/Kasparov-Krym-ukrainskaya-territoriya-a-ego-anneksiya-eto-banditizm-86062.html|title=Каспаров: Крым — украинская территория, а его аннексия это бандитизм|publisher=nr2.com.ua|date=4 декабря 2014|accessdate=2014-12-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141209090949/https://nr2.com.ua/News/world_and_russia/Kasparov-Krym-ukrainskaya-territoriya-a-ego-anneksiya-eto-banditizm-86062.html |date=2014-12-09 }}&lt;/ref&gt;. 2014 йылдың  6 декабрендә Украина Ҡораллы көстәре көнөндә Каспаров Киевта, украин армияһын хуплап, украин хәрбиҙәре һәм ирекмәндәренә бер ваҡытта уйнау сеансы бирә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dsmsu.gov.ua/index/ua/material/15856|title=Ігор Жданов зустрівся із Гаррі Каспаровим та взяв участь у сеансі одночасної гри на підтримку української армії|date=6 декабря 2014 года|work=[[Министерство молодёжи и спорта Украины]]|lang=ua|accessdate=2014-12-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103829/http://dsmsu.gov.ua/index/ua/material/15856 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sport.segodnya.ua/others/kasparov-vystavil-na-aukcion-shahmaty-v-podderzhku-ukrainskoy-armii-575943.html|title=Каспаров выставил на аукцион шахматы в поддержку украинской армии|date=9 декабря 2014 года|publisher=[[Сегодня (газета, Украина)|Сегодня]]|accessdate=2014-12-14}}&lt;/ref&gt;. Рәсәй социаль селтәрҙәрен тыйыуҙы һәм Украинала эҙләү системаһын хуплай һәм европа илдәрен дә шулай эшләргә саҡыра&lt;ref&gt;[https://www.svoboda.org/a/28522535.html Гарри Каспаров: «Путин — успешный диктатор»]&lt;/ref&gt;. 2017 йылыдың октябрендә Рәсәйҙә 2018 йылдың мартына билдәләнгән Президент һайлауҙарына {{comment|ҡаршы сығырға|бойкотировать}} саҡыра&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gordonua.com/news/worldnews/kasparov-prizval-boykotirovat-prezidentskie-vybory-v-rf-214930.html|title=Каспаров призвал бойкотировать президентские выборы в РФ|publisher=ГОРДОН|date=2017-10-31}}&lt;/ref&gt;.

== Әҙәби эшмәкәрлеге ==
Каспаров үҙенең карьераһы дауамында журналист булараҡ гәзит-журналдарҙа баҫыла һәм күп китап яҙа. 1985 йылда ул 86 иң яҡшы партия һәм 14 тамалау тураһында «Ваҡыт менән һынау» тип аталған китап баҫтырған. Каспаров 1987 йылда үткән Шахмат буйынса донъя чемпионы исеме өсөн Карпов менән донъя беренселегенә еңеүле матч һәм матч-реванш (севилья матчы) тураһында «Ике матч» тигән китап сығара&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 479.&lt;/ref&gt;.

1987 йылда инглиз телендә баҫылып сыҡҡан «''Child of Change''» {{comment|«Үҙгәрештәр осоро балаһы»|«Дитя перемен»}} тигән автобиографияһы киң билдәлелек ала. Каспаров журналист Доналд Трелфордҡа тексты әйтеп яҙҙыра һәм уныһы артабан тексҡа әҙәби төҙәтмәләр индерә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 481—482.&lt;/ref&gt;. Эдвард Уинтер рецензияһында, китапты юғары профессиональ хеҙмәт һәм потенциаль бестселлер тип атаһа ла, күп кенә яңылышлыҡтар һәм өндәшмәй ҡалдырыуҙарға иғтибар итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chesshistory.com/winter/extra/child.html|title=Kasparov’s Child of Change|last=Winter|first=E.|date=1987|publisher=chesshistory.com|accessdate=2011-01-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mJkEOX?url=http://www.chesshistory.com/winter/extra/child.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. 1989 йылда автобиографияның эшкәртелгән фаразы рус телендә «Безлимитный поединок» исеме аҫтында баҫылып сыға.

2003 йылдан башлап Каспаров журналист һәм шахмат оҫтаһы Герман Борисович һәм Дмитрий Плисецкий менән элекке замандың данлыҡлы шахматсыларының ентекле   биографияларынан һәм партиялары анализынан торған {{comment|«Минең бөйөк элгәреләрем»|«Мои великие предшественники»}} тигән китаптар серияһын сығара. 2006 йылда Карпов һәм Корчной биографияларын һыйҙырған һуңғы, бишенсе, томды сығара. Ыңғай баһаламалар менән бер рәттән томдар коррект атрибуцияһыҙ анализдар үҙләштереүҙәре һәм таралған хаталаныуҙары өсөн тәнҡитләнгән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://chesshistory.com/winter/extra/kasparov.html|title=Kasparov and his Predecessors|last=Winter|first=E.|date=2003|publisher=chesshistory.com|accessdate=2011-01-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mKHdyZ?url=http://chesshistory.com/winter/extra/kasparov.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/columns/column.asp?pid=172|title=Garry Kasparov's Book of Matches|last=Greengard|first=M.|date=1 сентября 2003|publisher=ChessBase|accessdate=2011-01-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mKli5Y?url=http://www.chessbase.com/columns/column.asp?pid=172|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805053945/http://www.chessbase.com/columns/column.asp?pid=172 |date=2011-08-05 }}&lt;/ref&gt;, өсөнсө томдан бишенсегә саҡлы библиографиялары бар&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 485.&lt;/ref&gt;.

2007 йылда Каспаров ике китап баҫтырған — {{comment|«70-се йылдарҙың дебют революцияһы»|«Дебютная революция 70-х»}}  һәм {{comment|«Тормош моделе булараҡ шахматтар»|«Шахматы как модель жизни»}}. Плисецкий менән авторлыҡта яҙылған беренсе китап 1970-се йылдарҙың дебюттар теорияһындағы үҙгәрештәргә бағышлана. Каспаровтың фекере буйынса, был мәлдән башлап дебют стратегияһы конкрет варианттарҙы эшкәртеүҙән төрлө дебюттарҙа ҡулланылған универсаль схемалар эшкәртмәләренә күсеү менән ҡылыҡһырлана. Был осорҙа шуның менән бер рәттән электән килгән канондарҙы, мәҫәлән, «терпе» һәм сицилиан яҡлауының силәбе вариантын кире ҡағыусы дебют варианттары барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 488—489.&lt;/ref&gt;. Икенсе китабы автобиографик, унда Каспаров шахматтың уның эшҡыуарлыҡ һәм сәйәсәт менән шөғөлләнеүенә ярҙам иткәнен һүрәтләй.

1999 йылда Каспаров написал двадцатидвухстраничное предисловие к книге Анатолий Тимофеевич Фоменко һәм Глеб Владимирович Носовскийҙың {{comment|«Яңы Хронологияға инеш. (Хәҙер ниндәй быуат?)»|«Введение в Новую Хронологию. (Какой сейчас век?)»}} китабына 22 битлек {{comment|инеш һүҙ|предисловие}}  яҙа&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 487.&lt;/ref&gt;. Китапта фәнни берләшмә ялған тип иҫәпләгән Яңы хронология теорияһы һүрәтләнгән. Дөйөм алғанда Каспаров китапта әйтелгән идеяларҙы хуплай. Артабан ул матбуғат баҫмаларҙа һәм интервьюларҙа булған тарихи ваҡиғалар хронологияһының дөрөҫлөгөндә икеләнгәнен белдергән&lt;ref&gt;См. в частности статью «История с географией» в журнале «Огонёк», № 21 (4696) и 22 (4697), май 2001, и [http://echo.msk.ru/programs/beseda/13028/ интервью] на радиостанции «Эхо Москвы», 4 января 2001.&lt;/ref&gt;. А. Никитиндың һүҙҙәре буйынса, күпмелер ваҡыт дауамында Каспаров Фоменко төркөмөнә хатта аҡсалата ярҙам иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://chess-news.ru/node/450|title=Александр Никитин: «Поставьте рядом с Каспаровым по интеллекту кого-то из нынешних…»|last=Суров|first=Е.|date=12 ноября 2010|work=chess-news.ru|accessdate=2014-10-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140913034756/http://chess-news.ru/node/450 |date=2014-09-13 }}&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ ул «Яңы хронология»ла яңылышҡанын аңлаған&lt;ref name=&quot;gordon&quot;/&gt;. «Шахматы как модель жизни» китабында Каспаров уны хатта иҫенә лә төшөрмәгән&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 488.&lt;/ref&gt;.

2015 йылда Каспаровтың Владимир Путинды һәм, Каспаров фекере буйынса, уға етерлек дәрәжәлә ҡаршы тормаусы көнбайыш эшмәкәрҙәрен тәнҡитләүгә бағышланған {{comment|«Ҡыш яҡынлаша: ни өсөн Владимир Путинды һәм азат донъя дошмандарын туҡтатыу кәрәк»|«Зима наступает: почему надо остановить Владимира Путина и врагов свободного мира»}} китабы донъя күрә. Китапта Көнбайыштың Һалҡын һуғышта еңеп сығыуында төп роль уйнаған Рональд Рейганды идеал тип иғлан итә, һәм диктаторҙар менән мөнәсәбәттәрҙә иң тәүҙә әхлаҡи-этик нормаларға таянырға саҡыра. Журналистар был китапты йәнле һәм аяуһыҙ яҙылған, әммә анализ яғынан ҡарағанда бигерәк өҫтән-мөҫтән һәм хаҡһыҙ тип таный&lt;ref&gt;{{cite web|author=Schmemann, S.|title=‘Winter Is Coming,’ by Garry Kasparov|url=https://www.nytimes.com/2015/11/08/books/review/winter-is-coming-by-garry-kasparov.html?_r=0|date=8 ноября 2015|work=[[The New York Times]]|accessdate=2016-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Dejevsky, M.|title=Winter Is Coming by Garry Kasparov, book review: A flawed yet vital look at Russian politics|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/winter-is-coming-by-garry-kasparov-book-review-a-flawed-yet-vital-look-at-russian-politics-a6740756.html|date=25 ноября 2015|work=[[The Independent]]|accessdate=2016-03-22}}&lt;/ref&gt;.

== Эшҡыуарлығы ==
1990 йылдың авгусында Каспаров {{comment|«Мәскәү ҡайтауазы»|«Эхо Москвы»}} радиостанцияһының {{comment|ойоштороусылары|соучредитель}}ның береһе була һәм һуңыраҡ был радиостанция акцияларының байтаҡ пакетына эйә була&lt;ref name=&quot;drugoigarri&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=553972|title=Другой Гарри Каспаров|date=12 марта 2005|publisher=[[Коммерсантъ]]|accessdate=2011-01-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mLQW1u?url=http://www.kommersant.ru/doc/553972|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://grani.ru/Society/Media/Freepress/m.3115.html|title=Алексей Венедиктов: «Я знаю, что за кошмар мучает Путина»|last=Подрабинек|first=М.|date=26 февраля 2002|publisher=[[Грани.ру]]|accessdate=2011-01-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mNTjHF?url=http://grani.ru/Society/Media/Freepress/m.3115.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. 1990-сы йылдар уртаһында Каспаров «Мәскәү ҡайтауазы»ның үҙе эйә булған акцияларын эшҡыуар Владимир Гусинскийға һата. Шул уҡ осорҙа инвесторҙарға  консультациялар үткәреү һәм халыҡты самолёттарҙа йөрөтөү авиаперевозки менән шөғөлләнгән «Каспаров-консалтинг» компанияһына нигеҙ һалыусыһы һәм етәксеһе була, шулай уҡ Russia Growth Fund инвестфондының {{comment|ойоторошсоһо|соучредитель}} һәм {{comment|идарасыһы|управляющий}} була&lt;ref name=&quot;drugoigarri&quot;/&gt;. 2001 йылда Каспаров үҙенең Рәсәйҙәге бизнесын туҡтатыуын һәм активтарын сик аръяғына күсереүе тураһында белдерә&lt;ref name=&quot;kaspprek&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/2002/12/30/kasparovoffl.shtml|title=Они сами пожирали деньги|author=Ейсков, А.|coauthors=Вранцева, Е.|date=30 декабря 2002|publisher=[[Газета.ру]]|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mQDJhc?url=http://www.gazeta.ru/2002/12/30/kasparovoffl.shtml|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120327084554/http://www.gazeta.ru/2002/12/30/kasparovoffl.shtml |date=2012-03-27 }}&lt;/ref&gt;.

1999 йылда, донъя интернет-бизнесы бумы тулҡынында, Каспаров һәм израиль эшҡыуарҙары төркөмө шахматта уйнау, шахматта уйнарға өйрәтеү буйынса түләүле интернет-сервистар һ. б. тәҡдим итеүсе Kasparov Chess Online компанияһына нигеҙ һала. Компания һәм эре интернет-портал булдырыуға 9 млн АҠШ доллары тотонола. 2002 йылдың аҙағында, аҡса финансирование бүленмәгәнлектән, портал ябыла, ә компания {{comment|килемһеҙ|убыточность}} булғаны өсөн {{comment|юҡҡа сығарыла|ликвидирована}}&lt;ref name=&quot;kaspprek&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Доспехов, А.|заглавие=Гарри Каспаров не сядет за доску в Израиле|ссылка=http://www.kommersant.ru/Doc/1300596|издание=[[Коммерсантъ]]|год=9 января 2003|выпуск=1/Ч (2604)}}&lt;/ref&gt;.

Каспаров ҡатнашлығындағы һәм уның исемен ҡулланыусы Шахмат программалары сығарыла:
*''Kasparov's Gambit'' — ''Heuristic Software'' эшләнгән, 1993 йылда ''Electronic Arts'' баҫылған, DOS платформаһы&lt;ref&gt;[http://www.mobygames.com/game/kasparovs-gambit Kasparov’s Gambit], MobyGames, Juny 27, 2001&lt;/ref&gt;.
*''Virtual Kasparov'' — 2001 йылда Titus Interactive (''Titus Software'') эшләнгән һәм баҫылған, ''PlayStation'' һәм ''Game Boy Advance'' платформаһы&lt;ref&gt;[http://gameboy.ign.com/articles/357/357697p1.html Virtual Kasparov Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613221133/http://gameboy.ign.com/articles/357/357697p1.html |date=2011-06-13 }} Steve Butts, IGN, April 19, 2002&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://gameboy.ign.com/articles/370/370305p1.html Chessmaster Review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613221143/http://gameboy.ign.com/articles/370/370305p1.html |date=2011-06-13 }} Steve Butts, IGN, September 6, 2002&lt;/ref&gt;
* «''Шахматы с Гарри Каспаровым''» (''Kasparov Chessmate'') — ''The Learning Company'' эшләнгән, 2003 йылда Jamdat Mobile баҫылған, Microsoft Windows, Palm OS, Mac OS платформалары&lt;ref&gt;Brown, Damon, [http://uk.gamespot.com/mobile/puzzle/kasparovchessmate/review.html?om_act=convert&amp;om_clk=gssummary&amp;tag=summary;review Kasparov Checkmate]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''GameSpot'', June 16, 2004&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Horn, Steven [http://uk.wireless.ign.com/articles/402/402596p1.html E3 2003: JAMDAT Acquires Hexacto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713004747/http://uk.wireless.ign.com/articles/402/402596p1.html |date=2011-07-13 }}, ''IGN'', May 14, 2003&lt;/ref&gt;.

Каспаров төрлө ваҡыттарҙа ''Pepsi'', ''AltaVista'' һәм ING реклама роликтарында төшкән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6958|title=Garry Kasparov as you have never seen him before|date=21 января 2011|publisher=ChessBase|accessdate=2011-03-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mY8Uqf?url=http://www.chessbase.com/newsdetail.asp?newsid=6958|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;. 2010 йылда, Каспаров әйтеүе буйынса, уның килеменең төп сығанағы булып лекциялар уҡыу тора&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chita.ru/guest/kasparov/|title=Ответы Гарри Каспарова|date=март 2010|publisher=Чита.ру|accessdate=2011-03-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mYr52Q?url=http://www.chita.ru/guest/kasparov/|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Каспаров өс тапҡыр өйләнгән һәм һәр никахынан да балалары бар.

1989 йылда өс йыл элегерәк танышҡан Мәскәү дәүләт университетының Филология факультетын тамамлаған һәм Интуриста гид-тәржемәсе булып эшләгән Марии Араповаға өйләнә. 1992 йылда ҡыҙы Полина тыуа, 1993 йылда пар айырылыша. Һуңғараҡ Мария менән ҡыҙы Америка Ҡушма Штаттарына күскән.

1996 йылда Каспаров 18 йәшлек студент-иҡтисадсы Юлия Вовкка өйләнә. Шул йылдың аҙағында улдары Вадим тыуа. 2005 йылда никах тарҡала.

1984—1986 йылдарҙа Каспаровтың актриса Марина Мстиславовна Неёловаға ҡарата ғишыҡ мөнәсәбәте барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 32.&lt;/ref&gt; (род. 1947). Ҡайһы бер сығанаҡтар Каспаровты Неёлованың ҡыҙы Никаның атаһы тиҙәр (1987 йылда тыуған). «Дитя перемен» китабында Каспаров был раҫлауҙарҙы кире ҡаға&lt;ref&gt;{{книга|автор=Garri Kasparov, Donald Trelford.|заглавие=Child of Change|издательство=Hutchinson|год=1987|allpages=243|isbn=9780091727222}}, цит. по: {{книга|автор=[[Раззаков, Фёдор Ибатович|Раззаков, Ф.]]|заглавие=Как любят кумиры. Звёздные романы. Нежность|место={{М}}|издательство=Эксмо|год=2010|страниц=624|isbn=978-5-699-38925-4}}&lt;/ref&gt;, һуңғараҡ интервьюларында аныҡ ҡына яуап бирмәй. Неёлова бер ваҡытта ла халыҡ араһында тарарырлыҡ комментарийҙар эшләмәй&lt;ref name=&quot;gordon&quot;&gt;{{статья|автор=Гордон, Д.|заглавие=Интервью Каспарова журналу «Бульвар Гордона»|ссылка=http://www.bulvar.com.ua/arch/2008/48/493547f945807/|издание=Бульвар Гордона|год=2 декабря 2008|выпуск=48 (188)}}&lt;/ref&gt;.

2005 йылда Каспаров [[Санкт-Петербург]] ҡыҙы Дарья Тарасоваға өйләнә. 2006 йылдарҙа уларҙың Аида исемле ҡыҙы&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. — С. 32—36.&lt;/ref&gt;, [[2015]] йылдың 6 июнендә — улы Николай тыуа&lt;ref name=&quot;example&quot;&gt;[https://twitter.com/Kasparov63/status/619930794715430913 Твиттер Гарри Каспарова]&lt;/ref&gt;.

Каспаровтың [[Мәскәү]]ҙә, [[Санкт-Петербург]]та, [[Нью-Йорк]]та һәм [[Нью-Джерси]]ҙа күсемһеҙ милеге бар&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.observer.com/2009/real-estate/how-chess-imitates-life-kasparov-captures-penthouse|title=Kasparov to Upper West Side|author=Malle, Chloe|date=2 декабря 2009|work=|publisher=The New York Observer|accessdate=2010-12-25|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mZvvKO?url=http://www.observer.com/2009/real-estate/how-chess-imitates-life-kasparov-captures-penthouse|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gidepark.ru/user/57210985/article/53500|title=Часто задаваемые вопросы. Часть 2.|author=Гарри Каспаров|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mabl8g?url=http://gidepark.ru/user/57210985/article/53500|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.

2013 йылда Каспаров обращался за получением гражданства [[Латвия]]ға гражданлыҡ алыу үтенесе менән мөрәжәғәт итә, әммә кире яуап ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/kasparov-poprosil-grazhdanstvo-horvatii.d?id=44197623|title=Каспаров попросил гражданство Хорватии|date=9 февраля 2014|work=[[DELFI]]|accessdate=2014-12-09}}&lt;/ref&gt;. 2014 йылдың февралендә Каспаров [[Хорватия]] гражданлығына эйә була, диңгеҙ буйында урынлашҡан Макарска курорт ҡаласығында йорто бар&lt;ref name=&quot;myers&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2014/08/10/magazine/garry-kasparov.html?_r=0|title=Vladimir Putin’s Chess-Master Nemesis|author=Myers, S. L.|date=6 августа 2014|work=[[The New York Times]]|accessdate=2014-12-09}}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары һәм премиялары ==
* «Шахмат Оскары» — 1982—1983, 1985—1988, 1995—1996, 1999, 2001—2002 йылдарҙа.
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1987 йылдың 25 майы) — ''совет шахмат мәктәбенә ижади өлөш индергән өсөн''&lt;ref&gt;Шахматы в СССР. — 1987. — № 6. — С. 17.&lt;/ref&gt;.
* «Ялҡын һаҡсыһы» — АҠШ-тың Хәүефһеҙлек сәйәсәте үҙәге наградаһы — 1991 йыл.
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1994 йылдың 6 ғинуары) — ''күренекле спорт ҡаҙаныштары һәм шахмат сәнғәте үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн''&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120909102918/www.pravoteka.ru/pst/1067/533035.html Указ Президента РФ от 6 января 1994 г. N 22 «О награждении орденом Дружбы народов Каспарова Г. К.»]&lt;/ref&gt;.
* Франьо Бучараның йөҙө төшөрөлгән Хорват йондоҙо ордены (Хорватия, 1995) — ''спортта яулаған айырым уңыштары өсөн''&lt;ref&gt;[https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/1995_07_46_926.html Odluka kojom se odlikuju Redom Danice hrvatske s likom Franje Bučara]{{ref-hr}}&lt;/ref&gt;.

== Спорт һөҙөмтәләре ==

=== Турнирҙар ===
Источник&lt;ref name=&quot;linder507-510&quot;&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 507—510.&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |-
 !Йыл ||Ҡала ||Турнир ||+ || − ||= ||Һөҙөмтә ||Урын
 |-
 |1975 ||align=&quot;left&quot;|Вильнюс ||align=left|Үҫмерҙәр араһында СССР чемпионаты ||4 ||2 ||3 ||5½ из 9 ||8—10
 |-
 |1976 ||align=&quot;left&quot;|[[Тбилиси]] ||align=left|Үҫмерҙәр араһында СССР чемпионаты ||5 ||0 ||4 ||7 из 9 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Ватиньи (Норд) ||align=left|Кадеттар араһында СССР чемпионаты (18 йәшкә тиклем)||5 ||2 ||2 ||6 из 9 ||3—6
 |-
 |1977 ||align=&quot;left&quot;|Рига ||align=left|Үҫмерҙәр араһында СССР чемпионаты ||8 ||0 ||1 ||8½ из 9 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Кань-сюр-Мер ||align=left|Кадеттар араһында донъя чемпионаты  (17 йәшкә тиклем)||6½ ||2 ||3 ||7 из 11 ||3
 |-
 |1978 ||align=&quot;left&quot;|Минск ||align=left|Сокольский Мемориалы ||11 ||2 ||4 ||13 из 17 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Даугавпилс ||align=left|СССР чемпионаты (ярымфинал)||6 ||1 ||6 ||9 из 13 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Тбилиси ||align=left|Шахмат буйынса СССР чемпионаты 1978, СССР-ҙың 46-сы чемпионаты ||4 ||4 ||9 ||8½ из 17 ||9
 |-
 |1979 ||align=&quot;left&quot;|Баня-Лука ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||8 ||0 ||7 ||11½ из 15 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Минск ||align=left|Шахмат буйынса СССР чемпионаты 1979, СССР-ҙың 47-се чемпионаты ||6 ||3 ||8 ||10 из 17 ||3—4
 |-
 |1980 ||align=&quot;left&quot;|Баҡы ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||8 ||0 ||7 ||11½ из 15 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Дортмунд ||align=left|Юниорҙар араһында СССР чемпионаты (20 йәшкә тиклем) ||8 ||0 ||5 ||10½ из 13||1
 |-
 |1981 ||align=&quot;left&quot;|Мәскәү ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||3 ||1 ||9 ||7½ из 13||2—4
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Тилбург ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||3 ||3 ||5 ||5½ из 11 ||6—8
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|{comment|Бешкәк|Фрунзе}} ||align=left|Шахмат буйынса СССР чемпионаты 1981, СССР-ҙың 49-сы чемпионаты ||10 ||2 ||5 ||12½ из 17 ||1—2
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Бугойно ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||6 ||0 ||7 ||9½ из 13 ||1
 |-
 |1982 ||align=&quot;left&quot;|Мәскәү ||align=left|Шахмат буйынса зона-ара турнир 1982, 12-се зона-ара турнир ||7 ||0 ||6 ||10 из 13 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Никшич ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||9 ||1 ||4 ||11 из 14 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Брюссель ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||6 ||1 ||3 ||7½ из 10 ||1
 |-
 |1987 ||align=&quot;left&quot;|Брюссель ||align=left|Халыҡ-ара турнир || || || ||8½ из 11 ||1—2
 |-
 | 1988 ||align=&quot;left&quot;|Амстердам ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||6 ||0 ||6 ||9 из 12 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Бельфор ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||9 ||1 ||5 ||11½ из 15 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Мәскәү ||align=left|СССР-ҙың 1988 йылғы Шахмат чемпионаты, СССР-ҙың 55-се чемпионаты ||6 ||0 ||11 ||11½ из 17 ||1—2
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Рейкьявик ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||6 ||1 ||10 ||11 из 15 ||1
 |-
 |[[1989]] ||align=&quot;left&quot;|Барселона ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||7 ||1 ||8 ||11 из 16 ||1—2
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Шеллефтео ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||4 ||0 ||11 ||9½ из 15 ||1—2
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Тилбург ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||10 ||0 ||4 ||12 из 14 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Белград ||align=left|Халыҡ-ара турнир || || || ||9½ из 11 ||1
 |-
 |1990 ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||6 ||1 ||4 ||8 из 11 ||1
 |-
 |1991 ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн) ||align=left|Линарес|Халыҡ-ара турнир ||6 ||1 ||6 ||9 из 13 ||2
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Амстердам ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||2 ||0 ||7 ||5½ из 9 ||3—4
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Тилбург ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||7 ||1 ||6 ||10 из 14 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Реджо-нель-Эмилия ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||3 ||1 ||5 ||5½ из 9||2—3
 |-
 |[[1992]] ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||7 ||0 ||6 ||10 из 14 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Дортмунд ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||5 ||2 ||2 ||6 из 9 ||1—2
 |-
 |[[1993]] ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн)|Линарес ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||7 ||0 ||6 ||10 из 13 ||1
 |-
 |[[1994]] ||align=&quot;left&quot;|Амстердам ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||3 ||1 ||2 ||4 из 6 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Новгород ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||4 ||0 ||6 ||7 из 10 ||1—2
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Хорген (Цюрих) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||6 ||0 ||5 ||8½ из 11 ||1
 |-
 |[[1995]] ||align=&quot;left&quot;|Рига ||align=left|Таль Мемориалы ||5 ||0 ||5 ||7½ из 10 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Хорген (Цюрих) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||1 ||1 ||8 ||5 из 10 ||5
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Новгород ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||4 ||0 ||5 ||6½ из 9 ||1
 |-
 | [[1996]] ||align=&quot;left&quot;|Амстердам ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||5 ||1 ||3 ||6½ из 9 ||1—2
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Дос-Эрманас ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||3 ||1 ||5 ||5½ из 9 ||3—4
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Лас-Пальмас ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||3 ||0 ||7 ||6½ из 10 ||1
 |-
 |[[1997]] ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||7 ||1 ||3 ||8½ из 11 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Новгород ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||4 ||1 ||5 ||6½ из 10 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Тилбург ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||6 ||1 ||4 ||8 из 11 ||1—3
 |-
 |[[1998]] ||align=&quot;left&quot;|Тель-Авив ||align=left|Израиль йыйылма командаһы менән сеанс || || || ||7 из 8 ||
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||1 ||0 ||11 ||6½ из 12 ||3—4
 |-
 |[[1999]] ||align=&quot;left&quot;|Вейк-ан-Зее ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||8 ||1 ||4 ||10 из 13 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн)|Линарес ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||7 ||0 ||7 ||10½ из 14 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Сараево ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||5 ||0 ||4 ||7 из 9 ||1
 |-
 |[[2000]] ||align=&quot;left&quot;|Вейк-ан-Зее ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||6 ||0 ||7 ||9½ из 13 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||2 ||0 ||8 ||6 из 10 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Сараево ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||6 ||0 ||5 ||8½ из 11 ||1
 |-
 |[[2001]] ||align=&quot;left&quot;|Вейк-ан-Зее ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||5 ||0 ||8 ||9 из 13 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн)| ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||5 ||0 ||5 ||7½ из 10 ||1
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Астана ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||4 ||0 ||6 ||7 из 10 ||1
 |-
 |[[2002]] ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||4 ||0 ||8 ||8 из 12 ||1
 |-
 |[[2003]] ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||2 ||1 ||9 ||6½ из 12 ||3—4
 |-
 |[[2004]] ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||1 ||0 ||11 ||6½ из 12 ||2—3
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Мәскәү ||align=left|Шахмат буйынса Рәсәй чемпионаты 2004|57-се Рәсәй чемпионаты]] ||5 ||0 ||5 ||7½ из 10 ||1
 |-
 |[[2005]] ||align=&quot;left&quot;|Линарес (Хаэн) ||align=left|Халыҡ-ара турнир ||5 ||1 ||6 ||8 из 12 ||1
|}

=== Матчтары ===
Источник&lt;ref&gt;''Линдер И. М., Линдер В. И.'' Гарри Каспаров. Жизнь и игра. С. 510—511.&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |-
 !ЙЫл ||Ҡала ||Ярыштар ||+ || − ||= ||Һөҙөмтә 
 |-
 |1983 ||align=&quot;left&quot;|Мәскәү ||align=left|Претенденттарҙың Александр Генрихович Белявский менән сирек финал матчы ||4 ||1 ||4 ||6:3
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Лондон ||align=left|Претенденттарҙың  Виктор Львович Корчной менән ярым финал матчы ||4 ||1 ||6 ||7:4
 |-
 |1984 ||align=&quot;left&quot;|[[Вильнюс]] ||align=left|Претенденттарҙың Василий Васильевич Смыслов менән финал матчы ||4 ||0 ||9 ||8½:4½
 |-
 |1984/1985 ||align=&quot;left&quot;|Мәскәү ||align=left|1984-1985 йылдарҙағы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә, донъя беренселегенә Анатолий Евгеньевич Карпов менән матч (өҙөлгән)||3 ||5 ||40 ||23:25
 |-
 |1985 ||align=&quot;left&quot;|Һамбург ||align=left|Роберт Хюбнер менән матч ||3 ||0 ||3 ||4½:1½
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Белград ||align=left|Ульф Андерссон менән матч ||2 ||0 ||4 ||4:2
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Мәскәү ||align=left|1985 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә, донъя беренселегенә Анатолий Евгеньевич Карпов менән матч ||5 ||3 ||16 ||13:11
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Хилверсюм ||align=left|Ян Хендрик Тимман менән матч ||3 ||1 ||2 ||4:2 
 |-
 |1986 ||align=&quot;left&quot;|Базель ||align=left|Энтони Майлс менән матч ||5 ||0 ||1 ||5½:½ 
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|Лондон/Ленинград ||align=left|1986 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә, донъя беренселегенә Анатолий Евгеньевич Карпов менән матч ||5 ||4 ||15 ||12½:11½
 |-
 | 1987 ||align=&quot;left&quot;|Севилья ||align=left|1987 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә, донъя беренселегенә Анатолий Евгеньевич Карпов менән матч  ||4 ||4 ||16 ||12:12
 |-
 |1989 ||align=&quot;left&quot;|Нью-Йорк ||align=left|«Deep Thought» компьютеры менән матч||2 ||0 ||0 ||2:0
 |-
 | 1990 ||align=&quot;left&quot;|Нью-Йорк/Лион ||align=left|1990 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә, донъя беренселегенә Анатолий Евгеньевич Карпов менән матч ||4 ||3 ||17 ||12½:11½
 |-
 | 1993 ||align=&quot;left&quot;|Лондон ||align=left|ПША фаразы буйынса Найджел Шорт менән 1993 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә матч ||6 ||1 ||13 ||12½:7½
 |-
 | 1995 ||align=&quot;left&quot;|Лондон ||align=left|ПША фаразы буйынса Вишванатан Ананд менән 1995 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә, донъя беренселегенә матч ||4 ||1 ||13 ||10½:7½
 |-
 |1996 ||align=&quot;left&quot;|Филадельфия ||align=left|«Deep Blue» компьютеры менән матч||3 ||1 ||2 ||4:2
 |-
 | 1997 ||align=&quot;left&quot;|Нью-Йорк ||align=left|«Deep Blue» компьютеры менән матч||1 ||2 ||3 ||2½:3½
 |-
 | 2000 ||align=&quot;left&quot;|Лондон ||align=left|ПША фаразы буйынса Владимир Борисович Крамник менән 2000 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә матч||0 ||2 ||13 ||6½:8½
 |-
 |2003 ||align=&quot;left&quot;|Нью-Йорк ||align=left|«Deep Junior» компьютер программаһы менән матч ||1 ||1 ||4 ||3:3
 |-
 | ||align=&quot;left&quot;|[[Нью-Йорк]] ||align=left|«Deep Fritz» компьютер программаһы менән матч||1 ||1 ||2 ||2:2
 |-
 |2009 ||align=&quot;left&quot;|Валенсия (Испания) ||align=left|Анатолий Евгеньевич Карпов етеҙ шахмат һәм блиц уйыны матчы || || || ||9:3
|}

=== Шахмат олимпиадалары ===
Гарри Каспаров һигеҙ олимпиадала ҡатнаша — СССР һәм Рәсәй йыйылма командалары составында дүрт тапҡыр. 1980 йылда ул икенсе запасной була, 1982 йылда икенсе таҡтала уйнай, артабанғы олимпиадаларҙа — беренсе таҡтала&lt;ref name=&quot;linder507-510&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olimpbase.org/players/ssimw2af.html|title=Kasparov, Garry|work=OlimpBase|lang=en|description=Результаты на шахматных олимпиадах|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mcRrPH?url=http://www.olimpbase.org/players/ssimw2af.html|archivedate=2011-08-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125005032/http://www.olimpbase.org/players/ssimw2af.html |date=2011-11-25 }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!Йыл ||Ҡала ||Олимпиада һаны ||+ ||− ||= ||Һөҙөмтә || Команданың урыны || Шәхси урын
|-
|1980 ||align=left|Валлетта ||align=left|1980 йылғы Шахмат олимпиадаһы|24-се олимпиада ||8 ||1 ||3 ||9½ из 12 ||1 ||3
|-
|1982 ||align=left|Люцерн ||align=left|1982 йылғы Шахмат олимпиадаһы|25-се олимпиада ||6 ||0 ||5 ||8½ из 11 ||1 ||3
|-
|1986 ||align=left|Дубай ||align=left|1986 йылғы Шахмат олимпиадаһы|27-се олимпиада ||7 ||1 ||3 ||8½ из 11 ||1 ||1
|-
|1988 ||align=left|Салоники ||align=left|1988 йылғы Шахмат олимпиадаһы|28-се олимпиада ||7 ||0 ||3 ||8½ из 10 ||1 ||1
|-
|1992 ||align=left|Манила ||align=left|1992 йылғы Шахмат олимпиадаһы|30-сы олимпиада ||7 ||0 ||3 ||8½ из 10 ||1 ||1
|-
|1994 ||align=left|Мәскәү ||align=left|1994 йылғы Шахмат олимпиадаһы|31-се олимпиада ||4 ||1 ||5 ||6½ из 10 ||1 ||17
|-
|1996 ||align=left|Ереван ||align=left|1996 йылғы Шахмат олимпиадаһы|32-се олимпиада ||5 ||0 ||4 ||7 из 9 ||1 ||2
|-
|2002 ||align=left|Блед ||align=left|2002 йылғы Шахмат олимпиадаһы|35-се олимпиада]] ||6 ||0 ||3 ||7½ из 9 ||1 ||4
|}

=== Европа команда чемпионаттары ===

=== Европаның шахмат буйынса команда чемпионаты ===
Каспаров Европаның ике чемпионатында уйнаған: 1980 йылда СССР йыйылма командаһында икенсе запасной һәм 1992 йылда Рәсәй йыйылма командаһы өсөн беренсе таҡтала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olimpbase.org/playerse/ssimw2af.html|title=Kasparov, Garry|work=OlimpBase|lang=en|description=Результаты на командных чемпионатах Европы|archiveurl=https://www.webcitation.org/615mdDoMr?url=http://www.olimpbase.org/playerse/ssimw2af.html|archivedate=2011-08-21}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
!Йыл ||Ҡала ||+ ||− ||= ||Һөҙөмтә || Команда урыны || Шәхси урыны
|-
|1980 ||align=left|Скара (Швеция) ||5 ||0 ||1 ||5½ из 6 ||1 ||1
|-
|1992 ||align=left|Дебрецен ||4 ||0 ||4 ||6 из 8 ||1 ||1
|-
|colspan=2 | || 9 ||0 ||5 ||82.1 % ||colspan=2 |
|}

== Гарри Каспаров библиографияһы ==
* Сицилианская защита : Схевенинген. Москва : Физкультура и спорт, 1984. 240 с. ([[Теория дебютов]]). (В соавторстве с [[Никитин, Александр Сергеевич|А. С. Никитиным]])
* Испытание временем. Баку : Азернешр, 1985. 297 с., [12] л. ил.
* {{книга|заглавие = Child of Change |издательство = United States Chess Federation|год = 1987|allpages = 256|isbn = 978-0091727222}} (совместно с {{нп5|Трелфорд, Дональд|Дональдом Трелфордом||Donald Trelford}})
* Два матча : Матч и матч-реванш на первенство мира. Москва : Физкультура и спорт, 1987. 254, [2] с., [16] л. ил.
* Безлимитный поединок. Москва : Физкультура и спорт, 1989. 190, [2] с., [24] л. ил. ISBN 5-278-00297-2. (2-е изд.: Москва : Интербук, 1990. 189, [3] с., [8] л. ил. ISBN 5-7664-0144-2.)
* Мои великие предшественники. Москва : РИПОЛ Классик, 2003—2006. ([[Великие шахматисты мира]]):
# От Стейница до Алехина. 2003. 508 с., [16] л. ил. ISBN 5-7905-1997-0. (Доп. тираж 2005).
# От Эйве до Таля. 2003. 526, [1] с., [32] л. ил. ISBN 5-7905-1996-2.
# От Петросяна до Спасского. 2004. 381, [1] с., [24] л. ил. ISBN 5-7905-2979-8.
# Фишер и звёзды Запада. 2005. 542, [1] с., [24] л. ил. ISBN 5-7905-3317-5.
# Карпов и Корчной. 2006. 526, [1] с., [24] л. ил. ISBN 5-7905-4206-9.
* Позиция. Москва: ОГИ, 2005. ISBN 5-94282-353-7, 9785942823535
* Дебютная революция 70-х. Москва : РИПОЛ классик, 2007. 443, [3] с. (Современные шахматы). ISBN 978-5-7905-5078-2.
* {{книга|заглавие =How Life Imitates Chess: Making the Right Moves, from the Board to the Boardroom |место = New York|издательство = Bloomsbury USA|год = 2007|allpages = 240|isbn = 978-1596913875}} (совместно с {{нп5|Грингард, Миг|Мигом Грингардом||Mig Greengard}}; русский перевод: {{книга|заглавие = Шахматы как модель жизни|место = М.|издательство = Эксмо|год = 2007|страницы =|isbn = 978-5-699-22620-7}})
* Великое противостояние. Мои поединки с Анатолием Карповым. В 3 томах.
# Том 1. 1975—1985 . Москва : Рипол 448 с.: 32 c. ил. 496 с. ISBN 978-5-386-00946-5 (в сотрудничестве с Дмитрием Плисецким)
# Том 2. 1986—1987. Москва : Рипол классик, 2009, 496 с. ISBN 978-5-386-01673-9
# Том 3. 1988—2009 Москва : Рипол классик, 2009. ISBN 978-5-386-01673-9
* {{книга|заглавие = Winter Is Coming: Why Vladimir Putin and the Enemies of the Free World Must Be Stopped |место = New York|издательство = PublicAffairs|год = 2015|allpages = 320|isbn = 978-1610396202}}
* {{книга|заглавие = Deep Thinking: Where Machine Intelligence Ends and Human Creativity Begins |место = New York|издательство = PublicAffairs|год = 2017|allpages = 304|isbn = 978-1610397865}} (совместно с Мигом Грингардом; русский перевод: {{книга|заглавие = Человек и компьютер. Взгляд в будущее| место         = М. | издательство = Альпина Паблишер | год = 2018| страниц = 224| isbn = 978-5-9614-6631-7}})

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

[[Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XXI быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса сәйәсмәндәр]]
[[Категория:13 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:1963 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса спортсылар]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Шахмат гроссмейстерҙары]]
[[Категория:АҠШ-ҡа дүртенсе тулҡын Рәсәй эмигранттары]]</text>
      <sha1>btrxp33958ht49qcwniijy7z0njbzup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Копетдағ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141637</id>
    <revision>
      <id>1303305</id>
      <parentid>838545</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T03:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5252" sha1="t779e779fnzte2lx1ik95zcmvy14rdf" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Kopetdag-mountains.jpg|thumb]]

'''Копетда́ғ''' ([[төрки телдәр|төрки]] «күп таулыҡ» (күп әт-тау) тигәндән алынған; {{lang-fa|کپه‌داغ}}, {{lang-tk|Köpetdag}}) —  [[Иран]] һәм [[Төркмәнстан|Төркмәнстандағы]] иң ҙур [[тау системаһы]], Төркмән-Хөрәсән тауҙары|ның бер өлөшө. Оҙонлоғо 650 километр тирәһе, бейеклеге 3117 метрға тиклем етә. Параллель һырттары, ҡырастары, үҙәндәре арҡырыға-буйға [[Атрек]] һәм [[Сумбар]] йылғалары  менән бүлгеләнеп бөткән. 

== Тәбиғәте ==
Сейсмик хәүефлелек юғары, Ашхабадтағы 1948 йылғы көслө ер тетрәү ваҡытында бөтә ҡала халҡының яҡынса өстән ике өлөшө һәләк була. 

Тау битләүҙәре ярымсүллек үҫемлектәре менән ҡапланған. Совет осоронда  [[Төркмәнстан|Төркмәнстанда]] Копетдағ ҡурсаулығы булдырылған.

; йәнлектәре

Сүллек булған лёс тау итәктәрендә  [[гепард]], [[леопард]], [[сүл бүреһе]], буйлы [[гиена]], һинд балашарҙары (медоед), бүрекле дикобраз йәшәй. Бейек түбәләрҙәге асыҡлыҡтарҙа  [[һарыҡ]], ҡая тарлауыҡтарында безоар [[кәзә]] көтәләр&lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.orexca.com/rus/fauna_turkmenistan.shtml Животный мир Туркмении]&lt;/ref&gt;.

== Рекреация һәм туризм мөмкинлектәре ==

[[Файл:The entrance to the Walk of Health.jpg|мини| Копетдағ янындағы парк]]
Фирүзә тарлауығында, Ашхабадтан йыраҡ  түгел, [[Фирүзә]] курорты урынлашҡан . 2000 йылда Ашхабад эргәһендә Копетдаг тау һырты булап Сәләмәтлек һуҡмағы һалынған — бетон түшәлгән  йәйәүле юлдарҙың оҙонлоғо 36 км &lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.ru/ru/node/13353 Туркменбаши поведёт Тропой здоровья]&lt;/ref&gt;.2006 йылда Копетдаг тауы аша аҫылмалы канат юлы төҙөлгән&lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.ru/ru/node/17950 Президент Туркмении принял участие в приуроченном к 15-летию независимости страны открытии трёх объектов]&lt;/ref&gt;. 2011 йылда Копетдаг тау һырттарының береһендә 211 метр бейеклектәге «Төркмәнстан» телерадио үҙәге төҙөлгән&lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/36369.html Новая телебашня получила название Центр телерадиовещания «Туркменистан»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/37856.html Две архитектурные достопримечательности Ашхабада отмечены на международном конкурсе]&lt;/ref&gt;.

== Сығанаҡтар ==
*''Вальбе С. П.'', Основные черты тектоники Копетдага, «Известия АН СССР. Серия геологическая», 1970, № 6;
*''Ефремов Ю. К.'', О рельефе Копетдага, в книге: Вопросы географии, сб. 40, М., 1957;
*''Резанов И. А.'', Тектоника и сейсмичность Туркмено-Хорасанских гор, М., 1959;
*''Коровин Е.'', Основные черты в строении растительного покрова горной и подгорной части Копетдага, «Известия института почвоведения и геоботаники Средне-Азиатского государственного университета», 1927, в. 3.
* {{Из БСЭ|заглавие='Копетдаг'|автор=''Ю. К. Ефремов''}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}

== Һылтанмалар ==
* [http://tapemark.narod.ru/geograf/1_4.html#1_4_2 Копетдаг] в книге: ''Н.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Гвоздецкий, Н.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Михайлов.'' Физическая география СССР. М., 1978.
* [http://www.turkmenistan.orexca.com/rus/kopetdag.shtml У подножий Копетдага] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110085204/http://turkmenistan.orexca.com/rus/kopetdag.shtml |date=2016-11-10 }}

{{Азияның тау системалары }}

[[Категория:Азия тау системалары]]
[[Категория: Иран тауҙары]]
[[Категория:Төркмәнстан тау һырттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса тау системалары]]</text>
      <sha1>t779e779fnzte2lx1ik95zcmvy14rdf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ивана Мележ исемендәге Мозырь драма театры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145001</id>
    <revision>
      <id>1303293</id>
      <parentid>1053158</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T17:33:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7065" sha1="pcelhyq58yk3e1dlxvr9rjanr80ymqf" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Иван Мележ исемендәге Мозырь драма театры''' ({{Lang-be|Мазырски драматычны тэатар имя Ивана Мележа}}) — . [[Гомель өлкәһе|Беларусь Республикаһы Гомель өлкәһе Мозырь]] ҡалаһында урынлашҡан драма театры. Ҡаланың иң төп театр сәхнәһе. [[Беларусь|Белоруссияның]] иң йәш театры&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=12265 Уның драма театры мозырь. Иван Мележ]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

Белорус классигы Иван Мележ хөрмәтенә ҡоролма уның исеме менән аталған.

'''Иван Мележ исемендәге Мозырь драма театры''' '''труппаһы''' — илдең иң йәш, башлыса йәштәр, труппаһы.

== Тарих ==
Театр [[1990 йыл]]да элекке ''Мозырь «Верасень» эксперименталь халыҡ театры'' исеме аҫтында асыла. Оҙаҡ йылдар дауамында бында белорус артисы Андрей Лазаровский әүҙем ҡатнаша. Щукин исемендәге Мәскәү театр училищеһында уҡып сыҡҡан Михаил Колос етәкселеге аҫтында театр ҙур популярлыҡ яулай.

Мозырь театры күп тапҡырҙар Бөтә союз фестивалдәренең һәм конкурстарының лауреаты була. Мәҫәлән, Янка Купала пьесаһы нигеҙендә яҙылған «Разоренное гнездо» спектакле Кремль театры сәхнәһендә [[1967 йыл]]да ҡуйыла.

[[1991 йыл]]да Мозырь театрының директоры Сергей Клименко була. Уның етәкселеге аҫтында театрҙа Белоруссияның билдәле режиссёрҙары— М. Трухан, В Барковский, Н. Динов һәм В. Короткевич спектаклдәр ҡуя. «Верасень» белорус классик драматургияһын хәҙерге заманға яраҡлаштырып һәм хәҙерге заман белорус драмалары конфликтын классика кимәленә яҡынайтып спектаклдәр күрһәтә.

[[1994 йыл]]да театрҙың художество етәксеһе Валерий Лосовский була, ул театрға яҡташ яҙыусылары Иван Мележ исемен бирергә тәҡдим итә.

[[1998 йыл]]да директор вазифаһына Потапьева Мария тәғәйенләнә (ғәмәлдәге директор), театрҙа эшләгән ошо ҡыҫҡа ғына осорҙа ул театрҙың эшен яҡшыртыу өсөн үҙенән алда эшләгәндәрҙең барыһынан да күберәк эшләй. Уның арҡаһында хәҙерге көндә архитектура ҡомартҡыһы тип һаналыусы театр бинаһы реконструкциялана. 1999 йылдарҙа ул театрҙың баш режиссёры вазифаһына йәш режиссёр Роман Циркинды саҡыра. Театр репертуар сәйәсәтендә Циркин үҙенсәлекле реформалар үткәрергә тырыша.

== Эшмәкәрлеге ==
Иван Мележ исемендәге драма театры репертуарында ватан һәм сит ил спектаклдәре ҡуйыла: В. Голубок һәм Л. Родевичтың «Если бы Адам не согрешил» , А. Петрашкевичтың (И. Мележдың «Люди на болоте» романы мотивы буйынса) «Любовь Анны Чернушки» , Я Коластың «Антось Лата» пьесаһы буйынса «Яд», А. Макаеноктың «Трибунал», В. Соллогубтың «Беда от нежного сердца», Н. Гоголдең «Женитьба», А. Касониҙың «Деревья умирают стоя», Ю. О ' Нилдың «Страсти под вязами», А. Чеховтың «Дядя Ваня», А. Островсийҙың «На всякого мудреца довольно простоты», Я. Купаланың «Павлинка» һәм башҡалар.

Театр байтаҡ театр фестивалдәрендә ҡатнаша һәм лауреат була, шул иҫәптән халыҡ-ара фестивалдәрҙең дә лауреаты.

Театр Белорус дәүләт сәнғәт академияһы менән хеҙмәттәшлек итә, унда артистар үҙ профессиональ кимәлен күтәреү менән шөғөлләнә. Бер нисә спектаклде (Г. Запольскаяның «Их было четверо» , Петрашкевичтың «Любовь Анны Чарнушки» . Петрашкевич, Р. Киплингтың «Кошка, которая гуляет сама по себе», Е. Исаеваның «Абрикосовый рай», Е. Токмакова һәм О. Табаковтың «Белоснежка и семь гномов», Я. Купала һәм Ф. Аляхновичтың «Павлинка» спектаклдәрен Белоруссияның билдәле режиссёры, Белорус дәүләт сәнғәт академияһының режиссура кафедраһы мөдире Григорий Боровик ҡуйған.

[[2013 йыл]]дың [[16 февраль|16 февралендә]] театр бинаһында янғын була. Бина ҡыйығының яҡынса 800 м² утта юҡ ителә. Икенсе ҡат өлөшләтә зыян күрә. Шулай уҡ сәхнә костюмдары һәм театр архивы тулыһынса тиерлек юҡ ителә&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.mozyr.by/news/news.php?news_id=235 Мележа. И. исемендәге драмтеатр янғын эҙемтәләрен Мозырь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202901/http://www.mozyr.by/news/news.php?news_id=235 |date=2016-03-04 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмә ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt; &lt;br&gt;

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>pcelhyq58yk3e1dlxvr9rjanr80ymqf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шувалов Николай Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148616</id>
    <revision>
      <id>1303300</id>
      <parentid>1296337</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T19:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shoorick</username>
        <id>2806</id>
      </contributor>
      <comment>уточнение</comment>
      <origin>1303300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7487" sha1="959fg8poclqwq1pn3dmb7qq3x3e85wk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Шувалов Николай Иванович''' ([[19 декабрь]] [[1920 йыл]] — [[2009]]&lt;ref&gt;[http://toposural.ru/index.php/sh/shuvalov-nikolaj-ivanovich Сайт Томонимия Урал: Шувалов Николай Иванович… дата сметри уточняется, предположительно 2010 г.)]{{ref-ru}}{{V|18|12|2020}} &lt;/ref&gt;) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, төбәкте өйрәнеүсе белгес, географ, топонимдар белгесе.

== Биографияһы ==
Николай Иванович Шувалов 1920 йылдың 19 декабрендә хәҙерге [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Сосновка районы (Силәбе өлкәһе)|Сосновка районы]] Заварухино ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ғаилә төрлө ерҙәргә күсеп йөрөгән, шул иҫәптән, [[Башҡортостан]]да ла йәшәп киткән.

1930-сы йылдарҙа ғаилә [[Силәбе]]гә күсеп килә. Бында егет урта белем ала, 1940 йылда 1-се мәктәпте тамамлай.

[[1940 йыл]]дың сентябрендә армияға алына. Һуғыш башланғанда [[Киев]]та хеҙмәт итә, танктың механик-водителе була.

[[1944 йыл]]дың майында демобилизациялана, Силәбегә ҡайта.

Бала саҡтан рәссам булырға хыяллана, әммә уң ҡулының суғын юғалтыу арҡаһында хыялы тормошҡа ашмай ҡала.

Силәбе дәүләт педагогия институтының география факультетын тамамлай. Банкта эшләп ала.

[[1949 йыл]]дан [[1955 йыл]]ға тиклем география уҡытыусыһы булып эшләй.

== География һәм топонимика өлкәһендәге эшмәкәрлеге ==
[[1955 йыл]]дан Силәбе өлкә крайы музейында тәбиғәт бүлегендә эшләй. Музейҙағы эшмәкәрлеге уны белгестәр, географтар, филологтар, лингвистар менән хеҙмәттәшлек итеүгә килтерә. Ул өлкәлә генә түгел, Мәскәүҙә, Өфөлә, төрлө ҡалаларҙа китапханаларҙа, музейҙарҙа булып монографиялар, карта топографияларын өйрәнә.

[[1963 йыл]]дан Силәбе дәүләт педагогия институтында төҙөлөш материалдары кафедраһы ассистенты булып китә.

[[1971 йыл]]дан кафедраның өлкән уҡытыусыһы. Бер үк ваҡытта Силәбе дәүләт педагогия институтының студенттары менән геология өлкәһендә шөғөлләнә.

Мәктәп крайҙы өйрәнеү музейҙарына ярҙам итә, Эткүл ауылы музейын ойоштороуҙа ҡатнаша.

== Хеҙмәттәре ==
1982 йылда тупланған мәғлүмәттәрен ул һүҙлек итеп сығара.

1989 йылда һүҙлектең 2-се сығарылыш донъя күрә. Ул артабан да эҙләнеүҙәрен дауам итә.

3-сө баҫма һүҙлек «От Парижа до Берлина по Челябинской области» тигән исем менән, йәнә 1 меңдән ашыу географик атамалар өҫтәлеп, бүләк китабы булараҡ донъя күрә.Атамаларҙы ул ентекле өйрәнгән һәм тарихи башҡорт ерҙәрендәге топонимдарҙы ҡыҫҡаса легендалары менән килтергән.

Шувалов күп һанлы ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнгән&lt;ref&gt;Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}&lt;/ref&gt;

== Китаптары ==
* Шувалов Николай Иванович От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. — Челябинск, Южно-Уральское книжное изда­тельство, 1989, стр. 143
* Шувалов, Николай Иванович. От Парижа до Берлина по карте Челябинской области : Топоним. словарь / Н. И. Шувалов. — Челябинск : Юж.-Урал. кн. изд-во, 1982. — 127 с.; 16 см.
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7.
* [https://up74.ru/articles/obshchestvo/25590/ Александр Чуносов. Разгадавший язык земли — «Южноуральская панорама», 29 Января 2009]

== Һылтанмалар ==
* От Парижа до Берлина по карте Челябинской области. [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}
{{Силәбе өлкәһе}}
* [https://eclectium.livejournal.com/1061661.html?ysclid=ljtnjdklf8835727659 Книга о челябинских топонимах]
* [https://eclpressarchive.wordpress.com/1989/05/15/%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0-%D0%BE-%D1%87%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%85/#:~:text=%D0%A8%D1%83%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%20%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9%20%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%20(%D1%80.%2019.12.1920%2C,%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B5%2C%20%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%2C%20%D0%9D.%20%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5%2C%20%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B8 О Шувалове и его словаре]

[[Категория:Крайҙы өйрәнеүселәр]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе]]
[[Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре]]</text>
      <sha1>959fg8poclqwq1pn3dmb7qq3x3e85wk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тажетдинов Тәлғәт Сафа улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177278</id>
    <revision>
      <id>1303290</id>
      <parentid>1303285</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T16:35:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>аныҡлаштырыу, өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1303290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23708" sha1="bnlrq95y4ix97ub7jk70lsbtxz7y88c" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Тәлғәт Тажетдин''' ('''[[Тажетдинов Тәлғәт Сафа улы]]''', {{Lang-tt|Тәлгать Сафа улы Таҗетдинев}}; [[12 октябрь]] [[1948 йыл]], [[Ҡазан]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] дин әһеле. [[Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты]] рәйесе, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] Юғары [[Мөфтөй|мөфтөйө]].

== Биографияһы ==
Тәлғәт Сафа улы Тажетдинов 1948 йылдың 12 октябрендә [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ының]] баш ҡалаһы [[Ҡазан]]да тыуған.&lt;ref&gt;[http://www.islamtat.ru/news/2007-08-30-370 ТАЛГАТ ТАДЖУТДИН ]&lt;/ref&gt; Атаһы — йөк машинаһы йөрөтөүсе, әсәһе заводта эшләгән.

1966 йылда [[Бохара]] ҡалаһындағы «Ғәрәп Донъяһы» [[Мәҙрәсә|мәҙрәсәһенә]] уҡырға инә. Бында юғары дини белем ала, 1973 йылда бишлегә тамамлай.

1978 йылда [[Ҡаһирә]]лә [[Әл-Әзһәр университеты|әл-Азхар ислам университетында]] белем ала. Ҡазандың &quot;[[Әл-Мәржәни мәсете]]&quot;ндә 1973 йылда — икенсе, 1978 йылда беренсе имам-хатиб итеп һайлана.

1980 йылдың 19 июнендә [[СССР]]-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары Диниә назаратының рәйесе һәм мөфтөйө итеп һайлана.

1990 йылдың майында СССР мосолмандары дини идаралыҡтары башлыҡтары (1991 йылға тиклем улар 4) кәңәшмәһендә СССР-ҙың мосолман ойошмаларының Халыҡ-ара бәйләнештәр идаралығы (1991 йылдан Мосолман ойошмаларының тышҡы бәйләнештәре ассоциацияһы) рәйесе итеп һайлана, әлеге көнгә тиклем уның рәйесе була.

1990 йылдың 6-8 июнендә [[Өфө]] ҡалаһында үткән СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының V съезында яңынан СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары Диниә назаратының рәйесе һәм мөфтөйө итеп һайлана.
[[Файл:Vladimir_Putin_21_February_2001-2.jpg|слева|мини|254x254пкс|&lt;small&gt;Был фотоһүрәттә (һулдан уңға): Пандито Хамбо лама Дамба Аюшеев, Юғары мөфтөй Тәлғәт Тажетдин, Мәскәү һәм бөтә Русь патриархы Алексий II һәм президент [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]], 2001 йыл&lt;/small&gt;]]
1992 йылда Рәсәй мосолмандарының VI ғәҙәттән тыш съезында СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары Диниә назараты структураһын [[Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты|Рәсәй]] һәм БДБ-ның Европа илдәре [[Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты|мосолмандары Үҙәк Диниә назараты]] тип үҙгәртеп ҡороу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Эре төбәктәрҙең дин үҙәктәре (мухтасибаттар) мосолмандарҙың диниә назараты тип үҙгәртелә (әлеге ваҡытта илленән ашыу мөфтиәт) һәм Юғары мөфтөй дәрәжәһе индерелә, ул Тәлғәт Тажетдинға бирелә.

[[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] ҡарамағындағы Дини берләшмәләр менән бәйләнеш буйынса совет ағзаһы, Рәсәй дин-ара совет президиумы ағзаһы, БДБ-ның Дин-ара советы президиумы ағзаһы, БДБ илдәре мосолмандарының консультатив советы ағзаһы, Рәсәй Федерацияһы Милли хәрби фондының попечителлек советы ағзаһы.

[[2003 йыл]]дың март айында диниә назаратының Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назаратын Изге Рәсәй ислам Үҙәк Диниә назараты тип үҙгәртергә тәҡдим итә, шулай уҡ [[Рәсәй Федерацияһы]] биләмәһендә католик епархиялар ойоштороуға ҡаршы сығыш яһай, «…Рәсәйҙә күп быуаттар инде традицион конфессияларҙың берҙәм дини арауығы бар: православие, ислам, иудаизм һәм буддизм, шуға күрә, башҡа дини лидерҙарҙы (уларға папа ла инә) саҡырғанда, беҙ мотлаҡ конфессиялар араһындағы мөнәсәбәттәрҙә бәхәсле мәлдәрҙе иҫәпкә алырға һәм беҙҙең илдең православие динендәге һәм мосолмандары араһындағы йылы мөнәсәбәттәр тураһында иҫтә тотрға тейешбеҙ» тип белдерә.
[[Файл:Putin_and_Talgat_Tadzhuddin_in_2003.jpg|мини|249x249пкс|В. В. Путин һәм Тәлғәт Тажетдин 2003 йылда]]
[[2013 йыл]]дың октябрендә Өфө ҡалаһында Юғары мөфтөй Тәлғәт Тажетдинға 65 йәш һәм император Екатерина II Указы менән 1788 йылда нигеҙ һалынған һәм Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты вариҫы булып торған &quot;Ырымбур мосолман дини йыйылышы&quot;ның 225 йыллығына арналған тантана үтә. Унда донъяның 33 иленән 500-ҙән ашыу ҡунаҡ һәм Рәсәй Федерацияһының 40-тан ашыу субъектынан делегаттар ҡатнаша. Байрам тантанаһында [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] Владимир Путиндың ҡатнашыуы үҙәк ваҡиға була. Тантаналы сара сиктәрендә Дәүләт башлығының Тәлғәт Тажетдин менән осрашыуы үтә.

1989 йылдан башлап Юғары мөфтөй Тәлғәт Тажетдин йыл һайын Болғар ҡалаһына (Татарстан Республикаһының Спас районы) — &quot;Изге Болғар Шокер Джиена (Болғарҙағы Изге рәхмәт соборы&quot;на) хаж ҡылыу сәфәрен ойоштороусы. Сара хәҙерге заман татарҙарының ата-бабалары, Волга буйы болғарҙары һәм 922 йылда Болғар ҡалаһында Алмуш хан тарафынан ислам динен ҡабул итеү йыллығына арнала. Собор ваҡыт үтеү менән Рәсәй сиктәренән сыға һәм халыҡ-ара масштаб ала. Мәҫәлән, Булғар Соборы-2015-тә 20-нән ашыу илдән 50 мең самаһы мосолман була.

Тәлғәт Тажетдин хәҙерге ваҡытта [[ЮНЕСКО]]-ла, [[Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы|Ислам конференцияһы ойошмаһында]], Мосолмандарҙың Европа лигаһында һәм башҡа эре халыҡ-ара ойошмаларҙа Рәсәй Федерацияһы мосолмандарының рәсми вәкиле булып тора.

Юғары Мөфтөй Тәлғәт Тажетдин татар халҡының болғарҙарҙан килеп сығышы тураһында фекерҙе яҡлай, һәм татарҙарға үҙҙәренең тарихи үҙаңын — болғарҙар (иҙел болғарҙары) ҡайтарыу кәрәклеге хаҡында күп тапҡыр белдерә. Ул бындай белдереү менән киң мәғлүмәт сараларында, телевидениела, интернетта һәм шәхси сығыш яһай.

Мәҫәлән, 2001 йылда [[София]]ла (Болгария Республикаһы) халыҡ-ара конференцияла былай тип белдерә: «Беҙҙе былай ҙа татарҙар тип үсекләйҙәр, ысынында беҙ болгарҙар. Ә болғарҙар — булғарҙарҙың яҡын туғандары. Тик берәүҙәре Волгала ҡалған, ә башҡалары артабан, Дунайға киткән һәм славяндар менән аралашҡан». Был белдереү үҙәк болғар республика телевидениеһы аша күрһәтелә һәм урындағы гәзиттәрҙә баҫылып сыға. Мәғлүмәт Рәсәй киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртыла, мәҫәлән. «Российская газета», 03.10.2001

2015 йылдың 24 декабрендә Тәлғәт Тажетдин үҙенең урынына Татарстан мөфтөйө Сәмиғуллин Камилды тәғәйенләп, үҙ посынан китергә ниәтләүен белдерә. Был хаҡта ул Болгарҙа, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең (Мәүлит ән-Нәби) тыуған көнөнә арналған тантаналы саралар ваҡытында журналистарға һөйләй&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate=2015-12-29|title=Верховный муфтий России Талгат Таджуддин заявил о намерении покинуть свой пост // ВЛАСТЬ {{!}} новости башинформ.рф|url=http://www.bashinform.ru/news/800123-verkhovnyy-muftiy-rossii-talgat-tadzhuddin-zayavil-o-namerenii-pokinut-svoy-post/|publisher=www.bashinform.ru}}&lt;/ref&gt;. Әммә 2016 йылдың 20 февралендә Өфөлә мосолмандарҙың Үҙәк диниә назараты президиумының киңәйтелгән ултырышында, К. Сәмиғуллиндың баш тартыуы менән бәйле, уны Рәсәйҙең Юғары мөфтөйө вазифаһына тәғәйенләү тураһында фарман-ҡарар юҡҡа сығарыла. Шулай итеп, Т. Тажетдин үҙенең вазифаһында ҡала&lt;ref&gt;[http://tass.ru/obschestvo/2685001 Талгат Таджуддин остается на посту верховного муфтия России по решению президиума ЦДУМ] // [[ТАСС]], 20.02.2016&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ике ул һәм өс ҡыҙы бар:

* Ҡатыны Сания Әбдерәүеф ҡыҙы (Сания Абдрауфовна), уның менән 50 йылдай йәшәй. Ул шулай уҡ Ҡаҙанда тыуып үҫкән, уның атаһы Ҡаҙанда [[Әзим мәсете|Әзим мәсетенең]] имам-хатибы булып хеҙмәт иткән.
* Иң өлкән ҡыҙҙары Нәилә ([[1969 йыл]]да тыуған) ире һәм биш балаһы менән Өфөлә йәшәй.
* Ҡыҙы Зөлфиә ([[1970 йыл]]да тыуған), шулай уҡ ғаиләһе менән Өфөлә йәшәй, ире менән өс бала үҫтерәләр. Кейәүҙәре Наил банк системаһында эшләй.
* Улы Зөфәр ([[1972 йыл]]да тыуған) урта мәктәптән һуң Өфө мәҙрәсәһен тамамлай, Төркиәлә уҡый. Мосолмандарҙың Үҙәк Диниә назараты типографияһы директоры булып эшләй.
* Улы Мөхәммәт ([[1976 йыл]]да тыуған) урта мәктәпте тамамлағандан һуң Кувейтта уҡый. Рәсәй мосолмандары үҙәк диниә назараты хакимиәте етәксеһе, Башҡортостан Республикаһы мосолмандарының республика диниә назараты башлығы, ғәрәп телен белә.
* Улы Ғүмәр ([[1979 йыл]]да тыуған) урта мәктәпте тамамлағандан һуң Төркиәлә уҡый.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
=== Дәүләт наградалары ===
* III дәрәжә «Ватан алдында хеҙмәттәре өсөн» ордены ([[29 апрель]] [[2019 йыл]]) — ''рухи мәҙәниәт үҫешенә, йәмғиәттә милләт-ара һәм конфессия-ара тыныслыҡ һәм татыулыҡты нығытыуға индергән ҙур өлөшө өсөн''
* IV дәрәжә «Ватан алдында хеҙмәттәре өсөн» ордены ([[19 октябрь]] [[2013 йыл]]) — ''өлгәшкән хеҙмәт уңыштары, әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн''
* [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет ордены]] ([[12 октябрь]] [[2008 йыл]]) — ''халыҡтар араһында дуҫлыҡты нығытыуға һәм рухи мәҙәниәт үҫешенә индергән хеҙмәттәре өсөн''&lt;ref&gt;[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=48230 Указ Президента Российской Федерации от 12 октября 2008 года № 1456 «О награждении орденом Почёта Таджуддинова Т. С.»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;
* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ Ордены]] ([[21 сентябрь]] [[1998 йыл]]) — ''халыҡтар араһындағы дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға ҙур өлөш индергәне өсөн''&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120907013556/www.pravoteka.ru/pst/1051/525429.html Указ Президента Российской Федерации от 21 сентября 1998 года № 1122 «О награждении орденом Дружбы Таджуддинова Т. С.»]&lt;/ref&gt;.

=== Рәсәй Федерацияһы субъекттары наградалары ===
* [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] (2020 йыл, Башҡортостан)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1463801-glava-tsdum-rossii-talgat-tadzhuddin-otmechaet-svoe-40-letie-na-postu-verkhovnogo-muftiya/ Глава ЦДУМ России Талгат Таджуддин отмечает свое 40-летие на посту Верховного муфтия. ИА «Башинформ», 2020, 19 июня]{{V|19|06|2020}}&lt;/ref&gt;
* «Марий Эл алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы (2019 йыл, Марий Эл Республикаһы)
* Татарстан Республикаһының «Дуҫлык» ордены (2018 йыл, Татарстан Республикаһы)
* [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн»]] ордены (2018 йыл, Башҡортостан Республикаһы)
* I дәрәжә «Намыҫ һәм Дан» отличие билдәһе (2017 йыл, Астрахан өлкәһе)
* «Астрахан өлкәһе алдындағы хеҙмәттәре өсөн» миҙал ордены (2016 йыл, Астрахан өлкәһе)
* Киров өлкәһе Хөкүмәтенең Почет грамотаһы (2013 йыл, Киров өлкәһе)
* «Силәбе өлкәһе алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» отличие билдәһе (2010 йыл, Силәбе өлкәһе)
* [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] ([[2008 йыл]], Башҡортостан)&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2008/10/14/reg-bashkortostan/religiya.html Верное дело. Правительство республики пообещало поддержку духовным лидерам традиционных конфессий]&lt;/ref&gt;.
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (1998 йыл, 2025 йыл).

=== Сит ил наградалары ===

=== Конфессиональ бүләктәре ===
* I дәрәжә Намыҫ һәм Дан ордены (2018 йылда, Рус православие сиркәүе)
* «Әл-'Иззат» ордены «Әбүбәкер радыяЛЛаһу' анһу» дәрәжәһе (23 октябрь 2018, [[Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты|Диниә назараты]])&lt;ref&gt;[http://www.cdum.ru/about/nagrady/nagragdennie/6280/ Орден «Аль-’Иззат» («Слава, честь и достоинство») ЦДУМ России]&lt;/ref&gt;
* II дәрәжә Намыҫ һәм Дан ордены (РПЦ, [[13 октябрь]] [[2013 йыл]]) — дин-ара ''тыныслыҡ һәм татыулыҡты нығытыу буйынса эштәргә иғтибары өсөн''&lt;ref&gt;[http://www.patriarchia.ru/db/text/3335771.html Предстоятель Русской Церкви возглавил церемонию открытия XVII Всемирного русского народного собора]&lt;/ref&gt;. Урыҫ православие сиркәүе
* II дәрәжә [[:ru:Орден святого благоверного князя Даниила Московского|Орден святого благоверного князя Даниила Московского]] ([[Рус православие сиркәүе|РПЦ]], [[2008 йыл]]) — ''конфессия-ара тыныслыҡ һәм татыулыҡты нығытҡаны өсөн''&lt;ref&gt;[http://www.sedmitza.ru/news/476298.html Глава Центрального духовного управления мусульман России Талгат церковным орденом св. князя Даниила Московского, II степени]&lt;/ref&gt;.

=== Башҡа наградалары ===
* Өфө ҡалаһының почётлы гражданы.
* «Рәсәй енәйәт-башҡарма системаһына 140 йыл» юбилей миҙалы (2019 йыл, Рәсәй УФСИН)
* «Башҡортостан Республикаһы төҙөлөүенең 100 йыллығы» юбилей миҙалы (2019 йыл, Башкоростан Республикаһы)
* «Законлылыҡты нығытыуға индергән айырым өлөшө өсөн» Почет билдәһе (Дәүләт Йыйылышы-Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы, 2018 йыл)
* I дәрәжә «Хеҙмәт батырлығы» Почет билдәһе, Геройҙарҙың, Дәүләт наградалары һәм «Рәсәй хеҙмәт батырлығы» Дәүләт премияһы лауреаттарының Бөтә Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы (2017 йыл)
* Хабаровск крайының Почетлы билдәһе (2016 йыл)
* Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһының Почет грамотаһы (2014 йыл)
* «Иман һәм Тоғролоҡ» ордены, Андрей Первозванный Халыҡ-ара премияһы лауреаты (Андрей Первозванный Фонды, [[13 декабрь]] [[2013 йыл]]) — ''Рәсәйҙәге дин-ара татыулыҡты нығытыуға йүнәлтелгән күп йыллыҡ хеҙмәте өсөн.''
* «Бөтә халыҡ батырлығы юбилейы. 1613—2013» Император миҙалы (2013 йыл)
* «Эске эштәр министрлығына ярҙамы өсөн» түш билдәһе. Рәсәй эске эштәр Министры Рәшит Нургалеев бойороғо менән (2010 йыл)
* «Тыныслыҡ һәм хәйриә эшмәкәрлеге өсөн» алтын миҙалы. Рәсәй Федерацияһы Президенты бойороғо менән (2007 йыл).
* «Рәсәйҙе үҙебеҙҙең эшебеҙ менән ҙурлайбыҙ» Минин һәм Пожарский ордены (2004 йыл)
* «Енәйәт-башҡарыу системаһын нығытҡан өсөн» көмөш миҙалы Рәсәй юстиция министры бойороғо (2002 йыл)
* Урыҫ биография институты тарафынан дин-ара бәйләнештәрҙе нығытҡаны һәм тыныслыҡ '''урынлаштырыу''' эшмәкәрлеге өсөн «Дин» (2001 йыл) номинацияһында «Йыл кешеһе-2001» булараҡ номинацияланған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|75937}}{{V|19|12|2021}}  
* [http://www.religio.ru/dosje/18/29.html Таджуддин Талгат.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531113038/http://www.religio.ru/dosje/18/29.html |date=2019-05-31 }} Сайт «Мир религий»
* {{Youtube|YXRfKkEetSc|Выступление Т. Таджуддина на 4-м Всемирном курултае башкир}}

[[Категория:Әл-Әзһәр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:РПЦ «Дан һәм Намыҫ» орденының кавалерҙары]]
[[Категория:Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан) кавалерҙары]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡазанда тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1948 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>bnlrq95y4ix97ub7jk70lsbtxz7y88c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303291</id>
      <parentid>1303290</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T16:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1303291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24191" sha1="j166yz17u7ypdbyt133olkj9k6vergp" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Тәлғәт Тажетдин''' ('''[[Тажетдинов Тәлғәт Сафа улы]]''', {{Lang-tt|Тәлгать Сафа улы Таҗетдинев}}; [[12 октябрь]] [[1948 йыл]], [[Ҡазан]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] дин әһеле. [[Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты]] рәйесе, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] Юғары [[Мөфтөй|мөфтөйө]].

== Биографияһы ==
Тәлғәт Сафа улы Тажетдинов 1948 йылдың 12 октябрендә [[Татарстан Республикаһы|Татар АССР-ының]] баш ҡалаһы [[Ҡазан]]да тыуған.&lt;ref&gt;[http://www.islamtat.ru/news/2007-08-30-370 ТАЛГАТ ТАДЖУТДИН ]&lt;/ref&gt; Атаһы — йөк машинаһы йөрөтөүсе, әсәһе заводта эшләгән.

1966 йылда [[Бохара]] ҡалаһындағы «Ғәрәп Донъяһы» [[Мәҙрәсә|мәҙрәсәһенә]] уҡырға инә. Бында юғары дини белем ала, 1973 йылда бишлегә тамамлай.

1978 йылда [[Ҡаһирә]]лә [[Әл-Әзһәр университеты|әл-Азхар ислам университетында]] белем ала. Ҡазандың &quot;[[Әл-Мәржәни мәсете]]&quot;ндә 1973 йылда — икенсе, 1978 йылда беренсе имам-хатиб итеп һайлана.

1980 йылдың 19 июнендә [[СССР]]-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары Диниә назаратының рәйесе һәм мөфтөйө итеп һайлана.

1990 йылдың майында СССР мосолмандары дини идаралыҡтары башлыҡтары (1991 йылға тиклем улар 4) кәңәшмәһендә СССР-ҙың мосолман ойошмаларының Халыҡ-ара бәйләнештәр идаралығы (1991 йылдан Мосолман ойошмаларының тышҡы бәйләнештәре ассоциацияһы) рәйесе итеп һайлана, әлеге көнгә тиклем уның рәйесе була.

1990 йылдың 6-8 июнендә [[Өфө]] ҡалаһында үткән СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының V съезында яңынан СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары Диниә назаратының рәйесе һәм мөфтөйө итеп һайлана.
[[Файл:Vladimir_Putin_21_February_2001-2.jpg|слева|мини|254x254пкс|&lt;small&gt;Был фотоһүрәттә (һулдан уңға): Пандито Хамбо лама Дамба Аюшеев, Юғары мөфтөй Тәлғәт Тажетдин, Мәскәү һәм бөтә Русь патриархы Алексий II һәм президент [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]], 2001 йыл&lt;/small&gt;]]
1992 йылда Рәсәй мосолмандарының VI ғәҙәттән тыш съезында СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары Диниә назараты структураһын [[Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты|Рәсәй]] һәм БДБ-ның Европа илдәре [[Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты|мосолмандары Үҙәк Диниә назараты]] тип үҙгәртеп ҡороу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Эре төбәктәрҙең дин үҙәктәре (мухтасибаттар) мосолмандарҙың диниә назараты тип үҙгәртелә (әлеге ваҡытта илленән ашыу мөфтиәт) һәм Юғары мөфтөй дәрәжәһе индерелә, ул Тәлғәт Тажетдинға бирелә.

[[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] ҡарамағындағы Дини берләшмәләр менән бәйләнеш буйынса совет ағзаһы, Рәсәй дин-ара совет президиумы ағзаһы, БДБ-ның Дин-ара советы президиумы ағзаһы, БДБ илдәре мосолмандарының консультатив советы ағзаһы, Рәсәй Федерацияһы Милли хәрби фондының попечителлек советы ағзаһы.

[[2003 йыл]]дың март айында диниә назаратының Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назаратын Изге Рәсәй ислам Үҙәк Диниә назараты тип үҙгәртергә тәҡдим итә, шулай уҡ [[Рәсәй Федерацияһы]] биләмәһендә католик епархиялар ойоштороуға ҡаршы сығыш яһай, «…Рәсәйҙә күп быуаттар инде традицион конфессияларҙың берҙәм дини арауығы бар: православие, ислам, иудаизм һәм буддизм, шуға күрә, башҡа дини лидерҙарҙы (уларға папа ла инә) саҡырғанда, беҙ мотлаҡ конфессиялар араһындағы мөнәсәбәттәрҙә бәхәсле мәлдәрҙе иҫәпкә алырға һәм беҙҙең илдең православие динендәге һәм мосолмандары араһындағы йылы мөнәсәбәттәр тураһында иҫтә тотрға тейешбеҙ» тип белдерә.
[[Файл:Putin_and_Talgat_Tadzhuddin_in_2003.jpg|мини|249x249пкс|В. В. Путин һәм Тәлғәт Тажетдин 2003 йылда]]
[[2013 йыл]]дың октябрендә Өфө ҡалаһында Юғары мөфтөй Тәлғәт Тажетдинға 65 йәш һәм император Екатерина II Указы менән 1788 йылда нигеҙ һалынған һәм Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты вариҫы булып торған &quot;Ырымбур мосолман дини йыйылышы&quot;ның 225 йыллығына арналған тантана үтә. Унда донъяның 33 иленән 500-ҙән ашыу ҡунаҡ һәм Рәсәй Федерацияһының 40-тан ашыу субъектынан делегаттар ҡатнаша. Байрам тантанаһында [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] Владимир Путиндың ҡатнашыуы үҙәк ваҡиға була. Тантаналы сара сиктәрендә Дәүләт башлығының Тәлғәт Тажетдин менән осрашыуы үтә.

1989 йылдан башлап Юғары мөфтөй Тәлғәт Тажетдин йыл һайын Болғар ҡалаһына (Татарстан Республикаһының Спас районы) — &quot;Изге Болғар Шокер Джиена (Болғарҙағы Изге рәхмәт соборы&quot;на) хаж ҡылыу сәфәрен ойоштороусы. Сара хәҙерге заман татарҙарының ата-бабалары, Волга буйы болғарҙары һәм 922 йылда Болғар ҡалаһында Алмуш хан тарафынан ислам динен ҡабул итеү йыллығына арнала. Собор ваҡыт үтеү менән Рәсәй сиктәренән сыға һәм халыҡ-ара масштаб ала. Мәҫәлән, Булғар Соборы-2015-тә 20-нән ашыу илдән 50 мең самаһы мосолман була.

Тәлғәт Тажетдин хәҙерге ваҡытта [[ЮНЕСКО]]-ла, [[Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы|Ислам конференцияһы ойошмаһында]], Мосолмандарҙың Европа лигаһында һәм башҡа эре халыҡ-ара ойошмаларҙа Рәсәй Федерацияһы мосолмандарының рәсми вәкиле булып тора.

Юғары Мөфтөй Тәлғәт Тажетдин татар халҡының болғарҙарҙан килеп сығышы тураһында фекерҙе яҡлай, һәм татарҙарға үҙҙәренең тарихи үҙаңын — болғарҙар (иҙел болғарҙары) ҡайтарыу кәрәклеге хаҡында күп тапҡыр белдерә. Ул бындай белдереү менән киң мәғлүмәт сараларында, телевидениела, интернетта һәм шәхси сығыш яһай.

Мәҫәлән, 2001 йылда [[София]]ла (Болгария Республикаһы) халыҡ-ара конференцияла былай тип белдерә: «Беҙҙе былай ҙа татарҙар тип үсекләйҙәр, ысынында беҙ болгарҙар. Ә болғарҙар — булғарҙарҙың яҡын туғандары. Тик берәүҙәре Волгала ҡалған, ә башҡалары артабан, Дунайға киткән һәм славяндар менән аралашҡан». Был белдереү үҙәк болғар республика телевидениеһы аша күрһәтелә һәм урындағы гәзиттәрҙә баҫылып сыға. Мәғлүмәт Рәсәй киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртыла, мәҫәлән. «Российская газета», 03.10.2001

2015 йылдың 24 декабрендә Тәлғәт Тажетдин үҙенең урынына Татарстан мөфтөйө Сәмиғуллин Камилды тәғәйенләп, үҙ посынан китергә ниәтләүен белдерә. Был хаҡта ул Болгарҙа, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең (Мәүлит ән-Нәби) тыуған көнөнә арналған тантаналы саралар ваҡытында журналистарға һөйләй&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate=2015-12-29|title=Верховный муфтий России Талгат Таджуддин заявил о намерении покинуть свой пост // ВЛАСТЬ {{!}} новости башинформ.рф|url=http://www.bashinform.ru/news/800123-verkhovnyy-muftiy-rossii-talgat-tadzhuddin-zayavil-o-namerenii-pokinut-svoy-post/|publisher=www.bashinform.ru}}&lt;/ref&gt;. Әммә 2016 йылдың 20 февралендә Өфөлә мосолмандарҙың Үҙәк диниә назараты президиумының киңәйтелгән ултырышында, К. Сәмиғуллиндың баш тартыуы менән бәйле, уны Рәсәйҙең Юғары мөфтөйө вазифаһына тәғәйенләү тураһында фарман-ҡарар юҡҡа сығарыла. Шулай итеп, Т. Тажетдин үҙенең вазифаһында ҡала&lt;ref&gt;[http://tass.ru/obschestvo/2685001 Талгат Таджуддин остается на посту верховного муфтия России по решению президиума ЦДУМ] // [[ТАСС]], 20.02.2016&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Өйләнгән, ике ул һәм өс ҡыҙы бар:

* Ҡатыны Сания Әбдерәүеф ҡыҙы (Сания Абдрауфовна), уның менән 50 йылдай йәшәй. Ул шулай уҡ Ҡаҙанда тыуып үҫкән, уның атаһы Ҡаҙанда [[Әзим мәсете|Әзим мәсетенең]] имам-хатибы булып хеҙмәт иткән.
* Иң өлкән ҡыҙҙары Нәилә ([[1969 йыл]]да тыуған) ире һәм биш балаһы менән Өфөлә йәшәй.
* Ҡыҙы Зөлфиә ([[1970 йыл]]да тыуған), шулай уҡ ғаиләһе менән Өфөлә йәшәй, ире менән өс бала үҫтерәләр. Кейәүҙәре Наил банк системаһында эшләй.
* Улы Зөфәр ([[1972 йыл]]да тыуған) урта мәктәптән һуң Өфө мәҙрәсәһен тамамлай, Төркиәлә уҡый. Мосолмандарҙың Үҙәк Диниә назараты типографияһы директоры булып эшләй.
* Улы Мөхәммәт ([[1976 йыл]]да тыуған) урта мәктәпте тамамлағандан һуң Кувейтта уҡый. Рәсәй мосолмандары үҙәк диниә назараты хакимиәте етәксеһе, Башҡортостан Республикаһы мосолмандарының республика диниә назараты башлығы, ғәрәп телен белә.
* Улы Ғүмәр ([[1979 йыл]]да тыуған) урта мәктәпте тамамлағандан һуң Төркиәлә уҡый.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
=== Дәүләт наградалары ===
* III дәрәжә «Ватан алдында хеҙмәттәре өсөн» ордены ([[29 апрель]] [[2019 йыл]]) — ''рухи мәҙәниәт үҫешенә, йәмғиәттә милләт-ара һәм конфессия-ара тыныслыҡ һәм татыулыҡты нығытыуға индергән ҙур өлөшө өсөн''
* IV дәрәжә «Ватан алдында хеҙмәттәре өсөн» ордены ([[19 октябрь]] [[2013 йыл]]) — ''өлгәшкән хеҙмәт уңыштары, әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн''
* [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет ордены]] ([[12 октябрь]] [[2008 йыл]]) — ''халыҡтар араһында дуҫлыҡты нығытыуға һәм рухи мәҙәниәт үҫешенә индергән хеҙмәттәре өсөн''&lt;ref&gt;[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=48230 Указ Президента Российской Федерации от 12 октября 2008 года № 1456 «О награждении орденом Почёта Таджуддинова Т. С.»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;
* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ Ордены]] ([[21 сентябрь]] [[1998 йыл]]) — ''халыҡтар араһындағы дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға ҙур өлөш индергәне өсөн''&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120907013556/www.pravoteka.ru/pst/1051/525429.html Указ Президента Российской Федерации от 21 сентября 1998 года № 1122 «О награждении орденом Дружбы Таджуддинова Т. С.»]&lt;/ref&gt;.

=== Рәсәй Федерацияһы субъекттары наградалары ===
* [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] (2020 йыл, Башҡортостан)&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/1463801-glava-tsdum-rossii-talgat-tadzhuddin-otmechaet-svoe-40-letie-na-postu-verkhovnogo-muftiya/ Глава ЦДУМ России Талгат Таджуддин отмечает свое 40-летие на посту Верховного муфтия. ИА «Башинформ», 2020, 19 июня]{{V|19|06|2020}}&lt;/ref&gt;
* «Марий Эл алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы (2019 йыл, Марий Эл Республикаһы)
* Татарстан Республикаһының «Дуҫлык» ордены (2018 йыл, Татарстан Республикаһы)
* [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн»]] ордены (2018 йыл, Башҡортостан Республикаһы)
* I дәрәжә «Намыҫ һәм Дан» отличие билдәһе (2017 йыл, Астрахан өлкәһе)
* «Астрахан өлкәһе алдындағы хеҙмәттәре өсөн» миҙал ордены (2016 йыл, Астрахан өлкәһе)
* Киров өлкәһе Хөкүмәтенең Почет грамотаһы (2013 йыл, Киров өлкәһе)
* «Силәбе өлкәһе алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» отличие билдәһе (2010 йыл, Силәбе өлкәһе)
* [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] ([[2008 йыл]], Башҡортостан)&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2008/10/14/reg-bashkortostan/religiya.html Верное дело. Правительство республики пообещало поддержку духовным лидерам традиционных конфессий]&lt;/ref&gt;.
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (1998 йыл, 2025 йыл).

=== Сит ил наградалары ===
* Мысырҙың I дәрәжә Фән һәм сәнғәт ордены (2026)&lt;ref&gt;{{cite web|author=Лейсан Закирова|datepublished=27 августа 2026 года |url=https://www.bashinform.ru/news/social/2026-08-27/prezident-egipta-vruchil-verhovnomu-muftiyu-rossii-orden-4662238|title=Президент Египта вручил Верховному муфтию России орден|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-08-27}}&lt;/ref&gt;

=== Конфессиональ бүләктәре ===
* I дәрәжә Намыҫ һәм Дан ордены (2018 йылда, Рус православие сиркәүе)
* «Әл-'Иззат» ордены «Әбүбәкер радыяЛЛаһу' анһу» дәрәжәһе (23 октябрь 2018, [[Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты|Диниә назараты]])&lt;ref&gt;[http://www.cdum.ru/about/nagrady/nagragdennie/6280/ Орден «Аль-’Иззат» («Слава, честь и достоинство») ЦДУМ России]&lt;/ref&gt;
* II дәрәжә Намыҫ һәм Дан ордены (РПЦ, [[13 октябрь]] [[2013 йыл]]) — дин-ара ''тыныслыҡ һәм татыулыҡты нығытыу буйынса эштәргә иғтибары өсөн''&lt;ref&gt;[http://www.patriarchia.ru/db/text/3335771.html Предстоятель Русской Церкви возглавил церемонию открытия XVII Всемирного русского народного собора]&lt;/ref&gt;. Урыҫ православие сиркәүе
* II дәрәжә [[:ru:Орден святого благоверного князя Даниила Московского|Орден святого благоверного князя Даниила Московского]] ([[Рус православие сиркәүе|РПЦ]], [[2008 йыл]]) — ''конфессия-ара тыныслыҡ һәм татыулыҡты нығытҡаны өсөн''&lt;ref&gt;[http://www.sedmitza.ru/news/476298.html Глава Центрального духовного управления мусульман России Талгат церковным орденом св. князя Даниила Московского, II степени]&lt;/ref&gt;.

=== Башҡа наградалары ===
* Өфө ҡалаһының почётлы гражданы.
* «Рәсәй енәйәт-башҡарма системаһына 140 йыл» юбилей миҙалы (2019 йыл, Рәсәй УФСИН)
* «Башҡортостан Республикаһы төҙөлөүенең 100 йыллығы» юбилей миҙалы (2019 йыл, Башкоростан Республикаһы)
* «Законлылыҡты нығытыуға индергән айырым өлөшө өсөн» Почет билдәһе (Дәүләт Йыйылышы-Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы, 2018 йыл)
* I дәрәжә «Хеҙмәт батырлығы» Почет билдәһе, Геройҙарҙың, Дәүләт наградалары һәм «Рәсәй хеҙмәт батырлығы» Дәүләт премияһы лауреаттарының Бөтә Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы (2017 йыл)
* Хабаровск крайының Почетлы билдәһе (2016 йыл)
* Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһының Почет грамотаһы (2014 йыл)
* «Иман һәм Тоғролоҡ» ордены, Андрей Первозванный Халыҡ-ара премияһы лауреаты (Андрей Первозванный Фонды, [[13 декабрь]] [[2013 йыл]]) — ''Рәсәйҙәге дин-ара татыулыҡты нығытыуға йүнәлтелгән күп йыллыҡ хеҙмәте өсөн.''
* «Бөтә халыҡ батырлығы юбилейы. 1613—2013» Император миҙалы (2013 йыл)
* «Эске эштәр министрлығына ярҙамы өсөн» түш билдәһе. Рәсәй эске эштәр Министры Рәшит Нургалеев бойороғо менән (2010 йыл)
* «Тыныслыҡ һәм хәйриә эшмәкәрлеге өсөн» алтын миҙалы. Рәсәй Федерацияһы Президенты бойороғо менән (2007 йыл).
* «Рәсәйҙе үҙебеҙҙең эшебеҙ менән ҙурлайбыҙ» Минин һәм Пожарский ордены (2004 йыл)
* «Енәйәт-башҡарыу системаһын нығытҡан өсөн» көмөш миҙалы Рәсәй юстиция министры бойороғо (2002 йыл)
* Урыҫ биография институты тарафынан дин-ара бәйләнештәрҙе нығытҡаны һәм тыныслыҡ '''урынлаштырыу''' эшмәкәрлеге өсөн «Дин» (2001 йыл) номинацияһында «Йыл кешеһе-2001» булараҡ номинацияланған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|75937}}{{V|19|12|2021}}  
* [http://www.religio.ru/dosje/18/29.html Таджуддин Талгат.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190531113038/http://www.religio.ru/dosje/18/29.html |date=2019-05-31 }} Сайт «Мир религий»
* {{Youtube|YXRfKkEetSc|Выступление Т. Таджуддина на 4-м Всемирном курултае башкир}}

[[Категория:Әл-Әзһәр университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:РПЦ «Дан һәм Намыҫ» орденының кавалерҙары]]
[[Категория:Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан) кавалерҙары]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡазанда тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1948 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>j166yz17u7ypdbyt133olkj9k6vergp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Купфер Адольф Яковлевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181499</id>
    <revision>
      <id>1303306</id>
      <parentid>1107112</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T05:38:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17238" sha1="6auy1tb4aoe3m3xeq5s8vs8twfijp3z" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Купфер Адольф Яковлевич''' (''Adolph-Theodor Kupffer''; {{OldStyleDate2|17|января|1799|6}}, Митава, Курлянд губернаһы, [[Рәсәй империяһы]] — {{OldStyleDate2|4|июня|1865|23|мая}}, [[Санкт-Петербург]], [[Рәсәй империяһы]]) — академик, билдәле физик-химик, метролог, тәүге метрологик һәм тикшереүсе учреждение — [[Үлсәмдәр һәм ауырлыҡтарҙың төп палатаһы|өлгө үлсәмдәре һәм үлсәүҙәр Депоһына]] һәм Рәсәйҙәге төп физик обсерваторияға нигеҙ һалыусы.

== Биографияһы ==
1799 йылдың 6 (17) ғинуарында сауҙагәрҙәр ғаиләһендә тыуа, А. Я. Купферҙың бер туған 4 һеңлеһе һәм 11 ҡустыһы була. 1815 йылда Митава гимназияһын тамамлай (1815)&lt;ref&gt;Сначала учился в частной школе Фрюбурса, а с 14 лет в Митавской гимназии.&lt;/ref&gt; һәм [[Император Дерпт университеты|Дерпт университетының]] медицина факультетына уҡырға инә. Гимназияла уҡыған сағында уҡ унда тәбиғи фәндәргә ҡыҙыҡһыныу уяна, һәм 1816 йылдың яҙында ул Германияға китә һәм [[Гумбольдт исемендәге Берлин университеты|Берлин университетында]] (С. Х. Вейстан һабаҡ ала) минерология фәнен өйрәнә башлай. Һуңынан ул [[Гёттинген университеты|Гёттингендә]] ғәмәли химия менән шөғөлләнә, унда шулай уҡ [[Карл Фридрих Гаусс|Гаусстың]] астрономия буйынса лекцияларын тыңлай һәм 1820 йылда «De crystallonomico calculo» диссертацияһы өсөн философия докторы дәрәжәһенә өлгәшә.

Йыл ярым Парижда йәшәй (Гаи лекцияларын тыңлай) һәм 1822 йылдың йәйендә Санкт-Петербургҡа ҡайта. Лейб-медик Либошицаның минералдар коллекцияһы уға кристалдарҙа мөйөштәрҙе үлсәү тураһында тәүге ғилми эшен яҙыу мөмкинлеген бирә, был эше өсөн ул 1823 йылда Берлин Фәндәр академияһы премияһына лайыҡ була.

1823 йылда уға [[Ҡаҙан Император университеты|Ҡаҙан Император университетының]] физика һәм химия кафедраһы тәҡдим ителә, ләкин эшен башлағанға тиклем Халыҡ мәғарифы министрлығы уны профессор М. И. Симонов менән бергә Парижға университетҡа физика һәм астрономия ҡорамалдарын һатып алыу өсөн ебәрә. 1824 йылдың февраль айында [[Ҡазан|Ҡаҙанға]] килә һәм үҙ кафедраһында эш башлай; физика кабинетана һәм химия лобораторияһына (ә ҡайһы бер ваҡытта һәм «минераль» һәм «тәбиғи» кабинеттарға ла) мөдир булыу менән бергә химия, физика, ботаника, хатта минералогия буйынса лекциядар уҡый. Бер үк ваҡытта ер магнетизмы буйынса эштәр алып бара, 1828 йылда беренсе магнит обсерваторияһын булдыра: университет ихатаһында тимер бөтөнләй булмаған махсус бина төҙөлә, унда магнитометрҙар ҡуйыла.

1828 йылда Купфер Көньяҡ һәм Урта Урал буйлап сәйәхәт итә. Башҡа тораҡ пункттары менән бер рәттән [[Златоуст]], [[Мейәс]], [[Силәбе|Силәбелә]] була. Златоуст янындағы [[Урал тауҙары]]н ҡарап сығып, Архангель районы, тау теҙмәһен айырып күрһәтә — Үренге, Тағанай һәм Оло Йүрмә һырттары. Экспедициянан ҡайтҡас,Фәндәр академияһы тарафынан уны&quot;минералогия буйынса&quot; ординар академик итеп һайлап ҡуйылыуы тураһында белә һәм шул сәбәпле Петербургҡа күсенә. 1840 — физика буйынса.

1829 йылда Фәндәр академияһы [[Эльбрус]] тауҙары районын тикшереү өсөн махсус экспедиция ойоштора. Экспедицияға дөйөм етәкселек итеү А. Я. Купферға йөкмәтелә, алдарына ҡуйылған бурыстарҙың береһе — тауҙың тирә яғында һәм тау түбәһендә магнит яланын үлсәү. Эльбруста үткәрелгән магнит күҙәтеүҙәре барышында тәүге тапҡыр тауға юғарыраҡ күтәрелгән һайын магнит яланының көсө кәмей барыуы асыҡлана. Шул уҡ йылда Петербургта Петропавловск ҡәлғәһенең төньяҡ стеналары артында магнит обсерваторияһы өсөн бина төҙөлә, уны «магнитлы бина» тип йөрөтәләр&lt;ref&gt;В 1841 году магнитная обсерватория была перенесена на 23 линию Васильевского острова, объединена с метеорологической и получила название магнитно-метеорологической обсерватории.&lt;/ref&gt;.

1833 йылда А. Я. Купфер Урал тауҙарына сәйәхәте барышында яҙып барған көндәлектәре нигеҙендә «Уралға 1828 йылда ойошторолған сәйәхәт» тип аталған китабын француз телендә нәшер итә. 1834 йылда китаптың бер экземпляры император [[Николай I|Николай Беренсегә]] бүләк ителә. Әлеге ваҡытта был китап [[Екатеринбург]] тарихи-крайҙы өйрәнеү музейының һирәк осраған документтар фондында һаҡлана.

Купфер Рәсәйҙең бөтә территорияһында берҙәм үлсәү системаһын индерергә тәҡдим итә. Төп үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр буйынса комиссия 1832—1842 йылдарҙа эштәрҙе башҡарыусы була. Купфер Рәсәйҙә үлсәмдәрҙең фәнни нигеҙләнгән системаһын һәм масса һәм оҙонлоҡ берәмектәренең — тәүге эталондарын — платина фунттың һәм сажиндың, шулай уҡ күләмдең (биҙрә һәм четверик (түтәрәм)) өлгө үлсәмдәрен булдырыуға етәкселек итә. Уның 1835 йылдағы эш һөҙөмтәләре Юғары Указ менән законлаштырыула; улар «pour de la les mesures Travaux Comission fixer les poids et etc.» (СПб., 1841) хеҙмәтендә баҫыла. Купферҙың аныҡ эшләүенә Фәндәр академияһы механигы Гиргенсон булышлыҡ итә, ул комиссия өсөн бер нисә үлсәү приборын эшләй.

1841 йылдың 11 ғинуарынан — «физика өлөшө» буйынса ординар академик (вафат булған Г. Ф. Паррот урынына).

1849 йылда Төп физика обсерваторияһының беренсе директоры итеп тәғәйенләнә..

1845 йылдың 19 сентябренән (1 октябрь) Урыҫ география йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы&lt;ref&gt;Временный устав Русского географического общества. — {{СПб}}, 1845. — [4], 20 с.&lt;/ref&gt;. Купфер 1846 йылда Лондон король йәмғиәтенең сит ил ағзаһы итеп һайлана. 1851 йылда тулы хоҡуҡлы статский советник була.

Шулай уҡ А. Я. Купфер [[Төп педагогия институты]]нда һәм Тау корпусында физика буйынса лекциялар уҡый (1829 йылдың 30 июленән 1851 йылдың 1 июленә тиклем физика кафедраһын етәкләй һәм атҡаҙанған профессор дәрәжәһендә эштән сыға).

1859 йылда Брадфордта Халыҡ-ара үлсәм, үлсәүҙәр һәм тәңкәләр буйынса берҙәм система индереү ассоциацияһы съезында Рәсәй вәкиле була.

1857 йылда Рәсәй һәм Франция метеорология мәғлүмәттәре менән алмаша башлай. Купфер һөйләшеп килешеү өсөн сит илгә китә һәм 1865 йылда ҡышында бөтә Европа илдәре араһында[[телеграф]] аша мәғлүмәттәр менән алмашыу тураһында килешеү төҙөүгә өлгәшә. Купфер ғәмәлдә һауа торошо хеҙмәттәрен берләштерә, әммә үҙенең хеҙмәт емештәрен файҙаланып өлгөрмәй. Март һыуыҡтары мәлендә обсерватория ҡыйығына [[Париж]]дан алып ҡайтҡан анемографты ҡуйғанда һалҡын тейҙереп, ике аә ғына ауырып ятҡандан һуң [[Пневмония|үпкә шешеүенән]] {{OldStyleDate3|23.5.1865}} йыл, вафат була. Ерләнгән [[Санкт-Петербург]]та Смоленск лютеран зыяратында ерләнә.

== Хеҙмәттәре ==
[[Файл:Могила_Купфера_А.Я..jpg|справа|мини|252x252пкс|Смоленск лютеран зыяратында А. Я. Купфер ҡәбере]]
Кристаллография, минералогия, металды өйрәнеү, метрология, ерҙең магнитизмы, метеорология өлкәһендә 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.

«Poggendorff’s Annalen», «Bulletins de l’Académie imp. des sciences» журналдарында һәм башҡа баҫмаларҙағы мәҡәләренән тыш ул тағы ла түбәндәге хеҙмәттәрҙең дә авторы:
* «Dissertatio de calculo crystallonomico» (Геттинген, 1821);
* «Preisschrift über genaue Messung der Winkel an Krystallen» (Берлин, 1826);
* «Voyage dans les environs du mont Elbrouz dans le Caucase» ({{СПб.}}, 1830);
* «Reise in die Umgegend des Berges Elborus in Kaukasus» ({{СПб.}}, 1830);
* «Handbuch der rechnenden Krystallonomie» ({{СПб.}}, 1831),
* «Voyage dans l’Oural entrepris en 1828» ({{СПб.}}, 1833; с атласом);
* «Магнетик һәм метеорологик күҙәтеүҙәрҙе алып барыу буйынса етәкселек» ({{СПб.}}, 1835; нем. перев. В. Дерингера, в «Corresp. Blatt des naturforschenden Vereins zu Riga», 1859);
* «Instructions pour faire des observations metéorologiques et magnétiques» ({{СПб.}}, 1836);
* «Tables psychrometriques et barométriques à l’usage des observatoires météorologiques de l’empire de Russie» ({{СПб.}}, 1841);
* «Выводы из метеорологических наблюдений, деланных в российском государстве» ({{СПб.}}, 1846);
* «Опытные исследования упругости металлов» ({{СПб.}}, 1860).

Быларҙан тыш Купфер 1850—1863 йылдарҙа түбәндәге хеҙмәттәрен дә баҫтырып сығара: «Annales de l’observatoire physique central de Russie 1847—1856» ({{СПб.}}, 1856—1858; 10 вып.) и «Compte rendu annuel».

== Наградалары ==
1-се дәрәжә Изге Анна (1864), 1-се дәрәжә Изге Станислав (1860), 3-сө дәрәжә Изге Владимир (1856) ордендары менән бүләкләнгән&lt;ref&gt;[http://kray.ucoz.ru/index/kupfer_adolf_jakovlevich/0-191 Родной край. Краеведение Южного Урала]&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
[[Файл:Russia_EWCS_№76_Geophysical_Observatory.jpg|справа|мини|400x400пкс|Рәсәйҙең почта конверты ]]

* 1999 йылда почта конверты сығарыла.
* 2009 йыл почта маркалары сығарыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-РБС|Купфер, Адольф Яковлевич|том=9|страницы=557—558}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Купфер, Адольф Яковлевич|том=XVII|страницы=56—57}}
* {{книга|автор=|ссылка=https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003976176?page=204&amp;rotate=0&amp;theme=white|заглавие=Биографический словарь профессоров и преподавателей Императорского Казанского университета : За сто лет (1804—1904) : В 2 ч.|ответственный=Под ред. заслуж. орд. проф. Н. П. Загоскина|год=1904|том=1|место=Казань|издательство=типо-лит. Имп. ун-та|страницы=391—393|ref=Биографический словарь профессоров и преподавателей}}
* {{книга |автор=[[Пасецкий, Василий Михайлович|Пасецкий В. М.]] |заглавие=Адольф Яковлевич Купфер, 1799—1865 |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001185092 |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1984 |страниц=208 |серия=[[Научно-биографическая серия]] |isbn= |тираж= |ref= }}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=72031 Данные на сайте Биография.ру]
* [http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Купфер,_Адольф_Яковлевич&amp;oldid=66947 Купфер Адольф Яковлевич]
* [http://vniim.ru/kupfer.html ВНИИМ :: Купфер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308144933/https://www.vniim.ru/kupfer.html |date=2022-03-08 }}
* [https://web.archive.org/web/20191014101010/https://www.cgms.ru/36/text/index.php?id=2&amp;t=74 ГГО. История создания]

{{start box}}
{{succession box|before=|after=[[Кемц, Людвиг Мартынович]]|title=Директор [[Главная геофизическая обсерватория|ГФО]]|years=1849—1865}}
{{end box}}
{{внешние ссылки}}

[[Категория:1917 йылға тиклем Рус география йәмғиәте ағзалары]]
[[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте сит ил ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы физиктары]]
[[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1865 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:4 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:1799 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>6auy1tb4aoe3m3xeq5s8vs8twfijp3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Захарова Мария Владимировна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183047</id>
    <revision>
      <id>1303298</id>
      <parentid>1303046</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T17:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42436-78</username>
        <id>48507</id>
      </contributor>
      <comment>путин - быдло, хуйло, казнокрад, трус и мелконогий дегенерат</comment>
      <origin>1303298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39482" sha1="js4spif7mtk6cqwuqhp8hzrcb5r66yc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Машка Захарова''' ([[24 декабрь]] [[1975 йыл]]) — грёбостная вонючка и алкоголичка, а не дипломат, Рәсәй Федерацияһы сит ил эштәре министрлығының матбуғат һәм мәғлүмәт департамент директоры,Рәсәй сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле (10 август 2015 йыл). Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе — дипломатик рангы эйәһе (2020)&lt;ref name=&quot;Посол1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202006080012|title=Указ Президента Российской Федерации от 08.06.2020 № 376 ∙ Официальное опубликование правовых актов ∙ Официальный интернет-портал правовой информации|publisher=publication.pravo.gov.ru|accessdate=2020-06-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Посол2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4373067|title=Захарова получила высший дипломатический ранг посла|publisher=Коммерсантъ|accessdate=2020-06-08}}&lt;/ref&gt;. Рәсәй сит ил эштәре министрлығының коллегия ағзаһы, [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]],[[Почёт ордены|Почёт]] ордендары кавалеры, тарих фәндәре кандидаты.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм ғаиләһе ===
Олатаһы — Захаров Юрий Иванович, милләте буйынса [[Мордвалар|мордвин]] ([[Эрзәндәр|эрзя]]),[[Һамар өлкәһе]] Степная Шентала ауылында тыуған.&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/2434326.html Захарова поделилась видео с исполнением национальной песни в Мордовии. Regnum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022070951/https://regnum.ru/news/2434326.html |date=2021-10-22 }}&lt;/ref&gt;
Атаһы — Захаров Владимир Юрьевич — дипломат, [[шәрҡиәт]]се, 1948 йылда Мәскәүҙә тыуған, 1971 йылда [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университеты]]н « ҡытай теле һәм әҙәбиәте» һөнәре буйынса тамамлай. 1980—2014 йылдарҙа СССР/Рәсәй Сит ил эштәре министрлығында эшләй, шул иҫәптән 1980—1993 йылдарҙа — [[СССР]]/Рәсәй [[Ҡытай]]ҙа илселеге секретары, 1997—2001 йылдарҙа — Рәсәйҙең Ҡытайҙағы илселегенең мәҙәниәт, мәғлүмәт һәм мәғариф буйынса кәңәшсеһе, 2001—2003 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Азия-Тымыҡ океан хеҙмәттәшлеге департаментының [[Шанхай  хеҙмәттәшлек ойошмаһы]] (ШОС) бүлеге мөдире, 2007—2010 йылдарҙа — ШОС Генераль секретары урынбаҫары, 2010—2012 йылдарҙа — Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының баш кәңәшсеһе, 2012—2014 йылдарҙа — Пекинда ШОС Секретариатының кәңәшсеһе, 2014 йылдан — [[Юғары иҡтисад мәктәбе]]нең донъя иҡтисады һәм донъя сәйәсәте факультетының Көнсығышты өйрәнеү мәктәбенең өлкән уҡытыусыһы, [[Ҡара диңгеҙ]]-Каспий өлкәһенең сәйәси тикшеренеүҙәр институты директоры&lt;ref&gt;[http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1146220740 Захаров Владимир Юрьевич, сайт ЦентрАзия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205095753/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1146220740 |date=2017-02-05 }}&lt;/ref&gt;.

Әсәһе — Ирина Владиславовна Захарова, ҡыҙ фамилияһы Мачулко&lt;ref&gt;{{YouTube|CyS9ivRavG8|Мария Захарова (МИД РФ): Разрыв отношений с Европой // Антонимы с Антоном Красовским|logo=1}}&lt;/ref&gt; — 1949 йылда тыуған, 1977 йылда [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]&lt;nowiki/&gt;ның тарих факультетының сәнғәт тарихы кафедраһын тамамлай, шунан һуң Пушкин һынлы сәнғәт музейында эшләй башлай. Әлеге ваҡытта эстетик тәрбиә биреү кафедраһының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1994 йылда Рәсәй сәнғәт академияһында «Традиционные основы китайской народной игрушки»&lt;ref&gt;[http://dlib.rsl.ru/viewer/01000286844 Просмотр документа — dlib.rsl.ru]&lt;/ref&gt; темаһына диссертация яҡлай, сәнғәт тарихы кандидаты, «Ғаилә төркөмдәре» етәксеһе, музыкаль программалар, эксперименталь проекттар етәксеһе, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы, Рәссамдар союзының Мәскәү ойошмаһы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://www.museyon.ru/references/people/zacharova_i_v.php/ Государственный музей изобразительных искусств имени А. С. Пушкина | «Мусейон» | Захарова И.В]&lt;/ref&gt;.

М. В. Захарова бала сағы [[Пекин]]да үтә, (атаһы дипломат булып эшләй), унда беренсе тапҡыр 1980-се йылдарҙа килә. Әсәһе ул ваҡытта Пекинда илселектең консуллыҡ участкаһында эшләй.

=== Карьераһы ===
1998 йылда Мария Захарова МГИМО-ның халыҡ-ара журналистика факультетын «Көнсығышты өйрәнеү һәм журналистика» һөнәре буйынса тамамлай, студент йылдарында Зубов бульварында Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының матбуғат үҙәгендә эшләй, һуңғы йылында Ҡытайҙа Рәсәй илселегендә стажировка үтә.

1998 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының «Дипломатический вестник» журналы редакцияһы хеҙмәткәре, һуңынан Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт һәм матбуғат департаментында эшләй&lt;ref name=&quot;РС&quot;&gt;''[[Шимов, Ярослав Владимирович|Шимов Я]].''[http://www.svoboda.org/content/article/27181134.html «Вы услышите, что такое российские „Грады“»]. // [[Радио Свобода]], 10.08.2015.&lt;/ref&gt;.

2003 йылда [[Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты]]нда тарих фәндәре докторы профессор А. А. Маслов ғилми күҙәтеүе аҫтында тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә «Трансформация осмысления символики празднования традиционного Нового года в современном Китае. Последняя четверть XX века» темаһына диссертация яҡлай&lt;ref&gt;Захарова, Мария Владимировна. [https://www.dissercat.com/content/transformatsiya-osmysleniya-simvoliki-prazdnovaniya-traditsionnogo-novogo-goda-v-sovremennom Трансформация осмысления символики празднования традиционного нового года в современном Китае: Последняя четверть XX в. : автореферат дис. … кандидата исторических наук : 07.00.03 / Рос. ун-т дружбы народов (РУДН)]. — Москва, 2003. — 26 с.&lt;/ref&gt;.

2003 йылдан 2005 йылға тиклем Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт һәм матбуғат департаментында киң мәғлүмәт сараларына оператив мониторинг бүлеге мөдире була. 2005 йылдан 2008 йылға тиклем — Рәсәйҙең [[Нью-Йорк]]тағы [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ндағы даими миссияһының Матбуғат хеҙмәте начальнигы.

[[Файл:Spokesperson_Psaki_Poses_in_a_New_Hat_With_Russian_Counterpart_and_Their_Respective_Bosses_(11930586556).jpg|мини|280x280пкс|&lt;center&gt;[[Лавров Сергей Викторович|Сергей Лавров]], Дженнифер Псаки,&lt;br&gt; Мария Захарова һәм Джон Керри.&lt;br&gt;[[Париж]], 13 ғинуар 2014 йыл&lt;center&gt;&lt;/center&gt;&lt;/center&gt;]]
2008—2011 йылдарҙа — Рәсәй федерацияһы сит ил эштәре министрлығы мәғлүмәт һәм матбуғат департаментында бүлек мөдире. 2011 йылдан 2015 йылдың 10 авгусына тиклем — Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт һәм матбуғат департаменты директоры урынбаҫары. Уның бурыстарына Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиленең брифингтар ойоштороу һәм үткәреү, социаль селтәрҙәрҙә Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының рәсми иҫәптәрен ойоштороу һәм сит ил эштәре министры [[Лавров Сергей Викторович|Сергей Лавровты]]ң сит илгә килеүенә (визиттарына) мәғлүмәти ярҙам күрһәтеү инә.&lt;ref name=&quot;РС&quot;/&gt;. Ул 2014 йылда департамент «Мәҙәниәт, киң мәғлүмәт саралары һәм киң мәғлүмәт саралары һәм киң мәғлүмәт саралары коммуникациялары» номинацияһында «Рунет премияһына» лайыҡ була, рәсми тантанала награда тапшырыла.


2015 йылдың 10 авгусында мәғлүмәт-матбуғат департаменты директоры итеп тәғәйенләнә. [[ОБСЕ]]-ға&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/web/guest/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/1648104 О назначении М. В. Захаровой директором департамента информации и печати МИД России]. [[Министерство иностранных дел Российской Федерации]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tsnews.ru/index.php/korotko-o-glavnom/item/10454-ofitsialnym-predstavitelem-mid-rossii-stala-anti-psaki-mariya-zakharova Официальным представителем МИД России стала «анти-Псаки» Мария Захарова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923171939/http://tsnews.ru/index.php/korotko-o-glavnom/item/10454-ofitsialnym-predstavitelem-mid-rossii-stala-anti-psaki-mariya-zakharova |date=2015-09-23 }}. tsnews.ru.&lt;/ref&gt; Рәсәйҙең даими вәкиле итеп тәғәйенләнгән Александр Лукашевичты алмаштыра, был вазифаны ведомство тарихында беренсе булып биләгән ҡатын-ҡыҙ була. Был вазифала ул журналистар өсөн аҙна һайын брифингтар үткәрә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы исеменән рәсми белдереүҙәр һәм комментарийҙар бирә.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|title=Брифинг официального представителя МИД России М.В.Захаровой|work=|publisher=[[МИД РФ]]|date=2017-02-03|url=http://www.mid.ru/ru/press_service/spokesman/briefings/-/asset_publisher/D2wHaWMCU6Od/content/id/2623713}}&lt;/ref&gt;.
 
2015 йылдың 24-25 сентябрендә [[Санкт-Петербург]]&lt;nowiki/&gt;та үткән [[Евразия]] ҡатын-ҡыҙҙар форумын әҙерләү буйынса Ойоштороу комитеты ағзаһы.

2015 йылдың 22 декабрендә 2-се класлы « ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе» дипломатик рангы бирелә. 2017 йылдың 26 декабренән — дипломатик рангы 1-се класлы «ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе»&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Путин присвоил Захаровой новый дипломатический ранг|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2017/12/26/n_10984088.shtml|work=Газета.Ru|accessdate=2017-12-26}}&lt;/ref&gt;. 2020 йылдың 8 июнендә — ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе рангы, юғары дипломатик рангы.

Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының коллегия ағзаһы.&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/sostav_kollegii Состав Коллегии МИД России / ][[МИД РФ|mid.ru]]&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең тышҡы һәм оборона сәйәсәте советы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://svop.ru/члены-совета-з/ Члены совета по внешней и оборонной политике России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314081905/http://svop.ru/%D1%87%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8B-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%B7/ |date=2022-03-14 }}&lt;/ref&gt;.

[[Инглиз теле|Инглиз]] һәм [[Ҡытай теле|ҡытай]] телдәрен белә.&lt;ref&gt;[https://ria.ru/politics/20150810/1175727607.html РИА «Новости», 10 августа 2015 года. Официальным представителем МИД России назначена Мария Захарова]&lt;/ref&gt;

2017 йылдың 26 ғинуарында карьераһының беренсе орденын ала. Кремлдә уға Рәсәй Президенты [[Владимир Путин]] [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]]&gt;н тапшыра. 30 билдәле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәрен, шул иҫәптән Захарованы бүләкләү тантанаһында Путин билдәләүенсә, бүләкләнеүселәрҙең барыһы ла юғары оҫталыҡ, тулы фиҙаҡәрлек менән эшләү һәм, иң мөһиме, маҡсаттарына ирешеү һәләте менән айырыла.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|title=Путин вручил госнаграды Захаровой и Ливанову|work=|publisher=ТВЦ|date=2017-01-26|url=http://www.tvc.ru/news/show/id/109087/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|title=Путин вручил Захаровой орден Дружбы|work=|publisher=Gazeta.ru|date=2017-01-26|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2017/01/25/n_9606803.shtml}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sputnik Беларусь&quot;&gt;{{Cite web|last=|title=Захарова оказалась в числе 30 россиян, получивших в четверг в Кремле государственные награды из рук президента страны|work=|publisher=Sputnik Беларусь|date=2017-01-26|url=http://sputnik.by/society/20170126/1027163045/zaharova-schitaet-chto-orden-ot-putina-pomozhet-kormit-ej-doch.html}}&lt;/ref&gt;.

=== Шәхси тормошо ===
Ире — Макаров Андрей Михайлович&lt;ref&gt;[https://svpressa.ru/persons/mariya-zaharova/ Мария Захарова. Дипломат, Представитель МИД России. Биография]&lt;/ref&gt; Рәсәй компанияһында менеджер булып эшләй, белеме буйынса инженер, эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә&lt;ref&gt;[https://news.rambler.ru/politics/41196688-zaharova-rasskazala-o-supruge/ «Он просто не публичный человек»: Мария Захарова заговорила о своем замужестве / ][[rambler.ru]]&lt;/ref&gt;.

2005 йылдың 7 ноябрендә Мария [[Нью-Йорк]]та эшләгән саҡта никахҡа инәләр&lt;ref name=&quot;Sputnik Беларусь&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Чесноков Э. [http://www.kp.ru/daily/26603/3622824/ Фотограф Николай Комиссаров: «Нью-Йоркская свадьба Марии Захаровой была трезвой!»] // [[Комсомольская правда]], 14.11.2016.&lt;/ref&gt;. Ҡыҙы Марьяна 2010 йылдың 30 июнендә тыуған&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/maria.zakharova.167/posts/10201459140070104 Пост на официальной странице Facebook] — [[Facebook]], 3.6.2013&lt;/ref&gt;.

=== Мауығыуҙары ===
Социаль селтәрҙәрҙең актив ҡулланыусыһы,&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/1950568.html Официальный представитель МИД России Мария Захарова не уйдёт из соцсетей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022080803/https://regnum.ru/news/1950568.html |date=2021-10-22 }}. [[REGNUM]].&lt;/ref&gt; шиғырҙар һәм йырҙар яҙа&lt;ref&gt;[http://ria.ru/society/20160330/1399751913.html Мария Захарова ответила Дмитрию Быкову в стихах] — [[РИА Новости]], 30.3.2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RBC&quot;&gt;[http://www.rbc.ru/society/23/06/2017/594c2ba69a7947603dd7d5c8?from=main Мария Захарова рассказала об истории создания песни с открытия ММКФ] — [[РБК]], 23.6.2017&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 22 июнендә Мәскәү халыҡ-ара кинофестивален (МИФФ) асыу тантанаһында йырсы Наргиз Закирова «Верните память» йырын башҡара, һүҙҙәре һәм музыкаһы авторы (Марал Якшиева&lt;ref name=&quot;RBC&quot;/&gt;менән берлектә) — Мария Захарова.&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2902520 Наргиз исполнила песню Марии Захаровой на открытии ММКФ] — [[Россия-24]], 23.6.207&lt;/ref&gt;. Йыр [[Сүриә]]&lt;nowiki/&gt;лә һәләк булған Рәсәй хәрбиҙәренә арналған. Композицияны яҙыуҙа Максим Фадеев ҡатнаша, ул Наргизды йырҙы башҡарыусы итеп тәҡдим итә. 29 июндә, фестивалде япҡанда, Александр Коган «Я ищу тебя» йырын башҡара, шиғыр һәм музыкаһын (Коган һәм композитор Виктор Дробыш авторҙаш) Захарова яҙа.&lt;ref&gt;[https://tass.ru/kultura/4376260 На закрытии ММКФ исполнили новую песню на стихи Марии Захаровой] — [[ТАСС]], 29.6.2017&lt;/ref&gt;. Никита Михалков Марияны фестиваль барышында йырҙы презентациялауға күндерә&lt;ref name=&quot;RG&quot;&gt;[https://rg.ru/2017/06/22/reg-cfo/na-otkrytii-mmkf-ispolnili-patrioticheskuiu-pesniu-marii-zaharovoj.html На открытии ММКФ исполнили патриотическую песню Марии Захаровой] — [[Российская газета]], 22.6.2017&lt;/ref&gt;.

== Баһа, тәнҡит ==
Полина Матвеева һәм Александр Братерский «Газета.ги» интернет-баҫма журналистары хәбәр итеүенсә, Захарова мәғлүмәт-матбуғат департаменты директоры булып килгәс, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы «икенсе телдә һөйләшә»: ғәҙәти чиновниктар хәҙер социаль селтәрҙәрҙә формаль булмаған һәм йыш ҡына бәхәсле белдереүҙәр менән бергә йәшәй, ә уның етәкселегендәге ведомство — Рәсәйҙең һәм сит илдәрҙәге төп яңылыҡтар таратыусыларҙың береһе. Немец гәзите Handelsblat билдәләүенсә, Захарова тәғәйенләнгәс, быға тиклем бик рәсми ведомство яңы, үткер тел стилен ҡабул итә, ул матбуғат бүлегенә генә түгел, министр Лавровҡа ла күсә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.inopressa.ru/article/14Apr2017/handelsblatt/pobel.html|title=Россия включает быдло-режим|publisher=Инопресса|author=Андре Баллен|first=|last=|date=2017-04-14|accessdate=2017-04-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.handelsblatt.com/politik/international/syrien-resolution-russland-schaltet-auf-poebel-modus/19670258.html|title=Russland schaltet auf Pöbel-Modus|publisher=Handelsblatt|author=André Ballin|first=|last=|date=2017-04-13|accessdate=2017-04-15|language=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170414074536/http://www.handelsblatt.com/politik/international/syrien-resolution-russland-schaltet-auf-poebel-modus/19670258.html |date=2017-04-14 }}&lt;/ref&gt;. «Свобода» радиостанцияһының мәғлүмәт хеҙмәте мөхәррире, тарих фәндәре кандидаты Ярослав Шимов үҙенең «Мәскәү эхоһы» радиостанцияһы сайтындағы «патриотик» блогына хас публицистик стиль тип атаны һәм уны халыҡ-ара темаларға совет гәзиттәре редакциялары менән сағыштырып, агрессив тип атай. Уның фекеренсә, Захарова Рәсәй дәүләт телеканалдарында телевизион сәйәси ток-шоуҙарҙа ҡатнашып һәм социаль селтәрҙәрҙә сәйәси мәсьәләләргә комментарийҙар биреп, билдәлелек ала.&lt;ref name=&quot;РС&quot;/&gt;.

[[Би-би-си]] журналистары Нортон Дженни һәм Ольга Ившина билдәләүенсә, «Көнбайыш менән мөнәсәбәттәрҙә Рәсәйҙең йәмәғәт йөҙө булараҡ, уның аралашыу стиле дипломатик стилдән тайпылып китә». Мария Захарованың ҡайһы бер белдереүҙәре киң мәғлүмәт сараларында резонанс тыуҙыра&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/russia/02nov2017/zaxarfake.html Захарова рассказала в телеэфире о приеме бен Ладена в Белом доме, которого на самом деле не было] «NEWSru.com», 11.2017&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Tom Embury-Dennis''. [http://www.independent.co.uk/news/world/europe/russian-government-foreign-ministry-jews-donald-trump-us-election-maria-zakharova-russia-a7424986.html Russian government spokesperson says 'the Jews' knew Donald Trump would win US election] «[[The Independent]]&lt;nowiki/&gt;», 19.11.2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2017/05/31/zaharova-predlozhila-finskomu-zhurnalistu-otpravitsia-v-chechniu-na-poisk-geev.html Захарова предложила финскому журналисту отправиться в Чечню на поиски геев] «[[Российская газета]]&lt;nowiki/&gt;», 31.05.2017&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 2 ноябрендә [[«Россия-1»]] каналында 60 минутлыҡ ток-шоуҙағы сығышында (фотоһүрәткә һылтанып, Хилли Клинтон Осман Бен Ладендың ҡулын ҡыҫыуын) һәм Осман бен Ладендың Аҡ йортта ҡабул итеүҙә булыуы тураһында әйтә. Был ялған булып сыға. Фотоһүрәттең төп нөсхәһендә Клинтон 2004 йылда һинд йырсыһы һәм музыканты Шубхашиш Мукерджи менән ҡул бирешә.&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2019-08-02|date=2017-12-28|title=Фейки года: кто и как нас обманывал в 2017-м|url=https://www.bbc.com/russian/features-42421898}}&lt;/ref&gt;

2019 йылдың ғинуарында Захарованың Анатолий Чубайс менән Рәсәйҙә фәҡирлектең сәбәптәре һәм ғәйеплеләре тураһында полемикаһы матбуғаттың иғтибарын йәлеп итә&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|title=«Про ваучер спросите у мамы с папой»: что Чубайс ответил Захаровой. Чубайс ответил Захаровой на свои слова о «бедности России»|work=|publisher=[[Gazeta.ru]]|date=2019-01-21|url=https://www.gazeta.ru/business/2019/01/21/12136693.shtml}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|title=Захарова «приняла капитуляцию» Чубайса в споре о бедности россиян|work=|publisher=[[Росбизнесконсалтинг]]|date=2019-01-21|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5c4611f19a7947cc3ea32532?from=newsfeed}}&lt;/ref&gt;.

== Санкция ==
2022 йылдың февраль аҙағында, Рәсәйҙең ДПР һәм ЛПР тип иғлан итеүен танығандан һуң, «Украинаның территориаль бөтөнлөгөн, суверенитетын һәм бойондороҡһоҙлоғон ҡаҡшатыусы» кеше булараҡ [[Европа берлеге]] санкцияларына эләгә.&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/62152d009a7947d8a422be89 ЕС лишил депутатов Госдумы шопинга в Милане и вечеринок в Сен-Тропе] // РБК, 22 фев 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://theins.ru/news/248789 Владимир Соловьёв, Маргарита Симоньян, Мария Захарова и Петр Толстой попали под европейские санкции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tvrain.ru/news/radio_svoboda_pod_sanktsii_es_popadut_margarita_simonjan_marija_zaharova_i_vladimira_solovev-548395/ «Радио Свобода»: под санкции ЕС попали Маргарита Симоньян, Мария Захарова и Владимир Соловьёв], 23 февраля 2022&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
[[Файл:Vladimir_Putin_and_Maria_Zakharova_(2017-01-26).jpg|мини|280x280пкс|&lt;center&gt;Бүләкләү [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ Ордены]].&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Мәскәү]], [[Мәскәү Кремле|Кремлдә]], 2017 йылдың ғинуарында 26&lt;center&gt;&lt;/center&gt;&lt;/center&gt;]]

* [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет Ордены]] (2020) ''— Рәсәй Федерацияһының тышҡы сәйәсәтен тормошҡа ашырыуға ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ намыҫлы дипломатик хеҙмәте өсөн'' .
* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ Ордены]] (2017)&lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/supplement/5155 Официальный сайт Президента России, 26 января 2017 года. Награждённые государственными наградами Российской Федерации]&lt;/ref&gt;.
* Рәсәй федерацияһы Президенты Почет грамотаһы (2013)

; Ведомстволарҙың

* Миҙал «Маршал Василий Чуйков» (Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы) (2017)&lt;ref&gt;[http://moo-ts.ru/%d0%b2%d1%80%d1%83%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%bc%d0%b5%d0%b4%d0%b0%d0%bb%d0%b8-%d0%bc%d0%b0%d1%80%d1%88%d0%b0%d0%bb-%d0%b2%d0%b0%d1%81%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%b9-%d1%87%d1%83%d0%b9%d0%ba/ Вручение медали «Маршал Василий Чуйков»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024154414/http://moo-ts.ru/%d0%b2%d1%80%d1%83%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%bc%d0%b5%d0%b4%d0%b0%d0%bb%d0%b8-%d0%bc%d0%b0%d1%80%d1%88%d0%b0%d0%bb-%d0%b2%d0%b0%d1%81%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%b9-%d1%87%d1%83%d0%b9%d0%ba/ |date=2017-10-24 }}&lt;/ref&gt;.

; Йәмәғәт наградалары

* PROBA премияһы лауреаты(Award for Achievement Lifetime номинацияһында) (2018) — ''тармаҡ үҫешенә тос өлөш индергәндәре өсөн''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pr-proba.ru/participation/laureatyi_konkursa|title=PROBA Awards, лауреаты конкурса 2018|accessdate=2019-07-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190708104018/http://www.pr-proba.ru/participation/laureatyi_konkursa |date=2019-07-08 }}&lt;/ref&gt;.
* «Рәсәй журналистар берләшмәһе ышаныс грамотаһы» Рәсәй журналистар союзы (2017 йылдың 9 февралендә) ''— киң мәғлүмәт саралары менән эшендә асыҡлыҡ өсөн''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ruj.ru/news/novosti/xxv-blagotvoritelnyy-bal-pressy/|title=XXV Благотворительный Бал прессы|publisher=[[Союз журналистов России]]|accessdate=2017-02-16}}&lt;/ref&gt;.
* Йәмәғәт бәйләнештәрҙе үҫтереү өлкәһендәге «Серебряный Лучник» милли премияһының «Персонал» номинацияһындағы лауреаты (2017)&lt;ref&gt;[http://luchnik.ru/laureates/2017/ Серебряный лучник, лауреаты 2017 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170728175446/http://luchnik.ru/laureates/2017/ |date=2017-07-28 }}&lt;/ref&gt;.
* «Charmous» премияһы «Женщина Года» номинацияһында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://charmouse.com/ru/награждение-марии-захаровой/|title=21.04.2017 Награждение Марии Захаровой — charmouse.com|publisher=charmouse.com|accessdate=2017-09-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921144746/http://charmouse.com/ru/%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9/ |date=2017-09-21 }}&lt;/ref&gt;
* Мәскәү журналистар союзы наградаһы «Матбуғатта асыҡлыҡ өсөн» (2016)&lt;ref&gt;[http://ujmos.ru/luchshie-predstaviteli-smi-poluchili-nagradyi-na-prieme-soyuza-zhurnalistov-moskvyi/ Лучшие представители СМИ получили награды на приеме Союза журналистов Москвы | Союз журналистов Москвы]&lt;/ref&gt;.
* «Голос Мира» премияһы лауреаты («Журавли России») (2016)&lt;ref&gt;[http://belzhurros.ru/sample-page/награды-vi-литературно-музыкального-фе/ Награды VI литературно-музыкального фестиваля «Белые журавли России», 2016 год.]&lt;/ref&gt;.

; Рейтингылары

* «Медиалогия» компанияһы мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йылда Рәсәй блогерҙары араһында цитаталар рейтингында икенсе урын.
* [[Би-би-си|Би-би-си версияһы буйынса, 2016 йылда донъяның иң абруйлы йөҙ ҡатын-ҡыҙ рейтингында]].&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-38012048 BBC 100 Women 2016: Who is on the list?] — [[BBC News]], 21.11.2016&lt;/ref&gt;
* «Медиалогия» компанияһы мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙарының медиарейтингыһында йыл эсендә алтынсы урын (2015 йылдың марты — 2016 йылдың марты).

== Дипломатик рангы ==
* Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе (Рәсәй Федерацияһы Президенты указы менән 2020 йылда 8 июнь, № 376)&lt;ref name=&quot;Посол1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Посол2&quot;/&gt;.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
* {{Мәҡәлә|автор=Алешина И., Захарова М. В.|страницы=60—63|archiveurl=|ref=Алешина, Захарова|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=3|заглавие=Игрушки и праздники [о традициях и обычаях китайцев]|выпуск=|том=|год=2000|издательство=|место=|тип=|издание=[[Азия и Африка сегодня]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Захарова М. В.|страницы=164—169|archiveurl=|ref=Захарова|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=6|заглавие=Чуньцзе – праздник Нового года [Китай]|выпуск=|том=|год=2000|издательство=|место=|тип=|издание=[[Проблемы Дальнего Востока]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Захарова М. В.|страницы=136—142|archiveurl=|ref=Захарова|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=1|заглавие=Храмовые ярмарки в современном Китае|выпуск=|том=|год=2010|издательство=|место=|тип=|издание=[[Проблемы Дальнего Востока]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Е. В., Мельникова А. В.|заглавие=Медийные лица внешней политики США и России: Дж. Псаки vs М. Захарова|ссылка=http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/pep/2016/10/politics/martynenko-melnikova.pdf|издание=Общество: политика, экономика, право|тип=журнал|год=2016|номер=10|doi=|issn=2223-6392|ref=Мартыненко, Мельникова}}
* {{Мәҡәлә|автор=Горбачёва Е. Н.|заглавие=Речевой жанр «дипломатический комментарий» с позиций дискурсивной перформативности|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/rechevoy-zhanr-diplomaticheskiy-kommentariy-s-pozitsiy-diskursivnoy-performativnosti|издание=Коммуникативные исследования|тип=журнал|год=2016|номер=2 (8)|страницы=7—16|issn=2413-6182|ref=Горбачёва}}

== Һылтанмалар ==
 
* [http://www.mid.ru/press_service/dip/director Биография Марии Захаровой] на сайте МИД России
* [https://echo.msk.ru/blog/mzakharova/ Блог] Мария Захарова на радио «Эхо Москвы»
* [https://echo.msk.ru/programs/personalno/1683438-echo/ «Особое мнение». Вацлав Радзивинович и Мария Захарова,] // Радио «[[:ru:Эхо Москвы|Эхо Москвы]]&lt;nowiki/&gt;», эфир 30 декабря 2015 г.
* ''Михаил Соколов''. [https://www.svoboda.org/a/27635343.html «Лицом к событию». Голос МИДа. Гость — Мария Захарова] // [[:ru:Радио «Свобода»|Радио «Свобода»]], эфир 26 марта 2016 г.
* ''Константин Бенюмов'' при участии ''Эмили Тамкин''. [https://meduza.io/feature/2018/10/22/esli-zhenschina-hochet-voyti-ey-nado-otkryt Если женщина хочет войти, ей надо открыть.] // ''[[:ru:Meduza|Meduza]]'', 22.10.2018
* {{Cite episode|title=Мария Захарова: всё не зря|url=http://www.radiorus.ru/brand/episode/id/57101/episode_id/2046827/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323194651/http://www.radiorus.ru/brand/episode/id/57101/episode_id/2046827/ |date=2019-03-23 }}
* [[:ru:Илья Яшин|Илья Яшин]]: [https://www.youtube.com/watch?v=8HeraFpNmX0 Министерство не твоих собачьих дел. История Марии Захаровой] YouTube, 20.10.2021
[[Категория:Тарих фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:XXI быуат журналистары]]
[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:Рәсәй журналистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1975 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>js4spif7mtk6cqwuqhp8hzrcb5r66yc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303307</id>
      <parentid>1303298</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T06:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-42436-78|~2026-42436-78]] ([[User talk:~2026-42436-78|әңгәмә]]) төҙәтеүе [[User:Айсар|Айсар]] ҡатнашыусыһының һуңғы өлгөһөнә кире ҡайтарылды</comment>
      <origin>1303046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39519" sha1="4u0fhrdcm73ih82rtbsuc3tmt22a137" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мария Владимировна Захарова''' ([[24 декабрь]] [[1975 йыл]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] дәүләт хеҙмәткәре, дипломат, Рәсәй Федерацияһы сит ил эштәре министрлығының матбуғат һәм мәғлүмәт департамент директоры,Рәсәй сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле (10 август 2015 йыл). Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе — дипломатик рангы эйәһе (2020)&lt;ref name=&quot;Посол1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202006080012|title=Указ Президента Российской Федерации от 08.06.2020 № 376 ∙ Официальное опубликование правовых актов ∙ Официальный интернет-портал правовой информации|publisher=publication.pravo.gov.ru|accessdate=2020-06-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Посол2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4373067|title=Захарова получила высший дипломатический ранг посла|publisher=Коммерсантъ|accessdate=2020-06-08}}&lt;/ref&gt;. Рәсәй сит ил эштәре министрлығының коллегия ағзаһы, [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]],[[Почёт ордены|Почёт]] ордендары кавалеры, тарих фәндәре кандидаты.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм ғаиләһе ===
Олатаһы — Захаров Юрий Иванович, милләте буйынса [[Мордвалар|мордвин]] ([[Эрзәндәр|эрзя]]),[[Һамар өлкәһе]] Степная Шентала ауылында тыуған.&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/2434326.html Захарова поделилась видео с исполнением национальной песни в Мордовии. Regnum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022070951/https://regnum.ru/news/2434326.html |date=2021-10-22 }}&lt;/ref&gt;
Атаһы — Захаров Владимир Юрьевич — дипломат, [[шәрҡиәт]]се, 1948 йылда Мәскәүҙә тыуған, 1971 йылда [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университеты]]н « ҡытай теле һәм әҙәбиәте» һөнәре буйынса тамамлай. 1980—2014 йылдарҙа СССР/Рәсәй Сит ил эштәре министрлығында эшләй, шул иҫәптән 1980—1993 йылдарҙа — [[СССР]]/Рәсәй [[Ҡытай]]ҙа илселеге секретары, 1997—2001 йылдарҙа — Рәсәйҙең Ҡытайҙағы илселегенең мәҙәниәт, мәғлүмәт һәм мәғариф буйынса кәңәшсеһе, 2001—2003 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Азия-Тымыҡ океан хеҙмәттәшлеге департаментының [[Шанхай  хеҙмәттәшлек ойошмаһы]] (ШОС) бүлеге мөдире, 2007—2010 йылдарҙа — ШОС Генераль секретары урынбаҫары, 2010—2012 йылдарҙа — Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының баш кәңәшсеһе, 2012—2014 йылдарҙа — Пекинда ШОС Секретариатының кәңәшсеһе, 2014 йылдан — [[Юғары иҡтисад мәктәбе]]нең донъя иҡтисады һәм донъя сәйәсәте факультетының Көнсығышты өйрәнеү мәктәбенең өлкән уҡытыусыһы, [[Ҡара диңгеҙ]]-Каспий өлкәһенең сәйәси тикшеренеүҙәр институты директоры&lt;ref&gt;[http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1146220740 Захаров Владимир Юрьевич, сайт ЦентрАзия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205095753/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1146220740 |date=2017-02-05 }}&lt;/ref&gt;.

Әсәһе — Ирина Владиславовна Захарова, ҡыҙ фамилияһы Мачулко&lt;ref&gt;{{YouTube|CyS9ivRavG8|Мария Захарова (МИД РФ): Разрыв отношений с Европой // Антонимы с Антоном Красовским|logo=1}}&lt;/ref&gt; — 1949 йылда тыуған, 1977 йылда [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]&lt;nowiki/&gt;ның тарих факультетының сәнғәт тарихы кафедраһын тамамлай, шунан һуң Пушкин һынлы сәнғәт музейында эшләй башлай. Әлеге ваҡытта эстетик тәрбиә биреү кафедраһының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1994 йылда Рәсәй сәнғәт академияһында «Традиционные основы китайской народной игрушки»&lt;ref&gt;[http://dlib.rsl.ru/viewer/01000286844 Просмотр документа — dlib.rsl.ru]&lt;/ref&gt; темаһына диссертация яҡлай, сәнғәт тарихы кандидаты, «Ғаилә төркөмдәре» етәксеһе, музыкаль программалар, эксперименталь проекттар етәксеһе, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы, Рәссамдар союзының Мәскәү ойошмаһы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://www.museyon.ru/references/people/zacharova_i_v.php/ Государственный музей изобразительных искусств имени А. С. Пушкина | «Мусейон» | Захарова И.В]&lt;/ref&gt;.

М. В. Захарова бала сағы [[Пекин]]да үтә, (атаһы дипломат булып эшләй), унда беренсе тапҡыр 1980-се йылдарҙа килә. Әсәһе ул ваҡытта Пекинда илселектең консуллыҡ участкаһында эшләй.

=== Карьераһы ===
1998 йылда Мария Захарова МГИМО-ның халыҡ-ара журналистика факультетын «Көнсығышты өйрәнеү һәм журналистика» һөнәре буйынса тамамлай, студент йылдарында Зубов бульварында Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының матбуғат үҙәгендә эшләй, һуңғы йылында Ҡытайҙа Рәсәй илселегендә стажировка үтә.

1998 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының «Дипломатический вестник» журналы редакцияһы хеҙмәткәре, һуңынан Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт һәм матбуғат департаментында эшләй&lt;ref name=&quot;РС&quot;&gt;''[[Шимов, Ярослав Владимирович|Шимов Я]].''[http://www.svoboda.org/content/article/27181134.html «Вы услышите, что такое российские „Грады“»]. // [[Радио Свобода]], 10.08.2015.&lt;/ref&gt;.

2003 йылда [[Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты]]нда тарих фәндәре докторы профессор А. А. Маслов ғилми күҙәтеүе аҫтында тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә «Трансформация осмысления символики празднования традиционного Нового года в современном Китае. Последняя четверть XX века» темаһына диссертация яҡлай&lt;ref&gt;Захарова, Мария Владимировна. [https://www.dissercat.com/content/transformatsiya-osmysleniya-simvoliki-prazdnovaniya-traditsionnogo-novogo-goda-v-sovremennom Трансформация осмысления символики празднования традиционного нового года в современном Китае: Последняя четверть XX в. : автореферат дис. … кандидата исторических наук : 07.00.03 / Рос. ун-т дружбы народов (РУДН)]. — Москва, 2003. — 26 с.&lt;/ref&gt;.

2003 йылдан 2005 йылға тиклем Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт һәм матбуғат департаментында киң мәғлүмәт сараларына оператив мониторинг бүлеге мөдире була. 2005 йылдан 2008 йылға тиклем — Рәсәйҙең [[Нью-Йорк]]тағы [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ндағы даими миссияһының Матбуғат хеҙмәте начальнигы.

[[Файл:Spokesperson_Psaki_Poses_in_a_New_Hat_With_Russian_Counterpart_and_Their_Respective_Bosses_(11930586556).jpg|мини|280x280пкс|&lt;center&gt;[[Лавров Сергей Викторович|Сергей Лавров]], Дженнифер Псаки,&lt;br&gt; Мария Захарова һәм Джон Керри.&lt;br&gt;[[Париж]], 13 ғинуар 2014 йыл&lt;center&gt;&lt;/center&gt;&lt;/center&gt;]]
2008—2011 йылдарҙа — Рәсәй федерацияһы сит ил эштәре министрлығы мәғлүмәт һәм матбуғат департаментында бүлек мөдире. 2011 йылдан 2015 йылдың 10 авгусына тиклем — Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт һәм матбуғат департаменты директоры урынбаҫары. Уның бурыстарына Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиленең брифингтар ойоштороу һәм үткәреү, социаль селтәрҙәрҙә Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының рәсми иҫәптәрен ойоштороу һәм сит ил эштәре министры [[Лавров Сергей Викторович|Сергей Лавровты]]ң сит илгә килеүенә (визиттарына) мәғлүмәти ярҙам күрһәтеү инә.&lt;ref name=&quot;РС&quot;/&gt;. Ул 2014 йылда департамент «Мәҙәниәт, киң мәғлүмәт саралары һәм киң мәғлүмәт саралары һәм киң мәғлүмәт саралары коммуникациялары» номинацияһында «Рунет премияһына» лайыҡ була, рәсми тантанала награда тапшырыла.


2015 йылдың 10 авгусында мәғлүмәт-матбуғат департаменты директоры итеп тәғәйенләнә. [[ОБСЕ]]-ға&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/web/guest/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/1648104 О назначении М. В. Захаровой директором департамента информации и печати МИД России]. [[Министерство иностранных дел Российской Федерации]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tsnews.ru/index.php/korotko-o-glavnom/item/10454-ofitsialnym-predstavitelem-mid-rossii-stala-anti-psaki-mariya-zakharova Официальным представителем МИД России стала «анти-Псаки» Мария Захарова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923171939/http://tsnews.ru/index.php/korotko-o-glavnom/item/10454-ofitsialnym-predstavitelem-mid-rossii-stala-anti-psaki-mariya-zakharova |date=2015-09-23 }}. tsnews.ru.&lt;/ref&gt; Рәсәйҙең даими вәкиле итеп тәғәйенләнгән Александр Лукашевичты алмаштыра, был вазифаны ведомство тарихында беренсе булып биләгән ҡатын-ҡыҙ була. Был вазифала ул журналистар өсөн аҙна һайын брифингтар үткәрә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы исеменән рәсми белдереүҙәр һәм комментарийҙар бирә.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|title=Брифинг официального представителя МИД России М.В.Захаровой|work=|publisher=[[МИД РФ]]|date=2017-02-03|url=http://www.mid.ru/ru/press_service/spokesman/briefings/-/asset_publisher/D2wHaWMCU6Od/content/id/2623713}}&lt;/ref&gt;.
 
2015 йылдың 24-25 сентябрендә [[Санкт-Петербург]]&lt;nowiki/&gt;та үткән [[Евразия]] ҡатын-ҡыҙҙар форумын әҙерләү буйынса Ойоштороу комитеты ағзаһы.

2015 йылдың 22 декабрендә 2-се класлы « ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе» дипломатик рангы бирелә. 2017 йылдың 26 декабренән — дипломатик рангы 1-се класлы «ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе»&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Путин присвоил Захаровой новый дипломатический ранг|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2017/12/26/n_10984088.shtml|work=Газета.Ru|accessdate=2017-12-26}}&lt;/ref&gt;. 2020 йылдың 8 июнендә — ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе рангы, юғары дипломатик рангы.

Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының коллегия ағзаһы.&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/sostav_kollegii Состав Коллегии МИД России / ][[МИД РФ|mid.ru]]&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең тышҡы һәм оборона сәйәсәте советы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://svop.ru/члены-совета-з/ Члены совета по внешней и оборонной политике России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314081905/http://svop.ru/%D1%87%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8B-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%B7/ |date=2022-03-14 }}&lt;/ref&gt;.

[[Инглиз теле|Инглиз]] һәм [[Ҡытай теле|ҡытай]] телдәрен белә.&lt;ref&gt;[https://ria.ru/politics/20150810/1175727607.html РИА «Новости», 10 августа 2015 года. Официальным представителем МИД России назначена Мария Захарова]&lt;/ref&gt;

2017 йылдың 26 ғинуарында карьераһының беренсе орденын ала. Кремлдә уға Рәсәй Президенты [[Владимир Путин]] [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]]&gt;н тапшыра. 30 билдәле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәрен, шул иҫәптән Захарованы бүләкләү тантанаһында Путин билдәләүенсә, бүләкләнеүселәрҙең барыһы ла юғары оҫталыҡ, тулы фиҙаҡәрлек менән эшләү һәм, иң мөһиме, маҡсаттарына ирешеү һәләте менән айырыла.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|title=Путин вручил госнаграды Захаровой и Ливанову|work=|publisher=ТВЦ|date=2017-01-26|url=http://www.tvc.ru/news/show/id/109087/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|title=Путин вручил Захаровой орден Дружбы|work=|publisher=Gazeta.ru|date=2017-01-26|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2017/01/25/n_9606803.shtml}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sputnik Беларусь&quot;&gt;{{Cite web|last=|title=Захарова оказалась в числе 30 россиян, получивших в четверг в Кремле государственные награды из рук президента страны|work=|publisher=Sputnik Беларусь|date=2017-01-26|url=http://sputnik.by/society/20170126/1027163045/zaharova-schitaet-chto-orden-ot-putina-pomozhet-kormit-ej-doch.html}}&lt;/ref&gt;.

=== Шәхси тормошо ===
Ире — Макаров Андрей Михайлович&lt;ref&gt;[https://svpressa.ru/persons/mariya-zaharova/ Мария Захарова. Дипломат, Представитель МИД России. Биография]&lt;/ref&gt; Рәсәй компанияһында менеджер булып эшләй, белеме буйынса инженер, эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә&lt;ref&gt;[https://news.rambler.ru/politics/41196688-zaharova-rasskazala-o-supruge/ «Он просто не публичный человек»: Мария Захарова заговорила о своем замужестве / ][[rambler.ru]]&lt;/ref&gt;.

2005 йылдың 7 ноябрендә Мария [[Нью-Йорк]]та эшләгән саҡта никахҡа инәләр&lt;ref name=&quot;Sputnik Беларусь&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Чесноков Э. [http://www.kp.ru/daily/26603/3622824/ Фотограф Николай Комиссаров: «Нью-Йоркская свадьба Марии Захаровой была трезвой!»] // [[Комсомольская правда]], 14.11.2016.&lt;/ref&gt;. Ҡыҙы Марьяна 2010 йылдың 30 июнендә тыуған&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/maria.zakharova.167/posts/10201459140070104 Пост на официальной странице Facebook] — [[Facebook]], 3.6.2013&lt;/ref&gt;.

=== Мауығыуҙары ===
Социаль селтәрҙәрҙең актив ҡулланыусыһы,&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/1950568.html Официальный представитель МИД России Мария Захарова не уйдёт из соцсетей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022080803/https://regnum.ru/news/1950568.html |date=2021-10-22 }}. [[REGNUM]].&lt;/ref&gt; шиғырҙар һәм йырҙар яҙа&lt;ref&gt;[http://ria.ru/society/20160330/1399751913.html Мария Захарова ответила Дмитрию Быкову в стихах] — [[РИА Новости]], 30.3.2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RBC&quot;&gt;[http://www.rbc.ru/society/23/06/2017/594c2ba69a7947603dd7d5c8?from=main Мария Захарова рассказала об истории создания песни с открытия ММКФ] — [[РБК]], 23.6.2017&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 22 июнендә Мәскәү халыҡ-ара кинофестивален (МИФФ) асыу тантанаһында йырсы Наргиз Закирова «Верните память» йырын башҡара, һүҙҙәре һәм музыкаһы авторы (Марал Якшиева&lt;ref name=&quot;RBC&quot;/&gt;менән берлектә) — Мария Захарова.&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2902520 Наргиз исполнила песню Марии Захаровой на открытии ММКФ] — [[Россия-24]], 23.6.207&lt;/ref&gt;. Йыр [[Сүриә]]&lt;nowiki/&gt;лә һәләк булған Рәсәй хәрбиҙәренә арналған. Композицияны яҙыуҙа Максим Фадеев ҡатнаша, ул Наргизды йырҙы башҡарыусы итеп тәҡдим итә. 29 июндә, фестивалде япҡанда, Александр Коган «Я ищу тебя» йырын башҡара, шиғыр һәм музыкаһын (Коган һәм композитор Виктор Дробыш авторҙаш) Захарова яҙа.&lt;ref&gt;[https://tass.ru/kultura/4376260 На закрытии ММКФ исполнили новую песню на стихи Марии Захаровой] — [[ТАСС]], 29.6.2017&lt;/ref&gt;. Никита Михалков Марияны фестиваль барышында йырҙы презентациялауға күндерә&lt;ref name=&quot;RG&quot;&gt;[https://rg.ru/2017/06/22/reg-cfo/na-otkrytii-mmkf-ispolnili-patrioticheskuiu-pesniu-marii-zaharovoj.html На открытии ММКФ исполнили патриотическую песню Марии Захаровой] — [[Российская газета]], 22.6.2017&lt;/ref&gt;.

== Баһа, тәнҡит ==
Полина Матвеева һәм Александр Братерский «Газета.ги» интернет-баҫма журналистары хәбәр итеүенсә, Захарова мәғлүмәт-матбуғат департаменты директоры булып килгәс, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы «икенсе телдә һөйләшә»: ғәҙәти чиновниктар хәҙер социаль селтәрҙәрҙә формаль булмаған һәм йыш ҡына бәхәсле белдереүҙәр менән бергә йәшәй, ә уның етәкселегендәге ведомство — Рәсәйҙең һәм сит илдәрҙәге төп яңылыҡтар таратыусыларҙың береһе. Немец гәзите Handelsblat билдәләүенсә, Захарова тәғәйенләнгәс, быға тиклем бик рәсми ведомство яңы, үткер тел стилен ҡабул итә, ул матбуғат бүлегенә генә түгел, министр Лавровҡа ла күсә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.inopressa.ru/article/14Apr2017/handelsblatt/pobel.html|title=Россия включает быдло-режим|publisher=Инопресса|author=Андре Баллен|first=|last=|date=2017-04-14|accessdate=2017-04-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.handelsblatt.com/politik/international/syrien-resolution-russland-schaltet-auf-poebel-modus/19670258.html|title=Russland schaltet auf Pöbel-Modus|publisher=Handelsblatt|author=André Ballin|first=|last=|date=2017-04-13|accessdate=2017-04-15|language=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170414074536/http://www.handelsblatt.com/politik/international/syrien-resolution-russland-schaltet-auf-poebel-modus/19670258.html |date=2017-04-14 }}&lt;/ref&gt;. «Свобода» радиостанцияһының мәғлүмәт хеҙмәте мөхәррире, тарих фәндәре кандидаты Ярослав Шимов үҙенең «Мәскәү эхоһы» радиостанцияһы сайтындағы «патриотик» блогына хас публицистик стиль тип атаны һәм уны халыҡ-ара темаларға совет гәзиттәре редакциялары менән сағыштырып, агрессив тип атай. Уның фекеренсә, Захарова Рәсәй дәүләт телеканалдарында телевизион сәйәси ток-шоуҙарҙа ҡатнашып һәм социаль селтәрҙәрҙә сәйәси мәсьәләләргә комментарийҙар биреп, билдәлелек ала.&lt;ref name=&quot;РС&quot;/&gt;.

[[Би-би-си]] журналистары Нортон Дженни һәм Ольга Ившина билдәләүенсә, «Көнбайыш менән мөнәсәбәттәрҙә Рәсәйҙең йәмәғәт йөҙө булараҡ, уның аралашыу стиле дипломатик стилдән тайпылып китә». Мария Захарованың ҡайһы бер белдереүҙәре киң мәғлүмәт сараларында резонанс тыуҙыра&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/russia/02nov2017/zaxarfake.html Захарова рассказала в телеэфире о приеме бен Ладена в Белом доме, которого на самом деле не было] «NEWSru.com», 11.2017&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Tom Embury-Dennis''. [http://www.independent.co.uk/news/world/europe/russian-government-foreign-ministry-jews-donald-trump-us-election-maria-zakharova-russia-a7424986.html Russian government spokesperson says 'the Jews' knew Donald Trump would win US election] «[[The Independent]]&lt;nowiki/&gt;», 19.11.2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2017/05/31/zaharova-predlozhila-finskomu-zhurnalistu-otpravitsia-v-chechniu-na-poisk-geev.html Захарова предложила финскому журналисту отправиться в Чечню на поиски геев] «[[Российская газета]]&lt;nowiki/&gt;», 31.05.2017&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 2 ноябрендә [[«Россия-1»]] каналында 60 минутлыҡ ток-шоуҙағы сығышында (фотоһүрәткә һылтанып, Хилли Клинтон Осман Бен Ладендың ҡулын ҡыҫыуын) һәм Осман бен Ладендың Аҡ йортта ҡабул итеүҙә булыуы тураһында әйтә. Был ялған булып сыға. Фотоһүрәттең төп нөсхәһендә Клинтон 2004 йылда һинд йырсыһы һәм музыканты Шубхашиш Мукерджи менән ҡул бирешә.&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2019-08-02|date=2017-12-28|title=Фейки года: кто и как нас обманывал в 2017-м|url=https://www.bbc.com/russian/features-42421898}}&lt;/ref&gt;

2019 йылдың ғинуарында Захарованың Анатолий Чубайс менән Рәсәйҙә фәҡирлектең сәбәптәре һәм ғәйеплеләре тураһында полемикаһы матбуғаттың иғтибарын йәлеп итә&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|title=«Про ваучер спросите у мамы с папой»: что Чубайс ответил Захаровой. Чубайс ответил Захаровой на свои слова о «бедности России»|work=|publisher=[[Gazeta.ru]]|date=2019-01-21|url=https://www.gazeta.ru/business/2019/01/21/12136693.shtml}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|title=Захарова «приняла капитуляцию» Чубайса в споре о бедности россиян|work=|publisher=[[Росбизнесконсалтинг]]|date=2019-01-21|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5c4611f19a7947cc3ea32532?from=newsfeed}}&lt;/ref&gt;.

== Санкция ==
2022 йылдың февраль аҙағында, Рәсәйҙең ДПР һәм ЛПР тип иғлан итеүен танығандан һуң, «Украинаның территориаль бөтөнлөгөн, суверенитетын һәм бойондороҡһоҙлоғон ҡаҡшатыусы» кеше булараҡ [[Европа берлеге]] санкцияларына эләгә.&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/62152d009a7947d8a422be89 ЕС лишил депутатов Госдумы шопинга в Милане и вечеринок в Сен-Тропе] // РБК, 22 фев 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://theins.ru/news/248789 Владимир Соловьёв, Маргарита Симоньян, Мария Захарова и Петр Толстой попали под европейские санкции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tvrain.ru/news/radio_svoboda_pod_sanktsii_es_popadut_margarita_simonjan_marija_zaharova_i_vladimira_solovev-548395/ «Радио Свобода»: под санкции ЕС попали Маргарита Симоньян, Мария Захарова и Владимир Соловьёв], 23 февраля 2022&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
[[Файл:Vladimir_Putin_and_Maria_Zakharova_(2017-01-26).jpg|мини|280x280пкс|&lt;center&gt;Бүләкләү [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ Ордены]].&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Мәскәү]], [[Мәскәү Кремле|Кремлдә]], 2017 йылдың ғинуарында 26&lt;center&gt;&lt;/center&gt;&lt;/center&gt;]]

* [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет Ордены]] (2020) ''— Рәсәй Федерацияһының тышҡы сәйәсәтен тормошҡа ашырыуға ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ намыҫлы дипломатик хеҙмәте өсөн'' .
* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ Ордены]] (2017)&lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/supplement/5155 Официальный сайт Президента России, 26 января 2017 года. Награждённые государственными наградами Российской Федерации]&lt;/ref&gt;.
* Рәсәй федерацияһы Президенты Почет грамотаһы (2013)

; Ведомстволарҙың

* Миҙал «Маршал Василий Чуйков» (Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы) (2017)&lt;ref&gt;[http://moo-ts.ru/%d0%b2%d1%80%d1%83%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%bc%d0%b5%d0%b4%d0%b0%d0%bb%d0%b8-%d0%bc%d0%b0%d1%80%d1%88%d0%b0%d0%bb-%d0%b2%d0%b0%d1%81%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%b9-%d1%87%d1%83%d0%b9%d0%ba/ Вручение медали «Маршал Василий Чуйков»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024154414/http://moo-ts.ru/%d0%b2%d1%80%d1%83%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%bc%d0%b5%d0%b4%d0%b0%d0%bb%d0%b8-%d0%bc%d0%b0%d1%80%d1%88%d0%b0%d0%bb-%d0%b2%d0%b0%d1%81%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%b9-%d1%87%d1%83%d0%b9%d0%ba/ |date=2017-10-24 }}&lt;/ref&gt;.

; Йәмәғәт наградалары

* PROBA премияһы лауреаты(Award for Achievement Lifetime номинацияһында) (2018) — ''тармаҡ үҫешенә тос өлөш индергәндәре өсөн''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pr-proba.ru/participation/laureatyi_konkursa|title=PROBA Awards, лауреаты конкурса 2018|accessdate=2019-07-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190708104018/http://www.pr-proba.ru/participation/laureatyi_konkursa |date=2019-07-08 }}&lt;/ref&gt;.
* «Рәсәй журналистар берләшмәһе ышаныс грамотаһы» Рәсәй журналистар союзы (2017 йылдың 9 февралендә) ''— киң мәғлүмәт саралары менән эшендә асыҡлыҡ өсөн''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ruj.ru/news/novosti/xxv-blagotvoritelnyy-bal-pressy/|title=XXV Благотворительный Бал прессы|publisher=[[Союз журналистов России]]|accessdate=2017-02-16}}&lt;/ref&gt;.
* Йәмәғәт бәйләнештәрҙе үҫтереү өлкәһендәге «Серебряный Лучник» милли премияһының «Персонал» номинацияһындағы лауреаты (2017)&lt;ref&gt;[http://luchnik.ru/laureates/2017/ Серебряный лучник, лауреаты 2017 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170728175446/http://luchnik.ru/laureates/2017/ |date=2017-07-28 }}&lt;/ref&gt;.
* «Charmous» премияһы «Женщина Года» номинацияһында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://charmouse.com/ru/награждение-марии-захаровой/|title=21.04.2017 Награждение Марии Захаровой — charmouse.com|publisher=charmouse.com|accessdate=2017-09-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921144746/http://charmouse.com/ru/%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9/ |date=2017-09-21 }}&lt;/ref&gt;
* Мәскәү журналистар союзы наградаһы «Матбуғатта асыҡлыҡ өсөн» (2016)&lt;ref&gt;[http://ujmos.ru/luchshie-predstaviteli-smi-poluchili-nagradyi-na-prieme-soyuza-zhurnalistov-moskvyi/ Лучшие представители СМИ получили награды на приеме Союза журналистов Москвы | Союз журналистов Москвы]&lt;/ref&gt;.
* «Голос Мира» премияһы лауреаты («Журавли России») (2016)&lt;ref&gt;[http://belzhurros.ru/sample-page/награды-vi-литературно-музыкального-фе/ Награды VI литературно-музыкального фестиваля «Белые журавли России», 2016 год.]&lt;/ref&gt;.

; Рейтингылары

* «Медиалогия» компанияһы мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йылда Рәсәй блогерҙары араһында цитаталар рейтингында икенсе урын.
* [[Би-би-си|Би-би-си версияһы буйынса, 2016 йылда донъяның иң абруйлы йөҙ ҡатын-ҡыҙ рейтингында]].&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/world-38012048 BBC 100 Women 2016: Who is on the list?] — [[BBC News]], 21.11.2016&lt;/ref&gt;
* «Медиалогия» компанияһы мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙарының медиарейтингыһында йыл эсендә алтынсы урын (2015 йылдың марты — 2016 йылдың марты).

== Дипломатик рангы ==
* Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе (Рәсәй Федерацияһы Президенты указы менән 2020 йылда 8 июнь, № 376)&lt;ref name=&quot;Посол1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Посол2&quot;/&gt;.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
* {{Мәҡәлә|автор=Алешина И., Захарова М. В.|страницы=60—63|archiveurl=|ref=Алешина, Захарова|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=3|заглавие=Игрушки и праздники [о традициях и обычаях китайцев]|выпуск=|том=|год=2000|издательство=|место=|тип=|издание=[[Азия и Африка сегодня]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Захарова М. В.|страницы=164—169|archiveurl=|ref=Захарова|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=6|заглавие=Чуньцзе – праздник Нового года [Китай]|выпуск=|том=|год=2000|издательство=|место=|тип=|издание=[[Проблемы Дальнего Востока]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Захарова М. В.|страницы=136—142|archiveurl=|ref=Захарова|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=1|заглавие=Храмовые ярмарки в современном Китае|выпуск=|том=|год=2010|издательство=|место=|тип=|издание=[[Проблемы Дальнего Востока]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Е. В., Мельникова А. В.|заглавие=Медийные лица внешней политики США и России: Дж. Псаки vs М. Захарова|ссылка=http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/pep/2016/10/politics/martynenko-melnikova.pdf|издание=Общество: политика, экономика, право|тип=журнал|год=2016|номер=10|doi=|issn=2223-6392|ref=Мартыненко, Мельникова}}
* {{Мәҡәлә|автор=Горбачёва Е. Н.|заглавие=Речевой жанр «дипломатический комментарий» с позиций дискурсивной перформативности|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/rechevoy-zhanr-diplomaticheskiy-kommentariy-s-pozitsiy-diskursivnoy-performativnosti|издание=Коммуникативные исследования|тип=журнал|год=2016|номер=2 (8)|страницы=7—16|issn=2413-6182|ref=Горбачёва}}

== Һылтанмалар ==
 
* [http://www.mid.ru/press_service/dip/director Биография Марии Захаровой] на сайте МИД России
* [https://echo.msk.ru/blog/mzakharova/ Блог] Мария Захарова на радио «Эхо Москвы»
* [https://echo.msk.ru/programs/personalno/1683438-echo/ «Особое мнение». Вацлав Радзивинович и Мария Захарова,] // Радио «[[:ru:Эхо Москвы|Эхо Москвы]]&lt;nowiki/&gt;», эфир 30 декабря 2015 г.
* ''Михаил Соколов''. [https://www.svoboda.org/a/27635343.html «Лицом к событию». Голос МИДа. Гость — Мария Захарова] // [[:ru:Радио «Свобода»|Радио «Свобода»]], эфир 26 марта 2016 г.
* ''Константин Бенюмов'' при участии ''Эмили Тамкин''. [https://meduza.io/feature/2018/10/22/esli-zhenschina-hochet-voyti-ey-nado-otkryt Если женщина хочет войти, ей надо открыть.] // ''[[:ru:Meduza|Meduza]]'', 22.10.2018
* {{Cite episode|title=Мария Захарова: всё не зря|url=http://www.radiorus.ru/brand/episode/id/57101/episode_id/2046827/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323194651/http://www.radiorus.ru/brand/episode/id/57101/episode_id/2046827/ |date=2019-03-23 }}
* [[:ru:Илья Яшин|Илья Яшин]]: [https://www.youtube.com/watch?v=8HeraFpNmX0 Министерство не твоих собачьих дел. История Марии Захаровой] YouTube, 20.10.2021
[[Категория:Тарих фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:XXI быуат журналистары]]
[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:Рәсәй журналистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1975 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>4u0fhrdcm73ih82rtbsuc3tmt22a137</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ливияла Граждандар һуғышы (2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185666</id>
    <revision>
      <id>1303320</id>
      <parentid>1303131</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T09:29:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="485946" sha1="2k44gemic8jo77hpezsx34jm6hr9o08" xml:space="preserve">{{Ҡораллы конфликт
| часть = Ғәрәп яҙы 
| изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]]
| заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}}
{{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}}
{{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}}
{{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}}
{{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}}
[[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары.
[[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы.
| конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы
| дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре 
| место = [[Ливия]]
| итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе 
* [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү
* Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу 
* Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе 
* 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы
* Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр
* Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}&lt;/ref&gt;
* Ливияла  салафизм йоғотоһоноң үҫеүе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;
| противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] &lt;small&gt;'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе'''
*• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре 
*• Хәрбиләштерелгән формированиелар
*• Ливияла сит ил ялсылары &lt;ref name=&quot;Россия&quot;&gt;{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия'''

'''Хәрби ярҙам:'''&lt;br&gt;
{{Флагификация|Зимбабве}}&lt;ref name=&quot;radov&quot;&gt;Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011&lt;/ref&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}&lt;br&gt;
[[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Белоруссия|1995}}&lt;ref&gt;см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}&lt;/ref&gt;
*• Белоруссия хәрби белгестәре 
*• Снайперҙар
*• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] &lt;small&gt;([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])&lt;/small&gt;
*• Техник хеҙмәткәрҙәр 
| противник1  = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] &lt;small&gt;'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt;Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)&lt;/small&gt;
*• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] &lt;small&gt;Ливия ислам хәрби төркөмө&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt; Ливияла сит ил ялсылары &lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt; 
*• {{Флаг|Джихад}} &lt;small&gt;[[Аль-Каида]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html &quot;Аль-Каида&quot; проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''&lt;small&gt;Ливия &lt;/small&gt;'''

'''&lt;small&gt;Хәрби ярҙам:&lt;/small&gt;'''&lt;br&gt;
* {{Флагификация|Катар}}&lt;ref&gt;Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Тунис}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
----
&lt;small&gt;[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:&lt;/small&gt;
*• {{Флагификация|Швеция}}&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|ОАЭ}}&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Иордания}}&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}&lt;/ref&gt;
*• &lt;small&gt;'''Интервенттар исемлеге'''&lt;/small&gt;


&lt;!--
| силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000&lt;ref&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt; до 45 000&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011&lt;/ref&gt;),&lt;br&gt; С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК С-125М 36 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),&lt;br&gt; С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),&lt;br&gt; 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],&lt;br&gt; 23 000 человек личного состава [[ВВС]]&lt;ref&gt;Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.&lt;/ref&gt;
----
{{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;
 
| силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;
----
[[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];&lt;br&gt; 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];&lt;br&gt; Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];&lt;br&gt; Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];&lt;br&gt; 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;
| потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,&lt;br&gt; 7 000 пленных&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны&lt;small&gt;(граждандарҙы ла индереп)&lt;/small&gt;''':&lt;br&gt; 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]&lt;/ref&gt; &lt;/small&gt; &lt;br&gt;  4 000 — 30 000 пропавших без вести&lt;ref name=ap-20110908&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; не менее 50 000 раненых&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
---- 
'''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}&lt;/ref&gt;, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған&lt;ref&gt;300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&amp;sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала&lt;/ref&gt;
 --&gt;
}}

'''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ  '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның  1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр.

Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара&lt;ref&gt;Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ  баҫтырылған бәрелештәргә килтерә&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә.

Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән&lt;ref name=autogenerated13&gt;{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}&lt;/ref&gt;. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}&lt;/ref&gt;.

Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара  
&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;/&gt;. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}&lt;/ref&gt;.

Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}&lt;/ref&gt;. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}&lt;/ref&gt;.  Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе.

== Сәбәптәре һәм тәүшарттары ==
=== Дәүләт идаралығы ===
Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}&lt;/ref&gt;. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә&lt;ref name=&quot;Революция2&quot;&gt;{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}&lt;/ref&gt;. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә&lt;ref name=&quot;telegraph_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jazeera_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә,  Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була &lt;ref&gt;{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;,  ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән,   улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2011-08-23 }}&lt;/ref&gt;.

Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. 
&lt;ref name=&quot;ливия22&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.&lt;ref name=&quot;ливия22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған&lt;ref&gt;[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot;&gt;{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}&lt;/ref&gt;. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған.

Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы&lt;ref&gt;{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән&lt;ref&gt;[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}&lt;/ref&gt;. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған&lt;ref&gt;[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]&lt;/ref&gt;. 

[[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н  күрһәтте&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;&gt;{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;/&gt;.

Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән&lt;ref&gt;{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй.

Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»&lt;ref name=&quot;KFMBChannel8&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;.

=== Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш ===
1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән&lt;ref&gt;Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11&lt;/ref&gt;. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012&lt;/ref&gt;: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә&lt;ref name=&quot;Observer&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}&lt;/ref&gt;. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән&lt;ref name=&quot;Ливия (государство)&quot;&gt;{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}&lt;/ref&gt;, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}&lt;/ref&gt;, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}&lt;/ref&gt;. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә.

1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була.

Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}&lt;/ref&gt;, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған&lt;ref name = &quot;Maleki 02/09&quot;&gt;{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;.

Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}&lt;/ref&gt;, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}&lt;/ref&gt;, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була&lt;ref&gt;{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;&gt;{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;,  ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән&lt;ref name=&quot;daili5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;.

Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;/&gt;. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}&lt;/ref&gt;. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған&lt;ref name=&quot;nytimes&quot; /&gt;. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған&lt;ref name=risen&gt;{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot; /&gt;, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;bbc_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&amp;id=19968&amp;prog=zgp&amp;proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}&lt;/ref&gt;. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}&lt;/ref&gt; һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot; /&gt;.

Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны».

Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot;&gt;{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне.

=== Ливияла кеше хоҡуҡтары ===
1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}&lt;/ref&gt;. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&amp;nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}&lt;/ref&gt;, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2014-03-02 }}&lt;/ref&gt;. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды&lt;ref name=&quot;ohchr&quot;&gt;{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}&lt;/ref&gt;.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}&lt;/ref&gt;.

Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.&lt;/ref&gt;. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;.

1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне&lt;ref&gt;{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;/&gt;. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;.

== Һуғышта ҡатнашыусылар ==
Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша.

=== Төп ҡатнашыусылар ===

==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ====
М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр  Ливия хөкүмәтенә буйһонған.

Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000  кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}&lt;/ref&gt;. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]&lt;/ref&gt;.

Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән.

Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған&lt;ref&gt;[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=prunier45&gt;G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45&lt;/ref&gt;.

Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name='РИА'&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]&lt;/ref&gt;. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;.

&lt;!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --&gt;

Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина,  Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған&lt;ref name =&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Россия&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=prunier45/&gt;&lt;ref&gt;[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәр ====
Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған.

Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән&lt;ref&gt;[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән.

Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны.

Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

===== Ойошма =====
[[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]]
Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй&lt;ref&gt;{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}&lt;/ref&gt;. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;.

===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== 
[[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]]
Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине&lt;ref&gt;{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла  баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла&lt;ref&gt;{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;.

НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820
|title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}&lt;/ref&gt;. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған&lt;ref&gt;{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы =====
Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}&lt;/ref&gt;. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра&lt;ref name=&quot;nzherald1&quot;&gt;{{cite news|author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10711553|title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West|date=2011-03-11|work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019223726/http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10711553 |date=2017-10-19 }}&lt;/ref&gt;. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}&lt;/ref&gt;. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |archive-date=2011-02-27}}&lt;/ref&gt;. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;vision&quot;&gt;{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vision2&quot;&gt;{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

===== Ихтилал символикаһы =====
[[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]]
[[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]]
Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.&lt;/ref&gt;. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&amp;tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле.

===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы =====
{{external media
| topic     = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н
| subtopic  = 
| font-size = 
| align     = 
| clear     = 
| width     = 
| image1    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки]
| image2    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке]
| image3    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью]
| image4    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&amp;sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью]
| image5    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта]
}}
* Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
* Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе&lt;ref name=&quot;климов&quot;&gt;Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]&lt;/ref&gt;.
* Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра.
* Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға.
* 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән&lt;ref name=&quot;mirages&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта&lt;ref&gt;[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{V|26|9|2011}}&lt;/ref&gt;.
* 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе&lt;ref&gt;[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/&lt;/ref&gt;.
* 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы ===
Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе&lt;ref name=&quot;gumilev&quot;&gt;Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]&lt;/ref&gt;.

==== Амазиги ====
Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]&lt;/ref&gt;. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт -  һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;&gt;[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]&lt;/ref&gt;.

Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай.

1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]&lt;/ref&gt;.

==== Туарегтар ====
Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған&lt;ref name=&quot;gumilev&quot; /&gt;. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән&lt;ref&gt;[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]&lt;/ref&gt;.

==== Каддафа ====
Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора.

==== Варфалла ====
Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы&lt;ref&gt;[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид&lt;ref&gt;Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

==== Свейхтар ====
Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле&lt;ref&gt;[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы ===

==== Каддафи яғында ====
Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән  Каддафи  туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]&lt;/ref&gt;.

22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.&lt;/ref&gt;.

25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә&lt;ref&gt;[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]&lt;/ref&gt;.

Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]&lt;/ref&gt;. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы  күрһәтә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]&lt;/ref&gt;. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай.

Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;иносми2011&quot;/&gt;. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО,  Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}&lt;/ref&gt;) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына&lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була&lt;ref name='РИА' /&gt;.

==== Баш күтәреүселәр яғында ====
[[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]&lt;/ref&gt;. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;
(координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt; (Каддафины эҙәрлекләү).

26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]&lt;/ref&gt;.

=== Ҡорал ===

==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ====
17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар&lt;ref&gt;[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}&lt;/ref&gt;.

23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]&lt;/ref&gt;.

9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&amp;section=international&amp;col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&amp;section=international&amp;col= |date=2011-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ====
Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]&lt;/ref&gt;. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла.

2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине&lt;ref name=autogenerated11&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән&lt;ref name=autogenerated11 /&gt;.

== Һуғыш барышы ==

=== Протестарҙың башланыуы ===
[[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]]
2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән&lt;ref&gt;{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}&lt;/ref&gt;. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән&lt;ref name=fund-reuters&gt;{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]]
Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.&lt;ref name=&quot;AI_JamalH&quot;&gt;{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}&lt;/ref&gt;. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте&lt;ref name=&quot;awsat&quot;/&gt;.
[[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]]
Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия  лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry |url=https://archive.org/details/boundary-2_spring-2012_39_1/page/137 | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}&lt;/ref&gt;. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&amp;nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15 Feb BEN&quot;&gt;{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар&lt;ref&gt;[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt; урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте&lt;ref&gt;[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--[if IE 6]&gt; &lt;![endif]--&gt; |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази.  2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]]
Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған&lt;ref name=&quot;newsru&quot;&gt;[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]]
Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара&lt;ref&gt;[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына&lt;ref name=erupts15Feb&gt;{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}&lt;/ref&gt;.

16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра&lt;ref name=erupts15Feb/&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}&lt;/ref&gt;.

=== Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге ===
Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;/&gt;.

Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға  өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&amp;nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә&lt;ref name=&quot;deserve_to_live&quot;&gt;{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;three_scenarios&quot;&gt;{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

«Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»&lt;ref name=&quot;maltatoday.com.mt&quot;&gt;{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

=== «Асыу көнө» ===
«Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}&lt;/ref&gt;.  Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны&lt;ref name=&quot;awsat&quot;&gt;{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |date=23 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 
Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра&lt;ref&gt;{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}&lt;/ref&gt;.  Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;&gt;{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}&lt;/ref&gt;. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола&lt;ref&gt;* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г.
* [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г.
* [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;nowiki&gt; время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия&lt;nowiki&gt;: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә.

=== Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) ===
[[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]]

=== Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) ===
[[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]]

17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}&lt;/ref&gt;.

18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә&lt;ref name=liveblog217&gt;{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&amp;nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте 
| Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… &lt;br&gt;Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи.
| Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он &quot;умрет как мученик&quot;]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;
| Ширина = 235px
}}
[[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]]

20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)&lt;ref name=&quot;kp.ru&quot;&gt;Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г.
* [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.&lt;ref&gt;* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}}
* [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011&lt;/ref&gt;. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған&lt;ref name=&quot;volovich&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot; /&gt;.

Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. 
&lt;ref name=&quot;pres_ugandy&quot;&gt;Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;delyagin&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]]

Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты&lt;ref&gt;[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot;&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}&lt;/ref&gt;, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған.

22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә&lt;ref&gt;* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г.
* [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== «Триполиға марш» (2—6 март) ===
23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән&lt;ref&gt;* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}}
* Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе  контрһөжүме (7—19 март) ===
6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була&lt;ref&gt;[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&amp;PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.&lt;/ref&gt;, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0&amp; |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;.

Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә.

19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;&gt;{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &amp;#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}&lt;/ref&gt;.  Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;  пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jet&quot;&gt;{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыш ===

{{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар).

Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан&lt;ref&gt;* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/|date=2011-07-16}} //Libya TV, 11 July 2011
* Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011&lt;/ref&gt;.
Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай.

Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән.

1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&amp;lon=13.0351067&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&amp;lon=11.0076141&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&amp;lon=12.0384407&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&amp;lon=12.2579956&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&amp;lon=12.5673294&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ  [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&amp;lon=12.6368523&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&amp;lon=12.6974487&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары.

3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә.

16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо&lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай.

=== Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) ===
19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән  Ливияға интервенция башлана&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;.
[[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]]

Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы&lt;ref name=&quot;StarTribune.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}&lt;/ref&gt;.  Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]&lt;/ref&gt;.

=== Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) ===
21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]&lt;/ref&gt;.

24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]&lt;/ref&gt;.

26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) ===
[[Файл:Libya location map-oil &amp; gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]]
28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була.

Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була.

28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]&lt;/ref&gt;. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]&lt;/ref&gt;.

31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]&lt;/ref&gt;. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа&lt;ref name=dpa1&gt;{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &amp;#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған&lt;ref name=telegraph1&gt;{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала&lt;ref name=guardian1&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01  | author = McGreal, Chris}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&amp;ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;.

Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә&lt;ref&gt;[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&amp;sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе.

8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған&lt;ref&gt;[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар ===
[[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]]
Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.&lt;/ref&gt; һәм Мисурата&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011&lt;/ref&gt; ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011&lt;/ref&gt;.

1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&amp;m=1&amp;photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[5 марта|5]]&lt;ref name=&quot;zawia&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;-[[11 марта]]&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&amp;PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.&lt;/ref&gt; 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}}
* [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}}
* [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) ===
Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең  ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана.

Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]&lt;/ref&gt;. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел&quot; ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған&lt;ref&gt;[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}&lt;/ref&gt;.

Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала&lt;ref&gt;[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]&lt;/ref&gt;.  Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара&lt;ref&gt;* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }}
* [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011&lt;/ref&gt;.

7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора.

2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&amp;aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&amp;cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;&gt;[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]&lt;/ref&gt;.

30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә&lt;ref&gt;* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }}
* [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г.
* [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]&lt;/ref&gt;.

23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. &lt;ref&gt;http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept&lt;/ref&gt;.
Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй

=== Нефть өсөн көрәш ===
Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, &lt;ref&gt;[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]&lt;/ref&gt;, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән.

Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә.

Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә&lt;ref&gt;[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;.

20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан  сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]&lt;/ref&gt;. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә&lt;ref&gt;[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»&lt;ref&gt;[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата өсөн алыш ===
15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г&lt;/ref&gt;. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе.

13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән  2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй.

11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала&lt;ref&gt;[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]&lt;/ref&gt;.

=== Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре ===
Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&amp;lon=14.4277954&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була&lt;ref name=autogenerated12&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй.

17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&amp;lon=14.5960236&amp;z=11&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана.

23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай&lt;ref&gt;[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]&lt;/ref&gt;. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек.

Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була.

=== Нафуса тауҙары өсөн алыш ===
&lt;!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;.

[[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал&lt;ref&gt;[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011&lt;/ref&gt;, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин.

Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята.

[[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла.

[[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном.

[[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55&lt;ref&gt;
* [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]]
* Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011&lt;/ref&gt;. --&gt;

=== Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) ===

16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған&lt;ref&gt;Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011&lt;/ref&gt;. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&amp;lon=14.5849085&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]&lt;/ref&gt; Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&amp;lon=14.0432739&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж.

17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&amp;lon=15.2798367&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә&lt;ref&gt;[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011&lt;/ref&gt; барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&amp;lon=14.569931&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте.

=== Брега өсөн дүртенсе алыш ===
13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей&lt;ref&gt;[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше&lt;ref&gt;Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.&lt;/ref&gt;. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай.

2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs&lt;/ref&gt;.

12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&amp;lon=19.7236347&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&amp;lon=19.6311951&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]&lt;ref&gt;[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011&lt;/ref&gt;.

14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&amp;lon=19.6736383&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&amp;lon=19.6441984&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә&lt;ref&gt;* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г.
* [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011&lt;/ref&gt;.

19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] // [[The Hindu]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә&lt;ref&gt;[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә.

22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

=== Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш ===
26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011&lt;/ref&gt;Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya&lt;/ref&gt;. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&amp;lon=18.0686474&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]&lt;ref&gt;[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&amp;url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&amp;text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&amp;l10n=ru&amp;src=F&amp;mime=html&amp;sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&amp;keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011&lt;/ref&gt;.

28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&amp;lon=17.8235149&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&amp;lon=17.4610519&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011&lt;/ref&gt;. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга&lt;ref&gt;* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар ===
29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея &lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011&lt;/ref&gt; һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды&lt;ref&gt;Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған.

=== Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) ===
Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә&lt;ref&gt;Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]&lt;/ref&gt;.

6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&amp;lon=12.5693893&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &amp;#91;6-8-2011&amp;#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]&lt;/ref&gt;. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011&lt;/ref&gt;.

11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&amp;lon=12.6438904&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] //[[Reuters]], 7 September 2011&lt;/ref&gt;.

=== Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш ===
19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә&lt;ref&gt;* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August

2011

* Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011&lt;/ref&gt;.

20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]&lt;/ref&gt;, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Триполи өсөн алыш (20—28 августа) ===
&lt;!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]]
В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;/&gt;

Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»&lt;ref name=&quot;interfax_flag&quot;&gt;[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&amp;id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г&lt;/ref&gt;.

[[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов&lt;ref&gt;Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011&lt;/ref&gt;. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару&lt;ref&gt;Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}&lt;/ref&gt;.

Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]&lt;/ref&gt;.

[[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре.

[[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]&lt;/ref&gt;. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры
ликования людей на улицах городов&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»&lt;ref name=&quot;blogery&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;, что впоследствии было опровергнуто&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи&lt;ref&gt;
* [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
//{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников.

Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&amp;lon=13.1773496&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]&lt;/ref&gt;. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011&lt;/ref&gt;. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot;&gt;Matthew Price
[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot; /&gt;.
В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&amp;lon=13.2854748&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt; и район Аль-Мансур.

Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&amp;lon=14.2611122&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt;.

22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]&lt;/ref&gt;.

Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]&lt;/ref&gt;{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте.

[[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.&lt;/ref&gt;. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света&lt;ref&gt;Jeremy W. Peters
[https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&amp;pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь&lt;ref&gt;
* [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию&lt;ref&gt;
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011
* Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&amp;lon=11.5692902&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта&lt;ref&gt;Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&amp;lon=12.0768929&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&amp;lon=12.0859909&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&amp;lon=12.3936081&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;.

23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время&lt;ref&gt;[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]&lt;/ref&gt;. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]&lt;/ref&gt;.

[[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы.

«Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6&gt;Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011&lt;/ref&gt;.
Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим&lt;ref&gt;
* Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011
* [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al
Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»&lt;ref&gt;Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&amp;lon=13.1907606&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&amp;lon=13.2049227&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&amp;lon=13.1963396&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в
центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&amp;lon=13.1978095&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит&lt;ref&gt;Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани&lt;ref&gt;[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&amp;lon=12.0787811&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос&lt;ref&gt;Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&amp;sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&amp;st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]&lt;/ref&gt;, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&amp;lon=13.1744957&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&amp;lon=13.1812763&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&amp;lon=13.2558632&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}&lt;/ref&gt;, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]]
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой&lt;ref&gt;Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Также продолжались бои в районе Абу-Салим&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]]

[[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&amp;lon=13.1784868&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&amp;lon=13.2096863&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&amp;videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&amp;lon=13.2919121&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011&lt;/ref&gt;. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&amp;cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&amp;lon=13.1425667&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&amp;lon=13.1524372&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&amp;lon=13.1489825&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара&lt;ref&gt;[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011&lt;/ref&gt;, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы&lt;ref&gt;John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011&lt;/ref&gt;.

26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]&lt;/ref&gt;.

[[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&amp;lon=11.568861&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов&lt;ref&gt;
* Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011
* [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г.
* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&amp;lon=13.1395626&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]&lt;ref&gt;* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011
* [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров&lt;ref&gt;[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011&lt;/ref&gt;. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом&lt;ref&gt;Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, а также пригородом Триполи, известным как
[http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&amp;lon=13.1762981&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.&lt;/ref&gt;. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Сообщается, что центр
Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов&lt;ref&gt;Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;.

[[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&amp;lon=12.3692322&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&amp;cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] //
[[Вести]], 28.08.2011 г.&lt;/ref&gt;, испытывается острая нехватка воды&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;.
После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&amp;lon=14.0384674&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&amp;lon=13.6478519&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&amp;lon=12.8885078&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.
Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)&lt;ref&gt;Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}&lt;/ref&gt;, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми&lt;ref&gt;[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]&lt;/ref&gt;.

По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]&lt;/ref&gt;.

Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти
Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года&lt;ref&gt;[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) ===
&lt;!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&amp;lon=12.0899391&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа&lt;ref&gt;[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]&lt;/ref&gt;.

В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно,
[http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&amp;lon=16.5732193&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт.

После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]&lt;/ref&gt;. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]&lt;/ref&gt;.

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии.

В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся
стороне&lt;ref name=autogenerated2&gt;[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.--&gt;

=== Тархуна өсөн алыш ===
&lt;!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника
Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011&lt;/ref&gt;. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых
действиях&lt;ref&gt;[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&amp;rzdl=53&amp;elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г&lt;/ref&gt;. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну&lt;ref name=&quot;montrealgazette.com&quot;/&gt;.

[[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]&lt;ref&gt;Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме ===
&lt;!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Как сообщается, 17 человек погибло&lt;ref&gt;[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]&lt;/ref&gt;. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&amp;lon=22.5034332&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось&lt;ref&gt;[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]&lt;/ref&gt;. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме ===
&lt;!-- 
[[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}&lt;/ref&gt;. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&amp;date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]&lt;/ref&gt;, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]&lt;/ref&gt;
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум ===
&lt;!-- 
[[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города&lt;ref&gt;[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;, после чего вновь начались боевые действия.
 --&gt;
=== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме  ===
&lt;!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;, однако тогда эта информация проверена быть не могла.

[[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp;amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели
[http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&amp;lon=14.2727852&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&amp;lon=14.4447041&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи]&lt;ref&gt;[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]&lt;/ref&gt;. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]&lt;ref&gt;[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&amp;lon=14.2707253&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&amp;lon=14.3557835&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&amp;lon=14.4521713&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&amp;lon=14.9229527&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&amp;lon=14.8886204&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&amp;lon=14.6305275&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами.
 --&gt;
=== Себха өсөн алыш ===
&lt;!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&amp;lon=14.4814396&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&amp;lon=14.4550359&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&amp;lon=14.4380093&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи.

[[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре&quot;. Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи&lt;ref&gt;[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]&lt;/ref&gt;.

Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным&lt;ref&gt;[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}&lt;/ref&gt;. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен&lt;ref&gt;[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Жуфра өсөн алыш ===
&lt;!-- 
[[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&amp;lon=16.1448383&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&amp;lon=15.9415913&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&amp;lon=15.7840061&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/6341412/ru/Сокна Сокна])&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]&lt;/ref&gt;. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС&lt;ref&gt;[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&amp;lon=16.0180664&amp;z=8&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&amp;lon=16.388855&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра&lt;ref&gt;[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]&lt;/ref&gt;. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар ===
&lt;!-- 
[[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&amp;lon=14.2509842&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&amp;lon=14.440155&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»&lt;ref&gt;[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&amp;lon=13.9165878&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&amp;lon=14.527359&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&amp;lon=12.8025055&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و&quot;نصيبا عادلا&quot; بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&amp;lon=10.558548&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&amp;lon=11.6231919&amp;z=8&amp;l=0&amp;m=b&amp;show=/10186368/Tahala Тахала])

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&amp;lon=10.1887894&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&amp;lon=12.3843384&amp;z=9&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]&lt;/ref&gt;., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»&lt;ref&gt;[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;

[[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) ===
&lt;!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров.

=== Бени-Вәлид өсөн алыш ===
[[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские
снаряды&lt;ref name=autogenerated10&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком
[http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&amp;lon=17.2785759&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b Харва], завязался бой.
Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием
огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были
отброшены&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета,
сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять&lt;ref&gt;[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались
уличные бои&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра
города&lt;ref&gt;[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ====
&lt;!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]&lt;/ref&gt;. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&amp;lon=14.0849018&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города&lt;ref&gt;[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&amp;artId=4162883&amp;showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]&lt;/ref&gt;. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]&lt;ref&gt;[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]&lt;/ref&gt;.
Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]&lt;/ref&gt;, закрепившись на окраинах Бени-Валида&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались&lt;ref&gt;[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]&lt;/ref&gt;.

[[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в
Тархуне&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней&lt;ref&gt;[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых
действий&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

[[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ====
&lt;!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT&amp;CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]&lt;/ref&gt;, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру
города»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался.

[[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»&lt;ref&gt;[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев&lt;ref&gt;[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ====
&lt;!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]&lt;/ref&gt;.

[[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}&lt;/ref&gt;.

До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось.

[[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&amp;lon=13.9583015&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]&lt;/ref&gt;.

Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

[[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&amp;lon=13.9483452&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&amp;lon=13.3110523&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]&lt;/ref&gt;. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&amp;lon=14.0086842&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта&lt;ref&gt;[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}&lt;/ref&gt;, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]&lt;/ref&gt;. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&amp;lon=14.0324163&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&amp;lon=14.0317082&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&amp;lon=14.0169561&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11506899/ru/Рынок&amp;search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции&lt;ref&gt;[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

[[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&amp;lon=13.9973974&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Сирт өсөн алыш ===

==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ====
&lt;!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&amp;lon=17.4669743&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&amp;lon=15.2454185&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&amp;lon=15.6947422&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&amp;lon=15.7358551&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&amp;lon=17)02489&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14915308/ru/Храва Харава]&lt;ref&gt;[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&amp;lon=15.3630066&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ====
&lt;!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]]
[[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&amp;lon=16.5442944&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего штурм провалился&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&amp;cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]&lt;/ref&gt;. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта.

[[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ====
&lt;!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]&lt;/ref&gt;. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&amp;lon=17.1488857&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]&lt;/ref&gt;, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения.

[[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]&lt;/ref&gt;, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ====
&lt;!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]&lt;/ref&gt;, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&amp;lon=16.5522981&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города&lt;ref&gt;[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]&lt;/ref&gt;. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города&lt;ref&gt;[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

[[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]&lt;/ref&gt;, где завязались уличные бои.

[[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&amp;lon=16.6311121&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]&lt;/ref&gt;. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу.

[[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&amp;lon=16.6113281&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]&lt;ref&gt;[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших&lt;ref&gt;[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ====
&lt;!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&amp;lon=16.6127443&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]&lt;/ref&gt; от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&amp;lon=16.6673756&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]&lt;/ref&gt;, где родился полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]&lt;/ref&gt;.

[[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города&lt;ref&gt;[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку&lt;ref&gt;[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]&lt;/ref&gt;, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&amp;lon=16.6228724&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]&lt;/ref&gt;, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]&lt;/ref&gt; и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]&lt;/ref&gt;.

[[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.
--&gt;
==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ====
&lt;!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта&lt;ref&gt;[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего они заняли район Аль-Доллар&lt;ref&gt;[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 |date=2011-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

[[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города&lt;ref&gt;[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]&lt;/ref&gt;. Продолжилась зачистка местности&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]&lt;/ref&gt;, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи&lt;ref name=&quot;telegraph_sirte&quot;&gt;{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Халыҡ-ара реакция ==
&lt;!-- 
После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]&lt;/nowiki&gt;//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]&lt;/ref&gt; выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции.

На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011&lt;/ref&gt;. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;, которые, однако, не устроили страны коалиции.

Введение санкций против Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt; и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәғлүмәти һуғыш ==
=== Цензура ===
&lt;!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}&lt;/ref&gt;. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;/&gt;. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}&lt;/ref&gt;. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством.

В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}&lt;/ref&gt;.

Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого&lt;ref&gt;{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью&lt;ref&gt;{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}&lt;/ref&gt;. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011&lt;/ref&gt;. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары ===
&lt;!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}&lt;/ref&gt;.

В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;/&gt;. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны&lt;ref&gt;Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток&lt;/ref&gt;.

Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация&lt;ref&gt;[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Эҙемтәләре ==
Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;.

Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән&lt;ref name=autogenerated7&gt;Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358&lt;/ref&gt;. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;.
&lt;!-- 
Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска.

Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты.

Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки&lt;ref name=alarabiya0301&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров&lt;ref name=alarabiya0301/&gt;. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}&lt;/ref&gt;.

Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны&lt;ref&gt;{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}&lt;/ref&gt;.

23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними&lt;ref name=norevolt&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города&lt;ref name=norevolt/&gt;. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;.

ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги&lt;ref name=&quot;immunity&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}&lt;/ref&gt;.

Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране&lt;ref name=&quot;TheIndepenedentLawlessness&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]].
 --&gt;

== Хәрби енәйәттәр ==
&lt;!-- 
В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление.

По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники &quot;казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов.

В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәҙәни йоғонтоһо ==
&lt;!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;|&lt;poem&gt;
Муаммар: Ты никогда не служил людям
Муаммар: Тебе лучше сдаться
Исповедоваться. Ты не можешь убежать
Наша месть настигнет тебя
Как поезд с рёвом проносится сквозь стену
Мы утопим тебя.
&lt;/poem&gt;}}

[[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;.
Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;&gt;{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}&lt;/ref&gt;. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}&lt;/ref&gt;. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.

Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.
--&gt;
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Навигация}}
* Ливияға интервенция
* [[Ғәрәп яҙы]]
* [[Тәрбил Фәтхи]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|30em|refs}}
&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot;&gt;{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;&gt;{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;tut.by&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011&lt;/ref&gt;
}}

== Әҙәбиәт ==
* Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с.
* {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9.

== Һылтанмалар ==
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011
* [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011
* Жәмал О., Сайченко М. [https://web.archive.org/web/20130419211857/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник]
* Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011
* [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии]
* [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}
* Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео)
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Волнения в арабском мире (2010—2011)}}

[[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]]
[[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]]
[[Категория:Ливияның сәйәсәте]]
[[Категория:2011 йылдың феврале]]
[[Категория:Ливияла 2011 йыл]]
[[Категория:2011 йыл конфликттары]]
[[Категория:XXI быуат һуғыштары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>2k44gemic8jo77hpezsx34jm6hr9o08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Имам әт-Тирмизи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188833</id>
    <revision>
      <id>1303299</id>
      <parentid>1217198</parentid>
      <timestamp>2026-08-27T18:20:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6043" sha1="ohojq1snvj17pefcbmml84xyf4marp2" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Әбү Ғайса Мөхәммәт ибн Ғайса әт-Тирмизи''' ({{Lang-ar|أبو عيسى محمد بن عيسى الترمذي}}; 824, Термез — 892, Шерабад; {{lang-ru|Абу́ И́са Муха́ммад ибн И́са ат-Тирмизи́}}) — [[ислам]] ғалимы-дин белгесе, [[Мөхәддис|хәҙис белгесе]] һәм [[фаҡиһ]]. «Жәми әт-Тирмизи» тигән китап авторы, ул «Сүнән әт-Тирмизи» булараҡ билдәле.

== Биографияһы ==
Имам 824 (һижри 209) йылда [[Амударъя]] йылғаһының уң ярындағы, [[Афғанстан|Афғанстандың]] төньяҡ сиктәренән йыраҡ түгел [[Термез]] ҡалаһында тыуған(хәҙ. [[Үзбәкстан]]).

Мөхәммәт ибн Ғайса башланғыс белемде [[Хөрәсән]] ҡалаһында алған. Уның уҡытыусылары араһында [[әл-Бохари]] менән [[Мөслим ибн әл-Хажаж]] да була. Шулай уҡ белемде [[Ираҡ]] һәм [[Хижәз]] дини мәктәптәре вәкилдәренән алған. Ул хәтере бик яҡшы булыуы менән айырылып торған һәм [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең]] тиҫтәләрсә мең [[хәҙис]]тәрен яттан белгән{{Sfn|Али-заде|2007}}. Хәҙистәр эҙләп сәйәхәт ҡылған ваҡытында ул шул ваҡыттағы билдәле кешеләр [[Әхмәт ибн Хәнбәл]] һәм [[Әбү Дауыт]] менән осрашҡан, шулай уҡ Ираҡ һәм Хижәз ҡалаларында булып ҡайтҡан.

== Хәҙистәрҙең классификацияһы ==
Әбү Ғайса әт-Тирмизиғә тиклем [[Хәҙис|хәҙистәр]] башлыса ышаныслы (сәхих) һәм көсһөҙҙәргә (даиф) бүленә. Хәҙистәрҙе өйрәнеү менән шөғөлләнеп, ул беренсе тапҡыр «хәсән» (яҡшы хәҙис) һәм «ғариб» ([[Мөхәммәт пәйғәмбәр|Мөхәммәт Пәйғәмбәр]] сәхәбәләре түгел, ә башҡа кешеләр тарафынан тапшырылған хәҙистар) төшөнсәләрен индерә һәм үҫтерә{{Sfn|Али-заде|2007}}.

== Әт-Тирмизи сүнәне ==
Әт-Тирмизиҙың иң билдәле эше — «әл-Джәми», йәки «Сүнән әт-Тирмизи» [[Хәҙис|хәҙистәр]] йыйынтығы. Әлеге йыйынтыҡ имам иҫән ваҡытта уҡ абруй ҡаҙана. Уны [[Хижәз]], [[Ираҡ]] һәм [[Хөрәсән]] ғалимдары юғары баһалайҙар. Был хеҙмәт [[сөнниҙәр|сөнни]] хәҙис йыйынтыҡтарынан иң абруйлы алтау исемлегенә инә ([[Күтүб әс-ситтә)]].

Ислам фиҡһы принциптарына ярашлы, &quot;Сүнән&quot;гә ингән 3962 хәҙис бүлектәр буйынса системалаштырылған. Бөтә хәҙистәр ҙә &quot;ышаныслы &quot; (''сәхих''), «яҡшы» (хәсән) һәм « көсһөҙ» (''зәғиф'') тип классификацияланған{{Sfn|Али-заде|2007}}.

Ғүмеренең һуңғы йылдарында, тәҡүәлектән күп илау сәбәпле, Тирмизи һуҡырая, ләкин хәҙистәр эҙләп сәйәхәт итеүҙән туҡтамай. Ул &quot;Сүнән&quot;ен һуҡыр килеш тамамлай.

== Билдәле кешеләрҙең имам әт-Тирмизи тураһында әйткәне ==
* «Мин һинең менән аралашыуҙан һин минән өйрәнгәндән күберәк файҙа алдым» ([[Әл-Бохари]]).
* «Имам әл-Бохари вафат булғас, артынан [[Хөрәсән|Хөрәсәндә]] Әбү Ғайса әт-Тирмизи менән ғилемдә, хәтерҙә, тәҡүәлектә һәм тыйылыуҙа тиңләшә алырлыҡ бер кемде лә ҡалдырманы». ([[Муса ибн Алак]])
* «Мөхәммәт ибн Исмәғил әл-Бохари вафат булған ваҡытта мин Хөрәсәндә йәшәнем. Унан һуң фән өлкәһендә, фиҙакәрлек эшендә Әбү Ғайсанан (Тирмизи) башҡа бер ниндәй терәк ҡалманы. Тирмизи күп күҙ йәштәре түгеү арҡаһында күреү һәләтен юғалтты һәм оҙаҡ йылдар шулай йәшәне» ([[Аль-Хаким Абу Ахмад|Әл-Хәким Әбү Әхмәт]])

== Фильмдар ==
https://www.youtube.com/watch?v=zMR403dj_kk

https://www.youtube.com/watch?v=eBZWu4LKW3s

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ИЭС2007|Тирмизи Мухаммад}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.muslimpress.ru/novosti/imam-at-tirmizi-i-ego-sobranie-xadisov.htm Имам Әт-Тирмизи һәм уның хәҙистәр йыйынтығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170222221141/http://www.muslimpress.ru/novosti/imam-at-tirmizi-i-ego-sobranie-xadisov.htm |date=2017-02-22 }} // MuslimPress.Ru
{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Сөнни хәҙистәр йыйынтыҡтары}}
[[Категория:Хәҙистәр йыйынтығы авторҙары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Ислам дине белгестәре]]
[[Категория:Хәҙис белгестәре]]</text>
      <sha1>ohojq1snvj17pefcbmml84xyf4marp2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт ханлығтары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201336</id>
    <revision>
      <id>1303308</id>
      <parentid>1300411</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T06:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>QWERTY 20..99IN</username>
        <id>41565</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1303308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="509" sha1="t9na9je063hjwsqkrzdw8p1jsbrqu5h" xml:space="preserve">'''Башҡорт ханлығтары —''' урта быуатта башҡорт феодаль дәүләттәре.

'''9-13 быуат:'''

* [[Боронғо Башҡортостан]]

* [[Табын ханлығы]]

'''13-15 быуат:'''

* [[Башҡортостан Алтын Урҙа составында|Башҡорт улыҫы]]

'''15-16 быуат:'''

* [[Себер ханлығы]]

'''18 быуат:'''

* [[Башҡорт Урҙаһы|Башҡорт Ханлығы (Урҙаһы)]]</text>
      <sha1>t9na9je063hjwsqkrzdw8p1jsbrqu5h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Борис Георгиевич Перчаткин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201373</id>
    <revision>
      <id>1303315</id>
      <parentid>1301427</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T07:45:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Asorev</username>
        <id>39436</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тәшҡы һылтанмалар */</comment>
      <origin>1303315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18094" sha1="bampeni8h1jykna12x83oqikm6n46tq" xml:space="preserve">{{Шәхес
|Исем                  = Борис Перчаткин
|Төп исем              = Борис Георгиевич Перчаткин
|Һүрәт                 = 
|Һүрәт аңлатмаһы       = 
|Тыуған датаһы         = 01.07.1946
|Тыуған урыны          = [[Миргород]], [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ы]], [[СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}
|Гражданлығы           = [[СССР]], [[АҠШ]]
|Дин                   = [[Христианлыҡ]] ([[Пятидесятниктар]])
|Һөнәре                = кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, дини эшмәкәр
|Балалары              = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}
}}
'''Борис Георгиевич Перчаткин''' (1 июль 1946 йыл) — кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, 1970 йылдарҙың икенсе яртыһында һәм 1980 йылдар башында [[Находка]] ҡалаһында башланған дини эмиграция хәрәкәтенең күренекле вәкиле{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. 1989 йылда [[АҠШ]]-та &quot;Лаутенберг төҙәтмәһен&quot; ҡабул итеү өсөн лоббизмды етәкләй, был закон элекке СССР илдәренән яҡынса 1 миллион дини аҙсылыҡ вәкиленә АҠШ-ҡа легаль рәүештә күсеп китергә мөмкинлек бирә{{sfn|Romanovič|2023}}.

== Биографияһы ==
=== Иртә йылдары һәм сиркәүгә килеүе ===
Борис Перчаткин хәрби пилот ғаиләһендә тыуған. Ул тыуғандан һуң тиҙҙән атаһы автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Беренсе ире үлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, Бористың әсәһе башҡа бер хәрбигә кейәүгә сыға. 1953 йылда аталығы ихтилал ваҡытында бойороҡҡа буйһонмаған өсөн ҡулға алына һәм [[Воркута]] хеҙмәт лагерҙарына 25 йылға хөкөм ителә. 16 йәшендә Борис Находка ҡалаһында пятидесятниктар сиркәүен таба һәм уға ҡушыла. Бынан һуң ул СССР-ҙа диндарҙарҙы эҙәрлекләү тураһында мәғлүмәт йыя башлай һәм уны сит ил журналистары менән әүҙем уртаҡлаша{{sfn|Semjonova|2020}}.

=== Эмиграция хәрәкәте һәм диссиденттар менән бәйләнеш ===
1976 йылда Перчаткин арҡадаштары Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко һәм Владимир Степанов менән бергә [[Мәскәү]] [[Совет диссиденттары|диссиденттары]] менән бәйләнеш урынлаштыра. Диссиденттар уларға үҫә барған эмиграция ғылFormatына ойошҡан төҫ төрөргә кәңәш итә. Шул уҡ йылда [[Мәскәү Хельсинки төркөмө]] вәкиле Л. В. Воронина Находкаға килә. Ошо ваҡыттан алып Перчаткин пятидесятниктарҙың [[СССР]]-ҙан күпләп сығыуы өсөн әүҙем көрәшә башлай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. Шул уҡ йылда ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ға, [[Сиркәүҙәрҙең бөтә донъя советы]]на һәм [[Хельсинки килешеүе]]нә ҡул ҡуйған дәүләттәр башлыҡтарына СССР-ҙа диндарҙарҙы юғары кимәлдә эҙәрлекләү тураһында хәбәр иткән мөрәжәғәтнамәләр ебәрә&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|date=2023-09-26|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1977 йылда Николай Горетый менән бергә пятидесятниктар исеменән ҡулға алынған диссиденттар [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]] һәм [[Анатолий Щаранский]]ҙы яҡлап сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. Шул уҡ йылда башҡа христиан конфессиялары вәкилдәре менән бергә эҙәрлекләнгән христиандарға СССР-ҙан сығыу рөхсәтен талап итеп асыҡ аслыҡ иғлан итеүҙә ҡатнаша&lt;ref name=&quot;ukrweekly&quot;&gt;{{cite journal|author=Zenon Snylyk|title=Dissidents fast across USSR|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|journal=The Ukrainian Weekly|publisher=Ukrainian National Association|date=1977-10-09|volume=LXXXIV|issue=222|pages=2|language=en|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1978 йылдың 20 декабрендә Перчаткин Находка почтаһынан АҠШ Президенты [[Джимми Картер]]ға Яңы йыл телеграммаһын ебәрергә тырыша, унда дини иреклектән мәхрүм ителгәндәргә иғтибар итеүҙе һорай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;dementjev&quot;&gt;{{cite book|author=Андрей Дементьев|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|location=Vladivostok|publisher=Russkij ostrov|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|language=ru|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

1979 йылдан башлап ул СССР-ҙан эмиграцияға китергә теләгән диндарҙар өсөн үҙәк булдырыу буйынса ойоштороу эшен етәкләй. 1980 йылда яңы ойошторолған &quot;Совет пятидесятниктары сиркәүҙәренең эмиграция буйынса советы&quot;ның секретары итеп һайлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}.

1979 йылдың аҙағында ул АҠШ Конгресына һәм хөкүмәтенә, шулай уҡ Канада, Австралия, Англия, ГФР, Франция һәм Италия хөкүмәттәренә йүнәлтелгән белдереү яҙа, унда совет ысынбарлығын, Коммунистар партияһының дингә ҡарашын һәм дини йолалар тураһындағы совет ҡануниәтен ентекләп һүрәтләй&lt;ref name=&quot;nashaamerica&quot; /&gt;.

=== Дәүләт тарафынан эҙәрлекләү һәм төрмәгә ултыртыу ===
Эмиграцияға ғариза биргән диндарҙар комитетының иң әүҙем ағзаһы булараҡ, ул совет властарының сәнескеле иғтибары аҫтына эләгә. уға һәм уның ғаиләһенә ҡаршы урындағы матбуғатта яла яғыу кампанияһы башлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}.

1980 йылдың 21 августында Перчаткин Находкала ҡулға алына. 1981 йылдың март аҙағында&lt;ref name=&quot;dtic&quot;&gt;[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982]&lt;/ref&gt; РСФСР енәйәт кодексының 190.1 статьяһы буйынса (&quot;Совет дәүләтен һәм йәмғиәт ҡоролошон яраҡһыҙлаған алдаҡ уйҙар таратыу&quot;) 2 йылға иркенән мәхрүм ителә&lt;ref name=&quot;dtic&quot;/&gt;. [[Америка тауышы]] радиостанцияһы хәбәрҙәренә ярашлы, тикшереү һәм суд ваҡытында уға ҡаршы химик матдәләр (нейролептиктар) ҡулланыла, шунлыҡтан ул йыш эҫен юғалта{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}.

1982 йылдың августында азат ителгәс, ул эмиграция хоҡуғы өсөн көрәшен дауам итә. Әммә 1983 йылдың февралендә уны яңынан ҡулға алалар һәм һалҡын ҡоралды законһыҙ һаҡлаған өсөн 218-се статья буйынса 1,5 йылға төрмәгә ултырталар{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}.

=== АҠШ-ҡа эмиграция һәм Лаутенберг төҙәтмәһе ===
1987 йылда ул АҠШ Конгресы өсөн &quot;СССР-ҙа диндең хәле тураһында&quot; темаһына доклады әҙерләй. Доклад Конгреста уҡыла, һәм Перчаткин ул ваҡыттағы АҠШ дәүләт секретары [[Джордж Шульц]]{{sfn|Romanovič|2023}}, АҠШ Юғары суды баш судьяһы [[Уильям Ренквист]]{{sfn|Romanovič|2023}} һәм башҡа рәсми кешеләр менән осрашыуға саҡырыла. 1988 йылдың майында, АҠШ Президенты [[Рональд Рейган]] һәм совет лидеры [[Михаил Горбачёв]] Мәскәүҙә саммит үткәргәндә, Перчаткин совет протестанттары вәкиле булараҡ 40 кешенән торған делегация составында Беренсе леди [[Нэнси Рейган]] менән осрашыуға саҡырыла{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Был осрашыуҙа ул Рейганға һәм Горбачёвҡа дин иреклеген һәм СССР-ҙан тотҡарлыҡһыҙ күсеп кетеү хоҡуғын талап иткән мөрәжәғәтнамә тапшыра.

1988 йылдың 26 июлендә Перчаткин ғаиләһе менән АҠШ-ҡа эмиграцияға китә{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1988 йылдың 4 августында ул [[АҠШ Конгрессы]]нда СССР-ҙа диндарҙарға ҡаршы геноцид тураһында телмәре менән сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}&lt;ref name=&quot;photo&quot;&gt;{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto - Boris Perchatkin|website=russiainphoto.ru|date=2023-09-26|language=ru}}&lt;/ref&gt;, унан һуң конгрессмендар, сенаторҙар һәм дипломаттар менән фекер алышыуҙар дауам итә{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Ошо тырышлыҡтар һөҙөмтәһендә&lt;ref name=&quot;futornyj&quot;&gt;{{cite journal|author=Виталий Футорный|title=25-летие начала исхода|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|journal=Diaspora. Slavjanskaja obščestvennaja gazeta|date=2013-08-11|volume=16|issue=15|pages=9|language=ru}}&lt;/ref&gt; 1989 йылда [[Нью-Джерси]] штатынан демократ сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]] исемендәге &quot;Лаутенберг төҙәтмәһе&quot; ҡабул ителә. Был закондың тәүге ун йылында АҠШ-та яҡынса 350 000 дини ҡасаҡ урынлаша{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova|2020}}, ә 2010 йылға уның менән файҙаланыусыларҙың дөйөм һаны яҡынса 1 миллионға етә{{sfn|Romanovič|2023}}.

=== АҠШ-та кеше хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге ===
АҠШ-та йәшәгәндә Перчаткин үҙенең шәхси веб-сайтын булдыра, унда ҡулға алыныуы, төрмәлә ултырыуы һәм эмиграция өсөн көрәше тураһында ентекләп яҙа{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Борис Перчаткиндың шәхси сайты|language=ru}}&lt;/ref&gt;; шулай уҡ ARRC (American-Russian Relief Committee) христиан хоҡуҡ яҡлау ойошмаһын ойоштора{{sfn|Romanovič|2023}}&lt;ref name=&quot;arrc&quot;&gt;{{cite book|author=United States Congress Commission on Security and Cooperation in Europe|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC|year=2007|publisher=U.S. Government Printing Office|isbn=978-0-16-077910-7|language=en}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, ул &quot;Утлы һуҡмаҡтар&quot; (рус. ''Огненные тропы'') исемле автобиографик китап баҫтырып сығара{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}.

2025 йылдың йәйендә Перчаткин һәм уның тарафдарҙары АҠШ Дәүләт департаментында һәм АҠШ-тың Халыҡ-ара дини иреклек буйынса комиссияһында (USCIRF) сығыш яһай, унда Украинала һәм Рәсәйҙә пацифист христиандарҙың эҙәрлекләнеүе, уларҙы альтернатив граждандар хеҙмәтенән мәхрүм итеүҙәре, граждандарҙы мәжбүри мобилизациялауҙары һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан өсөн ҡулға алыу, көс ҡулланыу һәм янауҙар менән осрашыуҙары тураһында иҫкәртә. Ошоға бәйле Перчаткин [[Uniting for Ukraine|U4U]] программаһы буйынса АҠШ-ҡа килгән Украина пацифист христиандары өсөн айырым иммиграция квотаһын билдәләү өсөн лоббизм яһай&lt;ref name=&quot;slavicsac&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|author=SlavicSac|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
Билдәле совет диссиденты [[Андрей Сахаров]] 1981 йылда яҙған &quot;Ғалимдарҙың яуаплылығы&quot; эссеһында башҡа сәйәси тотҡондар араһында Борис Перчаткиндың исемен айырым атап үтә&lt;ref name=&quot;sakharov&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|website=sakharov.space|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Reflist}}

== Библиография ==
* {{cite journal |last=Островская |first=O. П. |year=2017 |title=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. |journal=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции |publisher=Дальневосточный юридический институт МВД РФ |url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 |language=ru}}
* {{cite journal |last=Гура |first=В. O. |year=2018 |title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. |journal=Гілея: науковий вісник |issue=135 |pages=171—175 |issn=2076-1554 |language=uk}}
* {{cite web |last=Семёнова |first=Виктория |year=2020 |title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США |website=usa.one |date=2020-01-03 |url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/ |language=ru}}
* {{cite web |last=Романович |first=Михаил |year=2023 |title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен |website=spasenie.by |date=2023-09-26 |url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82 |language=ru}}

== Тәшҡы һылтанмалар ==
* {{cite journal |last=Rowe |first=Michael |year=2008 |title=The Soviet pentecostal emigration movement |journal=Religion in Communist Lands |pages=337—339 |doi=10.1080/09637498308431098 |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |language=en}}
* {{cite journal |last=Wanner |first=Catherine |year=2010 |title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |journal=Canadian-American Slavic Studies |volume=44 |pages=44—66 |doi=10.1163/221023910X512796 |url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |language=en}}

{{Authority control}}

[[Категория:1946 йылда тыуғандар]][[Категория:Хоҡуҡ һаҡлаусылары]]</text>
      <sha1>bampeni8h1jykna12x83oqikm6n46tq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-08-28</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201428</id>
    <revision>
      <id>1303302</id>
      <timestamp>2026-08-27T21:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Short-toed Snake-Eagle in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg</comment>
      <origin>1303302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="tpc5n07uhzd0pl0i5fy40y0x8eyydxg" xml:space="preserve">Short-toed Snake-Eagle in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg</text>
      <sha1>tpc5n07uhzd0pl0i5fy40y0x8eyydxg</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>