Никколо Макиавелли

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.17</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Никколо Макиавелли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69326</id>
    <revision>
      <id>1303338</id>
      <parentid>1277576</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T20:01:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54996" sha1="lsf0540si7f4o4t6cc83ubyfpbqwdt7" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  = Никколо Макиавелли
 |оригинал имени       = Niccolò Machiavelli
 |изображение          = Santi di Tito - Niccolo Machiavelli's portrait headcrop.jpg
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |описание             = философ, сәйәсмән, яҙыусы
 |имя при рождении     = 
 |род деятельности     = 
 |дата рождения        = 3.5.1469
 |место рождения       = {{МестоРождения|Флоренция|Флоренцияла}}
 |подданство           = 
 |дата смерти          = 21.6.1527
 |место смерти         = {{МестоСмерти|Флоренция}}
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруга              = Мариетта ди Луиджи Корсини
 |дети                 = 
 |награды и премии     = 
 |викисклад            = 
}}
'''Никколо́ Макиаве́лли''' (Макьявелли, {{lang-it|Niccolò di Bernardo dei Machiavelli}}; [[3 май]] [[1469 йыл]], [[Флоренция]] — [[21 июнь]] [[1527 йыл]], шунда) — [[Италия|итальян]] фекер эйәһе, [[философия|философы]], яҙыусы, сәйәси эшмәкәре — [[Флоренция]] хөкүмәтенең Икенсе канцелярия секретары, республиканың дипломатик бәйләнештәре өсөн яуаплы булған, хәрби-теоретик хеҙмәттәр авторы. Көслө дәүләт власы яҡлы булған. «Хаким»(«[[Государь (Макиавелли)|Государь]]») тигән китабында көслө дәүләт власын булдырыу өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға ла ярай тигән фекерҙе яҙып ҡалдыра ([[1532]]), был китап бик күп тапҡыр нәшер ителә, уны төрлөсә баһалайҙар.

== Биографияһы ==
Никколо [[Флоренция]]нан (Италия) алыҫ булмаған Сан-Кашано тигән ауылда 1469 йылда адвокат Бернардо ди Никколо Макиавелли (1426—1500) һәм Бартоломмея ди Стефано Нели (1441—1496) ғаиләһендә тыуған. Уның ике апаһы — Примавера (1465), Маргарита (1468) һәм ҡустыһы Тотто (1475) була&lt;ref&gt;Dal Villani, nella sua ''Cronica''&lt;/ref&gt;. Яҡшы белемгә эйә була, латин һәм итальян классикаһын һәйбәт белә. [[Тит Ливий]], Иосиф Флавий, [[Цицерон]], Амвросий Феодосий Макробий кеүек аҡыл эйәләренең хеҙмәттәре менән таныш була. Макиавелли боронғо грек телен белмәй, ләкин [[Фукидид]], [[Полибий]], [[Плутарх]] хеҙмәттәрен латин телендә уҡый, уларҙан үҙенә тарихи трактаттар яҙыу өсөн илһам ала&lt;ref&gt;La sua trascrizione del ''De rerum natura'' è nel manoscritto Vaticano Rossiano 884&lt;/ref&gt;.

Йәш сағында уҡ сәйәсәт менән ҡыҙыҡһына башлай.
[[Файл:Никколо_Макиавелли._Художник_Санти_ди_Тито.jpg|мини|Никколо Макиавелли. Рәссам Санти ди Тито]]

=== Карьераһы башы ===
Никколо Макиавелли тормошонда ике осор булған: беренсе осорҙа ул башлыса дәүләт эштәре менән шөғөлләнә. 1512 йылда икенсе осор башлана- Макиавелли әүҙем сәйәсәттә ҡатнашыуҙан ситләтелә һәм ул үҙенә дан килтергән хеҙмәттәр яҙыу менән шөғөлләнә.
[[Файл:Machiavel Offices Florence.jpg|thumb|right|'''Никколо́ Макиаве́лли''', Флоренциялағы [[Уффици]] галереяһы алдындағы статуя]]

{{Внешние медиафайлы
| topic = 
| subtopic = 
| image1 = [http://italiareport.com/wp-content/uploads/2016/04/piazza-signoria.jpg Площадь Синьории]
| image2 = [http://www.florenceandtuscanyguide.com/wp-content/uploads/2015/10/basilica-of-saint-mary-ofthe-flower-in-florence-wide-wallpaper-501485.jpg Флорентийский собор]
}} Макиавелли бик ҡыҙыҡлы, ләкин хәүефле заманала йәшәгән, был осорҙа [[Рим папаһы]] бик ҡеүәтле була, ә [[Италия]]ның бай дәүләт-ҡалалары сит дәүләттәр ― [[Франция]], [[Испания]] йәки [[ Изге Рим империяһы]] ҡулына эләгә. Был бик ышанысһыҙ союздаштар, үҙ хакимдарын тиҙ ташлап ҡалдыра торған ялланған армиялар, бер нисә көн эсендә алмашына торған власть осоро була . Был бер-бер артлы булып торған тәртипһеҙ сыуалыштар араһында 1527 йылда Римдың ҡолауы иң әһәмиәтле ваҡиға булғандыр. [[Генуя]] кеүек бай ҡалалар биш йөҙ йыл элек булғандағы кеүек үк герман армияһы тарафынан яндырыла.

1494 йылда француз короле Карл VIII Италияға баҫып инә, ноябрь айында [[Флоренция]]ға барып етә. Йәш Пьеро ди Лоренцо Медичи Флоренция Синьорияһының ризалығын алмай тороп, король менән солох төҙөй. Флоренция Францияға бер нисә ҡәлғәне бирергә, ҙур контрибуция түләргә тейеш була&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор=Никколо Каппони|заглавие=Макиавелли|ответственный=|издание=|место=М|издательство=Вече|год=2012|страницы=|страниц=352|isbn=978-5-4444-0556-7|isbn2=}}&lt;/ref&gt;. Шул сәбәпле уны Флоренция халҡы ҡаланан ҡыуа, ә өйө талана.
Француз короле менән һөйләшергә барырға тейеш делегацияға монах [[Савонарола]] етәкселек итә. Совнарола етәкселегендә 1494 йылда Флоренция республикаһы яңынан тергеҙелә, «Ҙур совет» һәм «Һикһән кеше советы» булдырыла.
* 1498 йылдың 28 майында Флоренцияла христиандарҙы төрлө сикләүҙәр, янауҙар менән ҡурҡытып йөҙәткән, Рим папаһы менән дошманлашҡан Савонароланы суд ҡарары менән язалап үлтергәс, Һикһән кеше советы Флоренция хөкүмәтенең икенсе канцелярияһы секретары вазифаһына Никколо Макиавеллиҙы һайлай; Ҙур Совет уны раҫлай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Флоренция республикаһының Беренсе канцелярияһы сит ил эштәре менән шөғөлләнә, ә Икенсе канцелярия- эске эштәр һәм ҡала хәрби көстәре менән. Күп осраҡта был бүленеш тик шартлы ғына булып ҡала, күп ваҡытта кемдең уңышҡа ирешергә мөмкинлеге күберәк, шул көндәлек мәсьәләләрҙе хәл итә.

* 1498 йылда Никколо Унау комиссияһы секретары итеп һайлана (Died di Balia)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, был орган хәрби конфликттар ваҡытында Флоренция исеменән сығыш яһай.

1499—1512 йылдарҙа хөкүмәт ҡушыуы буйынса Никколо Людовик XII (Франция),Фердинанд II (Испания), [[Рим папаһы]] һарайҙарында Флоренция исеменән дипломат эштәрен башҡара.

Италия ул саҡта бер нисә тиҫтә ваҡ дәүләттәрҙән тора, шуға өҫтәп, Франция менән Изге Рим империяһы (күп өлөшө Германия) араһында Неаполь короллеге өсөн һуғыш башлана. Флоренцияға көслө дәүләттәр араһында бик һаҡ сәйәсәт алып барырға тура килә. Пиза республикаһының баш күтәреүе сәбәпле Пиза ҡәлғәһен ҡамауҙа тотоу Флоренция хөкүмәте һәм уның армиялағы вәкиле Никколо Макиавеллиҙың бик күп көсөн һәм ваҡытын ала.

1501 йылдың 14 ғинуарында Макиавеллиға яңынан [[Флоренция]]ға ҡайтырға мөмкинлек тыуа&lt;ref&gt;Riccardo Bruscagli, «Niccolò Machiavelli» (1975)&lt;/ref&gt;. Ул инде утыҙ өс йәшкә еткән йәмғиәттә юғары урын биләгән кеше булараҡ, бик боронғо һәм данлы нәҫелдән сыҡҡан Мариетта Корсиниға өйләнә.Корсини ғаиләһе Макиавеллиҙарға ҡарағанда юғарыраҡ баҫҡыста тора&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, ләкин ике яҡ өсөн дә ул бик файҙалы була: Корсиниҙар менән туғанлашыуы Никколоға йәмғиәт баҫҡысы буйлап юғарыраҡ үрләргә мөмкинлек бирһә, Мариеттаның ғаиләһе Макиавеллиҙың сәйәси бәйләнештәре менән файҙалана ала.

Никколо ҡатынына хөрмәт менән ҡарай, уларҙың биш балаһы була. Йылдар үткәс, был мөнәсәбәт [[мөхәббәт]] һәм ышанысҡа әйләнә. 1512 һәм 1523 йылдарҙа яҙылған [[васыятнамә]]һендә, ул саҡта ир кешеләрҙе тәғәйенләй торған булһалар ҙа, балаларының бағымсыһы (опекуны) итеп ҡатынын билдәләй&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Шуға ҡарамаҫтан, дипломат эштәре менән оҙаҡ ваҡыт ситтә йәшәгәндә Макиавеллиҙың башҡа ҡатын-ҡыҙҙар менән дә бәйләнешкә инеүе билдәле.

=== Чезаре Борджиа йоғонтоһо ===
1502—1503 йылдарҙа Никколо Рим папаһы Александр VI улы герцог [[Чезаре Борджиа]] һарайында Флоренция вәкиле була. Борджиа ҡыйыу, аҡыл менән эш иткән, үҙ көсөнә ышанған, ҡаты ҡуллы, хатта аяуһыҙ ҙа хаким була. Ул төрлө юлдар менән үҙенең Үҙәк Италиялағы дәүләтенең сиктәрен киңәйтә.
 
1502 йылдың июнендә Борджиа ғәскәре Флоренция сиктәренә килеп етә. Флоренция республикаһы хөкүмәте һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн герцог янына делегация ебәрә, унда Унау секретары Никколо Макиавелли була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
[[Файл:Innocenzo Spinazzi, monumento funebre a niccolò machiavelli, 1787, 01.jpg|thumb| Никколо Макиавеллиҙың ҡәбер ташы]]

[[Чезаре Борджиа]] янында үткән бер нисә ай Макиавеллиға « әхлаҡ ҡағиҙәләренән азат дәүләт менән идара итеү оҫталығы» идеяларын аңларға ярҙам итә. Улар һуңыраҡ Макиавеллиҙың «Хаким» («[[Государь (Макиавелли)|Государь]]») исемле трактатында тәфсирләнә. Ҡурҡыу белмәҫ, яҙмыш менән шаярырға яратҡан Чезаре Никколоны ныҡ ҡыҙыҡһындырған тип иҫәпләйҙәр.

[[Борджиа Чезаре|Борджиа]] янында булғанда Макиавелли бик күп хәрби эштәр тураһында уйлана. Борджианың ялланған армияһы ҡот осҡос көс була, шулай ҙа Макиавелли Флоренцияның үҙ армияһын булдырыу тураһында яҙыштыра башлай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[Ватикан]]дың сәйәси ҡомарын Папа өлкәһендә бойондороҡһоҙ кенәздәр етәкселек иткән коммуналар булыуы тыйып торған. Һуғыш алып барыу, сәйәси мәнфәғәттән сығып, кеше үлтереүҙәр юлы менән [[Борджиа Чезаре|Чезаре]] менән Александр VI бер нисә йыл эсендә Умбрия, Эмилия, Романья өлкәләрен үҙ ҡулдарына төшөрә.

Папа Александр VI үлеме Чезаре Борджианы аҡсаһыҙ һәм сәйәси ресурстарһыҙ ҡалдыра.

=== 1503—1512 йылдар ===
[[1503]] йылдың 24 октябрендә Макиавелли Яңы Рим папаһы [[Юлий II]] янына Флоренция дипломаты булараҡ ебәрелә. Яңы папаның төп дошмандары-[[Венеция]] менән [[Франция]] Флоренция өсөн дә һәр саҡ хәүеф сығанағы була.

Ополчение етәксеһе гонфалоньер Содерини өйөндә Макиавелли Флоренцияла дошман яғына сығырға һәр саҡ әҙер ялланған ғәскәр урынына үҙ граждандарынан торған ғәскәр булдырыу мәсьәләһен күтәрә&lt;ref&gt;È un’ipotesi del Ridolfi, cit., p. 115&lt;/ref&gt;. Флоренцияла беренсе булып ҡала кешеләренән торған ғәскәр булдыра. Был 1494 йылда айырылған Пизаны кире Флоренция дәүләтенә ҡушырға мөмкинлек бирә.

1503—1506 йылдарҙа Макиавелли ҡала һаҡсылары хеҙмәте өсөн һәм ҡаланы һаҡлау өсөн яуаплы була.
{{Внешние медиафайлы
| topic = 
| subtopic = 
| image1 = [https://pbs.twimg.com/media/B2ovvIoIcAA7scr.jpg:large Страница рукописи &quot;Государь&quot;]
| image2 = [https://i.pinimg.com/originals/d9/d6/45/d9d64535e5401719f06dcf333d55472e.jpg Письмо Паоло Веттори 10 октября 1513 года]
}} Макиавелли Флоренция үҙ ғәскәрен булдырһа, ялланған һалдаттар һәм Франция ярҙамына өмөт итеп ятмаҫ ине тигән фекерҙе ҡала халҡына аңлатырға тырыша :

''«Власть менә көс булһын өсөн берҙән-бер юл- ойошторолған ғәскәр менән идара иткән һәм уны тейешле тәртиптә тотҡан закон ҡабул итеү''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;''».''
1505 йылда Унау Макиавеллиға ғәскәр булдырыу эшен ҡуша. 15 февралдә ҡала урамдары буйлап ҡала флагы төҫтәрендәге аҡлы-ҡыҙыллы формалағы һалдаттар- пикинерҙар (« кирасаларҙа, пика һәм аркебуздар менән ҡоралланған»)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Флоренцияның үҙ ғәскәре барлыҡҡа килә.

* 1506 йылдың 6 декабрендә Флоренция ополчение эштәре буйынса Туғыҙау комиссияһы булдырыла (Nove ufficiali dell’ordinanza e milizia fiorentina), ул тыныс ваҡытта Флоренция армияһына етәкселек итергә тейеш була. Комиссияның секретары итеп Никколо Макиавелли тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Макиавелли «ҡоралланған пәйғәмбәргә» әүерелә.

''&quot;…кешеләрҙең холҡо үҙгәреп тора, үҙ иманыңа уларҙы күндереү еңел булһа ла, тотоп тороу ауыр. Шуға ышанысын юғалтҡандарҙы көс ҡулланып ышандырырға мәжбүр итергә һәр әҙер булырға кәрәк &quot;''. Никколо Макиавелли. Хаким([[Государь (Макиавелли)|Государь]])

Макиавелли һуңыраҡ француз короле Людовик XII, император Максимилиан I Габсбург һарайында илсе була, ҡәлғәләр торошон тикшерә, Флоренция ғәскәрендә хатта кавалерия ла булдыра&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Статья|автор=Спиридонов А.Г.|заглавие=Вооруженный пророк Возрождения|ссылка=|язык=|издание=Таганрог|тип=газета|год=2008|месяц=ноябрь|число=|том=|номер=12|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Медичи Флоренцияға кире ҡайта ===
1512 йылда папа Юлий II етәкселегендәге Изге лига француз ғәскәрҙәренең Италиянан китеүенә өлгәшә. Бынан һуң папа Францияның Италиялағы союздаштарына ҡаршы көрөш башлай. Флоренцияны Юлий II француздарға ҡаршы һуңғы алышта ғәскәр менән етәкселек иткән [[кардинал]] [[Лев X|Джованни Медичи]]ға бүләк итә. 1512 йылдың 1 сентябрендә Джованни Медичи (Лоренцо Медичиҙың икенсе улы) Флоренцияға инә. Республика бөтөрөлә,власть яңынан Медичи ғаиләһе ҡулына күсә.

Макиавелли үҙ вазифаһында ҡала, тик ул бер нисә хата аҙым яһай, мәҫәлән, Медичи ғаиләһенә мөлкәтен кире ҡайтарыуға ҡаршы сыға, уларға тик аҡсалата компенсация бирергә тәҡдим итә .

* 7 ноябрҙә Синьория Никколо Макиавеллиҙы бөтә вазифаларынан бушата, уға Флоренция билмәләрен ҡалдырып китеү тыйыла, ҡуйылған талаптарҙы үтәү шарты итеп унан ҙур суммаға залог алалар&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.


=== Ауыр йылдар ===
Макиавелли хеҙмәттән ситләтелә, ул ғына етмәй 1513 йылда [[Медичи]]ға ҡаршы аҫтыртын эш алып барыуҙа ғәйепләнеп, ҡулға алына. Уны ҡаты язалайҙар, аминистияға эләгеп кенә үлем язаһынан ҡотлоп сыға һәм Никколо [[Флоренция]]нан алыҫ булмаған Сант’Андреа-ин-Перкуссина тигән биләмәһенә китә. Бында ул сәйәси философия тарихында уға билдәлелек килтергән китаптар яҙа башлай .

{{Внешние медиафайлы
| topic = 
| subtopic = 
| image1 = [https://regnum.ru/uploads/pictures/news/2017/05/02/regnum_picture_14937581832178149_normal.jpg обложка книги &quot;История Флоренции&quot;. Издание 1595 года]
| image2 = [http://www.booksiti.net.ru/books/52605100.jpg Обложка книги &quot;Мандрагора&quot;]
}} 1520 йылдың ноябрендә уны Флоренцияға саҡырып алалар һәм тарих яҙыусы вазифаһына билдәләйҙәр. 1520—1525 йылдарҙа &quot;Флоренция тарихы&quot;н яҙа. Был эш биш йылға һуҙыла. Китап менән танышҡандан һуң папа Макиавеллиға 100 алтын флорин аҡса бүләк итә. Ҙур уңыш ҡаҙанған «Клиция», «Бельфагор», «Мандрагора» тигән пьесалар яҙа.

Яңы хакимдар Макиавеллиға ышанмай, шулай ҙа Габсбургтар яғынан хәүеф тыуғас, понтифик (папа) Макиавеллиға архитектор Педро Наварро менән Флоренция ҡәлғәләрен тикшереп сығырға ҡуша. Никколо хәрби эштәр буйынса белгес тип иҫәпләнә, ул хатта «Хәрби сәнғәт» тигән китап та яҙа.
* 1526 йылдың 9 майында Йөҙәү Советы папа Климент VII ҡушыуы буйынса яңы орган- ҡәлғә стеналарын нығытыу буйынса Бишәү Коллегияһын булдыра, уның секретары итеп Никколо Макиавелли тәғәйенләнә.

Тик тағы ла Макиавеллиҙың өмөттәре аҡланмай. 1527 йылда Габсбургтарҙың күп милләтле армияһы Римде талай, папа башҡаса Флоренцияны буйһондороп тота алмай. Яңынан республика тергеҙелә, ләкин яңы дәүләткә Макиавеллиҙың кәрәге булмай.
{{Внешние медиафайлы
| topic = 
| subtopic = 
| image1 = [https://time-impressions.ru/wp-content/uploads/2009/02/makiavelli.jpg Церковь Санта-Кроче]
| image2 = [http://f.rodon.org/p/4/071026134552d.jpg Кенотаф]
}} Был ваҡиғалар Макиавеллиҙың һаулығын ҡаҡшата,1527 йылдың 2 июнендә Сан-Кашанола вафат була. Уның ҡәбере билдәһеҙ, ләкин уның хөрмәтенә Флоренциялағы Санта-Кроче сиркәүендә кенотаф ҡуйыла. Һәйкәлгә: ''Бер ниндәй ҙә эпитафия был исемдең бөйөклөгөн аңлатып бирә алмай&quot;,-тип яҙылған.

Флоренция республикаһы бары тик өс йыл йәшәп ҡала. 1529 йылдың октябрендә папа менән императорҙың ғәскәре ҡаланы ала . Макиавелли төҙөткән ҡәлғә стеналарында ул булдырған ҡала халҡынан торған ғәскәр был армияға ҡаршы йәнен аямай көрәшә.
[[Файл:Книга_Государь_1532_года_издания_—_самая_неоднозначная,_но_точно_значительная_работа.jpg|мини| «Хаким», 1532 йыл — Никколо Макиавеллиҙың иң билдәле һәм әһәмиәтле әҫәре]]
Дуҫтары һәм туғандары Макиавеллиҙың &quot;Хаким&quot;ын баҫтырып сығарыу өсөн аҡса йыя. 1532 йылда китап баҫыусы Антонио Бладо понтифик рөхсәте менән был китапты нәшер итә. Китапты шул уҡ йылда тағы баҫтырып сығаралар, сөнки уны халыҡ бик тиҙ алып бөтә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Китапты әлбиттә, тәнҡитләүселәр ҙә була. Ул үҙенең авторын үлемһеҙ итә.Үҙе иҫән саҡта әле Макиавелли тәнҡитләүселәргә: «Мин хакимдарҙы тиран булырға,ә уларҙың ҡулы аҫтындағыларҙы — уларҙан ҡотолорға өйрәттем»,- тип яуап бирә.

Макиавелли проектын Флоренцияла 1530 йылда тормошҡа ашыралар, Флоренцияла армияла хеҙмәт итеүселәргә һалым, хоҡуҡи һәм сәйәси өҫтәнлөктәр бирәләр. Граждандар контроле системаһы хәстәрлегендә Флоренция ополчениеһы тағы 200 йыл йәшәй.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Донъяға ҡараштары һәм идеялары ==
Никколо Макиавеллиҙы күп осраҡта сәйәсәттә һәр саҡ көс ҡулланыу кәрәк, уның нигеҙендә һәр саҡ файҙа һәм көс ҡулланыу ғына ята тип уйлаған оятһыҙ ғына сәйәсмән итеп һүрәтләйҙәр. Йәнәһе, Макиавелли изге маҡсатҡа ирешер өсөн әхлаҡ ҡағиҙәләрен үтәмәһәң дә була тип иҫәпләгән.
Ләкин был улай түгел. Макиавелли хакимгә иң файҙалыһы- халыҡҡа таяныу, шуға күрә ул халыҡтың иркен хөрмәт итергә һәм уның мул тормошта йәшәүен ҡайғыртырға тейеш ти.

Уның фекеренсә, тик дошмандарҙы ғына алдарға ярай, тик ҙур зыян килтерә торған фетнәселәргә ҡарата ғына аяуһыҙ булырға кәрәк.

[[Файл:Machiavel, Niccolo CIPA0582.jpg|thumb|left|228px|&lt;center&gt;Никколо Макиавелли&lt;/center&gt;]]
«Хаким» һәм «[[Тит Ливий]]ҙың беренсе декадаһы тураһында фекерҙәр»ҙә Макиавелли [[дәүләт]] ул — '' йәмғиәттең сәйәси торошо'': хаким итеүселәр һәм улар ҡулы аҫтындағылар, тейешенсә ҡоролған, ойошторолған сәйәси власть, ойошмалар булыуы һәм [[закон]]дар ти.

Макиавелли сәйәсәтте үткәндәрҙе аңлатҡан, бөгөнгөгә етәкселек иткән һәм киләсәкте күҙаллаған ''«тәжрибә фәне»'' тип атай&lt;ref&gt;[http://ekb.media-office.ru/showevent.php?event=33356 Никколо Макиавелли (1469—1527), итальянский государственный деятель и мыслитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304090237/http://ekb.media-office.ru/showevent.php?event=33356 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

Макиавелли — [[Яңырыу]] осорондағы аҡыл эйәләренән иң беренсе булып хаким [[шәхес]]е роле тураһына мәсьәләне күтәрә. Ул осорҙағы феодаль тарҡаулыҡтан интеккән [[Италия]] шарттарында ,үҙ-ара бер туҡтауһыҙ ыҙғышҡан ваҡ хакимдар булғанға ҡарағанда, хатта намыҫһыҙ булһа ла, көслө хаким булыуы яҡшыраҡ тип яҙа. Шулай итеп, Макиавелли [[философия]] һәм [[тарих]]та беренсе булып сәйәси маҡсатҡа ярашлылыҡ менән әхлаҡ нормалары нисбәте мәсьәләһен күтәрә&lt;ref&gt;''Гринин Л. Е.'' 2010. Личность в истории: эволюция взглядов. История и современность, № 2, с. 13-15 [http://www.socionauki.ru/journal/articles/129557/]&lt;/ref&gt;.

Ул дөйөм хәрби бурыс индереү тәҡдимен менән сыға— «Хәрби сәнғәт» тураһындағы трактатында Макиавелли хәрби хеҙмәткә саҡырылған дәүләт граждандарынан торған [[армия]] булдырырға тәҡдим итә. Бының кәрәклеген дәлилләп, бик күп тарихи миҫалдар килтерә.

=== Дин тураһында ===
Макиавелли [[плебс]]ты , ҡаланың түбән ҡатлам халҡын һәм [[Ватикан]] сиркәү клирын яратмай. Уға бай һәм әүҙем ҡала халҡы оҡшай. Шәхестең сәйәси тәртибе тураһында ҡағиҙәләр өҫтөндә эшләгәндә ул боронғо Римде һәм христиан дине индерелгәнгә тиклем булған әхлаҡ нормаларын һәм закондарҙы идеал итеп күрә. Ул [[Тәүрат]]ты (Библия) үҙ файҙаһына,үҙ маҡсаттарына ярашлы ҡулланыусыларҙы тәнҡитләй: «Тап шундай тәрбиә һәм беҙҙең динде шул тиклем ялған аңлатыу арҡаһында донъяла борон булған хәтле республикалар ҡалмаған, һәм хәҙер халыҡта шул саҡтағы кеүек азатлыҡҡа һөйөү һиҙелмәүе бының эҙемтәһе булып тора»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lib.ru/POLITOLOG/MAKIAWELLI/livij.txt_with-big-pictures.html|title=Рассуждения о первой декаде Тита Ливия, книга 2|publisher=lib.ru|author=Н. Макиавелли.}}&lt;/ref&gt;.

Макиавелли христиан дине «буйһоноу тураһында», күндәмлек тураһында тәғлимәт тип «тәфсирләүселәр» (аңлатыусылар) тарафынан дөрөҫ аңлатылмай. Был фекерҙәрен ул үҙ хеҙмәттәрендә асыҡтан-асыҡ белдерә:

''&quot;Антика дине изгеләр тип донъялыҡта дан ҡаҙанғандарҙы — республикаларҙың сардар һәм хакимдарын атай. Беҙҙең дин әүҙем түгел, ә күндәм һәм донъянан ваз кискәндәрҙе данлай. Ул иң юғары изге ғәмәл тип күндәмлекте, үҙ-үҙеңде түбәнһетеү һәм бәндәләрҙең эштәренә ерәнеп ҡарауҙы ололай; антика дине иһә иң юғары изге ғәмәл тип рух юғарылығын, тән көсөн һәм кешеләргә ныҡлы көс биреүсе әйберҙәрҙе ололаған.''

''Беҙҙең дин беҙҙән көслө булыуыбыҙҙы талап иткән хәлдә быны тик түҙеп тороу өсөн генә талап итә, ә бер ҙә ҡыйыу эштәр эшләр өсөн түгел. Бындай йәшәү рәүеше, минеңсә, донъяны көсһөҙләндергән һәм уны ҡәбәхәттәр ҡулына тапшырған: улар унда ҡурҡмайынса ни теләһә, шуны эшләй, сөнки күреп торалар, бөтә кеше лә ожмахҡа инәбеҙ тип, туҡмалғанда түҙеп тороу тураһында уйлай, ә бының өсөн иҫәпләшеү тураһында түгел «.''
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://znate.ru/gosudare-iskusstvo-vojni.html?page=128|title=Государь. Искусство войны - страница 128|publisher=znate.ru|lang=ru|accessdate=2019-10-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191005195235/http://znate.ru/gosudare-iskusstvo-vojni.html%3Fpage%3D128 |date=2019-10-05 }}&lt;/ref&gt;''».''
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://znate.ru/gosudare-iskusstvo-vojni.html?page=128|title=Государь. Искусство войны - страница 128|publisher=znate.ru|lang=ru|accessdate=2019-10-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191005195235/http://znate.ru/gosudare-iskusstvo-vojni.html%3Fpage%3D128 |date=2019-10-05 }}&lt;/ref&gt;''

Макиавелли диндар кеше булған, тик христиандарҙың ҡыйыуыраҡ булыуын, күндәмлекте түгел, ә граждан булараҡ ҡыйыулыҡты ололауҙы теләгән . Бынан тыш, ул яҙмыштың бик күп һынауҙарын еңеү өсөн ирекле ихтыяр ҙа етә тип иҫәпләгән&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Макиавелли фекеренсә, донъя тарихында граждандарына иң күп ирек бирелгән республикалар иң оҙаҡ йәшәгән, граждандар үҙ яҙмыштарын үҙҙәре һайлай алған. Дәүләттең бойондороҡһоҙлоғо, ҡеүәте һәм бөйөклөгөн иң юғары идеал тип иҫәпләгән, уға төрлө юлдар менән барырға, хатта әхлаҡ һәм граждандар хоҡуҡтары тураһында уйлап тормаҫҡа ла ярай. Макиавелли «дәүләт мәнфәғәте» тигән терминды булдырған, уныңса әгәр «юғары дәүләт мәнфәғәттәре» талап итһә, дәүләттең был осраҡта закондарҙы ла боҙорға хоҡуғы бар. Хаким был саҡта дәүләттең уңыштарын һәм сәскә атыуын маҡсат итеп ҡуя, әхлаҡ һәм изгелек был осраҡта ситкә ҡуйыла. &quot;Хаким&quot;ды власты алыу, ҡулда тотоу һәм ҡулланыу буйынса бер политтехнологик күрһәтмә тиергә була.

== Философияһы ==
* [[Рационализм]] — метод, согласно которому основой познания и действия людей является разум.
* Сәйәси [[имморализм]]: — 1)сәйәсәттә әхлаҡтан баш тартыу; 2)үҙе үлгәндән һуң макиавеллизм тип аталған, Макиавеллиҙың билдәле &quot;Маҡсат сараларҙы аҡлай &quot; «Цель оправдывает средства» формулаһы&lt;ref&gt;http://www.erudition.ru/referat/printref/id.36830_1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200202034008/http://www.erudition.ru/referat/printref/id.36830_1.html |date=2020-02-02 }}&lt;/ref&gt; (уны һуңыраҡ [[иезуиттар]] үҙҙәренә ҡулланма итә)
* [[Метафизика]]&lt;ref&gt;http://magazines.russ.ru/vestnik/2001/2/mak.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Государь/Пер. с итальянского. — М.: Эксмо; СПб.: Мидгард. 2006 (Гиганты мысли)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Государь: Сочинения исторические и политические. Сочинения художественные: Сборник/Н. Макиавелли; пер. с итал. Г. Муравьёвой, Н. Томашевского, Е. Солоновича и др. — М.: Эксмо, 2008&lt;/ref&gt;
* Антропологик минимализм (антропоцентризмдан айырмалы) — кеше тәбиғәтенең көсһөҙ һәм камил булмауы)

== Сәйәси технология ==
* Колониялар булдырыу (үҙ кешеләреңде) —төрөк солтаны ысулы
* Дошман янында (илендә) булған оппозицияға таяныу — Грецияны баҫып алғанда Этолия (Үҙәк Грецияла) халҡына таянған римляндар ысулы
* Рим императорҙарын әрәм иткән күрә алмау һәм кәмһетеүҙән баш тартыу. Күрә алмауҙы үҙең яҡлыларҙың мөлкәтенә һәм ҡатын-ҡыҙҙарына ҡул һуҙыу тыуҙыра. Ярлылыҡ, ҡыйыуһыҙлыҡ, ҡурҡаҡлыҡ, аумаҡайлыҡ ерәнеү тойғоһон тыуҙыра.
* Халыҡҡа оҡшамаған эштәрҙе башҡаларға ҡушыу, ә халыҡҡа оҡшағандарын үҙең эшләү
* Оҫта итеп дошмандар булдырыу
* һәләтле кешеләрҙе йыйырға
* Халыҡты тамашалар менән әүрәтергә
* Халыҡ йыйындарында ҡатнашырға
* Ризаһыҙлыҡты тәүәкәл һәм үҙ ваҡытында баҫтырырыға
** Кем электән ирекле ҡаланы баҫып ала һәм уны аяй, уны ҡала аямай
** «Бөтә ҡораллы пәйғәмбәрҙәр ҙә еңгән, ә ҡоралһыҙҙар еңелгән»
* Власть факторҙары: үҙең яҡлылар, халыҡ, юғары ҡатлам, сит ил кешеләре
* Хаким сифаттары — тотанаҡлылыҡ, һаҡлыҡ һәм рәхимлелек
* Хакимдың изге сифаттары: рәхимлелек, тоғролоҡ, кешелеклелек, тура һүҙлелек һәм изгелек
* Хаким эшләй алған хәтле яҡшылыҡ, эшләргә кәрәгенсә яуызлыҡ эшләргә тейеш
* Даими талаптар ҡуйыу

== Тәнҡит һәм тарихи әһәмиәте ==
Макиавеллиҙың тәүге тәнҡитсләре- [[Томмазо Кампанелла]] һәм Жан Боден. Боден Макиавеллиҙың дәүләт- цивилизацияның иҡтисади, социаль һәм мәҙәни үҫешенең иң юғары нөктәһе тигән фекере менән килешә.
[[Файл:Machiavelli Illustration.jpg|thumb|left|228px|&lt;center&gt;Никколо Макиавелли&lt;/center&gt;]]

1546 йылда католик иркәүенең Тридент соборында Макиавеллиҙың &quot;Хаким&quot;ы '' [[шайтан]] ҡулы менән яҙылған тигән материал таратыла. [[1559]] йылдан уның бөтә хеҙмәттәре лә беренсе &quot; Тыйылған китаптар индексы&quot;на индерелә.

[[1740]] йылда Пруссия короле Фридрих яҙған «Антимакиавелли»- Макиавелли хеҙмәтен инҡар итеүсе иң билдәле әҙәби әҫәр. Фридрих: '' Мин әле кешелекте уны юҡ итергә теләгән ғифриттән ҡотҡарырға ҡаршы сығырға тәүәкәлләнем; аҡыл һәм ғәҙеллек менән ҡоралланып, мин софистика менән енәйәткә ҡаршы сығам; мин Макиавеллиҙың &quot;Хаким&quot;ы тураһында фекерҙәремде яҙам —бер бүлек артынан икенсеһе, — ағыу эскәндән һуң кисектермәй уның тәьҫиренән ҡотолоу әмәлен эҙләргә кәрәк&quot;.

Макиавелли әҫәрҙәре Көнбайыш сәйәси философияһы үҫешенең яңы осоро башланыуы тураһында һөйләй: сәйәсәт мәсьәләләре тураһында уйлағанда дин һәм әхлаҡ нормаларынан сығып фекер йөрөтөргә ярамай. Был Аврелий Августин философияһының аҙағы еткәнде аңлата, Алла Ҡалаһы тураһында уйларға түгел, ә Кешелек Ҡалаһы тураһында уйларға кәрәк. Сәйәсәт айырым тикшеренеү объекты— дәүләт власы институтын булдырыу һәм нығытыу сәнғәте булараҡ нығына&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/history_of_philosophy/287/МАКИАВЕЛЛИ  История философии. Макиавелли.]&lt;/ref&gt;.
Ләкин ҡайһы бер тарихсылар Макиавеллиҙың был бәләкәй генә китабы деспотизмдан көлөү генә, Гаррет Мэттингли «Хаким» — дәүләт менән идара итеү буйынса етди фәнни трактат түгел ти&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Каткарт Т., Клейн Д.|заглавие = Как-то раз Платон зашёл в бар: Понимание философии через шутки|место = Москва|издательство = Альпина нон-фикшн|год = 2012|страницы = 177|страниц = 236|isbn = 978-5-91671-150-9}}&lt;/ref&gt;.

Шулай ҙа Макиавеллиҙың хеҙмәттәре XVI—XVIII быуаттарҙа сыҡҡан иң әһәмиәтле китаптар араһына инә, улар [[Спиноза]], [[Фрэнсис Бэкон]], [[ Дэвид Юм]], [[ Мишель Монтень]], [[Рене Декарт]], [[Монтескьё]], [[Вольтер]], [[Дидро Дени|Дидро]], [[Гольбах]], Боден, Мабли, Пьер Бейль һәм башҡаларға йоғонто яһай&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Шульц Э.Э.|заглавие=Никколо Макиавелли и складывание основ теории социального протеста|ссылка=http://dspace.bsu.edu.ru/bitstream/123456789/11084/1/Shults_Nikolo.pdf|язык=русск|издание=Научные ведомости Белгородского государственного университета. Серия «История. Политология. Экономика. Информатика»|тип=|год=2014|месяц=|число=|том=|выпуск=29|номер=1|страницы=198—201|issn=}}&lt;/ref&gt;.

== Цитаталар ==
* «[[ Маҡсат сараларҙы аҡлай]]»&lt;ref&gt;[http://his.1september.ru/2003/32/6.htm Дон Иниго Лопес ди Оньяс де Рекардо Лойола (1491—1556)&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923143724/http://his.1september.ru/2003/32/6.htm |date=2009-09-23 }}&lt;/ref&gt; — Макиавелли һүҙҙәре тип йөрөтөлә,башҡа сығанаҡтарға ҡарағанда, был һүҙҙәр [[Томас Гоббс]] (1588—1679), йәки [[Игнатий де Лойола]]ныҡы булыуы бар&lt;ref&gt;[http://www.foxdesign.ru/aphorism/who/who_c.html Кто сказал? Авторы «крылатых выражений» — «Ц»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.
* Туҡмаһаң, үс алыуҙан ҡурҡмаҫлыҡ итергә кәрәк.
* Яҡшы дуҫ булған кешенең дуҫтары ла яҡшы.
* Әйҙә яҙмыш мине тапап ташлаһын — күрермен, уға оят булмаҫмы икән .
* Һаҡ булыуға ҡарағанда ҡыйыу булыу яҡшыраҡ, сөнки яҙмыш ул- ҡатын-ҡыҙ
* Еңеүсенең дуҫтары күп, тик еңелгәндең дуҫтары ғына ысын була.
* Үҙең һөйләгәнде йәшер, башҡалар ни һөйләгәнде бел, шул саҡта һин ысын хаким булырһың.
* Бөтәһе лә һинең ниндәй икәнеңде күрә, тик бик аҙҙар ғына һинең ниндәй икәнеңде тоя.
* Шелтәләрлек хатаны үҙ мөмкинлектәрен иҫәпкә алмаған һәм бер нимәгә ҡарамай баҫып алыуҙарға ынтылған кеше яһай.

== Әҫәрҙәре ==
* Хеҙмәттәре:
** «Государь» (''Il Principe'');
** «Рассуждения о первой декаде [[Тит Ливий|Тита Ливия]]» (''Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio'') (первое издание — 1531);
** Discorso sopra le cose di Pisa (1499);
** «О том, как надлежит поступать с восставшими жителями [[Валь-ди-Кьяна|Вальдикьяны]]» (''Del modo di trattare i popoli della Valdichiana ribellati'') (1502);
** «Описание того, как избавился [[Борджиа, Чезаре|герцог Валентино]] от Вителлоццо Вителли, Оливеретто Да [[Фермо]], синьора Паоло и герцога Гравина [[Орсини]]» (''Del modo tenuto dal duca Valentino nell’ ammazzare Vitellozzo Vitelli, Oliverotto da Fermo, etc.'')(1502);
** Discorso sopra la provisione del danaro (1502);
** Discorso sopra il riformare lo stato di Firenze (1520).
* Диалогтар:
** Della lingua (1514).
* Лирика:
** Поэма ''Decennale primo'' (1506);
** Поэма ''Decennale secondo'' (1509);
** Asino d’oro (1517), стихотворное переложение «Золотого осла».
* Биографиялар:
** «Жизнь Каструччо Кастракани из [[Лукка|Лукки]]» (''Vita di Castruccio Castracani da Lucca'') (1520).
* Башҡалар:
** Ritratti delle cose dell’ Alemagna (1508—1512);
** Ritratti delle cose di Francia (1510);
** «О военном искусстве»(1519—1520);
** Sommario delle cose della citta di Lucca (1520);
** [[История Флоренции (книга)|История Флоренции]] (1520—1525), многотомная история Флоренции;
** Frammenti storici (1525).
* Пьесалар:
** Andria (1517) — перевод комедии [[Публий Теренций Афр|Теренция]];
** La Mandragola, комедия (1518);
** Clizia (1525), комедия в прозе.
* Романдар:
** Belfagor arcidiavolo (1515).

=== Әҙәби әҫәрҙәр ===
* Никколо Макиавелли. [http://machiavelli.letteraturaoperaomnia.org/translate_russian/index.html Полные тексты и переводы].
* {{cite web|url=http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/M.phtml?id=2053|title=Маккиавелли, Никколо. Письма и сочинения.|publisher=[[Восточная литература (сайт)|Восточная литература]]|accessdate=19 апреля 2011}}
* Никколо Макиавелли. [http://www.lib.ru/POLITOLOG/MAKIAWELLI/ Сочинения].
* Никколо Макьявелли. [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&amp;pa=showbook&amp;pid=1776 «Сочинения и письма»]. — М.: «АСТ», 2004, 820 страниц (pdf)
* Макиавелли. [http://drevlit.ru/texts/m/makkiavelli_10pisem.php Десять писем (письма к Веттори)].
* Николай Макиавелли. [https://web.archive.org/web/20110109045519/http://www.2012-7520.kiev.ua/%D0%9E%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/il-principe-1869.html «Государь», «Рассуждения на первые три книги Тита Ливия» 1869] (pdf)
* [http://www.politnauka.org/library/classic/makiavelli2.php «Рассуждения о первой декаде Тита Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128173330/http://www.politnauka.org/library/classic/makiavelli2.php |date=2020-01-28 }} / Пер. [[Хлодовский, Руф Игоревич|Р. Хлодовского]].
* [http://www.politnauka.org/library/classic/maki-gos.php «Государь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200120104135/http://www.politnauka.org/library/classic/maki-gos.php |date=2020-01-20 }} / Пер. Г. Муравьевой. — М.: «Художественная литература», 1982.

== Ҡарағыҙ ==
* [[Макиавеллианский интеллект]]
* [[Макиавеллизм]]
* [[:en:Virtù|Доблесть Макиавелли]] (статья в Английской Википедии)

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Алексеев, Александр Семёнович|Алексеев А. С.]]'' [[:Файл:Алексеев А.С. Макиавелли как политический мыслитель. (1880).pdf|Макиавелли, как политический мыслитель.]] — М.: А. Л. Васильев, 1880.
* [[Баткин, Леонид Михайлович|Баткин Л. М.]] [http://ec-dejavu.ru/m/Machiavelli.html Итальянское Возрождение: проблемы и люди.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200119043731/http://ec-dejavu.ru/m/Machiavelli.html |date=2020-01-19 }} — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1989. — С. 345—363. — 272 с. — Серия «Из истории мировой культуры» ISBN 5-02-008988-5
* {{книга |автор=[[Бурлацкий, Фёдор Михайлович|Бурлацкий Ф. М.]] |заглавие=Загадка Макиавелли |место=М.|издательство=[[Профиздат]] |год=1997 |страниц=392 |isbn=5-255-01296-3 |тираж=5&amp;nbsp;000 }}
* [[Грамши, Антонио|Грамши А.]] [https://web.archive.org/web/20170306213954/http://www.revkom.com/index.htm?%2Fbiblioteka%2Flevie%2Fgramshi%2Fgr-ogl.htm Тюремные тетради]
* Каппони Н. Макиавелли / Пер. с англ. — М.: Вече, 2012. — 352 с., ил. — Серия «Великие исторические персоны», 3 000 экз., ISBN 978-5-9533-5336-6
* {{НФЭ||Макиавелли|[[Кудрявцев, Олег Фёдорович|О. Ф. Кудрявцев]]| ссылка=https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASHec8843219e418710e4f8ec}}
* {{БРЭ |статья=Макиавелли, Никколо|id=2166086|автор= [[Кудрявцев, Олег Фёдорович|О. Ф. Кудрявцев]]|том=18|страницы= 541—542|год= 2011|ref=Кудрявцев}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Макиавелли, Никколо|[[Лучицкий, Иван Васильевич|Лучицкий И. В.]]}}
* [https://web.archive.org/web/20170320052605/http://russianway.rhga.ru/catalogue-books/index.php?SECTION_ID=326&amp;ELEMENT_ID=23196 Никколо Макиавелли: pro et contra. Антология исследований о нём]. СПб.: [[РХГА]], 2002. — 696 с. ISBN 5-88812-168-1
* Попова И. Ф. «Правила императоров» танского Тай-цзуна и «Государь» Н. Макиавелли // Восток-Запад. Историко-литературный альманах 2003—2004. Под ред. акад. В. С. Мясникова. М., 2005. С.191-203. ISBN 5-02-018485-3 (в обл.).
* Макиавелли в России: Восприятие на рубеже веков /Сост. Э. Г. Азгальдов, И. А. Быстрова; Под ред. В. Т. Данченко, В. А. Скороденко, Ю. Г. Фридштейна; Науч. консультант П. Д. Баренбойм. — М.: Рудомино, 1996. — 144 с.
* Максима Макиавелли. Уроки для России XXI века: Статьи. Суждения. Библиография /Под общей ред. П. Баренбойма; Автор идеи и руководитель проекта П. Баренбойм; Отв. ред. Е. Ю. Гениева. — М.: Рудомино, 2001. — 361 с.
* Тененбаум Б. Великий Макиавелли: Тёмный гений власти: «Цель оправдывает средства?». — М.: [[Яуза (издательство)|Яуза]], [[Эксмо]], 2012. — 480 с. — «Гении власти». — 3000 экз., ISBN 978-5-699-54146-1

{{Навигация
|Тема         = Никколо Макиавелли
|Портал       = 
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = Никколо Макиавелли
|Викитека     = 
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Метавики     = 
|Проект       = 
}}

== Һылтанмалар ==
* [http://echo.msk.ru/programs/vsetak/548615-echo/ Николло Макиавелли: горе уму — Передача Натальи Басовской на радио «Эхо Москвы»]
* [http://www.florentine-society.ru/Machiavelli_Nikitski_Club.htm Макиавелли — России XXI века. Стенограмма совместного заседания Никитского клуба и Флорентийского общества 14 февраля 2002 г.]
{{Внешние ссылки}}


[[Категория:Италия яҙыусылары]]
[[Категория:Флоренция тарихы]]
[[Категория:Яңырыу дәүере яҙыусылары]]
[[Категория:XVI быуат драматургтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса философтар]]
[[Категория:Шәхестәр:Этика]]
[[Категория:Алфавит буйынса тарихсылар]]</text>
      <sha1>lsf0540si7f4o4t6cc83ubyfpbqwdt7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>29 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71768</id>
    <revision>
      <id>1303327</id>
      <parentid>1303321</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T16:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1303327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15606" sha1="opax6qtnjunh5ffrxxycupx6pt91694" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''29 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 241-се ([[кәбисә йыл]]ында 242-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 124 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Ядро ҡоралы|Ядро һынауҙарына]] ҡаршы хәрәкәт көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Мотоциклдың тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Кеше хоҡуҡтары көнө.
** [[Лимон]] [[һут]]ы көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
* {{Флагификация|Көньяҡ Судан}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: [[Спорт]] көнө. 
* {{Флагификация|Япония}}: Ҡыҙҙырылған [[ит]] көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Ҡырым Республикаһы}}: Виноградсылыҡ һәм шарап яһау көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Адвокатура|Адвокаттар]] көнө.
* {{Флагификация|Польша}}: Муниципаль полиция көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығы Эске ғәскәрҙәренең махсус тәғәйенләнеш подразделениелары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1831]]: Электромагнит индукцияһы күренеше асыла.
* [[1885]]: [[Германия]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]] Готлиб Даймлер беренсе мотоциклға [[Патент хоҡуғы|патент]] ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1932]]: «Башцветметзолото» тресы ойошторола (1933 йылдан — «Башзолото»).
* [[1936]]: [[Ишембай нефть эшкәртеү заводы]] эш башлай.
* [[1991]]: [[«Нур» Өфө дәүләт татар театры]] асыла.
* [[1994]]: [[Башҡортостан]]да [[Венгрия]] көндәре башлана.
* [[2001]]: [[Кеше]]нең оҙон ғүмерлелек [[ген]]ы табыла.
* [[2008]]: [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның яңы уҡыу-спорт комплексы файҙаланыуға тапшырыла.
* [[2013]]: Республика кардиологик диспансеры табибтары [[Башҡортостан]]да тәүге тапҡыр йөрәкте күсереп ултыртыу операцияһы яһай. }}

== {{Тыуым}} ==

=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Клементьев Данил Викторович]] (1955), муниципаль хеҙмәт ветераны, 2019 йылға тиклем [[Өфө ҡалаһы|Өфө ҡала хакимиәтенең]] [[экология]] һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау бүлеге начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы тәбиғәтте һаҡлау хеҙмәткәре. 
* [[Губаев Игорь Иванович]] (1960), эске эштәр органдары ветераны, [[Журналистика|журналист]], [[Нефтекама]] ҡалаһында [[мари теле]]ндә сыҡҡан «[[Чолман]]» республика гәзитен ойоштороусы һәм 2001 йылдан уның баш мөхәррире. [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премия лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡалтасы районы]] [[Кәкүш]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Канюков Рәшит Закир улы]] (1931), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Геология|геолог]], [[нефть]] сәнәғәте хеҙмәткәре. 1956 йылдан [[«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы]] операторы, геологы, нефть промыслаһының өлкән геологы; 1967—1994 йылдарҙа идаралыҡтың баш геологы. [[[[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1977), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1968). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Ергән]] ауылынан.
* [[Шөғәйепов Вәкил Шакир улы]] (1936—28.06.2017), [[Башҡорттар|башҡорт]] милли музыка ҡоралдарын эшләү һәм реставрациялау оҫтаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең «Рәсәй рухы» («Душа России») премияһы (2013) һәм «Оҫта — алтын ҡулдар» республика конкурсы ([[Өфө]], 2004) лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аҡъюлова Ләлә Тимерғәли ҡыҙы]] (1956), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. [[Сибай]] үҙәк ҡала дауаханаһының поликлиника фельдшеры. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре.
* [[Ҡаһиров Рәмил Әхнәф улы]] (1956), [[Педагогика|педагог]]. 2008 йылдан [[Өфө]]ләге 64-се һөнәри лицей (хәҙер художество-сәнәғәт колледжы) директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре.
* [[Шәрәфетдинова Ольга Юрьевна]] (1961), ҡурсаҡ йөрөтөүсе артист. 1982 йылдан [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] актёры, артабан режиссёры һәм баш режиссёры. 2002 йылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған, [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (2014) артисы. «Актёр йыры» республика конкурсының (Өфө, 1994) гран-при эйәһе, «Рәсәй драма театрҙары актёрҙары йырлай» Бөтә Рәсәй конкурс-фестивале ([[Түбәнге Новгород]], 1995) лауреаты. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәйнаншин Филарит Тимерхан улы]] (1947), [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1988 йылдан [[Тәтешле районы]]ның Ленин исемендәге колхоз рәйесе, 2000—2008 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның икенсе саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Тәтешле]] ауылынан. 
* [[Тереғолов Шамил Әхмәт улы]] (1947—28.11.2008), [[балет]] артисы һәм [[Педагогика|педагог]]. 1990—2009 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] балет группаһының художество етәксеһе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1985).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кузнецова Светлана Николаевна]] (1952), педагог. 1981 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] балалар баҡсалары тәрбиәсеһе, 1987—2009 йылдарҙа 40-сы «Гүзәл» балалар баҡсаһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002). Сығышы менән [[Ҡарағанды]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Тадиашвили Ольга Семёновна]] (1928—23.04.2001), архитектор. 1962 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған архитекторы (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы]]ның баш ҡалаһы [[Владикавказ]]дан.
* [[Ишемғолов Марат Баязит улы]] (1948—24.09.2013), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 2001—2013 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] хакимиәте башлығы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан]]дың халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2010). Ауырғазы районының [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге премияһы лауреаты (2011).  
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Суфиян Поварисов]] (1924—3.07.2016), яҙыусы, тел һәм әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1976 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1991), профессор (1993). [[Башҡортостан]]дың халыҡ яҙыусыһы (2011), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1992) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2004) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәр биреү хеҙмәткәре (1997). [[Фәтих Кәрим]] (1984) һәм [[Ғәлимйән Ибраһимов]] (1998) исемендәге премиялар лауреаты. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм 3‑сө дәрәжә Дан (1948) ордендары кавалеры. 
* [[Мышкин Владимир Александрович]] (1944), ғалим-токсиколог, хәрби хеҙмәткәр. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987—1997 йылдарҙа уҡыу бүлеге начальнигы — хәрби һәм экстремаль медицина кафедраһы начальнигы урынбаҫары. 1998 йылдан — Өфөләге Хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институтының бүлек етәксеһе һәм 2008 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Медицина хеҙмәте полковнигы (1987). Сығышы менән [[Дүшәмбе (ҡала)|Дүшәмбе]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Астахова Ирина Николаевна]] (1959), ғалим-хирург. 2006 йылдан Мануаль терапия үҙәге табибы. Медицина фәндәре докторы (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әхмәтйәнова Эльмира Хәмит ҡыҙы]] (1959), ғалим-терапевт, кардиолог. 1991 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2006), профессор (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:29 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1780]]: Жан Огюст Доминик Энгр, [[Франция]] рәссамы.
* [[1915]]: [[Ингрид Бергман]], [[Швеция]] һәм [[АҠШ]]-тың кино актёры.

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:29 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З29]]
[[Категория:29 август]]</text>
      <sha1>opax6qtnjunh5ffrxxycupx6pt91694</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303328</id>
      <parentid>1303327</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T16:56:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1303328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16664" sha1="7u5s6nbz5l98hmmwtxhnd3rxyo5fa7j" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''29 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 241-се ([[кәбисә йыл]]ында 242-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 124 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Ядро ҡоралы|Ядро һынауҙарына]] ҡаршы хәрәкәт көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Мотоциклдың тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Кеше хоҡуҡтары көнө.
** [[Лимон]] [[һут]]ы көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
* {{Флагификация|Көньяҡ Судан}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: [[Спорт]] көнө. 
* {{Флагификация|Япония}}: Ҡыҙҙырылған [[ит]] көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Ҡырым Республикаһы}}: Виноградсылыҡ һәм шарап яһау көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Адвокатура|Адвокаттар]] көнө.
* {{Флагификация|Польша}}: Муниципаль полиция көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығы Эске ғәскәрҙәренең махсус тәғәйенләнеш подразделениелары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1831]]: Электромагнит индукцияһы күренеше асыла.
* [[1885]]: [[Германия]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]] Готлиб Даймлер беренсе мотоциклға [[Патент хоҡуғы|патент]] ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1932]]: «Башцветметзолото» тресы ойошторола (1933 йылдан — «Башзолото»).
* [[1936]]: [[Ишембай нефть эшкәртеү заводы]] эш башлай.
* [[1991]]: [[«Нур» Өфө дәүләт татар театры]] асыла.
* [[1994]]: [[Башҡортостан]]да [[Венгрия]] көндәре башлана.
* [[2001]]: [[Кеше]]нең оҙон ғүмерлелек [[ген]]ы табыла.
* [[2008]]: [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның яңы уҡыу-спорт комплексы файҙаланыуға тапшырыла.
* [[2013]]: Республика кардиологик диспансеры табибтары [[Башҡортостан]]да тәүге тапҡыр йөрәкте күсереп ултыртыу операцияһы яһай. }}

== {{Тыуым}} ==

=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Клементьев Данил Викторович]] (1955), муниципаль хеҙмәт ветераны, 2019 йылға тиклем [[Өфө ҡалаһы|Өфө ҡала хакимиәтенең]] [[экология]] һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау бүлеге начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы тәбиғәтте һаҡлау хеҙмәткәре. 
* [[Губаев Игорь Иванович]] (1960), эске эштәр органдары ветераны, [[Журналистика|журналист]], [[Нефтекама]] ҡалаһында [[мари теле]]ндә сыҡҡан «[[Чолман]]» республика гәзитен ойоштороусы һәм 2001 йылдан уның баш мөхәррире. [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премия лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡалтасы районы]] [[Кәкүш]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Канюков Рәшит Закир улы]] (1931), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Геология|геолог]], [[нефть]] сәнәғәте хеҙмәткәре. 1956 йылдан [[«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы]] операторы, геологы, нефть промыслаһының өлкән геологы; 1967—1994 йылдарҙа идаралыҡтың баш геологы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1977), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1968). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Ергән]] ауылынан.
* [[Шөғәйепов Вәкил Шакир улы]] (1936—28.06.2017), [[Башҡорттар|башҡорт]] милли музыка ҡоралдарын эшләү һәм реставрациялау оҫтаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең «Рәсәй рухы» («Душа России») премияһы (2013) һәм «Оҫта — алтын ҡулдар» республика конкурсы ([[Өфө]], 2004) лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Истомин Николай Николаевич]] (1941), инженер-[[Технология|технолог]]. 1960 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең баш инженеры, 1997—2001 йылдарҙа — генераль директорҙың беренсе урынбаҫары—техник директор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1987), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте министрлығының иң яҡшы рационализаторы (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] Кузьминовка ауылынан. 
* [[Аҡъюлова Ләлә Тимерғәли ҡыҙы]] (1956), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. [[Сибай]] үҙәк ҡала дауаханаһының поликлиника фельдшеры. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре.
* [[Ҡаһиров Рәмил Әхнәф улы]] (1956), [[Педагогика|педагог]]. 2008 йылдан [[Өфө]]ләге 64-се һөнәри лицей (хәҙер художество-сәнәғәт колледжы) директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре.
* [[Мәзитов Рәмил Хөсәйен улы]] (1956), Мәләүез тимер-бетон конструкциялар заводының элекке хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры.
* [[Шәрәфетдинова Ольга Юрьевна]] (1961), ҡурсаҡ йөрөтөүсе артист. 1982 йылдан [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] актёры, артабан режиссёры һәм баш режиссёры. 2002 йылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған, [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (2014) артисы. «Актёр йыры» республика конкурсының (Өфө, 1994) гран-при эйәһе, «Рәсәй драма театрҙары актёрҙары йырлай» Бөтә Рәсәй конкурс-фестивале ([[Түбәнге Новгород]], 1995) лауреаты. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәйнаншин Филарит Тимерхан улы]] (1947), [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1988 йылдан [[Тәтешле районы]]ның Ленин исемендәге колхоз рәйесе, 2000—2008 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның икенсе саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Тәтешле]] ауылынан. 
* [[Тереғолов Шамил Әхмәт улы]] (1947—28.11.2008), [[балет]] артисы һәм [[Педагогика|педагог]]. 1990—2009 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] балет группаһының художество етәксеһе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1985).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кузнецова Светлана Николаевна]] (1952), педагог. 1981 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] балалар баҡсалары тәрбиәсеһе, 1987—2009 йылдарҙа 40-сы «Гүзәл» балалар баҡсаһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002). Сығышы менән [[Ҡарағанды]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Тадиашвили Ольга Семёновна]] (1928—23.04.2001), архитектор. 1962 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған архитекторы (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы]]ның баш ҡалаһы [[Владикавказ]]дан.
* [[Ишемғолов Марат Баязит улы]] (1948—24.09.2013), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 2001—2013 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] хакимиәте башлығы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан]]дың халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2010). Ауырғазы районының [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге премияһы лауреаты (2011).  
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Суфиян Поварисов]] (1924—3.07.2016), яҙыусы, тел һәм әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1976 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1991), профессор (1993). [[Башҡортостан]]дың халыҡ яҙыусыһы (2011), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1992) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2004) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәр биреү хеҙмәткәре (1997). [[Фәтих Кәрим]] (1984) һәм [[Ғәлимйән Ибраһимов]] (1998) исемендәге премиялар лауреаты. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм 3‑сө дәрәжә Дан (1948) ордендары кавалеры. 
* [[Мышкин Владимир Александрович]] (1944), ғалим-токсиколог, хәрби хеҙмәткәр. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987—1997 йылдарҙа уҡыу бүлеге начальнигы — хәрби һәм экстремаль медицина кафедраһы начальнигы урынбаҫары. 1998 йылдан — Өфөләге Хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институтының бүлек етәксеһе һәм 2008 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Медицина хеҙмәте полковнигы (1987). Сығышы менән [[Дүшәмбе (ҡала)|Дүшәмбе]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Астахова Ирина Николаевна]] (1959), ғалим-хирург. 2006 йылдан Мануаль терапия үҙәге табибы. Медицина фәндәре докторы (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әхмәтйәнова Эльмира Хәмит ҡыҙы]] (1959), ғалим-терапевт, кардиолог. 1991 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2006), профессор (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:29 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1780]]: Жан Огюст Доминик Энгр, [[Франция]] рәссамы.
* [[1915]]: [[Ингрид Бергман]], [[Швеция]] һәм [[АҠШ]]-тың кино актёры.

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:29 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З29]]
[[Категория:29 август]]</text>
      <sha1>7u5s6nbz5l98hmmwtxhnd3rxyo5fa7j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303330</id>
      <parentid>1303328</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T17:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1303330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15847" sha1="8qmudhnys33noww37u2voshnckg4rr6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''29 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 241-се ([[кәбисә йыл]]ында 242-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 124 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Ядро ҡоралы|Ядро һынауҙарына]] ҡаршы хәрәкәт көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Мотоциклдың тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Кеше хоҡуҡтары көнө.
** [[Лимон]] [[һут]]ы көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Ағас]] ултыртыу көнө.
* {{Флагификация|Көньяҡ Судан}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: [[Спорт]] көнө. 
* {{Флагификация|Япония}}: Ҡыҙҙырылған [[ит]] көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Ҡырым Республикаһы}}: Виноградсылыҡ һәм шарап яһау көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Аргентина}}: [[Адвокатура|Адвокаттар]] көнө.
* {{Флагификация|Польша}}: Муниципаль полиция көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығы Эске ғәскәрҙәренең махсус тәғәйенләнеш подразделениелары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1831]]: Электромагнит индукцияһы күренеше асыла.
* [[1885]]: [[Германия]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]] Готлиб Даймлер беренсе мотоциклға [[Патент хоҡуғы|патент]] ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1932]]: «Башцветметзолото» тресы ойошторола (1933 йылдан — «Башзолото»).
* [[1936]]: [[Ишембай нефть эшкәртеү заводы]] эш башлай.
* [[1991]]: [[«Нур» Өфө дәүләт татар театры]] асыла.
* [[1994]]: [[Башҡортостан]]да [[Венгрия]] көндәре башлана.
* [[2001]]: [[Кеше]]нең оҙон ғүмерлелек [[ген]]ы табыла.
* [[2008]]: [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның яңы уҡыу-спорт комплексы файҙаланыуға тапшырыла.
* [[2013]]: Республика кардиологик диспансеры табибтары [[Башҡортостан]]да тәүге тапҡыр йөрәкте күсереп ултыртыу операцияһы яһай. }}

== {{Тыуым}} ==

=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Клементьев Данил Викторович]] (1955), муниципаль хеҙмәт ветераны, 2019 йылға тиклем [[Өфө ҡалаһы|Өфө ҡала хакимиәтенең]] [[экология]] һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау бүлеге начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы тәбиғәтте һаҡлау хеҙмәткәре. 
* [[Губаев Игорь Иванович]] (1960), эске эштәр органдары ветераны, [[Журналистика|журналист]], [[Нефтекама]] ҡалаһында [[мари теле]]ндә сыҡҡан «[[Чолман]]» республика гәзитен ойоштороусы һәм 2001 йылдан уның баш мөхәррире. [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премия лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡалтасы районы]] [[Кәкүш]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Канюков Рәшит Закир улы]] (1931), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Геология|геолог]], [[нефть]] сәнәғәте хеҙмәткәре. 1956 йылдан [[«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы]] операторы, геологы, нефть промыслаһының өлкән геологы; 1967—1994 йылдарҙа идаралыҡтың баш геологы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1977), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1968). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Ергән]] ауылынан.
* [[Шөғәйепов Вәкил Шакир улы]] (1936—28.06.2017), [[Башҡорттар|башҡорт]] милли музыка ҡоралдарын эшләү һәм реставрациялау оҫтаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең «Рәсәй рухы» («Душа России») премияһы (2013) һәм «Оҫта — алтын ҡулдар» республика конкурсы ([[Өфө]], 2004) лауреаты.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Аҡъюлова Ләлә Тимерғәли ҡыҙы]] (1956), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. [[Сибай]] үҙәк ҡала дауаханаһының поликлиника фельдшеры. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре.
* [[Ҡаһиров Рәмил Әхнәф улы]] (1956), [[Педагогика|педагог]]. 2008 йылдан [[Өфө]]ләге 64-се һөнәри лицей (хәҙер художество-сәнәғәт колледжы) директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре.
* [[Мәзитов Рәмил Хөсәйен улы]] (1956), Мәләүез тимер-бетон конструкциялар заводының элекке хеҙмәткәре. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры.
* [[Шәрәфетдинова Ольга Юрьевна]] (1961), ҡурсаҡ йөрөтөүсе артист. 1982 йылдан [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] актёры, артабан режиссёры һәм баш режиссёры. 2002 йылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған, [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (2014) артисы. «Актёр йыры» республика конкурсының (Өфө, 1994) гран-при эйәһе, «Рәсәй драма театрҙары актёрҙары йырлай» Бөтә Рәсәй конкурс-фестивале ([[Түбәнге Новгород]], 1995) лауреаты. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәйнаншин Филарит Тимерхан улы]] (1947), [[ауыл хужалығы]], [[КПСС|партия]] һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 1988 йылдан [[Тәтешле районы]]ның Ленин исемендәге колхоз рәйесе, 2000—2008 йылдарҙа район хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның икенсе саҡырылыш (1999—2003) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Тәтешле]] ауылынан. 
* [[Тереғолов Шамил Әхмәт улы]] (1947—28.11.2008), [[балет]] артисы һәм [[Педагогика|педагог]]. 1990—2009 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] балет группаһының художество етәксеһе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1985).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кузнецова Светлана Николаевна]] (1952), педагог. 1981 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] балалар баҡсалары тәрбиәсеһе, 1987—2009 йылдарҙа 40-сы «Гүзәл» балалар баҡсаһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002). Сығышы менән [[Ҡарағанды]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Тадиашвили Ольга Семёновна]] (1928—23.04.2001), архитектор. 1962 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған архитекторы (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы]]ның баш ҡалаһы [[Владикавказ]]дан.
* [[Ишемғолов Марат Баязит улы]] (1948—24.09.2013), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 2001—2013 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] хакимиәте башлығы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан]]дың халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2010). Ауырғазы районының [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге премияһы лауреаты (2011).  
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Суфиян Поварисов]] (1924—3.07.2016), яҙыусы, тел һәм әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1976 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1991), профессор (1993). [[Башҡортостан]]дың халыҡ яҙыусыһы (2011), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1992) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2004) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәр биреү хеҙмәткәре (1997). [[Фәтих Кәрим]] (1984) һәм [[Ғәлимйән Ибраһимов]] (1998) исемендәге премиялар лауреаты. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм 3‑сө дәрәжә Дан (1948) ордендары кавалеры. 
* [[Мышкин Владимир Александрович]] (1944), ғалим-токсиколог, хәрби хеҙмәткәр. 1969 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987—1997 йылдарҙа уҡыу бүлеге начальнигы — хәрби һәм экстремаль медицина кафедраһы начальнигы урынбаҫары. 1998 йылдан — Өфөләге Хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институтының бүлек етәксеһе һәм 2008 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәре. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Медицина хеҙмәте полковнигы (1987). Сығышы менән [[Дүшәмбе (ҡала)|Дүшәмбе]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Астахова Ирина Николаевна]] (1959), ғалим-хирург. 2006 йылдан Мануаль терапия үҙәге табибы. Медицина фәндәре докторы (2003). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Әхмәтйәнова Эльмира Хәмит ҡыҙы]] (1959), ғалим-терапевт, кардиолог. 1991 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2006), профессор (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:29 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1780]]: Жан Огюст Доминик Энгр, [[Франция]] рәссамы.
* [[1915]]: [[Ингрид Бергман]], [[Швеция]] һәм [[АҠШ]]-тың кино актёры.

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:29 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З29]]
[[Категория:29 август]]</text>
      <sha1>8qmudhnys33noww37u2voshnckg4rr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>30 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71769</id>
    <revision>
      <id>1303331</id>
      <parentid>1171507</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T17:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1303331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20342" sha1="g7u9z0gpo5trxh64l1t6a7m5ye76vj6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''30 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 242-се ([[кәбисә йыл]]ында 243-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 123 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: «Каберне Совиньон» шарабы көнө.
** Зубровка байрамы.
** Электр саң һурғысының тыуған көнө.
** Компакт-кассетаның тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли  
* {{Флагификация|Казахстан}}: Конституция көнө.
* {{Флагификация|Турция}}: Еңеү көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Татарстан}}: Республика көнө.
** [[Ҡазан]] ҡалаһы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Киргизия}}: Архивсы көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
[[Файл:Russia Orenburg Karavan-Saray mosque.jpg|thumb|right|250px|[[Каруанһарай]] тарихи-архитектура комплексы]]
* [[1846]]: [[Ырымбур]]ҙа башлыса [[башҡорттар]] иҫәбенә төҙөлгән [[Каруанһарай]] тарихи-архитектура комплексы асыла.
* [[1873]]: Франц-Иосиф Ере асыла.
* [[1901]]: Хьюберт Сесил Бут (Hubert Cecil Booth) электр саң һурғысына патент ала.
* [[1917]]: [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|2-се Бөтә башҡорт ҡоролтайында]] һайланған [[Башҡорт мәркәз шураһы]]ның яңы составтағы беренсе ултырышы була.
* [[1918]]: «[[Башҡорт тауышы]]» гәзитенең тәүге һаны сыға.
* [[1926]]: Преображенский заводы ҡасабаһының атамаһы [[Йылайыр]]ға үҙгәртелә.
* [[1939]]: [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] хөкүмәт ҡарарҙарын мотлаҡ рәүештә ике дәүләт телендә — [[Башҡорт теле|башҡорт]] һәм [[Урыҫ теле|урыҫ]] телдәрендә сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә.
* [[1996]]: [[Башҡортостан]]да Сергей Аксаков исемендәге Бөтә Рәсәй әҙәби премияһы булдырыла.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Булатов Фәһим Нәбиәхмәт улы]] (1940), хеҙмәт ветераны, [[Кушнаренко районы]] «Кушнаренко» совхозының элекке механизаторы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. 
* [[Харисов Фәрит Әкрәм улы]] (1960), [[Педагогика|педагог]], [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] музыка колледжы уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Фәтҡуллин Хикмәт Нәбиулла улы]] (1901—21.06.1963), селекционер-[[фән|ғалим]]. 1934 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] ҡарамағындағы ауыл хужалығы культуралары селекцияһы һәм орлоҡсолоғо бүлегенең ([[Шишмә]]) өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәе кандидаты (1946). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан.
* [[Истомин Николай Николаевич]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1960 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең баш инженеры, 1997—2001 йылдарҙа — генераль директорҙың беренсе урынбаҫары—техник директор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1987), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте министрлығының иң яҡшы рационализаторы (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] Кузьминовка ауылынан. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Грачёвка районы (Ырымбур өлкәһе)|Грачёвка районы]] Кузьминовка ауылынан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кадильников Иван Прокофьевич]] (1927—26.09.1977?), [[фән|ғалим]]-[[География|географ]]. 1952—1977 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973—1977 йылдарҙа физик география кафедраһы мөдире. [[География]] фәндәре докторы, доцент.
* [[Злищев Борис Андреевич]] (1942), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]]. 1970 йылдан [[Баймаҡ]] ҡойоу-механика заводы ремонт-төҙөлөш цехының инженер-технологы, баш инженеры, цех начальнигы, 2001—2009 йылдарҙа — ҡойоу цехы начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған металлургы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырғыҙстан]]дың Мырҙа-Аҡа ауылынан.
* [[Буренин Владимир Алексеевич]] (1947), ғалим]]-[[Механика|механик]], [[математик]]. 1972 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2012 йылдарҙа хисаплау техникаһы һәм инженер кибернетикаһы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1994), профессор (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы нефтехимигы (1998). Сығышы менән [[Вологда]] ҡалаһынан.
* [[Солонина Тамара Анатольевна]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. [[Сибай]] ҡалаһының хәҙерге 9-сы лицейының элекке директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
* [[Фәйзуллина Галина Павловна]] (1947), [[китап]]ханасы. 1974—2003 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның үҫмерҙәр филиалы мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Знаменский Сергей Евгеньевич]] (1957), ғалим-[[Геология|геолог]]. 1979 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1989 йылдан өлкән, 2008 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Геология-минералогия фәндәре докторы (2008). Сығышы менән хәҙерге [[Липецк өлкәһе]]нең Лебедянь ҡалаһынан.
* [[Жеряков Андрей Васильевич]] (1962), режиссёр. [[Белорет]] ҡалаһының «Дефицит» театр-студияһын (хәҙер муниципаль театр) ойоштороусы һәм уның режиссёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Хужәхмәтов Азамат Шәриф улы]] (1962—30.06.2021), кинорежиссёр, сценарист, рәссам. 2012—2018 йылдарҙа «Башҡортостан» киностудияһы директоры. 1997 йылдан Рәсәй Кинематографистар союзы ағзаһы. Евразия Телевидение һәм радио академияһының мөхбир ағзаһы, Рәсәйҙең  Кинорежиссерҙар гильдияһы ағзаһы, Халыҡ-ара 2-се асыҡ «Мәңгелек ут» телефестивале лауреаты.
* [[Хәйруллин Рәмил Мәғҙинур улы]] (1962), ғалим-[[Үҫемлектәр физиологияһы|үҫемлектәр физиологы]], [[Биохимия|биохимик]]. 1984 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, 2002—2010 йылдарҙа БДАУ-ҙың фәнни белем биреү үҙәге мөдире. 1989 йылдан (өҙөклөк менән) Биология һәм генетика институтының ғилми хеҙмәткәре, 1994 йылдан лаборатория мөдире, 2010 йылдан — директор урынбаҫары, 2013 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Биология фәндәре докторы (2002), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] Красивая Поляна ауылынан.
* [[Фомичёв Константин Николаевич]] (1977), [[спорт]]сы. 1995—2009 йылдарҙа байдарка һәм каноэла ишеү буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (2004). Дүртәр тапҡыр донъя һәм [[Европа]], күп тапҡыр Рәсәй чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ ара класлы (1996) һәм атҡаҙанған (2000) спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Александр Тюлькин]] (1888—18.03.1980), [[СССР]] рәссамы, педагог. [[Башҡортостан]]да һынлы сәнғәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1934 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[РСФСР]]‑ҙың (1960) һәм [[БАССР]]‑ҙың (1944) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ рәссамы (1955) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге премия]]һы лауреаты (1975). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). 
* [[Сәйфуллин Баян Авзал улы]] (1928—16.03.2018), [[КПСС|партия]], дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1967—1987 йылдарҙа [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш (1971–1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] 1973) һәм ике «Почёт Билдәһе» ордендары (1966, 1971) кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Йәрмәкәй районы]]ның [[Атамкүл]] ауылынан.
* [[Үтәбай-Кәрими]] (1933—4.03.2005), уҡытыусы, [[ислам]] белгесе, шәрҡиәтсе. 1988—1992 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. Шәреҡ ғалимдары хеҙмәттәрен [[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|урыҫ]] һәм [[татар теле|татар телдәренә]] тәржемә итеүсе. 
* [[Демидова Зоя Ивановна]] (1943—2011), малсылыҡ ветераны, 1961—1998 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның Матрай совхозы һауынсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Барлыбаев Әҙеһәм Әғзәм улы]] (1958), иҡтисадсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2006), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ғәләүетдинова Светлана Ишбулды ҡыҙы]] (1949), ғалим-психолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1983), профессор.
* [[Карпов Владимир Григорьевич]] (1949—29.08.2009), ғалим-инженер‑механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1982—2009 йылдарҙа «Сода» йәмғиәтенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2004—2006 йылдарҙа — генераль директор, баш инженер һәм техник директор. Техник фәндәр кандидаты (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (1997) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
* [[Морозов Александр Герасимович]] (1949), дәүләт хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Рәйесе ярҙамсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Алкин]] ауылынан.
* [[Мостафин Рәсим Мирғасим улы]] (1959—12.06.2002), юрист. 1998—2002 йылдарҙа Өфө транспорт прокуратураһы прокуроры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] ауылынан.
* [[Мостафин Рәшит Мирғәсим улы]] (1959), ғалим-социаль гигиенист, юғары мәктәп уҡытыусыһы, медицина һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1994—2011 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] үҙәк дауаханаһының баш табибы. Башҡортостан Республикаһының IV саҡырылыш (2008—2013) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Медицина фәндәре докторы (2007). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Мораҡ ауылынан.
* [[Солтанов Шамил Хәниф улы]] (1974), ғалим-тау инженеры‑геолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2009). [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] профессоры (2016). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Камалова Алиса Атлас ҡыҙы]] (1979), ғалим-табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының Терапевтар ассоциацияһы ағзаһы. Медицина фәндәре кандидаты (2006). [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] доценты. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1860]]: Исаак Левитан, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы.
* [[1871]]: [[Эрнест Резерфорд]], [[Бөйөк Британия]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1908).
* [[1954]]: [[Александр Лукашенко]], [[Беларусь]] Президенты.

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1935]]: Анри Барбюс, [[Франция]] яҙыусыһы.
* [[2006]]: [[Нәғиб Мәхфүз]], [[Мысыр]] яҙыусы-романисы, драматург, сценарист.
* [[2011]]: Йәүҙәт Ғиләжетдинов, [[Рәсәй]] Социология фәндәре академияһы академигы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* [[2012]]: Игорь Кваша, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] актёры, театр һәм кино режиссёры, телетапшырыуҙар алып барыусы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==

[[Категория:Йыл көндәре|З30]]
[[Категория:30 август]]</text>
      <sha1>g7u9z0gpo5trxh64l1t6a7m5ye76vj6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303332</id>
      <parentid>1303331</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T17:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1303332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21809" sha1="80c026pwrouijkpnwa9pn8dxcggjy4g" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''30 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 242-се ([[кәбисә йыл]]ында 243-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 123 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: «Каберне Совиньон» шарабы көнө.
** Зубровка байрамы.
** Электр саң һурғысының тыуған көнө.
** Компакт-кассетаның тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли  
* {{Флагификация|Казахстан}}: Конституция көнө.
* {{Флагификация|Турция}}: Еңеү көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Татарстан}}: Республика көнө.
** [[Ҡазан]] ҡалаһы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Киргизия}}: Архивсы көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
[[Файл:Russia Orenburg Karavan-Saray mosque.jpg|thumb|right|250px|[[Каруанһарай]] тарихи-архитектура комплексы]]
* [[1846]]: [[Ырымбур]]ҙа башлыса [[башҡорттар]] иҫәбенә төҙөлгән [[Каруанһарай]] тарихи-архитектура комплексы асыла.
* [[1873]]: Франц-Иосиф Ере асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1901]]: Хьюберт Сесил Бут (Hubert Cecil Booth) электр саң һурғысына патент ала.
* [[1917]]: [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|2-се Бөтә башҡорт ҡоролтайында]] һайланған [[Башҡорт мәркәз шураһы]]ның яңы составтағы беренсе ултырышы була.
* [[1918]]: «[[Башҡорт тауышы]]» гәзитенең тәүге һаны сыға.
* [[1926]]: Преображенский заводы ҡасабаһының атамаһы [[Йылайыр]]ға үҙгәртелә.
* [[1939]]: [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] хөкүмәт ҡарарҙарын мотлаҡ рәүештә ике дәүләт телендә — [[Башҡорт теле|башҡорт]] һәм [[Урыҫ теле|урыҫ]] телдәрендә сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә.
* [[1996]]: [[Башҡортостан]]да Сергей Аксаков исемендәге Бөтә Рәсәй әҙәби премияһы булдырыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Булатов Фәһим Нәбиәхмәт улы]] (1940), хеҙмәт ветераны, [[Кушнаренко районы]] «Кушнаренко» совхозының элекке механизаторы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. 
* [[Харисов Фәрит Әкрәм улы]] (1960), [[Педагогика|педагог]], [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] музыка колледжы уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Фәтҡуллин Хикмәт Нәбиулла улы]] (1901—21.06.1963), селекционер-[[фән|ғалим]]. 1934 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] ҡарамағындағы ауыл хужалығы культуралары селекцияһы һәм орлоҡсолоғо бүлегенең ([[Шишмә]]) өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәе кандидаты (1946). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан.
* [[Истомин Николай Николаевич]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1960 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең баш инженеры, 1997—2001 йылдарҙа — генераль директорҙың беренсе урынбаҫары—техник директор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1987), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте министрлығының иң яҡшы рационализаторы (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] Кузьминовка ауылынан. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Грачёвка районы (Ырымбур өлкәһе)|Грачёвка районы]] Кузьминовка ауылынан. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кадильников Иван Прокофьевич]] (1927—26.09.1977?), [[фән|ғалим]]-[[География|географ]]. 1952—1977 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973—1977 йылдарҙа физик география кафедраһы мөдире. [[География]] фәндәре докторы, доцент.
* [[Злищев Борис Андреевич]] (1942), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]]. 1970 йылдан [[Баймаҡ]] ҡойоу-механика заводы ремонт-төҙөлөш цехының инженер-технологы, баш инженеры, цех начальнигы, 2001—2009 йылдарҙа — ҡойоу цехы начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған металлургы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырғыҙстан]]дың Мырҙа-Аҡа ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Буренин Владимир Алексеевич]] (1947), ғалим]]-[[Механика|механик]], [[математик]]. 1972 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2012 йылдарҙа хисаплау техникаһы һәм инженер кибернетикаһы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1994), профессор (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы нефтехимигы (1998). Сығышы менән [[Вологда]] ҡалаһынан.
* [[Солонина Тамара Анатольевна]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. [[Сибай]] ҡалаһының хәҙерге 9-сы лицейының элекке директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
* [[Фәйзуллина Галина Павловна]] (1947), [[китап]]ханасы. 1974—2003 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның үҫмерҙәр филиалы мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Знаменский Сергей Евгеньевич]] (1957), ғалим-[[Геология|геолог]]. 1979 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1989 йылдан өлкән, 2008 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Геология-минералогия фәндәре докторы (2008). Сығышы менән хәҙерге [[Липецк өлкәһе]]нең Лебедянь ҡалаһынан.
* [[Жеряков Андрей Васильевич]] (1962), режиссёр. [[Белорет]] ҡалаһының «Дефицит» театр-студияһын (хәҙер муниципаль театр) ойоштороусы һәм уның режиссёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Хужәхмәтов Азамат Шәриф улы]] (1962—30.06.2021), кинорежиссёр, сценарист, рәссам. 2012—2018 йылдарҙа «Башҡортостан» киностудияһы директоры. 1997 йылдан Рәсәй Кинематографистар союзы ағзаһы. Евразия Телевидение һәм радио академияһының мөхбир ағзаһы, Рәсәйҙең  Кинорежиссерҙар гильдияһы ағзаһы, Халыҡ-ара 2-се асыҡ «Мәңгелек ут» телефестивале лауреаты.
* [[Хәйруллин Рәмил Мәғҙинур улы]] (1962), ғалим-[[Үҫемлектәр физиологияһы|үҫемлектәр физиологы]], [[Биохимия|биохимик]]. 1984 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, 2002—2010 йылдарҙа БДАУ-ҙың фәнни белем биреү үҙәге мөдире. 1989 йылдан (өҙөклөк менән) Биология һәм генетика институтының ғилми хеҙмәткәре, 1994 йылдан лаборатория мөдире, 2010 йылдан — директор урынбаҫары, 2013 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Биология фәндәре докторы (2002), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] Красивая Поляна ауылынан.
* [[Фомичёв Константин Николаевич]] (1977), [[спорт]]сы. 1995—2009 йылдарҙа байдарка һәм каноэла ишеү буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (2004). Дүртәр тапҡыр донъя һәм [[Европа]], күп тапҡыр Рәсәй чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ ара класлы (1996) һәм атҡаҙанған (2000) спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Александр Тюлькин]] (1888—18.03.1980), [[СССР]] рәссамы, педагог. [[Башҡортостан]]да һынлы сәнғәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1934 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[РСФСР]]‑ҙың (1960) һәм [[БАССР]]‑ҙың (1944) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ рәссамы (1955) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге премия]]һы лауреаты (1975). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). 
* [[Сәйфуллин Баян Авзал улы]] (1928—16.03.2018), [[КПСС|партия]], дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1967—1987 йылдарҙа [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш (1971–1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] 1973) һәм ике «Почёт Билдәһе» ордендары (1966, 1971) кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Йәрмәкәй районы]]ның [[Атамкүл]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Үтәбай-Кәрими]] (1933—4.03.2005), уҡытыусы, [[ислам]] белгесе, шәрҡиәтсе. 1988—1992 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. Шәреҡ ғалимдары хеҙмәттәрен [[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|урыҫ]] һәм [[татар теле|татар телдәренә]] тәржемә итеүсе. 
* [[Демидова Зоя Ивановна]] (1943—2011), малсылыҡ ветераны, 1961—1998 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның Матрай совхозы һауынсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Барлыбаев Әҙеһәм Әғзәм улы]] (1958), иҡтисадсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2006), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ғәләүетдинова Светлана Ишбулды ҡыҙы]] (1949), ғалим-психолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1983), профессор.
* [[Карпов Владимир Григорьевич]] (1949—29.08.2009), ғалим-инженер‑механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1982—2009 йылдарҙа «Сода» йәмғиәтенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2004—2006 йылдарҙа — генераль директор, баш инженер һәм техник директор. Техник фәндәр кандидаты (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (1997) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Морозов Александр Герасимович]] (1949), дәүләт хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Рәйесе ярҙамсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Алкин]] ауылынан.
* [[Мостафин Рәсим Мирғасим улы]] (1959—12.06.2002), юрист. 1998—2002 йылдарҙа Өфө транспорт прокуратураһы прокуроры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] ауылынан.
* [[Мостафин Рәшит Мирғәсим улы]] (1959), ғалим-социаль гигиенист, юғары мәктәп уҡытыусыһы, медицина һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1994—2011 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] үҙәк дауаханаһының баш табибы. Башҡортостан Республикаһының IV саҡырылыш (2008—2013) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Медицина фәндәре докторы (2007). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Мораҡ ауылынан.
* [[Солтанов Шамил Хәниф улы]] (1974), ғалим-тау инженеры‑геолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2009). [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] профессоры (2016). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Камалова Алиса Атлас ҡыҙы]] (1979), ғалим-табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының Терапевтар ассоциацияһы ағзаһы. Медицина фәндәре кандидаты (2006). [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] доценты. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1860]]: Исаак Левитан, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы.
* [[1871]]: [[Эрнест Резерфорд]], [[Бөйөк Британия]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1908).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1954]]: [[Александр Лукашенко]], [[Беларусь]] Президенты.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1935]]: Анри Барбюс, [[Франция]] яҙыусыһы.
* [[2006]]: [[Нәғиб Мәхфүз]], [[Мысыр]] яҙыусы-романисы, драматург, сценарист.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2011]]: Йәүҙәт Ғиләжетдинов, [[Рәсәй]] Социология фәндәре академияһы академигы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* [[2012]]: Игорь Кваша, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] актёры, театр һәм кино режиссёры, телетапшырыуҙар алып барыусы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йыл көндәре|З30]]
[[Категория:30 август]]</text>
      <sha1>80c026pwrouijkpnwa9pn8dxcggjy4g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303333</id>
      <parentid>1303332</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T17:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1303333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23472" sha1="mpleb7tpev3s9rsle4gtd632f5qsmq3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''30 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 242-се ([[кәбисә йыл]]ында 243-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 123 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: «Каберне Совиньон» шарабы көнө.
** Зубровка байрамы.
** Электр саң һурғысының тыуған көнө.
** Компакт-кассетаның тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли  
* {{Флагификация|Казахстан}}: Конституция көнө.
* {{Флагификация|Турция}}: Еңеү көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Татарстан}}: Республика көнө.
** [[Ҡазан]] ҡалаһы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Киргизия}}: Архивсы көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Шахтёрҙар көнө (августың һуңғы йәкшәмбеһе).
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
[[Файл:Russia Orenburg Karavan-Saray mosque.jpg|thumb|right|250px|[[Каруанһарай]] тарихи-архитектура комплексы]]
* [[1846]]: [[Ырымбур]]ҙа башлыса [[башҡорттар]] иҫәбенә төҙөлгән [[Каруанһарай]] тарихи-архитектура комплексы асыла.
* [[1873]]: Франц-Иосиф Ере асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1901]]: Хьюберт Сесил Бут (Hubert Cecil Booth) электр саң һурғысына патент ала.
* [[1917]]: [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|2-се Бөтә башҡорт ҡоролтайында]] һайланған [[Башҡорт мәркәз шураһы]]ның яңы составтағы беренсе ултырышы була.
* [[1918]]: «[[Башҡорт тауышы]]» гәзитенең тәүге һаны сыға.
* [[1926]]: Преображенский заводы ҡасабаһының атамаһы [[Йылайыр]]ға үҙгәртелә.
* [[1939]]: [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] хөкүмәт ҡарарҙарын мотлаҡ рәүештә ике дәүләт телендә — [[Башҡорт теле|башҡорт]] һәм [[Урыҫ теле|урыҫ]] телдәрендә сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә.
* [[1996]]: [[Башҡортостан]]да Сергей Аксаков исемендәге Бөтә Рәсәй әҙәби премияһы булдырыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Булатов Фәһим Нәбиәхмәт улы]] (1940), хеҙмәт ветераны, [[Кушнаренко районы]] «Кушнаренко» совхозының элекке механизаторы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. 
* [[Харисов Фәрит Әкрәм улы]] (1960), [[Педагогика|педагог]], [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] музыка колледжы уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Фәтҡуллин Хикмәт Нәбиулла улы]] (1901—21.06.1963), селекционер-[[фән|ғалим]]. 1934 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] ҡарамағындағы ауыл хужалығы культуралары селекцияһы һәм орлоҡсолоғо бүлегенең ([[Шишмә]]) өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәе кандидаты (1946). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан.
* [[Истомин Николай Николаевич]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1960 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең баш инженеры, 1997—2001 йылдарҙа — генераль директорҙың беренсе урынбаҫары—техник директор. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған химигы (1987), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте министрлығының иң яҡшы рационализаторы (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] Кузьминовка ауылынан. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Грачёвка районы (Ырымбур өлкәһе)|Грачёвка районы]] Кузьминовка ауылынан. 
* [[Таһиров Эдуард Йософ улы]] (1941), [[Журналистика|журналист]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол органдары]] хеҙмәткәре. 1958—1961 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]]ның «[[Осҡон (гәзит)|Осҡон]]», 1967 йылдан — [[Күмертау]] ҡалаһы һәм [[Күмертау районы|районының]]  берләштерелгән «Ильич юлы» гәзите хәбәрсеһе, 1974 йылдан — баш мөхәррир, 1997—2002 йылдарҙа [[Көйөргәҙе районы]]ның «[[Көйөргәҙе (гәзит)|Көйөргәҙе]]» гәзитенең баш мөхәррире. 1968—1970 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Күмертау ҡала-район комитетының 2-се секретары. 1972 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Башҡортостан Республикаһының (2001) һәм ВЛКСМ Үҙәк Комитетының (1964) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы [[Ташбулат]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кадильников Иван Прокофьевич]] (1927—26.09.1977?), [[фән|ғалим]]-[[География|географ]]. 1952—1977 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973—1977 йылдарҙа физик география кафедраһы мөдире. [[География]] фәндәре докторы, доцент.
* [[Злищев Борис Андреевич]] (1942), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]]. 1970 йылдан [[Баймаҡ]] ҡойоу-механика заводы ремонт-төҙөлөш цехының инженер-технологы, баш инженеры, цех начальнигы, 2001—2009 йылдарҙа — ҡойоу цехы начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған металлургы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырғыҙстан]]дың Мырҙа-Аҡа ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Буренин Владимир Алексеевич]] (1947), ғалим]]-[[Механика|механик]], [[математик]]. 1972 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2012 йылдарҙа хисаплау техникаһы һәм инженер кибернетикаһы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1994), профессор (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы нефтехимигы (1998). Сығышы менән [[Вологда]] ҡалаһынан.
* [[Солонина Тамара Анатольевна]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. [[Сибай]] ҡалаһының хәҙерге 9-сы лицейының элекке директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
* [[Фәйзуллина Галина Павловна]] (1947), [[китап]]ханасы. 1974—2003 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның үҫмерҙәр филиалы мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Знаменский Сергей Евгеньевич]] (1957), ғалим-[[Геология|геолог]]. 1979 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1989 йылдан өлкән, 2008 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Геология-минералогия фәндәре докторы (2008). Сығышы менән хәҙерге [[Липецк өлкәһе]]нең Лебедянь ҡалаһынан.
* [[Жеряков Андрей Васильевич]] (1962), режиссёр. [[Белорет]] ҡалаһының «Дефицит» театр-студияһын (хәҙер муниципаль театр) ойоштороусы һәм уның режиссёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Хужәхмәтов Азамат Шәриф улы]] (1962—30.06.2021), кинорежиссёр, сценарист, рәссам. 2012—2018 йылдарҙа «Башҡортостан» киностудияһы директоры. 1997 йылдан Рәсәй Кинематографистар союзы ағзаһы. Евразия Телевидение һәм радио академияһының мөхбир ағзаһы, Рәсәйҙең  Кинорежиссерҙар гильдияһы ағзаһы, Халыҡ-ара 2-се асыҡ «Мәңгелек ут» телефестивале лауреаты.
* [[Хәйруллин Рәмил Мәғҙинур улы]] (1962), ғалим-[[Үҫемлектәр физиологияһы|үҫемлектәр физиологы]], [[Биохимия|биохимик]]. 1984 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, 2002—2010 йылдарҙа БДАУ-ҙың фәнни белем биреү үҙәге мөдире. 1989 йылдан (өҙөклөк менән) Биология һәм генетика институтының ғилми хеҙмәткәре, 1994 йылдан лаборатория мөдире, 2010 йылдан — директор урынбаҫары, 2013 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Биология фәндәре докторы (2002), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] Красивая Поляна ауылынан.
* [[Фомичёв Константин Николаевич]] (1977), [[спорт]]сы. 1995—2009 йылдарҙа байдарка һәм каноэла ишеү буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (2004). Дүртәр тапҡыр донъя һәм [[Европа]], күп тапҡыр Рәсәй чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ ара класлы (1996) һәм атҡаҙанған (2000) спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Александр Тюлькин]] (1888—18.03.1980), [[СССР]] рәссамы, педагог. [[Башҡортостан]]да һынлы сәнғәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1934 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[РСФСР]]‑ҙың (1960) һәм [[БАССР]]‑ҙың (1944) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ рәссамы (1955) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге премия]]һы лауреаты (1975). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). 
* [[Сәйфуллин Баян Авзал улы]] (1928—16.03.2018), [[КПСС|партия]], дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1967—1987 йылдарҙа [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш (1971–1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] 1973) һәм ике «Почёт Билдәһе» ордендары (1966, 1971) кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Йәрмәкәй районы]]ның [[Атамкүл]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Үтәбай-Кәрими]] (1933—4.03.2005), уҡытыусы, [[ислам]] белгесе, шәрҡиәтсе. 1988—1992 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. Шәреҡ ғалимдары хеҙмәттәрен [[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|урыҫ]] һәм [[татар теле|татар телдәренә]] тәржемә итеүсе. 
* [[Демидова Зоя Ивановна]] (1943—2011), малсылыҡ ветераны, 1961—1998 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның Матрай совхозы һауынсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Барлыбаев Әҙеһәм Әғзәм улы]] (1958), иҡтисадсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2006), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ғәләүетдинова Светлана Ишбулды ҡыҙы]] (1949), ғалим-психолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1983), профессор.
* [[Карпов Владимир Григорьевич]] (1949—29.08.2009), ғалим-инженер‑механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1982—2009 йылдарҙа «Сода» йәмғиәтенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2004—2006 йылдарҙа — генераль директор, баш инженер һәм техник директор. Техник фәндәр кандидаты (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (1997) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Морозов Александр Герасимович]] (1949), дәүләт хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Рәйесе ярҙамсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Алкин]] ауылынан.
* [[Мостафин Рәсим Мирғасим улы]] (1959—12.06.2002), юрист. 1998—2002 йылдарҙа Өфө транспорт прокуратураһы прокуроры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] ауылынан.
* [[Мостафин Рәшит Мирғәсим улы]] (1959), ғалим-социаль гигиенист, юғары мәктәп уҡытыусыһы, медицина һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1994—2011 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] үҙәк дауаханаһының баш табибы. Башҡортостан Республикаһының IV саҡырылыш (2008—2013) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Медицина фәндәре докторы (2007). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Мораҡ ауылынан.
* [[Солтанов Шамил Хәниф улы]] (1974), ғалим-тау инженеры‑геолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2009). [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] профессоры (2016). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Камалова Алиса Атлас ҡыҙы]] (1979), ғалим-табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының Терапевтар ассоциацияһы ағзаһы. Медицина фәндәре кандидаты (2006). [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] доценты. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1860]]: Исаак Левитан, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы.
* [[1871]]: [[Эрнест Резерфорд]], [[Бөйөк Британия]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1908).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1954]]: [[Александр Лукашенко]], [[Беларусь]] Президенты.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1935]]: Анри Барбюс, [[Франция]] яҙыусыһы.
* [[2006]]: [[Нәғиб Мәхфүз]], [[Мысыр]] яҙыусы-романисы, драматург, сценарист.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2011]]: Йәүҙәт Ғиләжетдинов, [[Рәсәй]] Социология фәндәре академияһы академигы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* [[2012]]: Игорь Кваша, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] актёры, театр һәм кино режиссёры, телетапшырыуҙар алып барыусы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йыл көндәре|З30]]
[[Категория:30 август]]</text>
      <sha1>mpleb7tpev3s9rsle4gtd632f5qsmq3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303334</id>
      <parentid>1303333</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T17:47:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1303334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23915" sha1="80g9mb4v46bbulvii1o2bb7ctdmzc1i" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''30 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 242-се ([[кәбисә йыл]]ында 243-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 123 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: «Каберне Совиньон» шарабы көнө.
** Зубровка байрамы.
** Электр саң һурғысының тыуған көнө.
** Компакт-кассетаның тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли  
* {{Флагификация|Казахстан}}: Конституция көнө.
* {{Флагификация|Турция}}: Еңеү көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Татарстан}}: Республика көнө.
** [[Ҡазан]] ҡалаһы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Киргизия}}: Архивсы көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Шахтёрҙар көнө (августың һуңғы йәкшәмбеһе).
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
[[Файл:Russia Orenburg Karavan-Saray mosque.jpg|thumb|right|250px|[[Каруанһарай]] тарихи-архитектура комплексы]]
* [[1846]]: [[Ырымбур]]ҙа башлыса [[башҡорттар]] иҫәбенә төҙөлгән [[Каруанһарай]] тарихи-архитектура комплексы асыла.
* [[1873]]: Франц-Иосиф Ере асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1901]]: Хьюберт Сесил Бут (Hubert Cecil Booth) электр саң һурғысына патент ала.
* [[1917]]: [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|2-се Бөтә башҡорт ҡоролтайында]] һайланған [[Башҡорт мәркәз шураһы]]ның яңы составтағы беренсе ултырышы була.
* [[1918]]: «[[Башҡорт тауышы]]» гәзитенең тәүге һаны сыға.
* [[1926]]: Преображенский заводы ҡасабаһының атамаһы [[Йылайыр]]ға үҙгәртелә.
* [[1939]]: [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] хөкүмәт ҡарарҙарын мотлаҡ рәүештә ике дәүләт телендә — [[Башҡорт теле|башҡорт]] һәм [[Урыҫ теле|урыҫ]] телдәрендә сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә.
* [[1996]]: [[Башҡортостан]]да Сергей Аксаков исемендәге Бөтә Рәсәй әҙәби премияһы булдырыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Булатов Фәһим Нәбиәхмәт улы]] (1940), хеҙмәт ветераны, [[Кушнаренко районы]] «Кушнаренко» совхозының элекке механизаторы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. 
* [[Харисов Фәрит Әкрәм улы]] (1960), [[Педагогика|педагог]], [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] музыка колледжы уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Фәтҡуллин Хикмәт Нәбиулла улы]] (1901—21.06.1963), селекционер-[[фән|ғалим]]. 1934 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] ҡарамағындағы ауыл хужалығы культуралары селекцияһы һәм орлоҡсолоғо бүлегенең ([[Шишмә]]) өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәе кандидаты (1946). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан.
* [[Истомин Николай Николаевич]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1960 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең баш инженеры, 1997—2001 йылдарҙа — генераль директорҙың беренсе урынбаҫары—техник директор. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған химигы (1987), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте министрлығының иң яҡшы рационализаторы (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] Кузьминовка ауылынан. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Грачёвка районы (Ырымбур өлкәһе)|Грачёвка районы]] Кузьминовка ауылынан. 
* [[Таһиров Эдуард Йософ улы]] (1941), [[Журналистика|журналист]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол органдары]] хеҙмәткәре. 1958—1961 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]]ның «[[Осҡон (гәзит)|Осҡон]]», 1967 йылдан — [[Күмертау]] ҡалаһы һәм [[Күмертау районы|районының]]  берләштерелгән «Ильич юлы» гәзите хәбәрсеһе, 1974 йылдан — баш мөхәррир, 1997—2002 йылдарҙа [[Көйөргәҙе районы]]ның «[[Көйөргәҙе (гәзит)|Көйөргәҙе]]» гәзитенең баш мөхәррире. 1968—1970 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Күмертау ҡала-район комитетының 2-се секретары. 1972 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Башҡортостан Республикаһының (2001) һәм ВЛКСМ Үҙәк Комитетының (1964) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы [[Ташбулат]] ауылынан.
* [[Шәһиев Иршат Әмир улы]] (1966), эшсе. [[Стәрлетамаҡ |Стәрлетамаҡ юл төҙәтеү-юл һалыу идаралығы]] [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]] участкаһының автомобилдәрҙе ремонтлау буйынса слесары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кадильников Иван Прокофьевич]] (1927—26.09.1977?), [[фән|ғалим]]-[[География|географ]]. 1952—1977 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973—1977 йылдарҙа физик география кафедраһы мөдире. [[География]] фәндәре докторы, доцент.
* [[Злищев Борис Андреевич]] (1942), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]]. 1970 йылдан [[Баймаҡ]] ҡойоу-механика заводы ремонт-төҙөлөш цехының инженер-технологы, баш инженеры, цех начальнигы, 2001—2009 йылдарҙа — ҡойоу цехы начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған металлургы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырғыҙстан]]дың Мырҙа-Аҡа ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Буренин Владимир Алексеевич]] (1947), ғалим]]-[[Механика|механик]], [[математик]]. 1972 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2012 йылдарҙа хисаплау техникаһы һәм инженер кибернетикаһы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1994), профессор (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы нефтехимигы (1998). Сығышы менән [[Вологда]] ҡалаһынан.
* [[Солонина Тамара Анатольевна]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. [[Сибай]] ҡалаһының хәҙерге 9-сы лицейының элекке директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
* [[Фәйзуллина Галина Павловна]] (1947), [[китап]]ханасы. 1974—2003 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның үҫмерҙәр филиалы мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Знаменский Сергей Евгеньевич]] (1957), ғалим-[[Геология|геолог]]. 1979 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1989 йылдан өлкән, 2008 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Геология-минералогия фәндәре докторы (2008). Сығышы менән хәҙерге [[Липецк өлкәһе]]нең Лебедянь ҡалаһынан.
* [[Жеряков Андрей Васильевич]] (1962), режиссёр. [[Белорет]] ҡалаһының «Дефицит» театр-студияһын (хәҙер муниципаль театр) ойоштороусы һәм уның режиссёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Хужәхмәтов Азамат Шәриф улы]] (1962—30.06.2021), кинорежиссёр, сценарист, рәссам. 2012—2018 йылдарҙа «Башҡортостан» киностудияһы директоры. 1997 йылдан Рәсәй Кинематографистар союзы ағзаһы. Евразия Телевидение һәм радио академияһының мөхбир ағзаһы, Рәсәйҙең  Кинорежиссерҙар гильдияһы ағзаһы, Халыҡ-ара 2-се асыҡ «Мәңгелек ут» телефестивале лауреаты.
* [[Хәйруллин Рәмил Мәғҙинур улы]] (1962), ғалим-[[Үҫемлектәр физиологияһы|үҫемлектәр физиологы]], [[Биохимия|биохимик]]. 1984 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, 2002—2010 йылдарҙа БДАУ-ҙың фәнни белем биреү үҙәге мөдире. 1989 йылдан (өҙөклөк менән) Биология һәм генетика институтының ғилми хеҙмәткәре, 1994 йылдан лаборатория мөдире, 2010 йылдан — директор урынбаҫары, 2013 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Биология фәндәре докторы (2002), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] Красивая Поляна ауылынан.
* [[Фомичёв Константин Николаевич]] (1977), [[спорт]]сы. 1995—2009 йылдарҙа байдарка һәм каноэла ишеү буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (2004). Дүртәр тапҡыр донъя һәм [[Европа]], күп тапҡыр Рәсәй чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ ара класлы (1996) һәм атҡаҙанған (2000) спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Александр Тюлькин]] (1888—18.03.1980), [[СССР]] рәссамы, педагог. [[Башҡортостан]]да һынлы сәнғәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1934 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[РСФСР]]‑ҙың (1960) һәм [[БАССР]]‑ҙың (1944) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ рәссамы (1955) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге премия]]һы лауреаты (1975). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). 
* [[Сәйфуллин Баян Авзал улы]] (1928—16.03.2018), [[КПСС|партия]], дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1967—1987 йылдарҙа [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш (1971–1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] 1973) һәм ике «Почёт Билдәһе» ордендары (1966, 1971) кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Йәрмәкәй районы]]ның [[Атамкүл]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Үтәбай-Кәрими]] (1933—4.03.2005), уҡытыусы, [[ислам]] белгесе, шәрҡиәтсе. 1988—1992 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. Шәреҡ ғалимдары хеҙмәттәрен [[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|урыҫ]] һәм [[татар теле|татар телдәренә]] тәржемә итеүсе. 
* [[Демидова Зоя Ивановна]] (1943—2011), малсылыҡ ветераны, 1961—1998 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның Матрай совхозы һауынсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Барлыбаев Әҙеһәм Әғзәм улы]] (1958), иҡтисадсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2006), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ғәләүетдинова Светлана Ишбулды ҡыҙы]] (1949), ғалим-психолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1983), профессор.
* [[Карпов Владимир Григорьевич]] (1949—29.08.2009), ғалим-инженер‑механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1982—2009 йылдарҙа «Сода» йәмғиәтенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2004—2006 йылдарҙа — генераль директор, баш инженер һәм техник директор. Техник фәндәр кандидаты (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (1997) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Морозов Александр Герасимович]] (1949), дәүләт хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Рәйесе ярҙамсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Алкин]] ауылынан.
* [[Мостафин Рәсим Мирғасим улы]] (1959—12.06.2002), юрист. 1998—2002 йылдарҙа Өфө транспорт прокуратураһы прокуроры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] ауылынан.
* [[Мостафин Рәшит Мирғәсим улы]] (1959), ғалим-социаль гигиенист, юғары мәктәп уҡытыусыһы, медицина һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1994—2011 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] үҙәк дауаханаһының баш табибы. Башҡортостан Республикаһының IV саҡырылыш (2008—2013) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Медицина фәндәре докторы (2007). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Мораҡ ауылынан.
* [[Солтанов Шамил Хәниф улы]] (1974), ғалим-тау инженеры‑геолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2009). [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] профессоры (2016). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Камалова Алиса Атлас ҡыҙы]] (1979), ғалим-табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының Терапевтар ассоциацияһы ағзаһы. Медицина фәндәре кандидаты (2006). [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] доценты. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1860]]: Исаак Левитан, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы.
* [[1871]]: [[Эрнест Резерфорд]], [[Бөйөк Британия]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1908).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1954]]: [[Александр Лукашенко]], [[Беларусь]] Президенты.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1935]]: Анри Барбюс, [[Франция]] яҙыусыһы.
* [[2006]]: [[Нәғиб Мәхфүз]], [[Мысыр]] яҙыусы-романисы, драматург, сценарист.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2011]]: Йәүҙәт Ғиләжетдинов, [[Рәсәй]] Социология фәндәре академияһы академигы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* [[2012]]: Игорь Кваша, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] актёры, театр һәм кино режиссёры, телетапшырыуҙар алып барыусы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йыл көндәре|З30]]
[[Категория:30 август]]</text>
      <sha1>80g9mb4v46bbulvii1o2bb7ctdmzc1i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303335</id>
      <parentid>1303334</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T17:48:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1303335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24156" sha1="rhpqu9t3r8kso6u1v0vcfr2tff9q0bn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''30 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 242-се ([[кәбисә йыл]]ында 243-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 123 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: «Каберне Совиньон» шарабы көнө.
** Зубровка байрамы.
** Электр саң һурғысының тыуған көнө.
** Компакт-кассетаның тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли  
* {{Флагификация|Казахстан}}: Конституция көнө.
* {{Флагификация|Турция}}: Еңеү көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Татарстан}}: Республика көнө.
** [[Ҡазан]] ҡалаһы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Киргизия}}: Архивсы көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Шахтёрҙар көнө (августың һуңғы йәкшәмбеһе).
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
[[Файл:Russia Orenburg Karavan-Saray mosque.jpg|thumb|right|250px|[[Каруанһарай]] тарихи-архитектура комплексы]]
* [[1846]]: [[Ырымбур]]ҙа башлыса [[башҡорттар]] иҫәбенә төҙөлгән [[Каруанһарай]] тарихи-архитектура комплексы асыла.
* [[1873]]: Франц-Иосиф Ере асыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1901]]: Хьюберт Сесил Бут (Hubert Cecil Booth) электр саң һурғысына патент ала.
* [[1917]]: [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|2-се Бөтә башҡорт ҡоролтайында]] һайланған [[Башҡорт мәркәз шураһы]]ның яңы составтағы беренсе ултырышы була.
* [[1918]]: «[[Башҡорт тауышы]]» гәзитенең тәүге һаны сыға.
* [[1926]]: Преображенский заводы ҡасабаһының атамаһы [[Йылайыр]]ға үҙгәртелә.
* [[1939]]: [[Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитеты]] хөкүмәт ҡарарҙарын мотлаҡ рәүештә ике дәүләт телендә — [[Башҡорт теле|башҡорт]] һәм [[Урыҫ теле|урыҫ]] телдәрендә сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә.
* [[1996]]: [[Башҡортостан]]да Сергей Аксаков исемендәге Бөтә Рәсәй әҙәби премияһы булдырыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Булатов Фәһим Нәбиәхмәт улы]] (1940), хеҙмәт ветераны, [[Кушнаренко районы]] «Кушнаренко» совхозының элекке механизаторы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. 
* [[Харисов Фәрит Әкрәм улы]] (1960), [[Педагогика|педагог]], [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] музыка колледжы уҡытыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Фәтҡуллин Хикмәт Нәбиулла улы]] (1901—21.06.1963), селекционер-[[фән|ғалим]]. 1934 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]] ҡарамағындағы ауыл хужалығы культуралары селекцияһы һәм орлоҡсолоғо бүлегенең ([[Шишмә]]) өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ауыл хужалығы фәндәе кандидаты (1946). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан.
* [[Истомин Николай Николаевич]] (1941), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1960 йылдан [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]]нең баш инженеры, 1997—2001 йылдарҙа — генераль директорҙың беренсе урынбаҫары—техник директор. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған химигы (1987), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте министрлығының иң яҡшы рационализаторы (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] Кузьминовка ауылынан. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Грачёвка районы (Ырымбур өлкәһе)|Грачёвка районы]] Кузьминовка ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Таһиров Эдуард Йософ улы]] (1941), [[Журналистика|журналист]], [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол органдары]] хеҙмәткәре. 1958—1961 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]]ның «[[Осҡон (гәзит)|Осҡон]]», 1967 йылдан — [[Күмертау]] ҡалаһы һәм [[Күмертау районы|районының]]  берләштерелгән «Ильич юлы» гәзите хәбәрсеһе, 1974 йылдан — баш мөхәррир, 1997—2002 йылдарҙа [[Көйөргәҙе районы]]ның «[[Көйөргәҙе (гәзит)|Көйөргәҙе]]» гәзитенең баш мөхәррире. 1968—1970 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Күмертау ҡала-район комитетының 2-се секретары. 1972 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Башҡортостан Республикаһының (2001) һәм ВЛКСМ Үҙәк Комитетының (1964) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы [[Ташбулат]] ауылынан.
* [[Шәһиев Иршат Әмир улы]] (1966), эшсе. [[Стәрлетамаҡ |Стәрлетамаҡ юл төҙәтеү-юл һалыу идаралығы]] [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]] участкаһының автомобилдәрҙе ремонтлау буйынса слесары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кадильников Иван Прокофьевич]] (1927—26.09.1977?), [[фән|ғалим]]-[[География|географ]]. 1952—1977 йылдарҙа [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973—1977 йылдарҙа физик география кафедраһы мөдире. [[География]] фәндәре докторы, доцент.
* [[Злищев Борис Андреевич]] (1942), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]]. 1970 йылдан [[Баймаҡ]] ҡойоу-механика заводы ремонт-төҙөлөш цехының инженер-технологы, баш инженеры, цех начальнигы, 2001—2009 йылдарҙа — ҡойоу цехы начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған металлургы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырғыҙстан]]дың Мырҙа-Аҡа ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Буренин Владимир Алексеевич]] (1947), ғалим]]-[[Механика|механик]], [[математик]]. 1972 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2012 йылдарҙа хисаплау техникаһы һәм инженер кибернетикаһы кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1994), профессор (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы нефтехимигы (1998). Сығышы менән [[Вологда]] ҡалаһынан.
* [[Солонина Тамара Анатольевна]] (1947), [[Педагогика|педагог]]. [[Сибай]] ҡалаһының хәҙерге 9-сы лицейының элекке директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
* [[Фәйзуллина Галина Павловна]] (1947), [[китап]]ханасы. 1974—2003 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның үҫмерҙәр филиалы мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Знаменский Сергей Евгеньевич]] (1957), ғалим-[[Геология|геолог]]. 1979 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] [[Геология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Геология институты]]ның ғилми хеҙмәткәре, 1989 йылдан өлкән, 2008 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. Геология-минералогия фәндәре докторы (2008). Сығышы менән хәҙерге [[Липецк өлкәһе]]нең Лебедянь ҡалаһынан.
* [[Жеряков Андрей Васильевич]] (1962), режиссёр. [[Белорет]] ҡалаһының «Дефицит» театр-студияһын (хәҙер муниципаль театр) ойоштороусы һәм уның режиссёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Хужәхмәтов Азамат Шәриф улы]] (1962—30.06.2021), кинорежиссёр, сценарист, рәссам. 2012—2018 йылдарҙа «Башҡортостан» киностудияһы директоры. 1997 йылдан Рәсәй Кинематографистар союзы ағзаһы. Евразия Телевидение һәм радио академияһының мөхбир ағзаһы, Рәсәйҙең  Кинорежиссерҙар гильдияһы ағзаһы, Халыҡ-ара 2-се асыҡ «Мәңгелек ут» телефестивале лауреаты.
* [[Хәйруллин Рәмил Мәғҙинур улы]] (1962), ғалим-[[Үҫемлектәр физиологияһы|үҫемлектәр физиологы]], [[Биохимия|биохимик]]. 1984 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, 2002—2010 йылдарҙа БДАУ-ҙың фәнни белем биреү үҙәге мөдире. 1989 йылдан (өҙөклөк менән) Биология һәм генетика институтының ғилми хеҙмәткәре, 1994 йылдан лаборатория мөдире, 2010 йылдан — директор урынбаҫары, 2013 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Биология фәндәре докторы (2002), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] Красивая Поляна ауылынан.
* [[Фомичёв Константин Николаевич]] (1977), [[спорт]]сы. 1995—2009 йылдарҙа байдарка һәм каноэла ишеү буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (2004). Дүртәр тапҡыр донъя һәм [[Европа]], күп тапҡыр Рәсәй чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ ара класлы (1996) һәм атҡаҙанған (2000) спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Александр Тюлькин]] (1888—18.03.1980), [[СССР]] рәссамы, педагог. [[Башҡортостан]]да һынлы сәнғәткә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1934 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[РСФСР]]‑ҙың (1960) һәм [[БАССР]]‑ҙың (1944) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Башҡорт АССР‑ы]]ның халыҡ рәссамы (1955) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге премия]]һы лауреаты (1975). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). 
* [[Сәйфуллин Баян Авзал улы]] (1928—16.03.2018), [[КПСС|партия]], дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1967—1987 йылдарҙа [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш (1971–1975) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] 1973) һәм ике «Почёт Билдәһе» ордендары (1966, 1971) кавалеры. [[Бәләбәй]] ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Йәрмәкәй районы]]ның [[Атамкүл]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Үтәбай-Кәрими]] (1933—4.03.2005), уҡытыусы, [[ислам]] белгесе, шәрҡиәтсе. 1988—1992 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. Шәреҡ ғалимдары хеҙмәттәрен [[башҡорт теле|башҡорт]], [[урыҫ теле|урыҫ]] һәм [[татар теле|татар телдәренә]] тәржемә итеүсе. 
* [[Демидова Зоя Ивановна]] (1943—2011), малсылыҡ ветераны, 1961—1998 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның Матрай совхозы һауынсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Барлыбаев Әҙеһәм Әғзәм улы]] (1958), иҡтисадсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2006), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2015). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ғәләүетдинова Светлана Ишбулды ҡыҙы]] (1949), ғалим-психолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Психология фәндәре кандидаты (1983), профессор.
* [[Карпов Владимир Григорьевич]] (1949—29.08.2009), ғалим-инженер‑механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1982—2009 йылдарҙа «Сода» йәмғиәтенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2004—2006 йылдарҙа — генераль директор, баш инженер һәм техник директор. Техник фәндәр кандидаты (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (1997) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Морозов Александр Герасимович]] (1949), дәүләт хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Рәйесе ярҙамсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Алкин]] ауылынан.
* [[Мостафин Рәсим Мирғасим улы]] (1959—12.06.2002), юрист. 1998—2002 йылдарҙа Өфө транспорт прокуратураһы прокуроры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]] ауылынан.
* [[Мостафин Рәшит Мирғәсим улы]] (1959), ғалим-социаль гигиенист, юғары мәктәп уҡытыусыһы, медицина һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1994—2011 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] үҙәк дауаханаһының баш табибы. Башҡортостан Республикаһының IV саҡырылыш (2008—2013) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Медицина фәндәре докторы (2007). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Мораҡ ауылынан.
* [[Солтанов Шамил Хәниф улы]] (1974), ғалим-тау инженеры‑геолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2009). [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] профессоры (2016). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Камалова Алиса Атлас ҡыҙы]] (1979), ғалим-табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының Терапевтар ассоциацияһы ағзаһы. Медицина фәндәре кандидаты (2006). [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] доценты. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1860]]: Исаак Левитан, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы.
* [[1871]]: [[Эрнест Резерфорд]], [[Бөйөк Британия]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1908).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1954]]: [[Александр Лукашенко]], [[Беларусь]] Президенты.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1935]]: Анри Барбюс, [[Франция]] яҙыусыһы.
* [[2006]]: [[Нәғиб Мәхфүз]], [[Мысыр]] яҙыусы-романисы, драматург, сценарист.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2011]]: Йәүҙәт Ғиләжетдинов, [[Рәсәй]] Социология фәндәре академияһы академигы, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* [[2012]]: Игорь Кваша, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] актёры, театр һәм кино режиссёры, телетапшырыуҙар алып барыусы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Йыл көндәре|З30]]
[[Категория:30 август]]</text>
      <sha1>rhpqu9t3r8kso6u1v0vcfr2tff9q0bn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>31 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71770</id>
    <revision>
      <id>1303336</id>
      <parentid>1152580</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T18:03:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1303336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20444" sha1="so28kzclx4iantigcc9dzyz614troqz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''31 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 243-сө ([[кәбисә йыл]]ында 244-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 122 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 

== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* Традицион Африка медицинаһы көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Саф һауала ашау көнө.
* {{Флагификация|Киргизия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Малайзия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Молдавия}}: Дәүләт теле көнө.
* {{Флагификация|Польша}}: Теләктәшлек һәм азатлыҡ көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Ат]]тар көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Сәйәси золом ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Яусы (димсе) көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Ветеринария]] хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Сингапур}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1386]]: [[Дон]] йылғаһы үҙәнендәге Куликово яланында рус ғәскәрҙәре [[Алтын Урҙа]] төмәне Мамайҙың ғәскәрен тар-мар итә.
* [[1735]]: [[Үҫәргән]] [[башҡорттар]]ының ерҙәрендә, [[Яйыҡ]] буйында (Ур йылғаһының тамағында) Ырымбур ҡәлғәһенә (хәҙер [[Орск]]) нигеҙ һалына.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1892]]: [[Рәсәй империяһы]] меценаты Павел Третьяков үҙе йыйған рәсемдәр галерияһын [[Мәскәү]] ҡалаһына биреүе тураһында иғлан итә.
* [[1900]]: [[Бөйөк Британия]]ла «Кока-Кола» эсемлеге һатыуға сығарыла.
* [[1914]]: [[Рәсәй]] императоры Николай II фарманы менән [[Санкт-Петербург]] ҡалаһының исеме «[[Петроград]]» итеп үҙгәртелә.
* [[1925]]: [[СССР]]-ҙа дөйөм башланғыс белем биреүҙе индереү тураһында декрет ҡабул ителә.
* [[1937]]: Хәҙерге Бөтә Рәсәй дәүләт учреждениелары һәм йәмәғәт хеҙмәтләндереү ойошмалары хеҙмәтсәндәре һөнәри союзының [[Башҡортостан]] республика ойошмаһы эшләй башлай. 
* [[1939]]: Халхин-Гол йылғаһы буйындағы [[СССР]]—[[Япония]] хәрби конфликты тамамлана.
* [[1993]]: [[Мәскәү]]ҙә [[Рәсәй]]ҙең беренсе авиация-космос салоны асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Мөхәмәтшин Рәшит Әмир улы]] (1950), иретеп йәбештереүсе. 1969—2008 йылдарҙа хәҙерге «[[Газпром Нефтехим Салауат]]» йәмғиәтенең [[электр]] һәм [[газ]] менән иретеп йәбештереүсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы.
* [[Ҡапҡаева Илүзә Эрик ҡыҙы]] (1955), [[Журналистика|журналист]], [[Педагогика|педагог]]. 1985 йылдан «Вечерняя Уфа» гәзите хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1999 йылға тиклем бүлек мөдире, 2001 йылдан — баш мөхәррир урынбаҫары, 2008 йылдан — мөхәррирҙең беренсе урынбаҫары; бер үк ваҡытта 2007 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2005). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (1997) һәм [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|М. Аҡмулла исемендәге]] (2008) премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Мари Һыуыҡһыуы ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әбүшахманов Ринат Әхтәм улы]] (1980), [[балет]] артисты, балетмейстер һәм хореограф. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Гәрәева Фая Сәхип ҡыҙы]] (1931—10.09.2001), [[бейеү]]се. 1951—1971 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1981—1986 йылдарҙа — художество етәксеһе. [[РСФСР]]-ҙың (1981) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1977) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале ([[Вена]], 1959) лауреаты. 
* [[Байков Арсен Радик улы]] (1981), [[спорт]]сы. [[Өфө]]нөң «Геракл» спорт клубының пауэрлифтинг буйынса тәрбиәләнеүсеһе. [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2000). Студенттар араһында Рәсәй чемпионы (1999, 2002—2003), [[Ер|Донъя]] кубогының (2003) һәм Рәсәй чемпионатының (2001) көмөш призёры, үҫмер спортсылар араһында Рәсәй чемпионы (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Әшә]] ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Березовский Пётр Александрович]] (1917— ), [[иҡтисад]]сы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1947 йылдан [[Башнефть|«Башнефть» производство берекмәһенең]] инженер-иҡтисадсыһы, 1963—1983 йылдарҙа — генераль директор урынбаҫары. [[РСФСР]]-ҙың (1981) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1974) атҡаҙанған иҡтисадсыһы. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1972). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1977), 1-се (1985) һәм 2-се (1944) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1943) ордендары кавалеры. 
* [[Шаммазов Айрат Минһаж улы]] (1947), [[фән|ғалим]]-инженер-механик. 1971 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы;  1989 йылдан — проректор, 1994—2014 йылдарҙа — ректор. 2006—2011 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] президенты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның икенсе—дүртенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй]] Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, техник фәндәр докторы (1986), профессор (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2003) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1997), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге ике премияһы лауреаты, [[СССР]]-ҙың юғары мәктәп отличнигы (1985), [[Почёт ордены]] кавалеры (2007). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғилметдинова Зөләйхә Зәки ҡыҙы]] (1952), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1984 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 18-се урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1995 йылдан 23-сө урта мәктәп директоры урынбаҫары, 2000 йылдан — уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2011) һәм мәғариф отличнигы (2000), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2006). «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы (2006), «Иң яҡшы профсоюз лидеры» республика конкурсы (2000) еңеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]] [[Таймый]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Сибагатуллин Ростислав Имамович]] (1923—2.07.2016), [[СССР]]-ҙың хәрби начальнигы һәм йәмәғәт эшмәкәре. Отставкалағы гвардия генерал-майоры, Хәрби фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Ветерандарҙың [[Башҡортостан]] республика йәмәғәт ойошмаһының Һуғыш һәм хәрби хеҙмәт ветерандары комитетының элекке бюро ағзаһы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], 3-сө дәрәжә «Ватанға СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәте өсөн» һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Украина]]ның [[Хмельницкий өлкәһе]] Шепетовка ҡалаһынан.
* [[Краснов Сергей Борисович]] (1948), рәссам. Рәсәй художество академияһы академигы (2007). 1976 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2008). [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты (1988).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хохрякова Лидия Николаевна]] (1958), [[Краснокама районы]]ның үҙәк район мәҙәниәт йортоноң «Березонька» халыҡ вокал ансамбле хормейстеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Грубе Александр Васильевич]] (1894—4.10.1980), [[СССР]] скульпторы, уҡытыусы. 1942—1944 йылдарҙа [[Белорус ССР-ы]] Рәссамдар союзының идара рәйесе. Белорус ССР-ының атҡаҙанған (1942) һәм халыҡ (1944) рәссамы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Баженов (Бәләбәй районы)|Баженов]] ауылынан.
* [[Антипин Виктор Николаевич]] (1929—30.11.2010), [[КГБ|именлек]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1958—1991 йылдарҙа [[КГБ|Башҡорт АССР-ы Дәүләт именлеге комитеты]] хеҙмәткәре, комитет рәйесенең беренсе урынбаҫары. Полковник. 1994—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Именлек Советы секретары. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] ике Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе; СССР-ҙың почётлы дәүләт именлеге хеҙмәткәре. Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Грибов Вячеслав Викторович]] (1949), [[йыр]]сы, 1974–1987 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның хор артисы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:31 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1749]]: Александр Радищев, [[18-се быуат]] [[Рәсәй империяһы]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
* [[1810]]: Екатерина Бакунина, Рәсәй империяһының шәфҡәт туташы, [[XIX быуат]]тың ике һуғышында ҡатнашыусы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1850]]: Александр Шимановский, Рәсәй империяһы этнографы, фольклорсы.
* [[1853]]: Алексей Брусилов, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]]-ҙың  хәрби эшмәкәре, генерал-кавалерист, Ҡыҙыл Армияның атлы ғәсҡәрҙәре инспекторы.
* [[1855]]: Всеволод Руднев, Рәсәй империяһы адмиралы, «Варяг» крейсеры командиры.
* [[1870]]: [[Мария Монтессори]], [[Италия]] [[Педагогика|педагогы]], илдең беренсе ҡатын-ҡыҙ табибы.
* [[1874]]: Вячеслав Менжинский, СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре, финанс халыҡ комиссары һәм 1926—1934 йылдарҙа ОГПУ етәксеһе.
* [[1905]]: Федор Зигмунд, СССР-ҙың [[фән|ғалим]]-механигы, [[Ҡазан]] химия технология һәм Ҡазан төҙөүсе инженерҙар институтының элекке  уҡытыусыһы. 
* [[1915]]: Шакир Абилов, СССР һәм [[Рәсәй]] ғалимы, [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]]нда тыуып, [[Татарстан]]да эшләгән әҙәбиәт белгесе.
* [[1932]]: Роман Ткачук, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың К. С. Станиславский исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1977).
* [[1936]]: Владимир Орлов, СССР яҙыусыһы, драматург, профессор, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры.
* [[1940]]: Геннадий Васильев, СССР һәм Рәсәй кинорежиссёры, сценарист.
* [[1945]]: Ван Моррисон, [[Ирландия]] [[музыка]]нты, рок-вокалсы һәм мультиинструменталист.
* [[1945]]: Ицхак Перлман, [[Израиль]] һәм [[АҠШ]] музыканты, [[скрипка]]сы, дирижёр һәм педагог.
* [[1945]]: Леонид Попов, СССР [[Космонавт|космонавы]], ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[1975]]: Игорь Богомазов, Рәсәй [[йыр]]сыһы, «Отпетые мошенники» төркөмөнөң элекке ағзаһы, йыр текстары авторы.
* [[1980]]: Александр Попов, Рәсәй [[хоккей]]сыһы, [[Ер|донъя]] чемпионы (2012).  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:31 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1941]]: Марина Цветаева, [[СССР]] шағиры.
* [[1967]]: Илья Эренбург, СССР яҙыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре,
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2011]]: [[Равмер Хәбибуллин]], СССР-ҙың дәүләт, [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1987—1990 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары, СССР-ҙың почетлы нефтсеһе.
* [[2012]]: Сергей Соколов, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, [[Советтар Союзы Маршалы]] (1978), [[Советтар Союзы Геройы]], 1984—1987 йылдарҙа СССР-ҙың оборона министры.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З31]]
[[Категория:31 август]]</text>
      <sha1>so28kzclx4iantigcc9dzyz614troqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Моссад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110589</id>
    <revision>
      <id>1303326</id>
      <parentid>1297490</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T15:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86561" sha1="rwrp6ie9uznb025wye1y2y6vp9c4wfm" xml:space="preserve">{{Спецслужба
| Наименование = Моссад
| оригинал = {{lang-he|המוסד למודיעין ולתפקידים מיוחדים}}
| эмблема = [[File:Mossad seal.svg|200px]]
| описание = &lt;center&gt;Израиль сәйәси разведкаһы&lt;/center&gt;
| страна = {{Флаг Израиля|22 px}} [[Израиль]]
| создана = {{date|1|4|1951|1}}
| распущена =
| юрисдикция = Израиль премьер-министры
| штаб квартира = [[Тель-Авив]], [[Израиль]]
| бюджет = йәшерен
| численность = 1200 тирәһе хеҙмәтсе
| предшествующая = Сит ил эштәре министрлығы сәйәси департаментының тикшеренең бүлеге
| руководитель = [[Йоси Коэн]]
| заместитель =
| сайт = http://www.mossad.gov.il
}}
'''Моссад''' ([[Йәһүд теле|ивр.]] המוסד למודיעין ולתפקידים מיוחדים, ''һа-Моссад ле-модиин у-ле-тафкидим мейуһадим'' — «''Разведка һәм махсус бурыстар ведомствоһы''») — [[Израиль|Израилдең]] сәйәси разведкаһы; тәғәйенләнеше һәм бурыстары йәһәтенән [[АҠШ]]-тың [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]]-һына оҡшаш&lt;ref name=&quot;proh&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;agentura&quot;/&gt;.

Ойошма эмблемаһында Израиль Дәүләтенең гербы булған менора төшөрөлөп, түбәндәге девиз яҙылған: ''«Бағыу етмәгәндә халыҡ түбәнәйә, ә кәңәшселәр күп булғанда — яҡшы йәшәй»'' (Прит. [https://ru.wikisource.org/wiki/Книга Притчей Соломоновых#11:14 11:14]). Бының менән бергә ошо уҡ китаптан тағы бер аят «Моссад» девизы булып килде: ''«Шуның өсөн һуғышыңды уйлап алып бар»'' (Прит. [https://ru.wikisource.org/wiki/Книга Притчей Соломоновых#24:6 24:6]).

Ойошманың баш офисы [[Тель-Авив]]та Талут бульварында урынлашҡан. Төп оператив подразделениелары — [[1989]] йылдан бирле Тель-Авив ситендәге биҫтәләрҙә. Кадрҙары сама менән яҡынса 1200 кеше.

== Төп маҡсаттары һәм бурыстары ==
«Моссад» разведка мәғлүмәттәре йыйыу һәм эшкәртеү, шулай уҡ Израилдән ситтә йәшерен махсус операциялар үткәрелеү менән шөғөлләнә.

«Моссад» эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре түбәндәгеләр&lt;ref&gt;[http://www.mossad.gov.il/Russian/AboutUs.aspx Официальный сайт Моссада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019222340/http://www.mossad.gov.il/Russian/AboutUs.aspx |date=2012-10-19 }}&lt;/ref&gt;:

== Эш ысулдары ==
Шилоах периферия концепцияһы тип аталған ҡағиҙәне формалаштыра, унда Израилгә күрше булмаған [[Африка]] һәм [[Азия]] илдәре менән бәйләнештәр урынлаштырыу һәм үҫтереүгә өҫтөнлөк бирелә&lt;ref name=&quot;plaks&quot;/&gt;.

== Дөйөм мәғлүмәт һәм үҙенсәлектәре ==
&quot;Моссад&quot;тың эшмәкәрлеге бик йәшертен бара, уның хаҡында һәм ниндәй ҙә булһа эше тураһында мәғлүмәт, ҡағиҙә булараҡ, ваҡиғанан һуң күп йылдар үткәс йәиһә уңышһыҙлыҡҡа осраған хәлдә генә билдәлелек ала. 1990-сы йылдар аҙағына тиклем хатта хеҙмәт начальнигының исеме лә йәшереп тотола&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=14171 Разведка со сбоем]&lt;/ref&gt;.

«Моссад» хеҙмәте — граждан структураһы, шунлыҡтан унда хәрби званиелар ҡулланылмай&lt;ref name=&quot;agentura&quot;/&gt;. Әммә хеҙмәткәрҙәренең күпселеге армияла ғәмәли хеҙмәт үткән һәм армия званиеларына эйә. Мәҫәлән, Меир Даган, &quot;Моссад&quot;тың 2002—2011 йылдарҙағы директоры, генерал-майор званиеһына эйә.

«Моссад» һәм Шабак хеҙмәттәренең дөйөм сығымдары 2013 йылда — 6,63 миллиард шекел (1,9 миллиард доллар самаһы), 2012 йылда — 5,91 миллиард шекел, ә 2006 йылда 4,28 миллиард шекел тәшкил итә. Был сумманан 871 миллион шекел элекке хеҙмәткәрҙәргә пенсия түләүгә китә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://9tv.co.il/news/2014/05/23/176268.html Бюджет «Моссада» и ШАБАКа составил 6,63 млрд шекелей].&amp;#x20;Проверено 23 мая 2014.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== «Моссад» структураһы ==
«Моссад» эшмәкәрлегенә директорҙан, уның урынбаҫарҙарынан һәм административ хеҙмәттәрҙән торған директорат етәкселек итә. «Моссад» директоры &quot;Разведка хеҙмәткәрҙәре етәкселәре комитеты&quot;на ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏ועדת ראשי השירותים‏‎, ''Ваадат рашей һа-Шерутим'') йәки ҡыҫҡаса «Вараш»ҡа инә һәм туранан-тура Израиль премьер-министрына буйһона.

Директоратҡа түбәндәге идаралыҡтар ҡарай&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9487-88_7-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;[[#cite_note-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9487-88-7|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[7]&lt;/nowiki&gt;]]&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9487-88_7-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;&lt;ref name=&quot;middleeast&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Сергей Граб.''&amp;#x20;[http://www.middleeast.org.ua/articles/03.htm Секретные службы Израиля].&amp;#x20;''Досье секретных служб''.&amp;#x20; Информационный центр «Ближний Восток»&amp;#x20;(2000 год).&amp;#x20;Проверено 1 ноября 2008.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;:
* '''Оператив планлаштырыу һәм көйләү идаралығы ''' ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏צומת‏‎, ''Цомэт'') — иң эре подразделениеларҙан һанала. Бөтә шпионлыҡ итеү акцияларына етәкселек итә, бөтә донъя буйлап филиалдары бар, ҡайһылары йәшерен, ҡайһылары Израилдең башҡа дәүләттәрендәге консуллыҡтарының өлөшө булып тора. Төп резидентуралары [[Рим]]да һәм [[Лондон]]да урынлашҡан.
* '''Ғәрәп террорсылығы менән көрәш идаралығы '''(ПАХА) — ғәрәп террорсы ойошмалары буйынса мәғлүмәттәр йыйыу һәм эшкәртеү.
* '''Мәғлүмәт-аналитика идаралығы ''' (НАКА) табылған мәғлүмәттәрҙе анализлай һәм етәкселек менән сәйәсмәндәргә тәҡдимдәр әҙерләй.
* '''Сәйәси акциялар һәм сит ил махсус хеҙмәттәре менән бәйләнеш идаралығы ''' ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏תבל‏‎, ''Тевель'') Израилгә дуҫ дәүләттәрҙең махсус хеҙмәттәре менән эште көйләй һәм Израиль менән рәсми дипломатик мөнәсәбәттә тормаған илдәр менән элемтә тота. Эре консуллыҡ бүлектәрендә был бүлектең хеҙмәткәрҙәре бар. Ул сит илдәргә Израиль ҡоралын һатыу менән дә шөғөлләнә.
* '''Тикшеренеүҙәр идаралығы ''' донъяның төрлө төбәктәрендәге хәл тураһында даими отчёттар әҙерләй. 15 төбәк төркөмөнә бүленә, төп иғтибары [[Яҡын Көнсығыш]] илдәренә йүнәлтелгән. Йәҙрә ҡоралы мәсьәләләре менән шөғөлләнеүсе айырым төркөмө бар. 
* '''Оператив-техник идаралыҡ '''«Моссад» хеҙмәттәренең һәм операцияларының матди-техник тәьминәте, махсус хеҙмәткә кәрәкле техник саралар булдырыуҙы үҫтереү менән шөғөлләнә. Составына өс бүлек инә: оператив техника, фотоға һәм видеоға төшөрөү, биналарға үтеп инеү бүлектәре. 
** '''Электрон разведка подразделениеһы''' ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏נביעות‏‎ — ''Невиот'', элек [[Йәһүд теле|ивр.]] ‏קשת‏‎ — ''Кешет'') электрон, шул иҫәптән йәшерен тыңлау аша, мәғлүмәт йыйыу менән шөғөлләнә.
* '''Психологик һуғыш һәм дезинформациялау акциялары идаралығы '''([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏לוחמה פסיכולוגית‏‎, ''Лохама психологит'' — LAP) — психологик һуғыш алып барыу, пропаганда һәм алдау маневрҙары эшләү менән шөғөлләнә;
* '''Махсус операциялар идаралығы''' ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏מצדה‏‎, ''Мецада'', элек [[Йәһүд теле|ивр.]] ‏קיסריה‏‎, ''Кесария'') — көс акциялары менән шөғөлләнә.
** ''' «Кидон»''' («Һөңгө») махсус подразделениеһы — террорсыларҙы физик юҡ итеү менән шөғөлләнә. &quot;Кидон&quot;да 12-шәр боецлы 3 төркөм бар.
* '''Финанс һәм кадрҙар бүлеге''' тәьминәт мәсьәләләр менән мәшғүл.
* '''Уҡыу идаралығы ''' хеҙмәткәрҙәр һәм агенттар әҙерләй. Составына «Моссад» академияһы инә.
Үрҙә һаналған идаралыҡтарҙан тыш, «Моссад» составында тышҡы контрразведка подразделениелары (АПАМ) һәм элекке нацистарҙы эҙләүсе ҙур булмаған төркөм бар.

== Кадрҙар сәйәсәте ==
&quot;Моссад&quot;тың кадрҙар сәйәсәте башҡа илдәрҙең бындай хеҙмәттәрендәгенән ныҡ айырыла. Ойошмала, техник персоналды ла индереп, ни бары 1200 хеҙмәткәр штатта тора. Булған мәғлүмәттәр буйынса, &quot;Моссад&quot;та ни бары бер нисә тиҫтә оператив офицер бар, улар теләһә ҡайһы ваҡытта донъяның теләһә ҡайһы илендә операция үткәреүгә әҙер. Шуның менән бергә ойошма эшмәкәрлегендә бөтә донъя буйлап йәлеп ителгән агенттар файҙаланыла. Уларҙың һаны 35 мең иҫәпләнә. Сағыштырыу өсөн: 1990-сы йылдар башында КГБ хеҙмәткәрҙәре һаны 250 мең була, ә Куба разведкаһы — ДГИ — сит илдәрҙәге вәкиллектәрендә генә лә 2000 хеҙмәткәр тота&lt;ref name=&quot;ostr&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Виктор Островский.''&amp;#x20;[http://militera.lib.ru/memo/other/ostrovsky_v1/pre.html Моссад. Путём обмана].&amp;#x20; Журнал «miLitera» («Военная литература»).&amp;#x20;Проверено 28 октября 2008.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Хеҙмәткәрҙәр һәм агенттар ===
«Моссад»ҡа хеҙмәткәрҙәр йыйыу, ҡағиҙә булараҡ, Израилдең армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡан граждандары һәм вуз тамамлаусылар араһында алып барыла. Алдан һынап ҡарауҙар бер нисә айға һуҙыла. Был эш менән кадрҙар идаралығының вербовкалау бүлеге шөғөлләнә. Һынау үткәндәрҙе «Моссад» академияһына алалар, ул «Мидраш» тип атала&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Островский Виктор, Хой Клэр.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Академия 1960-сы йылдар уртаһында асыла. Академияның атамаһы сер итеп тотола һәм хатта академияның үҙендә лә телгә алынмай. Курсанттар баштан уҡ псевдонимдар һәм легенда ала, уҡығанда улар шулар буйынса йәшәргә тейеш була. «Мидраш» программаһы донъяның теләһә ҡайһы илендә теләһә ҡайһы шарттарҙа теләһә ниндәй операцияны үтәй алырлыҡ профессиональ шпиондар әҙерләүҙе күҙҙә тота&lt;ref name=&quot;jig&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Марк Штейнберг.''&amp;#x20;[http://jig.ru/index4.php/2008/05/16/vzlety-i-provaly-izrailskoi-razvedki.html Взлёты и провалы израильской разведки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430112454/http://jig.ru/index4.php/2008/05/16/vzlety-i-provaly-izrailskoi-razvedki.html |date=2013-04-30 }}.&amp;#x20; Международная еврейская газета.&amp;#x20;Проверено 3 февраля 2009.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Бер йыл уҡығас, курсанттар&quot;Моссад&quot; подразделениеларында стажировка үтә. Унан һуң киләһе курсты үтер өсөн кире академияға ҡайталар. Уҡыуҙың бөтә баҫҡыстарын уңышлы үтеп, контроль имтихандарын тапшырғандар ғына ғәмәлдәге хеҙмәткәр булып китә &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9455-56_12-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;[[#cite_note-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9455-56-12|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[12]&lt;/nowiki&gt;]]&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9455-56_12-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;.

Төрлө яҡтарҙан Израилгә бик күп кешеләр күсеп килеүе разведкаға ҡиәфәте, мәҙәни үҙенсәлектәре, илде һәм телде, шул иҫәптән урындағы диалекттарҙы белеүе буйынса донъяның теге йәки был илендә эшләрлек кадрҙар һайлап алыуға киң мөмкинлектәр аса. Ошо арҡала йәшерен хеҙмәткәрҙе берәй ергә индереү өсөн «Моссад»ҡа йылдар һәм тиҫтә йылдар түгел, ә айҙар, хатта көндәр етә. Оператив эштә ерле йәһүдтәрҙе файҙаланыу ҡәтғи сикләнә, сөнки бындай агенттың уңышһыҙлыҡҡа осрауы һәр ваҡыт тиерлек антисемитлыҡ үҫеүенә бәйле була.

1990-сы йылдарҙан башлап «Моссад» Израиль гәзиттәрендә ойошмаға эшкә саҡырған иғландарҙы йыш баҫтыра&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://palm.newsru.com/world/23jun2001/mossad65.html Израильская разведка «Моссад» набирает агентов через объявления в газетах].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://palm.newsru.com/world/10jul2001/mossad.html Израильская спецслужба «Моссад» приглашает на работу].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. [[2000 йыл|2000]] йылда «Моссад бөтәһе өсөн дә асыҡ түгел, әммә һиңә, бәлки, асыҡтыр» тигән иғлан сыға. Уға меңләп кеше яуап бирә, әммә берәү генә ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;kadr&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Александр Коган.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. «Моссад» сайтында анкета ла тултырырға була&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[https://www.mossad.gov.il/Eng/recruit/Register/Explanations.aspx Instructions for Completing the Application Form] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927030852/https://www.mossad.gov.il/Eng/recruit/Register/Explanations.aspx |date=2007-09-27 }} (англ.).&amp;#x20; Моссад.&amp;#x20;Проверено 3 февраля 2009.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

[[2001 йыл]]да &quot;Моссад&quot;тың кадрҙар бүлеге начальнигы беренсе тапҡыр тышҡы разведкаға инеүселәргә булған талаптарҙы баҫтыра. Әгәр 30 йыл элек «Моссад» көнсығыш ҡиәфәтле һәм ғәрәп телен белгән кешеләрҙе йыйһа, ваҡыт үтеү менән талаптар үҙгәрә&lt;ref name=&quot;kadr&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Александр Коган.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;:

=== Сайаним (ирекле ярҙамсылар) ===
Хеҙмәткәрҙәр менән агенттарҙан тыш, үҙенең операцияларында «Моссад» ''сайандарҙы'' — ирекле ярҙамсыларҙың халыҡ-ара селтәрен дә файҙалана. Үҙе йәшәгән илгә һәйбәт мөнәсәбәттә булып, Израиль Дәүләтен яратҡан саф ҡанлы йәһүдтәр генә сайан була ала&lt;ref name=&quot;agentura&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.agentura.ru/dossier/izrail/mossad/ Моссад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831193838/http://www.agentura.ru/dossier/izrail/mossad/ |date=2011-08-31 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Сайандар үҙ ихтыяры менән һәм тик үҙе йәшәгән илдә генә эш итә. Әммә сайаним селтәрен агентура селтәре менән бутарға ярамай. Ирекле ярҙамсы штаттан тыш хеҙмәткәр бурыстарын башҡара һәм Моссад агенттарына үҙенең мөлкәте һәм йәмәғәт бәйләнештәре менән ярҙам күрһәтә. Формаль рәүештә шундай ҡағиҙә лә эшләй: сайан акцияның үҙ иленә ҡаршы үткәрелмәүенә инанырға тейеш. &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9453_18-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;[[#cite_note-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9453-18|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[18]&lt;/nowiki&gt;]]&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9453_18-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;.

Миҫал: «Моссад» [[Германия]] территорияһында хәүефле террорсыны юҡ итеү буйынса йәшерен операция үткәрә. Агенттарға операция өсөн легаль автомобиль кәрәк. Ошо маҡсатта берәй сайандан үҙенең автомобилен билдәләнгән урында ҡалдырыуҙы үтенәләр. Акция тамамланғас, автомобиль хужаһына ҡайтарыла, ләкин уның автомобиле кем тарафынан һәм ниндәй маҡсатта файҙаланылыуын ул бер ҡасан да белмәйәсәк. Операция уңышһыҙ тамамланһа, машина хужаһы автомобиленең урланыуы тураһында ғариза яҙа&lt;ref name=&quot;agentura&quot;/&gt;.

=== Ҡатын-ҡыҙҙарҙы файҙаланыу ===
Яҡын Көнсығыш менталитеты үҙенсәлектәренә бәйле, Израиль разведкаһында легаль булмаған ҡатын-ҡыҙҙарҙы файҙаланыу таралыу алмаған. Шулай ҙа, Израилдең ваҡытлы матбуғат баҫмаларына һылтанып, тарихсы Иосиф Тельмандың яҙыуынса, &quot;Моссад&quot;та оператив хеҙмәткәрҙәрҙең личный составының кәм тигәндә 20 процентын ҡатын-ҡыҙҙар тәшкил итә. &quot;Моссад&quot;та иң юғары вазифа биләгән ҡатын Ализа Маген була, ул директор урынбаҫары вазифаһына тиклем үрләй. Лили Кастель, Иоланда Хармер, Сильвия Рафаэль һәм башҡа ҡайһы бер ҡатын-ҡыҙҙар билдәле йәшерен агент булып китә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Иосиф Тельман.'' [https://isrageo.wordpress.com/2012/12/31/jenshiny-izr-razvedki/ Прекрасные женщины израильской разведки] // Исрагео : журнал. — Географическое общество Израиля, 31 декабря 2012.&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың 3 июнендә кадрҙар идаралығы начальнигы итеп беренсе тапҡыр ҡатын-ҡыҙ тәғәйенләнә. Уға армиялағы генерал-майор званиеһына тиң звание бирелә. Вазифаға тәғәйенләнгәнгә тиклем ул &quot;Моссад&quot;тың личный составы бүлегендә эшләй&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.newsru.co.il/israel/03jun2015/mosad302.html Впервые в истории «Мосада» женщина назначена на должность начальника управления].&amp;#x20;Проверено 3 июня 2015.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

=== Барлыҡҡа килеүе ===
[[Файл:Reuven_Shiloah.jpg|мини|Рәүвән Шилоах — &quot;Моссад&quot;тың беренсе директоры]]
1949 йылдың 13 декабрендә Израиль премьер-министры Дауыт Бен-Гурион Сит ил эштәре министрлығына бөтә разведка хеҙмәттәренең Рәүвән Шилоах етәкселегендә берләштелеүе тураһында йәшерен хат ебәрә. Шилоах тышҡы сәйәсәт һәм стратегия мәсьәләләре буйынса премьер-министр советнигы булып китә.

Рәсми рәүештә «Моссад» [[1951 йыл]]дың 1 апрелендә, «Үҙәк координациялау институты» менән «Үҙәк разведка һәм хәүефһеҙлек институты» берләштерелгәндән һуң барлыҡҡа килә. Уның директоры итеп тура премьер-министрға буйһоноулы Рәүвән Шилоах ҡуйыла&lt;ref name=&quot;ganor1&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Эфраим Ганор.''&amp;#x20;[http://piratyy.h14.ru/artikle/boi.html Незримый бой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314134539/http://piratyy.h14.ru/artikle/boi.html |date=2012-03-14 }}.&amp;#x20; Мой Израиль.&amp;#x20;Проверено 30 октября 2008.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Шилоах Израиль разведкаһының теоретик нигеҙен һәм төп эш принциптарын эшләй, улар бөгөнгә тиклем һаҡланып килә.

[[1957 йыл]]ға тиклем «Моссад» составында оператив подразделениелар булмай, шунлыҡтан операциялар башҡа махсус хеҙмәттәрҙең оперативниктарын йәлеп итеп башҡарыла &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9420-21_25-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;[[#cite_note-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9420-21-25|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[25]&lt;/nowiki&gt;]]&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9420-21_25-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;&lt;ref name=&quot;thomas&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Gordon Thomas.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== «Мемунә дәүере» ===
[[Файл:Isser Harel.jpg|мини|Иссер Харель — «Моссад» директоры (1952—1963)]]
Рәүвән Шилоах һәйбәт теоретик иҫәпләнә, ләкин көндәлек ваҡ эшкә һәләте булмай. Шилоах үҙе лә урынында түгел икәнлеген аңлай һәм [[1952 йыл|1952]] йылдың 12 сентябрендә отставкаға китә&lt;ref name=&quot;fromer&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Владимир Фромер.''&amp;#x20;[http://www.antho.net/jr/3.2000/22.html Солдат в Моссаде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707130312/http://www.antho.net/jr/3.2000/22.html |date=2011-07-07 }}.&amp;#x20; Иерусалимский журнал&amp;#x20;(март 2003).&amp;#x20;Проверено 30 октября 2008.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Шилоахтан һуң «Моссад» директоры һәм бер үк ваҡытта бөтә разведка хеҙмәттәре кураторы вазифаларын Иссер Харель үтәй башлай. Был посты ул [[1963 йыл|1963]] йылдың 26 мартына тиклем биләй. [[Давид Бен-Гурион|Дауыт Бен-Гурион]] Харелде «''Мемунә''» ([[Йәһүд теле|ивр.]] ‏ממונה‏‎ — ''яуаплы'') тип йөрөтә. Ул бер юлы махсус хеҙмәттәр етәкселәренең берләштерелгән комитетына етәкселек итә һәм премьер-министрҙың оборона һәм хәүефһеҙлек мәсьәләләре буйынса советнигы ла була. 11 йыл буйы Харель ғәмәлдә дәүләттәге икенсе кеше була&lt;ref name=&quot;ganor1&quot;/&gt;.

Вазифаға ингәс тә Харель Бен-Гуриондан «Моссад» бюджетын ун тапҡыр арттыртыуға өлгәшә һәм ойошма эшен үҙгәртеп ҡора. Агенттар әҙерләү өсөн махсус мәктәп асыла, кандидаттар өсөн ҡаты стандарттар булдырыла. &lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cite_ref-.D0.9A.D0.B0.D0.BF.D0.B8.D1.82.D0.BE.D0.BD.D0.BE.D0.B2._.D0.98.D1.81.D1.82.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F_.D0.9C.D0.BE.D1.81.D1.81.D0.B0.D0.B4.D0.B0_.D0.B8_.D1.81.D0.BF.D0.B5.D1.86.D0.BD.D0.B0.D0.B7.D0.B0.E2.80.942005.E2.80.94.E2.80.9417-39_28-0&quot; rel=&quot;dc:references&quot;&gt;

Харель ифрат талапсан етәксе була, шул уҡ ваҡытта яҡшы хеҙмәткәрҙәр тураһында хәстәрлек күрә, уларҙа үҙ хеҙмәттәренең абруйлы һәм өҫтөнлөклө булыуына ышаныу уята. Уңышһыҙлыҡҡа осраған агенттарҙы кире ҡайтарып алыр өсөн бөтә көсөн һала. Дошман территорияһында тотолоуҙа үҙ ғәйебе булмаған агенттарҙы эштә артабан ҡалдыра.

Харель юморҙы яратмай һәм аңламай, үҙе лә бер ваҡытта ла шаяртып һөйләшмәй.

Хеҙмәткәрҙәренең береһе бер заман уйынлы-ысынлы, Харель Рәсәйҙән китмәһә, мотлаҡ КГБ начальнигы булыр ине, ә «''теге монстр Берияны иртәнге аш итеп йотор һәм сәсәмәҫ тә ине''», тип шаярта&lt;ref name=&quot;pevzner&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Юрий Певзнер, Юрий Чернер.''&amp;#x20;На щите Давидовом начертано «Моссад». — Москва: Терра, 2001. — 427 с. &lt;/ref&gt;.

[[1955 йыл|1955]] йылда Харель Британ мандаты осорондағы «Лехи» террорсы төркөмө подпольесыларын эшкә саҡыра. «Моссад»ҡа һәм башҡа махсус хеҙмәткәрҙәргә бер тиҫтә самаһы «Лехи» ветераны ҡабул ителә, улар араһында һуңынан Израиль премьер-министры булып киткән Исхаҡ Шамир ҙа була&lt;ref name=&quot;proh&quot;/&gt;.

=== Амиттың реформалары ===
[[Файл:Meir_Amit.jpg|мини|Меир Амит — Моссад директоры (1963—1968)]]
[[1963 йыл]]дың 26 мартында Мысырҙа ракета программаһы өҫтөндә эшләгән немец ғалимдарына ҡаршы диверсия операциялары үткәреү мәсьәләһе буйынса премьер-министр Бен-Гурион менән фекер айырымлығына килеп аралары боҙолғанлыҡтан, Иссер Харель отставкаға китә. Хәрби разведка начальнигы генерал-майор Меир Амит &quot;Моссад&quot;тың яңы директоры итеп тәғәйенләнә. Уның етәкселек итеү стиле элгәренекенән бөтөнләй айырыла&lt;ref name=&quot;proh&quot;/&gt;.

Амит махсус хеҙмәттәр араһында бурыстарҙы анығыраҡ билдәләй, компьютерлаштырыуҙы башлай, стратегик планлаштырыу һәм вәкәләттәрҙе бүлешеүҙе индерә&lt;ref name=&quot;proh&quot;/&gt;. Амиттың реформалары Алты көнлөк һуғыш мәлендә үҙенең яҡшы һөҙөмтәләрен күрһәтә, Израиль разведкаһы дошман тураһында еңеү өсөн кәрәктең бөтәһен дә белә.&lt;ref name=&quot;middleeast&quot;/&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Морис Коэн.''&amp;#x20;[http://www.lebed.com/2006/art4683.htm С мыслью о брате]&amp;#x20;(6 августа 2006).&amp;#x20;Проверено 30 октября 2008.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Сергей Кулида.''&amp;#x20;[http://www.svoboda.com.ua/?Lev=archive&amp;Id=1429 Израильский Зорге: жизнь и судьба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190314052511/http://www.svoboda.com.ua/?Lev=archive |date=2019-03-14 }}.&amp;#x20; Радио Свобода&amp;#x20;(16 мая 2005).&amp;#x20;Проверено 30 октября 2008.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Ошо уҡ осорҙа «Моссад» ғәрәп хәрби лётчиктарын вербовкалай, һәм улар, Израилгә килеп, ғәрәп илдәрендә булған өр-яңы совет самолёттарын өйрәнеү мөмкинлеген бирә&lt;ref name=&quot;plaks2&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Плакс А. И.''&amp;#x20;Из операций израильской разведки&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;Оружие возмездия: секретные операции израильских спецслужб и их противников. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2006. — С. 412—439. — 464 с. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Doron Geller.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.
[[Файл:MIG-21F-hatzerim-2.jpg|мини|«Моссад» тарафынан вербовкаланған Ираҡ лётчигы Мөнир Рәдфә Израилгә ҡыуып алып киткән МиГ-21 самолёты]]
Амит та Шилоахтың «периферия концепцияһы» яҡлы була һәм Азия, Африка илдәрендә асылған 30-ҙан ашыу илселекте разведка өсөн файҙалана. Бынан тыш, разведчиктар дипломатик мөнәсәбәттәр булмаған илдәрҙә лә эшләй. Бер-береһе менән разведка мәғлүмәттәрен бүлешеп торған «Моссад» һәм американдар Африка континентында киң эшмәкәрлек йәйелдерә. Азияла «Моссад» үҙенең резидентураһын Сингапурҙа аса, шулай уҡ [[Һиндостан]] һәм [[Индонезия]] махсус хеҙмәттәре менән йәшерен бәйләнештәр урынлаштыра.&lt;ref name=&quot;plaks&quot;/&gt;.

1965 йылдың октябрендә [[Париж]]&lt;nowiki/&gt;да [[Марокко]] оппозиционеры Мәхди Бән-Бәркиҙең урланыуына &quot;Моссад&quot;тың ҡыҫылышы [[Франция]] президенты [[Шарль де Голль|Шарль де Голл]]&lt;nowiki/&gt;дең асыуын килтерә, был Израиль-Франция мөнәсәбәттәренә кире йоғонто яһай. Атап әйткәндә, Парижда «Моссад» резидентураһы ябыла, ойошма эшмәкәрлегенә был ҙур зыян килтерә. Израиль премьер-министры Леви Эшколдең разведка һәм террор менән көрәш буйынса советнигы булып торған Иссер Харель Меир Амиттың отставкаға китеүен талап итә. Һөҙөмтәлә, Харель отставкаға үҙе китә һәм хәүефһеҙлек органдарындағы эшмәкәрлеген бөтөнләйгә тамамлай&lt;ref name=&quot;plaks&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Плакс А. И.''&amp;#x20;[http://www.kackad.com/article.asp?article=913 Меир Амит — человек-разведка].&amp;#x20; Каскад.&amp;#x20;Проверено 2 апреля 2011.&amp;#x20;[http://web.archive.org/web/20080225021415/http://www.kackad.com/article.asp?article=913 Архивировано из первоисточника 25 февраля 2008].&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fromer&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ganor2&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Эфраим Ганор.''&amp;#x20;[http://piratyy.by.ru/article/ot.html От тепла к холоду] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017005256/http://piratyy.by.ru/article/ot.html |date=2007-10-17 }}.&amp;#x20; Мой Израиль.&amp;#x20;Проверено 30 октября 2008.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

[[1968 йыл]]да Леви Эшколь, Бән-Бәрки эше тирәһендәге ғауғаға һәм башҡа хаталарға һылтанып, Меир Амиттың вазифала булыуын дауам иттереүҙән баш тарта&lt;ref name=&quot;plaks&quot;/&gt;.

=== 1970-се йылдар ===
Ойошторолған көнөнән башлап &quot;Моссад&quot;тың төп эшмәкәрлеге Израилгә һуғыш менән янаған ғәрәп илдәренә ҡаршы йүнәлтелгән була, Алты көнлөк һуғыштан һуң яңы өҫтөнлөклө бурыс барлыҡҡа килә — Израиль граждандарына ҡаршы йүнәлтелгән халыҡ-ара террорсылыҡ менән көрәш. Халыҡ-ара террорсылыҡтың төп хәрәкәт иттереүсе көстәре булып радикаль фәләстин ойошмалары, беренсе сиратта Фәләстинде азат итеү ойошмаһы һанала. Был мәсьәлә менән &quot;Моссад&quot;тың яңы башлығы Цви Замир шөғөлләнә. Мюнхен Олимпиадаһындағы теракттан һуң башланған бөтә донъялағы фәләстин террорсыларын юҡ итеү уның етәкселеге аҫтында бара.

Тикшеренеүселәр фекеренсә, &quot;Моссад&quot;тың фәләстин террорсылары менән үтә мауығыуы, ә Мысыр һәм [[Сүриә]] менән нигеҙҙә хәрби разведка шөғөлләнеүе Ҡиәмәт көнө һуғышы алдынан разведканың етди уңышһыҙлыҡҡа осрауының сәбәбе була. Әлбиттә, «Моссад» ғәрәп илдәренең һуғышҡа әҙерләнеүе тураһында киҫәтә, ләкин иң киҫкен мәлдә — [[1973 йыл|1973 й]]&lt;nowiki/&gt;ылдың 6 октябрендәге һөжүм алдынан — Замирҙы хәрби разведка башлығы Эли Зейрҙың оптимистик докладтарына үтә ныҡ ышаныу албырғата.

[[1974 йыл|1974]] йылда Төньяҡ хәрби округының элекке командующийы генерал Исхаҡ Хофи «Моссад» башлығы итеп тәғәйенләнә.

Хофиҙың холҡо ярайһы уҡ ауыр була, хатта [[1976 йыл|1976]] йылда күп йылдар буйы &quot;Моссад&quot;тың оператив бүлеге начальнигы булып эшләгән һәм 27 йыл буйы бер тапҡыр ҙа уңышһыҙлыҡҡа осрамаған Питер Малкин отставкаға китә&lt;ref name=&quot;konf&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.konflikt.ru/index.php?top=3&amp;status=show1news&amp;news_id=40777&amp;page=0&amp;searchword= Чистые руки Питера Малкина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120409122707/http://www.konflikt.ru/index.php?top=3 |date=2012-04-09 }}&amp;#x20;(5 марта 2005).&amp;#x20;Проверено 3 февраля 2009.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. [[1980 йыл|1980]] йылда шул уҡ сәбәптән «Моссад» директоры урынбаҫары Дауыт Кимхи ҙа эштән китә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Плакс А. И.''&amp;#x20;Яков Нимроди и иже с ним&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;Оружие возмездия: секретные операции израильских спецслужб и их противников. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2006. — С. 359—394. — 464 с. &lt;/ref&gt;.

Был осорҙа «Моссад» [[Ираҡ]]&lt;nowiki/&gt;ҡа ҙур иғтибар бүлә, Израиль етәкселеген уның йәҙрә программаһы бик борсой. «Моссад» тырышлығы менән Ираҡта реактор төҙөү туҡтатыла, ләкин Ираҡтың йәҙрә программаһын тулыһынса яптырыу ҡулдарынан килмәй. Шуға ҡарамаҫтан, [[1981 йыл|1981]] йылда хөкүмәт башлығы [[Менахем Бегин]] Ираҡтың йәҙрә реакторын бомбаға тоторға ҡарар иткәс, Хофи быға ҡәтғи ҡаршы була&lt;ref name=&quot;ganor1&quot;/&gt;.

=== 1980-се йылдар ===
[[1982 йыл|1982]] йылда Исхаҡ Хофи отставкаға китә. Уның урынына [[Менахем Бегин|Бегин]] Генераль штабтың начальник урынбаҫары генерал-лейтенант Йекутиэль (Кути) Әҙәмде тәғәйенләргә йыйына (әүәл &quot;Моссад&quot;та агентура разведкаһы бүлеге начальнигы булған), ләкин [[10 июнь|10 июн]]&lt;nowiki/&gt;дә генерал Әҙәм Бәйрут ҡалаһы биҫтәһендәге атышта һәләк була&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.izkor.gov.il/izkor86.asp?t=98810 אדם, יקותיאל (קותי] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809144617/http://www.izkor.gov.il/HalalKorot.aspx?id=98810 |date=2011-08-09 }} (иврит).&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Шулай итеп, [[1982 йыл|1982 й]]&lt;nowiki/&gt;ылдың июнендә «Моссад» етәксеһе итеп әүәл [[Ираҡ]] йүнәлешендә эшләгән штаттағы разведчик Нахум Адмони тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;proh&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Дмитрий Прохоров.''&amp;#x20;[http://books.google.com/books?id=75lbhBLsVcwC Спецслужбы Израиля]. — Москва: Олма-пресс, 2003. — 384 с. — (Досье. Спецслужбы мира). — 3000 экз. &lt;/ref&gt;. Разведка даирәһендә уны «урта ҡул», «менеджер» һәм бюрократ тип һанайҙар&lt;ref name=&quot;kapit2009&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Константин Капитонов.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Ул осорҙоң иң уңышлы операцияһы тип [[Тунис]]&lt;nowiki/&gt;та [[1988]] йылда ФАТХ-тың хәрби ҡанаты лидеры Әбү Жиһатты үлтереү һанала.

[[1989 йыл]]да Нахум Адмониҙы шулай уҡ &quot;Моссад&quot;тың штаттағы хеҙмәткәре Шабтай Шавит алмаштыра.&lt;ref name=&quot;kapit2009&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Константин Капитонов.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Шавит эшмәкәрлекте хәрби разведка эше менән көйләп алып барыуға ҙур иғтибар бирә һәм ныҡлы конспирация яҡлы була&lt;ref name=&quot;proh&quot;/&gt;.

=== 1990-сы йылдар ===
Был осорҙа шау-шыулы ғауғаға килтергән хаталар &quot;Моссад&quot;тың абруйына ҙур зыян яһай.

[[1991 йыл|1991]] йылда «Моссад» хеҙмәткәрҙәре [[Никосия]]&lt;nowiki/&gt;ла [[Иран]] илселегендә тыңлау аппаратураһы ҡуйған саҡта тотола. [[1995 йыл]]да &quot;Моссад&quot;тың [[Мәскәү]]&lt;nowiki/&gt;ҙәге резиденты Рәүвән Динель Дәүләт разведка идаралығының элекке хеҙмәткәрҙәренән йәшерен документтар (ғәрәп илдәренең космостан төшөрөлгән ентекле фотоһүрәттәре) алғанда тотола&lt;ref name=&quot;proh&quot;/&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.agentura.ru/text/press/gru/sputnik.txt Офицеры ГРУ продавали «Моссаду» государственные секреты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105174623/http://www.agentura.ru/text/press/gru/sputnik.txt |date=2011-11-05 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

[[1996 йыл]]дың 24 мартында ойошманың яңы директоры итеп генерал-майор Дани Ятом тәғәйенләнә. Ошонан башлап «Моссад» башлығының исем-шәрифе тәү башлап киң йәмәғәтселеккә билдәле була. Элгәрге 45 йыл эсендә &quot;Моссад&quot;тың директоры булған ете кеше лә билдәлелек ала. Ятом фәләстин территорияларында террорсылыҡ менән көрәште көсәйтеүгә, махсус хеҙмәттәрҙең техник йыһазландырылыуын яҡшыртыуға, Африка илдәре, атап әйткәндә, Заир һәм [[КАР]]-ҙың махсус хеҙмәттәре менән хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә иғтибарҙы арттыра.

[[1998 йыл]]дың 25 февраленән [[2002 йыл|2002]] йылдың 1 октябренә тиклем Эфраим Халеви «Моссад» директоры була. Халеви &quot;Моссад&quot;ты [[Үҙәк разведка идаралығы|ЦРУ]] өлгөһөндә үҙгәртеүҙе планлаштыра. Ул хеҙмәттең бөтә эшмәкәрлеген өс тармаҡҡа айыра: мәғлүмәт йыйыу тармағы, мәғлүмәт эшкәртеү тармағы һәм оператив тармаҡ. Халеви асыҡлыҡ яҡлы була һәм «Моссад» эшмәкәрлегенең ваҡытлы матбуғат баҫмаларында тейешле рәүештә яҡтыртылып барыуы менән һәр саҡ ҡыҙыҡһынып тора&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Наталья Каневская.''&amp;#x20;[http://www.utro.ru/articles/2002090602524299512.shtml Арабы срывают с Моссада последние одежды].&amp;#x20; Утро.ru&amp;#x20;(6 сентября 2002).&amp;#x20;Проверено 2 февраля 2009.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

=== XXI быуат ===
[[Файл:Meir-Dagan.png|мини|«Моссад» директоры Меир Даган]]
2002 йылдың 2 октябренән «Моссад»ҡа генерал-майор Меир Даган етәкселек итә.

Меир Даган «Моссад» эшмәкәрлеген мәғлүмәт йыйыу урынына ислам фундаменталистарына, беренсе сиратта Иранға ҡаршы акцияларға йүнәлтеүҙе хуп күрә.
2011 йылдың 6 ғинуарында Израиль премьер-министры Бинйәмин Нетанияһу «Моссад» директоры вазифаһына Темир Пардоны тәғәйенләй.

== Киң билдәлелек алған операциялар ==
«Моссад»ҡа ҡағылышлылығы ниндәйҙер кимәлдә шикһеҙтип һаналған ҡайһы бер йәшерен операциялар билдәлелек алған. Ҡайһы бер осраҡтарҙа &quot;Моссад&quot;тың ҡыҫылышы Израиль хөкүмәте тарафынан рәсми танылған (мәҫәлән, Эйхманды урлау). Икенсе осраҡтарҙа операция уңышһыҙлыҡҡа осрау һәм Израиль агенттарының тотолоуы арҡаһында билдәлелек ала (мәҫәлән, Амманда Халит Мәшәлде үлтерергә тырышыу). Өсөнсө осраҡтарҙа израиллеләрҙең ҡатнашлығы тураһында компетентлы сығанаҡтар хәбәр итә йә булмаһа шикләнергә урын ҡалдырмаҫлыҡ дәлилдәр табыла. Әлбиттә, &quot;Моссад&quot;тың теге йәки был ваҡиғаға ҡыҫылышы булыуы хаҡында фараздар, уйҙырмалар ҙа етерлек.

=== Эйхманды урлау ===
[[Файл:1961-04-13_Tale_Of_Century_-_Eichmann_Tried_For_War_Crimes.ogv|справа|мини|300x300пкс|Эйхман [[Иерусалим|Йәрүсәлимдә]] суд барған саҡта. ]]
[[1960 йыл|1960 й]]&lt;nowiki/&gt;ылда «Моссад» [[Аргентина]]&lt;nowiki/&gt;ла нацизмдың хәрби енәйәтсеһе Адольф Эйхманды таба. Был кеше [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында «йәһүдтәр мәсьәләһен тулыһынса хәл итеү» өсөн яуаплы була. Асыҡ дипломатик талап уның тағы юғалыуына килтереренән хәүефләнеп, «Моссад», премьер-министр ризалығы менән, Эйхманды урлап Израилгә килтереүҙе тормошҡа ашыра. Операцияға «Моссад» директоры Иссер Харель шәхсән етәкселек итә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Александр Ступников.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

1960 йылдың 11 майында [[Буэнос-Айрес]] урамында Эйхманды «Моссад» агенттары төркөмө тотоп ала, 9 көн йәшерен фатирҙа һаҡ аҫтында тотҡас, [[20 май]]&lt;nowiki/&gt;ҙа Эл Әл авиакомпанияһы самолётында сит документтар менән Израилгә алып киләләр.

=== Йоселе эше ===
[[1959 йыл|1959 й]]&lt;nowiki/&gt;ылдың декабрендә динһеҙ ғаиләлә тыуған 6 йәшлек Йоселе Шумахер [[Израиль|Израиль Дәүләтен]] һәм сионизмды инҡар итеүсе «Нетурей карто» тигән ультраортодоксаль общинаға ҡараған олатаһы тарафынан урлап алып кителә. Олатайҙы төрмәгә ултырталар, ләкин был малайҙы ҡайтарырға ярҙам итмәй. Бер йыл буйы эҙләүҙең һөҙөмтәһе булмай, сәйәси янъял тулыша. [[1962 йыл]]дың яҙында Йоселе эшен «Моссад»ҡа тапшыралар. Иссер Харель бөтә донъялағы агенттарҙы аяҡҡа баҫтыра, разведка «Нетурей карто» общинаһының бөтә ағзаларының сит илдәр менән хатлашыуын үҙ контроле аҫтында тота. Ниһайәт, Бельгияла йәшәгән һалдат әсәһенең хатында шик аҫтына ла алмаҫлыҡ бер репликаға иғтибар итәләр: «Бәләкәс нисек йәшәп ята?». Тикшереү һалдаттың кескәй энеләре, нәҫелендә лә бәләкәйҙәр булмауын күрһәтә. Мадлен Ферэ (һалдаттың әсәһенең исеме) Йоселене ҡыҙҙар кейеменә кейендереп, үҙе алып китеүе тураһында һөйләп бирергә мәжбүр була, шулай уҡ [[Нью-Йорк]]&lt;nowiki/&gt;та бала йәшереп тотолған адресты ла әйтә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/iser/01.php Интервью Иссера Хареля].&amp;#x20; Библиотека Гумер.&amp;#x20;Проверено 14 августа 2009.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Йоселены табып, 1962 йылдың сентябрендә тантаналы рәүештә Тель-Авивҡа алып ҡайталар. Был &quot;Моссад&quot;тың йәмәғәтселеккә күрһәтеп эшләгән бик һирәк эштәренең береһе була&lt;ref name=&quot;proh&quot;/&gt;.

=== «Дамокл ҡылысы» операцияһы ===
[[1962 йыл|1962]] йылдың 22 июлендә [[Мысыр]] уртаса радиуслы баллистик ракеталарҙы һынай. «Моссад» проект өҫтөндә немец ғалимдары һәм инженерҙары эшләүе тураһында мәғлүмәт ала. Иссер Харель бының Израилгә үлемесле хәүеф менән янауында һис шикләнмәй. Тәүҙә немец белгестәре ҡурҡытҡыс хаттар ала. Файҙаһы теймәй. Бынан һуң теракттар башлана. Бер нисә инженер һәләк була, бер нисә кеше юғала.

Израиль Мысырҙы асыҡтан-асыҡ конвенцияға һыйышһыҙ ҡорал етештереүҙә ғәйепләй башлай. Донъя йәмәғәтселеге, шул иҫәптән ГФР етәкселеге лә израиллеләр яҡлы була. Немец ғалимдары ҡайтып китә, программа ябыла&lt;ref name=&quot;proh&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alefmagazine.com/pub1412.html Люди Моссада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130310205933/http://www.alefmagazine.com/pub1412.html |date=2013-03-10 }}&lt;/ref&gt;. Ләкин Израиль премьер-министры Дауыт Бен-Гурион ҡаршы булһа ла, теракттар үткәргән өсөн «Моссад» директоры Иссер Харель отставкаға китә. Операцияны яңы етәксе — генерал Меир Амит тамамлап ҡуя.

=== «Нух көймәһе» операцияһы ===
[[1969 йыл|1969 й]]&lt;nowiki/&gt;ылда [[Франция]], үҙенең Шербурҙағы Амио тигән верфендә Израиль флоты өсөн ракета йөрөтөүсе Саар 3 тибындағы катерҙар эшләгәндән һуң, ғәрәп илдәре менән аралар ҡатмарлашыуҙан ҡурҡып, бөтә төр ҡоралдарҙы һатыуға эмбарго иғлан итә. «Моссад» Израиль тарафынан хаҡы түләнгән әҙер 5 ракета йөрөтөүсе катерҙы алып ҡасыу операцияһын ойоштора. Бының өсөн «Старбот» тигән ялған фирма асыла, ул катерҙарҙы, йәнәһе, [[Норвегия]]&lt;nowiki/&gt;лағы нефть платформаларын хеҙмәтләндереү маҡсатында һатып алырға теләк белдерә. Норвегияның билдәле суднолар хужаһы Мартин Симм израиллеләргә ярҙам итергә ризалаша һәм «Старбот» вәкиле сифатында Францияның Оборона министрлығының Ҡоралланыуҙар буйынса комитеты етәксеһе генерал Гизеллгә яҙылған хатҡа ҡул ҡуя. Израиллеләр һәм француздар катерҙарҙы Израилгә һатыу тураһындағы договорҙы ғәмәлдән сығарыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя һәм «Старбот» уларҙы алыу мөмкинлегенә эйә була. [[24 декабрь|24 декабрҙ]]&lt;nowiki/&gt;ә, [[Раштыуа]] алдынан, 9 баллы штормда катерҙар порттан сыға һәм бер аҙна тигәндә, [[1970 йыл|1970]] й&lt;nowiki/&gt;ылдың 1 ғинуарына, Хайфа портына килеп етә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Семен Федосеев, Владимир Щербаков.''&amp;#x20;[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/6242/ Оружие для Земли обетованной].&amp;#x20; Вокруг света&amp;#x20;(май 2008).&amp;#x20;Проверено 13 февраля 2009.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.waronline.org/IDF/Articles/Navy/embargo.htm Эмбарго и «наш ответ Керзону»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518094559/http://www.waronline.org/IDF/Articles/Navy/embargo.htm |date=2008-05-18 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== «Алла ҡәһәре» операцияһы ===
Мюнхен Олимпиадаһындағы теракттан һуң 1972 йылдың сентябрендә «Моссад» премьер-министр Голда Меирҙан был акцияла ҡатнашыусыларҙың бөтәһен дә табып юҡ итергә тигән йөкләмә ала. Йөкләмә үтәлә, уның барышында [[Ливан]]д&lt;nowiki/&gt;а һәм [[Норвегия]]&lt;nowiki/&gt;ла террорсылыҡҡа ҡыҫылышы булмаған бер нисә кеше һәләк була&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://palm.newsru.com/world/25jan2006/munich.html Опубликованы неизвестные подробности теракта на Олимпиаде в Мюнхене и операции по ликвидации боевиков].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Терактты ойоштороусыларҙан беренсе булып 1972 йылдың 16 октябрендә Әбдел Вәйел Зуайтер атып үлтерелә. [[1973 йыл|1973]] йылдың июненә «Моссад» исемлегендәге 17 кешенең 13-ө юҡ ителә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.sem40.ru/warandpeace/military/mossad/3939/ Моссад.]&lt;/ref&gt;. Иң һуңғыһы, «Ҡара сентябрь» ойошмаһының лидеры Әбү Айяд, 1991 йылда, Мюнхен акцияһынан һуң 19 йыл үткәс, үҙенең арҡаҙаштары тарафынан үлтерелә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Terrorism/hits.html Israeli «Hits» On Terrorists] (англ.&lt;/ref&gt;.

=== Ираҡҡа ҡаршы операциялар ===
* [[1979 йыл]]дың 5 апрелендә [[Франция]]&lt;nowiki/&gt;лағы складта йәҙрә реакторы төҙөү өсөн [[Ираҡ]]&lt;nowiki/&gt;ҡа оҙатырға әҙерләп ҡуйылған ике энергоблок шартлай&lt;ref name=&quot;jig&quot;/&gt;. Һуңынан Нахум Адмони &quot;Моссад&quot;тың «Ираҡ йәҙрә программаһын оҙаҡ йылдарға тотҡарлаған махсус операциялар үткәреүен» таный&lt;ref name=&quot;ogonek&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Владимир Бейдер.'' [http://www.ogoniok.com/5002/17/ Искусство невозможного] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517112812/http://www.ogoniok.com/5002/17/ |date=2008-05-17 }} // Огонёк : журнал. — М., 2007. — № 26.&lt;/ref&gt;. Ләкин барыбер Ираҡ 1981 йылға «Осирак» реакторын төҙөп бөтә. «Моссад» реактор тураһында ентекле мәғлүмәт таба һәм уның хәрби йүнәлештә булыуын асыҡлай. Был артабан Израилгә реакторҙы юҡ итеү тураһында ҡарар ҡабул итергә һәм уны 1981 йылдың 7 июнендә авиация һөжүме аша тормошҡа ашырырға нигеҙ була.
* 1980-се йылдар уртаһында Ираҡ инженерҙары американ физигы Джеральд Булл ярҙамында «Скад» тибындағы совет ракеталарын камиллаштырыу һәм уның базаһында күп баҫҡыслы системалар булдырыу менән шөғөлләнә. Булл, биш &quot;Скад&quot;ты бергә йыйып, буласаҡ «Әл-Әбид» (хаҡ динле) ракета йөрөткөсөнөң эшкә һәләтле беренсе баҫҡысын эшләй. Джеральд Булл бер нисә йыл буйы 1000 калибрлы һәм пушка көбәгенең оҙонлоғо 156 метрлы «Бабил» пушкаһын сығарыу өҫтөндә эшләй. Ижадсы ниәтенсә, 9 тонналы заряд 600 килограмлы йөктө 1000 километрға илтергә тейеш була, ә реактив тиҙләткесле снаряд был арауыҡты ике тапҡырға арттырыр ине. Ләкин проект тамамланып өлгөрмәй: [[1990 йыл|1990 й]]&lt;nowiki/&gt;ылдың мартында Джеральд Буллды Брюсселдә атып үлтерәләр. Был эштә &quot;Моссад&quot;тың ҡатнашлығы бар тигән фараз бар&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Игорь Афанасьев, Александр Лавренов.''&amp;#x20;Новобранцы «Космического клуба»: Иракский «разбег»&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;[http://www.astronaut.ru/bookcase/books/afanasiev3/text/27.htm Большой космический клуб]. — Москва: РТСофт, 2006. — 256 с. — 1000 экз. &lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nk&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Л. Александров, К. Борисов.'' [http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/228/53.shtml артиллерия штурмует КОСМОС] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002190529/http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/228/53.shtml |date=2012-10-02 }} // Новости космонавтики : журнал. — М., 2002. — № 228. &lt;/ref&gt;.
* Ҡайһы бер ғәрәп ваҡытлы матбуғат баҫмалары Американың 2003—2006 йылдарҙа Ираҡты оккупациялауы барышында &quot;Моссад&quot;ты уның агенттары Ираҡтың йәҙрә, химик, биологик эшләнмәләр менән шөғөлләнгән бер нисә йөҙ Ираҡ ғалимын үлтереүендә ғәйепләй.&lt;ref name=&quot;Kifah1&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20041231030153/http://www.inosmi.ru/text/translation/210377.html Иракские учёные — «потерянное богатство»] // Al Kifah Al Arabi : журнал. — Бейрут, 16 июня 2004.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kifah2&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Асад аль-Азуни.'' [http://www.inosmi.ru/world/20060328/226432.html Достижения «Моссада» — уничтожение 350 иракских учёных за три года] // Al Kifah Al Arabi : журнал. — Бейрут, 28 марта 2006.&lt;/ref&gt;.

=== «Муса» операцияһы ===
[[1984 йыл]]да «Моссад» Африканан самолеттар менән йәшерен рәүештә бер нисә мең эфиоп йәһүден Израилгә сығарып ала. Бер нисә ай эсендә төрлө мәғлүмәттәр буйынса 14 меңдән 18 меңгә тиклем кеше ташыла. Операциялар Ҡыҙыл диңгеҙ буйында «Моссад» асҡан туристик фирма артына йәшенеп үткәрелә. [[1985 йыл|1985]] йылдың ғинуарында был хаҡта мәғлүмәттәр матбуғатта күренә башлай һәм операцияны тамамларға тура килә. Эфиопияла ҡалған йәһүдтәрҙе иһә асыҡтан-асыҡ сығара башлайҙар, [[1991 йыл]]да «Сөләймән» операцияһы барышында Израиль Хәрби һауа көстәре был илдән 36 сәғәт эсендә 15 меңләп кешене алып сыға&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt; ''[https://eleven.co.il/article/15132 Эфиопские евреи]'' — статья из Электронной еврейской энциклопедии&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

=== Ванунуҙы урлау ===
[[1986 йыл]]да Израилдең йәҙрә үҙәге Димонда эшләгән Израиль технигы Мордехай Вануну донъяға Израилдең йәҙрә ҡоралы барлығы тураһындағы серҙе фашлай. Вануну йәҙрә үҙәге эсендә күп һанлы фотоһүрәттәр эшләй һәм уларҙы сит илгә алып сыға. Ванунуҙың һүрәттәре һәм һөйләгәндәренә Лондондың Санди Таймс гәзите ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә беренсе материал сыҡҡансы уҡ Вануну Израиль махсус хеҙмәттәре тарафынан урлана. 1986 йылдың 24 сентябрендә &quot;Моссад&quot;тың ҡатын-ҡыҙ агенты Черил Бен Тов, Вануну менән танышып, уның ышанысын яулауға өлгәшә. [[30 сентябрь|30 сентябрҙ]]&lt;nowiki/&gt;ә улар ял итергә [[Рим]]&lt;nowiki/&gt;ға бара. Ҡунаҡханала иһә уларҙы «Моссад» хеҙмәткәрҙәре көтөп тә тора. Ванунуға йоҡлатҡыс ҡаҙайҙар ҙа йәшерен рәүештә Израилгә алып сығалар, ул 18 йылға төрмәгә ултыртыла&lt;ref name=&quot;pevzner&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Юрий Певзнер, Юрий Чернер.''&amp;#x20;На щите Давидовом начертано «Моссад». — Москва: Терра, 2001. — 427 с. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nomad.su/?a=8-200404220008 История соблазнительницы «Моссада», заманившей Вануну в ловушку]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2004/01/22/vanunu.html Если Вануну разговорится…]&lt;/ref&gt;.

=== Әбү-Жиһатты юҡ итеү ===
«Моссад» һәм Израилдең башҡа махсус хеҙмәттәре террорсы ойошмалар лидерҙарын, шул иҫәптән башҡа илдәрҙә лә, юҡ итеү операцияларын даими үткәреп тора&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Эфраим Ганор.''&amp;#x20;[http://piratyy.h14.ru/article/nikto.html Никто не уйдет от возмездия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824125525/http://piratyy.h14.ru/article/nikto.html |date=2011-08-24 }}.&amp;#x20; Мой Израиль.&amp;#x20;Проверено 30 октября 2008.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Константин Капитонов.''&amp;#x20;[http://www.chekist.ru/article/946 Об израильской практике «точечных ликвидаций»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073037/http://chekist.ru/?news_id=946 |date=2016-03-04 }}.&amp;#x20; Чекист.ru&amp;#x20;(12 января 2006).&amp;#x20;Проверено 4 января 2009.&amp;#x20;[https://web.archive.org/web/20160304073037/http://chekist.ru/?news_id=946 Архивировано из первоисточника 20 августа 2011].&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Бындай операцияларҙың иң билдәлеһе [[1988 йыл]]дың 17 апрелендә [[Тунис]]т&lt;nowiki/&gt;а була: ФАТХ-тың хәрби етәксеһе Әбү-Жиһат «Моссад», «Сайерет Маткаль» һәм «Шайетет 13» спецназы тарафынан юҡ ителә; операцияға Эхуд Барак етәкселек итә. «Моссад» алдан уҡ Әбү-Жиһат йәшәгән йорттоң эске ҡоролошо, һаҡ системаһы һәм башҡалар тураһында мәғлүмәт йыя. 17 апрелгә ҡаршы төндә коммандос резина кәмәләрҙә ярға сыға. Уларҙы автомобилдәрҙә Ливан туристары ҡиәфәтендәге «Моссад» агенттары төркөмө ҡаршылай. Дүрт спецназ төркөмө вилланы ҡамап ала, тауышһыҙ пистолеттарҙан Әбү-Жиһаттың тән һаҡсыларын атып үлтерә һәм йортҡа инә. Тауыштар ишетеп ҡалған Әбү-Жиһат ҡоралын эләктерә һала, ләкин йоҡо бүлмәһенең ишеге төбөндә үк атып үлтерелә. Бынан һуң төркөм, ҡағыҙҙар һәм компьютерҙы алып, сығып китә. Ҡатыны Өмм-Жихат, 16 йәшлек ҡыҙы һәм 2 йәшлек улы зыян күрмәй. Операцияла ҡатнашыусылар имен-аман базаға ҡайтып етә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://piratyy.h14.ru/article/abu-d.html Специальные операции: 1988 год. Ликвидация Абу Джихада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408145458/http://piratyy.h14.ru/article/abu-d.html |date=2011-04-08 }}.&amp;#x20; Мой Израиль.&amp;#x20;Проверено 30 октября 2008.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://beret.moy.su/news/2007-8-16-17-0- Государство Израиль против террориста Абу Джихада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408152437/http://beret.moy.su/news/2007-8-16-17-0- |date=2011-04-08 }}.&amp;#x20;Проверено 1 ноября 2008.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Марк Зайчик.''&amp;#x20;[http://www.lechaim.ru/ARHIV/198/zhaychik.htm Смерть Абу-Джихада].&amp;#x20;Проверено 1 ноября 2008.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Александр Брасс.'' [http://www.waronline.org/IDF/Articles/military-courier/ Специальные операции: 1988 год. Ликвидация Абу Джихада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305062035/http://www.waronline.org/IDF/Articles/military-courier/ |date=2016-03-05 }} // Военный вестник Израиля : ежемесячный журнал. — 2008. — № 9-11.&lt;/ref&gt;.

=== Халит Мәшәлгә һөжүм ===
[[1997 йыл]]дың 25 ғинуарында [[Иордания]]&lt;nowiki/&gt;ла байтаҡ илдәрҙә террорсы тип танылған «Хамас» ойошмаһы етәксеһе Халит Мәшәлгә уңышһыҙ һөжүм була.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Александр Эпштейн.''&amp;#x20;[http://jig.ru/index4.php/2007/09/28/proval-v-ammane-desyat-let-spustya.html Провал в Аммане: 10 лет спустя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430110138/http://jig.ru/index4.php/2007/09/28/proval-v-ammane-desyat-let-spustya.html |date=2013-04-30 }}.&amp;#x20; Международная еврейская газета&amp;#x20;(сентябрь 2007). — О покушении на Халеда Машаля.&amp;#x20;Проверено 27 октября 2008.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Ян Смилянский.''&amp;#x20;[http://piratyy.by.ru/article/haled.html Роковой Провал. Почему «Моссад» не сумел ликвидировать Халеда Машаля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016220840/http://piratyy.by.ru/article/haled.html |date=2007-10-16 }}.&amp;#x20;''Мой Израиль''.&amp;#x20;Проверено 27 октября 2008.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Амман урамында Халит Мәшәлдең ҡолағына ағыу һирпкән саҡтарында &quot;Моссад&quot;тың ике агенты тотоп алына. Тағы ике агент Израиль илселегенә ҡаса. Иордан властары талабы буйынса Израиль ағыуҙың тәьҫирен зыянһыҙландырғыс бирә һәм Хамастың дини лидеры Әхмәт Ясинды төрмәнән сығара. Быға алмашҡа агенттар язанан ҡотҡарыла һәм илдәренә ҡайтарып ебәрелә. Бынан тыш, Израилдең [[Канада]] менән дипломатик мөнәсәбәттәре ҡатмарлаша, сөнки агенттар Иорданияға Канада паспорттары менән ингән була. Был һөжүм «Моссад» тарихы эшмәкәрлегендәге иң шау-шыулы уңышһыҙлыҡ була.

=== Ракета менән бәйле янъял ===
«Моссад» ғәрәп илдәренә заманса ҡорал индерелеүенә ныҡышмалы ҡаршылыҡ күрһәтә. Мәҫәлән, [[2005 йыл|2005]] йылда Израиль [[Сүриә]]&lt;nowiki/&gt;нең Рәсәйҙән «Искәндәр-Э» оператив-стратегик ракеталарын алыуына ҡамасаулай, бының өсөн ул был килешеү хаҡындағы мәғлүмәттең таралып китеүен ойоштора, һөҙөмтәлә, «ракета янъялы» тигән шау-шыу ҡуба. Янъялға дүрт дәүләт: [[Рәсәй]], [[Сүриә]], [[Израиль]] һәм [[АҠШ]] ылыҡтырыла. Белгестәр фекеренсә, Рәсәйҙең ғәрәп илдәренә ҡорал һатыу осрағының береһе лә Израиль махсус хеҙмәттәре иғтибарынан ситтә ҡалмай&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.sem40.ru/warandpeace/military/mossad/13951/ Израильская разведка забралась высоко].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://palm.newsru.com/world/21apr2005/igla.html Новая шутка Путина о террористах: зачем «Иглу» продали Сирии].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Иранға ҡаршы операциялар ===
[[2003 йыл]]дың июлендә асыҡланмаған шарттарҙа тикшеренеүҙәр үҙәгендә Ирандың баллистик ракеталар конструкторы Али-Мәхмүди Миманд һәләк була. Шартлау «Шихаб-3» баллистик ракеталары өсөн системаға һынамыш үткәргәндә була. Ирандың рәсми булмаған фаразынса, был шартлауға «Моссад» ҡағылышы барҙыр&lt;ref name=&quot;chekist&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Дмитрий Филипповых.''&amp;#x20;[http://chekist.ru/?news_id=1356 Делайте своё дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133644/http://chekist.ru/?news_id=1356 |date=2016-03-04 }}.&amp;#x20; Чекист.ru&amp;#x20;(20 ноября 2006).&amp;#x20;Проверено 4 января 2009.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

[[2007]] йылдың 7 февралендә Истамбулда Ирандың элекке оборона министры һәм Ислам инҡилабының һаҡсылар корпусы командующийы Али Риза Асҡариҙың юғалыуы ла &quot;Моссад&quot;тың эшелер тигән шик бар.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Владимир Иванов.''&amp;#x20;[http://nvo.ng.ru/spforces/2007-03-16/7_askari.html Ищут, но только не могут найти…].&amp;#x20; Независимая газета&amp;#x20;(13 июня 2006 года).&amp;#x20;Проверено 27 октября 2008.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_6432000/6432353.stm В Турции ищут иранского генерала].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Бер айҙан генерал АҠШ-та пәйҙә була һәм унан һыйыныу һорай&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.regnum.ru/news/793025.html Исчезнувший в Турции иранский генерал объявился в США].&amp;#x20; Регнум&amp;#x20;(7 марта 2007 года).&amp;#x20;Проверено 27 января 2009.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

«Моссад» Ирандың йәҙрә программаһын тулыһынса туҡтата алмаһа ла, уны ныҡ ҡына тотҡарлауға өлгәшә&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/news/politic/world/260908_54927_95760.html Тайная война «Моссада» против иранской ядерной программы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203934/http://mignews.com/news/politic/world/260908_54927_95760.html |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. Дани Ятом һөйләүенсә, ул был мәсьәлә буйынса [[Ельцин Борис Николаевич|Ельцин]], [[Черномырдин Виктор Степанович|Черномырдин]] һәм [[Путин Владимир Владимирович|Путин]] (ул саҡта [[Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәте|ФСБ]] директоры) менән осраша, ләкин уға Рәсәйҙең Иран менән йәҙрә хеҙмәттәшлеген туҡтаттырырға насип булмай.&lt;ref name=&quot;ogonek&quot;/&gt;.

=== Яңы Зеландия паспорттары ===
&quot;Моссад&quot;тың 2000-се йылдарҙағы киң билдәле бер уңышһыҙлығы Яңы Зеландия паспорттары алырға тырышыу менән бәйле. Разведка агенттары нейтраль илдәрҙең паспорттарына мохтаж, улар менән бөтә донъя буйлап урындарҙағы разведкала шик-шөбһә тыуҙырмай йөрөргә була.

Элгәрге Канада паспорттарына бәйле осраҡтан тыш, [[2004 йыл|2004]] йылдың апрелендә ике израилле, Ури Зоше Кельман менән Эли Кара, [[Яңы Зеландия]]&lt;nowiki/&gt;ла был ил паспорттарын законһыҙ юл менән алырға тырышҡанда тотола. Был эш буйынса бөтәһе 4 кеше үтә. Был кешеләр үҙҙәре лә, Израиль Сит ил эштәре министрлығы ла был хаҡта өндәшмәһә лә, күптәр уларҙы «Моссад» хеҙмәткәрҙәре тип уйлай. Израиллеләр бары тик законһыҙ юл менән паспорт алырға енәйәтсел төркөмгә берләшеүҙәрен генә таный һәм бының өсөн 6 айға төрмәгә ултыртыла&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.vist-telecom.ru/item/32/22544 Новая Зеландия. «Агенты Мосада» признали свою вину — новости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314121626/http://www.vist-telecom.ru/item/32/22544 |date=2012-03-14 }}&amp;#x20;(3 июля 2004 года).&amp;#x20;Проверено 18 февраля 2009.&amp;#x20;.&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.mignews.com/news/scandals/world/150704_104935_34632.html Новая Зеландия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410155022/http://www.mignews.com/news/scandals/world/150704_104935_34632.html |date=2014-04-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.sem40.ru/lenta/news-dir/143677.html «Моссад» получил паспорта у германской разведки].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

=== Мәхмүт әл-Мәбхухты үлтереү ===
[[2010 йыл|2010]] йылдың 19 ғинуарында [[Дубай (ҡала)|Дубай]]&lt;nowiki/&gt;ҙа ([[БҒӘ]]) билдәһеҙ кешеләр тарафынан ХАМАС-тың хәрби тармағын нигеҙләүселәрҙең береһе, был ойошма өсөн ҡорал һатып алыу менән шөғөлләнгән Мәхмүт әл-Мәбхух үлтерелә.&lt;ref&gt;[http://www.thenational.ae/apps/pbcs.dll/article?AID=/20100201/NATIONAL/701319829/1133/FOREIGN Al Mabhouh killed hours after arrival] ''The National'', 31 января 2010.&lt;/ref&gt;.

Әл-Мәбхухтың кәүҙәһе Al Bustan Rotana ҡунаҡханаһында табыла, тәнендә электрошокер һәм муйынын һығыу эҙҙәре була&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/04mar2010/mabuhroman.html План убийства террориста аль-Мабхуха нашли в книге бывшего израильского разведчика]&lt;/ref&gt;.

Күпселек комментаторҙар фекеренсә, әл-Мәбхухты «Моссад» агенттары юҡ иткән. Был үлтереүгә бәйле күп кенә илдәр тикшеренеүҙәр үткәрә: бер нисә израилле персона нон грата тип иғлан ителә, «ликвидаторҙар» менән хеҙмәттәшлектә шик аҫтына эләккән ике фәләстин ғәрәбен [[Иордания]] Дубай полицияһына тотоп тапшыра&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/mideast/18feb2010/mabhuh301.html СМИ сменили гнев на милость: цена за ликвидацию аль-Мабхуха высокая, но оправданная]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/world/15jun2010/mabhuh311.html Отголосок ликвидации аль-Мабхуха: Ирландия выдворяет израильского дипломата]&lt;/ref&gt;.

== Моссад етәкселәре ==
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
!Директорҙың исем-шәрифе
! Вазифаға инеүе
! Отставкаһы
|-
|Рәүвән Шилоах
|1949 й.13 декабрь
| 1952 й. 12 сентябрь
|-
|Иссер Харель
| 1952 й.13 сентябрь
|1963 й. 26 март
|-
|Меир Амит
|1963 й. 27 март
|1968 й. башы
|-
|Цви Замир
|1968
|1974
|-
|Исхаҡ Хофи
|1974
|1982 й. 26 июнь
|-
|Нахум Адмони
| 1982 й. 27 июнь
|1989
|-
|Шабтай Шавит
|1989
|1996
|-
|Дани Ятом
|1996
| 1998 й. 24 февраль
|-
|Эфраим Халеви
|1998 й. 25 февраль
| 2002 й. 1 октябрь
|-
|Меир Даган
|2002 й. 2 октябрь
| 2011 й. 5 ғинуар
|-
|Тамир Пардо
|2011 й. 6 ғинуар
|2016 й. 5 ғинуар
|-
|Йоси Коэн
| 2016 й. 6 ғинуар
|Әлеге ваҡытҡа вазифала
|}

== Билдәле хеҙмәткәрҙәре һәм агенттары ==
* Исхаҡ Шамир — «Лехи» террорсы ойошма етәкселәренең береһе, «Моссад» хеҙмәткәре (1955—1965), һуңынан Израиль премьер-министры.
* Ципи Ливни — «Моссад» хеҙмәткәре, һуңынан Израилдең сит ил эштәре министры, «Кадима» партияһы лидеры.
* Питер Малкин — &quot;Моссад&quot;тың оператив бүлеге начальнигы, махсус хеҙмәттең иң уңышлы хеҙмәткәрҙәренең береһе, «Эйхманды эләктергән кеше».
* Рафи Эйтан — оперативник, шунан бүлек начальнигы. Һуңынан «Лакам» махсус хеҙмәте етәксеһе һәм пенсионерҙар эштәре министры. 
* Эли Коэн — легендар легаль булмаған разведчик. [[Сүриә]]&lt;nowiki/&gt;нең оборона министры урынбаҫары, Сәриә президенты һайлауында өсөнсө һанлы кандидат була. Фашлана һәм аҫыла.
* Вольфганг Лотц — легаль булмаған разведчик. 1961—1965 йылдарҙа Мысырҙа эшләй.
* Виктор Островский — «Моссад» хеҙмәткәре, дүрт йыллыҡ һынау мөҙҙәтенән һуң 1990 йылда [[Канада]]ла&lt;nowiki/&gt; «Моссад» тураһында янъял ҡуптарған китап баҫтыра&lt;ref name=&quot;ostr&quot;/&gt;.
* Ашраф Маруан — «Моссад» агенты, Мысыр президенты Ғәмәл Әбдел Насирҙың кейәүе. Израиллеләр уны «ике яҡлы уйында», йәғни бер юлы Израиль разведкаһына ла, Мысыр разведкаһына ла эшләүҙә шик аҫтына ала.

== ИҪКӘРМӘЛӘР ==
{{Reflist}}&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;&quot;&gt;&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>rwrp6ie9uznb025wye1y2y6vp9c4wfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ростов зоология паркы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115206</id>
    <revision>
      <id>1303344</id>
      <parentid>1284329</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T04:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10573" sha1="g7ygvkzqjolc4ynw4w3bytzgvzjjz91" xml:space="preserve">{{зоопарк
|наименование  = Ростов зоология паркы
|эмблема       = 
|основан       = [[1927]]
|закрыт        = 
|расположен    = {{Россия}} [[Дондағы Ростов]]
|площадь = 98.2 га
|кол_животных = 5.000
|кол_видов    = 400
|членство     = ЕАРАЗА, ISIS — Хайуандарҙы иҫәпкә алыу системаһы
|выставки     = 1
|ссылка       = http://zoopark-rostov.ru
|посетители   = ↘184 370 (2014), ↗185 555 (2015)
|директор     = Александр Жадобин &lt;br&gt;(2016 й. декабренән)&lt;ref&gt;[https://news.mail.ru/politics/28335332/ Ростовский зоопарк официально возглавил Александр Жадобин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170107004011/https://news.mail.ru/politics/28335332/ |date=2017-01-07 }}&lt;/ref&gt;
|commons      = 
}}

'''Ростов зоология паркы''' — [[Рәсәй]]ҙең иң эре зоопарктарының береһе (майҙаны 90 гектарҙан артыҡ), үҙенең бай традициялары булған зоология паркы. [[Дондағы Ростов]]та урынлашҡан.

Ростов зоология паркы хайуандарҙың һирәк осрай торған һәм юҡҡа сығып барған төрҙәрен һаҡлау буйынса 38 программала ҡатнаша. Шулай уҡ ISIS — хайуандарҙың төрҙәре тураһында Халыҡ-ара мәғлүмәт системаһы ағзаһы. Парк зонаһының иркен булыуы зоопарктың мөһим үҙенсәлеге булып тора. Шуға күрә лә парк ҡала халҡының популяр, яратҡан ял итеү урынына әйләнгән.

== Тарихы ==
[[1927 йыл]]дың июнендә C. M. Будённый исемендәге мәктәптең йәнле мөйөшө базаһында, уҡыусылар һәм Ростов мәктәптәренең береһенең уҡытыусыһы арҡаһында нигеҙ һалынған (хәҙер был [[Будённый проспекты]]ндағы 43-сө мәктәп, йорт 64).

[[1927 йыл]]дың 26 июнендә мәктәп яны участкаһында күмәкләп килеп ҡарау өсөн Зоология баҡсаһы асыла.

[[Файл:Rostov-Zoo.JPG|thumb|left|'''Ростов зоопаркы''', август [[2009 йыл]]]]
[[Файл:Ammotragus lervia in Rostov zoo.jpg|thumb|right|240px|Ростов зоопаркында үркәсле тәкә 2010 йылда]]
[[1929 йыл]]дың көҙөндә мәктәптең хайуандар коллекцияһын ҡала ситенә күсерәләр. Унда хайуандар өсөн биш ҡала дачаһы бүленгән була. Зоология баҡсаһының беренсе директоры мәктәп уҡытыусыһы һәм натуралистәр түңәрәген ойоштороусы — Владимир Вильгельмович Кегель була.

[[1930 йыл]]да зоопаркта экзотик хайуандар: [[фил]], [[арыҫлан]], [[юлбарыҫ]], пума, ҡаплан, крокодил, диңгеҙ бесәйе, питон, маймылдар, тутыйғоштар, ламалар, дөйәғоштар барлыҡҡа килә. Был хайуандар ул ваҡытта Ростовтағы Театр майҙанында гастролдә йөрөгән шәхси зверинец Анатолий Филатовтың һалым бурыстары иҫәбенә конфискацияланған булалар.

[[1935 йыл]]да Ростов зоопаркында эму дөйәғошо нәҫел килтерә. Ҡала был ҡоштар менән илдең бөтә зоопарктарын, шулай уҡ ике сит илдең — [[Ҡытай]] һәм [[Румыния]]ның зоопарктарын тәьмин итә.

[[2009 йыл]]дың 5 сентябрендә Ростов зоопаркы [[Берлин]]дың Фридрихсфельде зоопаркынан килтерелгән өс филде ҡабул итә. Егерме йылдан артыҡ зоопарктың [[фил]]дәре булмай, ә хәҙер уларҙы аҡ айыу балаһына алмаштырып алалар&lt;ref&gt;{{cite web|author=Юлия Насулина|datepublished=07.09.2009|url=http://eco.rian.ru/nature/20090907/184043306.html|title=Ростовский зоопарк поменял белого медвежонка на трех слонов|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2009-09-19|description=Интервью с заместителем директора зоопарка по зоотехнической работе Ниной Евтушенко|archiveurl=http://www.webcitation.org/65bn6mhXI|archivedate=2012-02-21}}&lt;/ref&gt;. Ләкин бының менән генә тарих тамамланмай әле: 2010 йылдың декабрендә зоопаркта көтмәгәндә фил балаһы тыуа, ҡыҙыҡай. Инә фил Ростов зоопаркына быуаҙ булған килеш килтерелгән булып сыға&lt;ref&gt;{{cite web|author=Вероника Богма|datepublished=29.12.2010|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=417793|title=Ростовскому зоопарку достался &quot;лишний&quot; слонёнок|publisher=[[Государственный интернет-канал &quot;Россия&quot;]]|accessdate=2010-01-07|description=Репортаж из зоопарка, интервью с сотрудниками|archiveurl=http://www.webcitation.org/65bnDfjPP|archivedate=2012-02-21}}&lt;/ref&gt;.

== Коллекция ==
[[Файл:Rostov-on-Don-Zoo-Rhino.jpg|thumb|[[Носорог]] '''Ростов зоопаркында''', 2008 йылдың авгусы]]
Зоопарк Рәсәй территорияһында иң эре зоопарктарҙың береһе. Унда 400 төргә ҡараған 5 меңгә яҡын хайуан бар. Шуның менән бергә, уларҙың 105 төрө [[Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы]]ның Ҡыҙыл китабына индерелгән, 33 төрө — Pәсәйҙең Ҡыҙыл китабына, ә 132 төрө ҡырағай хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһының бөтөп барыусы төрҙәре менән халыҡ-ара сауҙа итеү буйынса килешеүгә (CITES) ҡушымта исемлегенә ингән.

Ростов зоопаркы хайуандарҙың юғалып бөтөп барыусы һәм һирәк осрай торған төрҙәрен һаҡлау мәсьәләләре менән шөғөлләнеүсе донъяның төп фәнни һәм йәмәғәт ойошмалары менән бәйләнеш тота. Бында Халыҡ-ара Ҡыҙыл китапҡа, шулай уҡ юғалып бөтөп барыусы һәм һирәк осрай торған хайуандарҙың төбәктәрҙәге исемлегенә ингән күп һандағы хайуан төрҙәре бар.

Ростов зоопаркы аҡҡойроҡ- диңгеҙ бөркөтөн үрсетеү буйынса Европала беренсе урындарҙың береһен биләй.

Зоопаркта шулай уҡ аквариум секцияһы бар, унда һыу аҫты донъяһының төрлө-төрлө йән эйәләре — [[Дон]] яғындағы балыҡтарҙан алып [[Көньяҡ Америка]]ның сөсө һыуҙа йәшәүсе скат һәм диңгеҙ ҡыҫалаларына тиклем бар. Террариумда Көньяҡ-көнсығыш [[Азия]]нан килтерелгән крокодилдар, төрлө ташбаҡалар, Урта Азиянан, [[Африка]]нан, Американан килтерелгән йыландар, шулай уҡ башҡа экзотик һөйрәлеүсе хайуандар йәшәй.

== Әҙәбиәт ==
* Мирошникова К. К. У истоков Ростовского зоопарка. Ростов н/Д : РГПУ, 1993. 76 с.;
* Мирошникова К. К. Страницы истории Ростовского-на-Дону зоопарка // Роль зоопарков в сохранении редких животных и экологическом просвещении : материалы науч.-практ. конф., посвящ. 75‑летию Рост. зоопарка. Ростов н/Д, 2003. С. 3-10;
* Браиловская Л. Как школьный кружок разросся до 90 га // Мой Ростов. 2014. 29 апр. С. 5;
* Медведева Ю. В годы военного лихолетья // Мне интересно. 2010. № 3-4. С. 14-15;
* Кегель В. В. Ростовский краевой зоологический сад // Краеведение на Северном Кавказе. 1928. № 3-4. С. 83-84.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://zoopark-rostov.ru Ростов зоопаркы сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220323172800/https://zoopark-rostov.ru/ |date=2022-03-23 }}
* [http://www.interfax.by/mosaic/1047464 Хайуандарҙы үлтереү тураһында яңылыҡ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081024183355/http://www.interfax.by/mosaic/1047464 |date=2008-10-24 }}
* [http://www.tih.moy.su/publ/3-1-0-5 «Ростов Зоопаркы буйлап прогулка» мәҡәләһе 2009 й.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180526033343/http://tih.moy.su/publ/3-1-0-5 |date=2018-05-26 }}
* [http://www.wzd.cz/zoo/EU/RU/JU/rostov_na_donu_zoo/ru_ju_rostov_na_donu-zoo_text01_rus.htm Зоопарк тарихы]

[[Категория:Дондағы Ростов баҡсалары һәм парктары]]
[[Категория:Рәсәй зоопарктары]]
[[Категория:Дондағы Ростовтың иҫтәлекле урындары]]</text>
      <sha1>g7ygvkzqjolc4ynw4w3bytzgvzjjz91</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ходченкова Светлана Викторовна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118684</id>
    <revision>
      <id>1303352</id>
      <parentid>1208772</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T09:52:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46813-24</username>
        <id>48775</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографияһы */</comment>
      <origin>1303352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12378" sha1="giwshteaotozoy3m5h4vippl1xl4pfu" xml:space="preserve">{{Кинематографист
 | имя                  = Светлана Ходченкова
 | оригинал имени       =
 | изображение          = SvetlanaKhodchenkova (cropped).jpg
 | ширина               = 230px
 | описание изображения = Светлана Ходченкова «Беҙ киләсәктән 2» фильмының премьераһында 
 | имя при рождении     =  Светлана Викторовна Ходченкова
 | место рождения       = {{ТУ|Мәскәү}}, РСФСР, [[СССР]]
 | гражданство          = {{RUS}}
 | профессия            = {{актёр|Рәсәй}}
 | годы активности      = [[2003]] — әлеге көнгәсә
 | направление          =
 | киностудия           =
 | награды              = 
 | место работы         = 
}}
'''Ходченкова Светлана Викторовна''' ([[21 ғинуар]] [[1983 йыл]]) — [[Рәсәй]] театр, кино һәм телевидение актёры.

== Биографияһы ==
Светлана Викторовна Ходченкова (кейәүҙә — ''Яглыч'') 1983 йылдың 21 ғинуарында Мәскәүҙә тыуған. Оҙаҡ ваҡыт әсәһе менән Железнодорожный ҡалаһында йәшәгән. 16 йәшендә күпмелер ваҡыт модель агентлығында эшләп алған.

Кинолағы дебюты — Станислав Говорухиндың «Благословите женщину» фильмында роль (2003). Был роль өсөн ул «Ника» кинопремияһына күрһәтелә. Карьераһын «Талисман любви» тарихи телесериалында күрәҙәсе Кассандра роле менән дауам итә (2005).

2005 йылда Борис Щукин исемендәге театр институтын, М. Борисов курсын тамамлай. Шул уҡ йылда режиссёр Станислав Говорухиндың  «Не хлебом единым» таҫмаһында Надежда Дроздова ролен башҡара. 2007 йылда Ходченкова режиссёр Павел Санаевтың «Нулевой километр» фильмында төшә. 2009 — 2013 йй. режиссёр Марюс Вайсберг менән эшләй: йырсы Вера Брежнева һәм актриса Анастасия Задорожная менән бергә «Любовь в большом городе» трилогияһында уйнай.

2011 йылда актрисаның Голливудта дебюты була&lt;ref&gt;[http://www.sobaka.ru/oldmagazine/portrety/13770#pr Светлана Ходченкова в рубрике «Портреты»] — Журнал [[Собака.ru (журнал)|«Собака.ru»]] — [http://www.webcitation.org/6OBkWmZuC архивировано от 19.03.2013]&lt;/ref&gt; —  «Шпион, выйди вон!»&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.marieclaire.ru/razgovori/svetlana-hodchenkova-v-rossii-pleyboy-eto-kompliment-a-ne-kompromat-/|title = Светлана Ходченкова: &quot;В России плейбой – это комплимент, а не компромат&quot;|author = |date = 18 октября|publisher = marieclaire.ru}}&lt;/ref&gt;  картинаһын Светлана үҙенең америка коллегалары Гэри Олдмен, Колин Фёрт һ.б. менән на Венеция кинофестивалендә күрһәтә. 

Ходченкова һуңынан тағы бер америка картинаһы «Росомаха: Бессмертный» фильмында уҫал Ҡара йылан ролен башҡара. 

2013 йылда «СашаТаня», телесериалында төшә. Шунан «Василиса», «Чемпионы», «Кровавая леди Батори» фильмдарында уйнай. 

2016 йылдың 29 декабрендә экрандарға «Викинг» тарихи фильмы сыҡты, унда Ходченкова төп ролдәрҙең береһен башҡара.

«[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2010/02/27/141/ Светлана Ходченкова: «Вторая Юлия Тимошенко из меня не выйдет» // Фонтанка.ру 27.02.2010]&lt;/ref&gt;. Рәсәй кинематографистары берлеге ағзаһы.

== Фильмографияһы ==
{{ВФильмеВерх|ру}}
{{ВФильме|2003| [[Благословите женщину]] | Вера |5=ру}}
{{ВСериале|2004|| [[Карусель (телесериал, 2004)|Карусель]] | Тамара Онегина |6=ру}}
{{ВСериале|2004|| [[Охотники за иконами]] | Неждана |6=ру}}
{{ВФильме|2005| [[Не хлебом единым (фильм)|Не хлебом единым]] | Надежда Сергеевна Дроздова |5=ру}}
{{ВФильме|2005| [[Одиночество любви (фильм)|Одиночество любви]] | Ирина |5=ру}}
{{ВСериале|2005|| [[Моя Пречистенка]] | Агния Тихомирова |6=ру}}
{{ВСериале|2005|| [[Риэлтор (телесериал)|Риэлтор]] | Маша |6=ру}}
{{ВСериале|2005|| [[Талисман любви]] | күрәҙәсе Кассандра |6=ру}}
{{ВФильме|2006| [[Жена Сталина]] | Женя |5=ру}}
{{ВСериале|2006|| [[Псевдоним «Албанец»]] | Галина Ермолаева |6=ру}}
{{ВФильме|2006| [[Четыре таксиста и собака 2]] | Козыркина |5=ру}}
{{ВФильме|2007| [[Нулевой километр (фильм, 2007)|Нулевой километр]] | Алина |5=ру}}
{{ВФильме|2007| [[Последняя репродукция]] | Елена һәм уның күсермәһе |5=ру}}
{{ВФильме|2008| [[Малая Москва]] | Вера Светлова |5=ру}}
{{ВФильме|2008| [[Реальный папа]] | Людмила |5=ру}}
{{ВФильме|2008| [[Тихая семейная жизнь]] | Мария Тимофеевна |5=ру}}
{{ВСериале|2008|| [[Шальной ангел]] | Алёна Некрасова |6=ру}}
{{ВСериале|2009|| [[Аптекарь (телесериал)|Аптекарь]] | Любовь Николаевна |6=ру}}
{{ВФильме|2009| [[Когда мы были счастливы]] | Елена Викторовна Синцова |5=ру}}
{{ВФильме|2009| [[Ловушка (фильм, 2009)|Ловушка]] | Лилиана |5=ру}}
{{ВФильме|2009| [[Любовь в большом городе]] | Настя |5=ру}}
{{ВСериале|2010|| [[Банды (телесериал)|Банды]] | Анна Владиславовна Егорова |6=ру}}
{{ВФильме|2010| [[Любовь в большом городе 2]] | Настя |5=ру}}
{{ВСериале|2010|| [[Робинзон (телесериал)|Робинзон]] | Лена Балунова |6=ру}}
{{ВФильме|2011| [[Служебный роман. Наше время]] | Людмила Прокофьевна Калугина |5=ру}}
{{ВФильме|2011| [[За тобой]] | Кира |5=ру}}
{{ВСериале|2011|| [[Краткий курс счастливой жизни]] | Саша Усова|6=ру}}
{{ВСериале|2011|| [[Метод Лавровой]] | Екатерина Лаврова |6=ру}}
{{ВФильме|2011| [[Шпион, выйди вон!]] | Ирина |5=ру}}
{{ВФильме|2011| [[Беременный]] | прокурор |5=ру}}
{{ВФильме|2011| [[Пять невест]] | Настя |5=ру}}
{{ВФильме|2012| [[Удиви меня (фильм)|Удиви меня]] | Ирина (Багира) |5=ру}}
{{ВФильме|2012| [[Ржевский против Наполеона]] | [[Наташа Ростова]] / император адъютанты |5=ру}}
{{ВФильме|2012| [[Мамы]] | Ирина Козырева |5=ру}}
{{ВФильме|2012| [[8 первых свиданий]] | таксиҙағы ҡыҙ|5=ру}}
{{ВСериале|2012|| [[Метод Лавровой 2]] | Екатерина Лаврова |6=ру}}
{{ВФильме|2012| [[Метро (фильм)|Метро]] | Ирина Гарина |5=ру}}
{{ВСериале|2012|| [[Мосгаз (телесериал)|Мосгаз]]|Ирина Викторовна Лаврова |6=ру}}
{{ВФильме|2013| [[Росомаха: Бессмертный]]| Виктория / [[Гадюка (Мадам Гидра)|Гадюка]] |5=ру}}
{{ВФильме|2013| [[Любовь в большом городе 3]] | Настя |5=ру}}&lt;!-- титрҙарҙа күрһәтелмәгән 2013 йыл--&gt;
{{ВФильме|2013| [[В гостях у $kazki]] | Ярослава |5=ру}}
{{ВФильме|2013| [[Остров везения]] | Лена |5=ру}}
{{ВФильме|2013| [[Василиса (фильм)|Василиса]] | [[Василиса Кожина]] |5=ру}}
{{ВФильме|2014| [[Авантюристы (фильм, 2014)|Авантюристы]]|Катя |5=ру}}
{{ВФильме|2014| [[Дневник мамы первоклассника]]|Маша |5=ру}}
{{ВСериале|2014|| [[Куприн (телесериал)|Куприн. Яма]]|Женька |6=ру}}
{{ВФильме|2014| [[Любит не любит]]|Ирина |5=ру}}
{{ВФильме|2014| [[Весь этот джем]]|Яна |5=ру}}
{{ВФильме|2014| [[Новогодний рейс]]|Фаня |5=ру}}
{{ВСериале|2014|| [[Палач (телесериал)|Палач]]|Ирина Лаврова |6=ру}}
{{ВФильме|2014| [[Чемпионы (фильм, 2014)|Чемпионы]]|[[Светлана Журова]] |5=ру}}
{{ВФильме|2015| [[Империя в небе]]| Анна Петрова |5=ру}}
{{ВФильме|2015| [[Воин (фильм, 2015)|Воин]]|Катя |5=ру}}
{{ВФильме|2015| [[Гороскоп на удачу]]| Елена |5=ру}}
{{ВФильме|2015| [[Конец прекрасной эпохи (фильм)|Конец прекрасной эпохи]]|Марина |5=ру}}
{{ВФильме|2015| [[Кровавая леди Батори]]|[[Батори, Елизавета|Елизавета Батори]] |5=ру}}
{{ВСериале|2015|| [[Мата Хари (телесериал)|Мата Хари]]| Златка Дженич |6=ру}}
{{ВФильме|2016| [[Одноклассницы (фильм, 2016)|Одноклассницы]]|Вика|5=ру}}
{{ВФильме|2016| [[Викинг (фильм, 2016)|Викинг]]|Ирина|5=ру}}
{{ВСериале|2016|| [[Мурка (телесериал)|Мурка]]| Варвара Шаховская |6=ру}}
{{ВСериале|2016|| [[По ту сторону смерти (телесериал)|По ту сторону смерти]]| Юлия Дёмина |6=ру}}
{{ВФильме|2016| [[Сдаётся дом со всеми неудобствами]]| Ирина |5=ру}}
{{ВСериале|2017|| [[Вы все меня бесите!]]| Соня Багрецова |6=ру}}
{{ВФильме|2017| [[Одноклассницы: Новый поворот]]|Вика|5=ру}}
{{ВСериале|2017|| [[Хождение по мукам (телесериал, 2017)|Хождение по мукам]] (төшөрөлә)| Лиза Расторгуева |6=ру}}
{{ВФильмеНиз|ру}}

== Иҫкәрмәләр ==
[[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:21 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:1983 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]]</text>
      <sha1>giwshteaotozoy3m5h4vippl1xl4pfu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пенза</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125299</id>
    <revision>
      <id>1303329</id>
      <parentid>1218291</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T17:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spokiyny</username>
        <id>44456</id>
      </contributor>
      <origin>1303329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8980" sha1="7nr4kq1bnrz77029vzatlwelnei1qag" xml:space="preserve">{{НП-Россия
|статус=ҡала
|русское название=Пенза
|оригинальное название=
|герб=Coat of Arms of Penza (Penza oblast) (2001).png
|ширина герба=130
|описание герба=
|изображение=
|флаг=Flag of Penza.png
|описание флага=
|ширина флага=170
|lat_deg=53|lat_min=12|lat_sec=
|lon_deg=45|lon_min=00|lon_sec=
|CoordAddon=type:city(523726)_region:RU
|ЯндексКарта=
|размер карты страны=300
|регион=Пенза өлкәһе
|размер карты региона=200
|вид района=
|район=
|район в таблице=
|размер карты района=300
|внутреннее деление=4 район
|глава=ҡала башлығы
: [[Савельев Валерий Петрович|В. П. Савельев]]
|дата основания=1663
|первое упоминание=1663
|прежние имена=
|статус с=1663
|площадь=288,5±0,1
|вид высоты=
|высота центра НП=134-280
|климат=умеренно-континентальный
  |население               = 487 000
  |год переписи            = 2026
|плотность=1718,83
|агломерация=
|национальный состав=урыҫтар, мордвалар (мокшалар, эрзялар), татарҙар, украиндар
|конфессиональный состав=православ христиандар, мосолмандар
 |этнохороним=пензасы
|часовой пояс=+3
|телефонный код=8412
|почтовый индекс=
|почтовые индексы=4400xx
|автомобильный код=58
|вид идентификатора=ОКАТО
|цифровой идентификатор=56401
|категория в Commons=Penza
|сайт=http://www.penza-gorod.ru/
|язык сайта=ru
|язык сайта 2=en
|add1n=бүләктәр
|add1={{орден Трудового Красного Знамени|1985|тип=город}}
}}

'''Пенза''' ({{lang-ru|Пенза}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 50 иң ҙур иҫәбендәге ҡалаһы, [[Пенза өлкәһе]]нең үҙәге.

== Географияһы ==

== Тарихы ==

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Задорнов Николай Павлович]] (22.11.1909—18.09.1992), [[СССР]] яҙыусыһы. 1935—1937 йылдарҙа [[Башҡортостан]]да йәшәй һәм эшләй: «Белорецкий рабочий» гәзитенең хеҙмәткәре, 1936 йылдан «Красная Башкирия» (хәҙерге [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан»]]) гәзитенең үҙ хәбәрсеһе була. 19-сы быуаттың 60-сы йылдарында [[Белорет заводы]]нда булған реаль ваҡиғаларҙы сағылдырған «Мәғәсүм менән Гурьяныч» («Могусюмка и Гурьяныч»; 1956) исемле повесть авторы. Латвия ССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1969). Сталин премияһы лауреаты (1952)&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/85087/ Башҡорт энциклопедияһы — Задорнов Николай Павлович]{{V|10|02|2021}}&lt;/ref&gt;.
* [[Давыдов Виталий Викторович]] (1941), [[спорт]] ветераны, ДОСААФ-тың [[Өфө]] радиоклубы тәрбиәләнеүсеһе. Радиоспорт буйынса РСФСР-ҙың 1971—1975 йылдарҙағы йыйылма командаһы ағзаһы һәм СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1979). Радиоэлемтә буйынса ҡыҫҡа тулҡындарҙа ситтән тороп ярышыуҙа [[Ер|донъя]] (1974), [[Европа]] (1972), СССР һәм РСФСР (1973) чемпионы; [[Австралия]]ла, [[АҠШ]]-та, [[ГФР]]-ҙа (бөтәһе лә — 1972), [[Колумбия]]ла (1973—1974) халыҡ-ара ярыштарҙа еңеүсе. [[Азия]] рекордсыһы (1971—1974)&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/84514/ Башҡорт энциклопедияһы — Давыдов Виталий Викторович]{{V|10|02|2021}}&lt;/ref&gt;.
* [[Тенишев Әҙһәм Рәхим улы]] (1921—11.07.2004), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[Лингвистика|лингвист-төркиәтсеһе]]. Рәсәй Фәндәр академияһы Тел ғилеме институтының Урал-Алтай телдәре бүлеге мөдире. «Советская тюркология» журналының һәм «Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков» күп томлы баҫманың баш мөхәррире. СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1984); [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1992). Филология фәндәре докторы (1969), профессор (1970). [[Татарстан]]дың (1997), [[Башҡортостан]]дың (2000), [[Ҡалмыҡ Республикаһы]]ның (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре.

== Юғары уҡыу йорттары ==
# [[Пенза дәүләт университеты]]
# Пенза дәүләт архитектура һәм төҙөлөш университеты
# Пенза дәүләт медицина университеты
# Пенза дәүләт технологик университеты

== Климаты ==
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат города
|Город_род=Пензатың
|Источник=[http://www.pogodaiklimat.ru/climate/27962.htm Погода и Климат]
| Янв_ср=-8.7 | Янв_ср_осад=38
| Фев_ср=-9.1 | Фев_ср_осад=31
| Мар_ср=-3.4 | Мар_ср_осад=35
| Апр_ср=6.8  | Апр_ср_осад=33
| Май_ср=14.3 | Май_ср_осад=42
| Июн_ср=18.5 | Июн_ср_осад=65
| Июл_ср=20.4 | Июл_ср_осад=59
| Авг_ср=18.3 | Авг_ср_осад=51
| Сен_ср=12.5 | Сен_ср_осад=52
| Окт_ср=5.6  | Окт_ср_осад=47
| Ноя_ср=-2.1 | Ноя_ср_осад=48
| Дек_ср=-7.4 | Дек_ср_осад=41
| Год_ср=5.5  | Год_ср_осад=542
| Янв_ср_мин=-11.9 | Янв_ср_макс=-5.5
| Фев_ср_мин=-12.5 | Фев_ср_макс=-5.1
| Мар_ср_мин=-7.2  | Мар_ср_макс=1.0
| Апр_ср_мин=1.9   | Апр_ср_макс=12.4
| Май_ср_мин=8.1   | Май_ср_макс=20.8
| Июн_ср_мин=12.7  | Июн_ср_макс=24.8
| Июл_ср_мин=14.7  | Июл_ср_макс=26.6
| Авг_ср_мин=12.8  | Авг_ср_макс=24.7
| Сен_ср_мин=7.7   | Сен_ср_макс=18.2
| Окт_ср_мин=2.2   | Окт_ср_макс=9.9
| Ноя_ср_мин=-4.6  | Ноя_ср_макс=0.6
| Дек_ср_мин=-10.3 | Дек_ср_макс=-4.4
| Год_ср_мин=1.1   | Год_ср_макс=10.3
| Янв_а_мин=-39.9  | Янв_а_макс=7.0
| Фев_а_мин=-40.0  | Фев_а_макс=8.5
| Мар_а_мин=-31.1  | Мар_а_макс=17.3
| Апр_а_мин=-20.0  | Апр_а_макс=31.1
| Май_а_мин=-5.6   | Май_а_макс=35.6
| Июн_а_мин=-1.1   | Июн_а_макс=37.7
| Июл_а_мин=4.7    | Июл_а_макс=39.3
| Авг_а_мин=0.0    | Авг_а_макс=40.4
| Сен_а_мин=-6.4   | Сен_а_макс=33.6
| Окт_а_мин=-17.2  | Окт_а_макс=25.6
| Ноя_а_мин=-31.1  | Ноя_а_макс=16.1
| Дек_а_мин=-40.5  | Дек_а_макс=11.0
| Год_а_мин=-40.5  | Год_а_макс=40.4
}}

== Транспорты ==
Пенза — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.penza-gorod.ru/ Официальный сайт Администрации г. Пензы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160223105328/http://www.penza-gorod.ru/ |date=2016-02-23 }}
* [http://km-penza.ru/ Сайт пензенского государственного краеведческого музея]
* [https://penza.jsprav.ru/ Справочник Пензы]

{{Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы}}
{{Пенза өлкәһе}}

[[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]]
[[Категория:Пенза|*]]
[[Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалалары]]</text>
      <sha1>7nr4kq1bnrz77029vzatlwelnei1qag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Октябрь революцияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128021</id>
    <revision>
      <id>1303339</id>
      <parentid>1278662</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T22:06:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167340" sha1="cbvy0yg8rxay7ddjjbzjdoe28s4gbb8" xml:space="preserve">{{революция
 | Название         = Октябрь революцияһы
 | Изображение      = [[Файл:Разбитый малый Николаевский дворец 1917.jpg|300px]]
 | Подпись          = Мәскәүҙәге Октябрь ҡораллы ихтилалы ваҡытында зыян килтерелгән Кесе Николай һарыйы, [[1917 йыл]]
 | Место            = {{флагификация|Рәсәй Федерацияһы}}
 | Дата             = 25 октябрь (7 ноябрь) 1917 йыл
 | Причина          = См. [[#Предпосылки|Предыстория Октябрьской революции]]
 | Цель             = [[капитализм]]ды бөтөрөү һәм социалистик үҙгәртеүҙәр үткәреү&lt;ref&gt;{{книга
  |заглавие      = Революция и гражданская война в России: 1917—1923 гг. Энциклопедия в 4 томах
  |ответственный = Главный редактор С. А. Кондратов
  |издание       =
  |место         = Мәскәү
  |издательство  = [[Терра (издательство)|Терра]]
  |год           = 2008
  |том           = 3
  |страницы      = 192
  |страниц       = 560
  |серия         = [[Большая энциклопедия «Терра»|Большая энциклопедия]]
  |isbn          = 978-5-273-00560-0
  |тираж         = 100 000
}}&lt;/ref&gt;
 | Итог = Большевиктарҙың еңеүе&lt;br&gt; [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]ның башы&lt;br&gt;[[Совет Рәсәйе|Рәсәй Совет Республикаһы]]н булдырыу
 | Кем_организована = [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы)|РСДРП(б)]]&lt;br&gt;[[II Всероссийский съезд советов рабочих и солдатских депутатов|Советтарҙың II Бөтә Рәсәй съезы]]
 | Движущие_силы    = [[Файл:Red flag.svg|border|23px]] Советтарға дәүләт власын тапшырыу яҡлылары
 | Число_участников = &lt;!-- 10,000 матросов&lt;br&gt;20,000 — 30,000 красногвардейцев--&gt;
 | Кто_подавлял     = {{Флаг|Россия}} Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәт яҡлылары
 | Погибшие = &lt;!-- Как минимум 6 или 7 человек с обеих сторон во время штурма Зимнего дворца--&gt;
 | Ранены = &lt;!-- 50 человек--&gt;
 | Арестованы       = Рәсәйҙең Ваҡытлы хөкүмәте
}}
'''Октябрь революцияһы''' ([[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] тулы рәсми исеме — '''Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы''', башҡа исемдәре: '''«Октябрь түңкәрелеше»'''&lt;ref name=&quot;encyclopedia&quot;&gt;{{Китап|автор=Авторский коллектив|заглавие=Гражданская война в России: энциклопедия катастрофы|ответственный=Составитель и ответственный редактор: [[Володихин, Дмитрий Михайлович|Д. М. Володихин]], научный редактор [[Волков, Сергей Владимирович|С. В. Волков]]|издание=1-е|место=М.|издательство=Сибирский цирюльник|год=2010|страницы=43|страниц=400|isbn=978-5-903888-14-6}}
&lt;/ref&gt;, '''«Октябрь ихтилалы», «большевистик түңкәрелеше»''') — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә [[1917 йыл]]дың октябрендә (яңы стиль буйынса — ноябрь) башҡарылған һәм бөтә донъяның артабанғы тарихы барышына йоғонто яһаған ХХ быуаттың иң ҙур сәйәси ваҡиғаларының береһе. Революция һөҙөмтәһендә [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]] башлана, Ваҡытлы хөкүмәт ҡолатыла һәм власҡа Советтарҙың II Бөтә Рәсәй съезы тарафынан ойошторолған хөкүмәт килә, делегаттарҙың күпселеген большевиктар ([[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)]] һәм уларҙың союздаштары — һул эсерҙар тәшкил итә. Һул эсерҙарға ҡайһы бер милли ойошмалар, меньшевик-интернационалистарҙың ҙур булмаған өлөшө теләктәшлек белдерә. 1917 йылдың ноябрендә яңы хөкүмәтте шулай уҡ крәҫтиән депутаттарҙың ғәҙәттән тыш съезының күпселеге хуплай.

25-26 октябрҙәге ҡораллы ихтилал барышында Ваҡытлы хөкүмәт ҡолатыла (яңы стиль буйынса — 8−7 ноябрь), төп ойоштороусылары [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]], Л. Д. Троцкий, Я. М. Свердлов һәм башҡалар булған. Ихтилалды Петроград Советының [[Революцион комитеттар|Хәрби-революцион комитеты]] туранан-тура етәкләгән, комитетҡа шулай уҡ һул эсерҙар ҙа ингән. Халыҡ күпселеге өлөшө ярҙам итеүе, Ваҡытлы хөкүмәттең ғәмһеҙлеге, меньшевиктарҙың һәм уң эсерҙарҙың большевизмға ҡаршы реаль альтернатива тәҡдим итә алмауы ихтилалдың уңышына булышлыҡ итә&lt;ref name=&quot;schuk&quot;&gt;''Щукина Т. В.'' [http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m4/1/art.aspx?art_id=102 Социал-демократия осенью 1917 года. Ростов-на-Дону, Новочеркасск, Донская область] // Донской временник.&lt;/ref&gt;.

== Исеме һәм баһалары ==
Баштан уҡ большевиктар һәм уларҙың союздаштары Октябрь ваҡиғаларын «революция» тип атайҙар. Мәҫәлән, Эшсе һәм һалдат депутаттарының Петроград Советында (1917 йылдың 7 ноябре) [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] үҙенең киң билдәле булып киткән һүҙҙәрен әйткән: &quot;Иптәштәр! Большевиктар кәрәклеге тураһында һәр ваҡыт һөйләгән Эшселәр һәм крәҫтиәндәр революцияһы атҡарылды! &quot;&lt;ref&gt;Ленин В. И. ПСС. Т.35. С. 2&lt;/ref&gt;.

«Бөйөк Октябрь революцияһы» төшөнсәһе Учредителдәр йыйылышында большевиктар фракцияһы исеменән Ф. Раскольников иғлан иткән декларацияла тәүге тапҡыр телгә алына&lt;ref&gt;[http://www.mysteriouscountry.ru/wiki/index.php/Ленин_В.И._Полное_собрание_сочинений_Том_35_ДЕКЛАРАЦИЯ_ФРАКЦИИ_РСДРП_(БОЛЬШЕВИКОВ),_ОГЛАШЕННАЯ_НА_ЗАСЕДАНИИ_УЧРЕДИТЕЛЬНОГО_СОБРАНИЯ Декларация фракции РСДРП (большевиков), оглашённая на заседании Учредительного собрания. 5 (18) января 1918 г. В. И. Ленин. ПСС. Т.35. С. 227] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313203535/http://mysteriouscountry.ru/wiki/index.php/%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD_%D0%92.%D0%98._%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%A2%D0%BE%D0%BC_35_%D0%94%D0%95%D0%9A%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%98%D0%AF_%D0%A4%D0%A0%D0%90%D0%9A%D0%A6%D0%98%D0%98_%D0%A0%D0%A1%D0%94%D0%A0%D0%9F_(%D0%91%D0%9E%D0%9B%D0%AC%D0%A8%D0%95%D0%92%D0%98%D0%9A%D0%9E%D0%92),_%D0%9E%D0%93%D0%9B%D0%90%D0%A8%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%90%D0%AF_%D0%9D%D0%90_%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%95%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%98_%D0%A3%D0%A7%D0%A0%D0%95%D0%94%D0%98%D0%A2%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%9E%D0%93%D0%9E_%D0%A1%D0%9E%D0%91%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. 1930 йылдар аҙағында совет рәсми историографияһында ''Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы ''исеме раҫланды&lt;ref&gt;[http://search.ruscorpora.ru/search.xml?sort=gr_created&amp;dpp=10&amp;spd=10&amp;spp=50&amp;mycorp=&amp;mysent=&amp;mysize=&amp;text=lexgramm&amp;mode=main&amp;parent1=0&amp;level1=0&amp;lex1=%E2%E5%EB%E8%EA%E8%E9&amp;gramm1=&amp;sem1=&amp;flags1=&amp;parent2=0&amp;level2=0&amp;min2=1&amp;max2=1&amp;lex2=%EE%EA%F2%FF%E1%F0%FC%F1%EA%E8%E9&amp;gramm2=&amp;sem2=&amp;flags2=&amp;parent3=0&amp;level3=0&amp;min3=1&amp;max3=1&amp;lex3=%F1%EE%F6%E8%E0%EB%E8%F1%F2%E8%F7%E5%F1%EA%E8%E9&amp;gramm3=&amp;sem3=&amp;flags3=&amp;parent4=0&amp;level4=0&amp;min4=1&amp;max4=1&amp;lex4=%F0%E5%E2%EE%EB%FE%F6%E8%FF&amp;gramm4=&amp;sem4=&amp;flags4= Национальный корпус русского языка]&lt;/ref&gt;. Революциянан һуң тәүге ун йыллыҡта революция йыш ҡына Октябрь түңкәрелеше тип атала һәм был атама негатив мәғәнәне үҙ эсенә алмаған була һәм 1917 йылғы ''берҙәм революция концепцияһында'' фәнни яҡтан дөрөҫ күренгән. В. И. Ленин 1918 йылдың 24 февралендә Бөтә Рәсәй үҙәк башҡарма комитеты ултырышындағы сығышында шулай ти: «Әлбиттә, эшселәргә, крәҫтиәндәргә һәм һалдаттарға еңел һәм күңелгә ятышлы әйтеүе, октябрь түңкәрелешенән һуң революция нисек алға барғанын күҙәтеүе еңел һәм күңелгә ятышлы …»&lt;ref&gt;Доклад на заседании ВЦИК 24 февраля 1918 года Ленин В. И. ПСС. Т.35. С.377&lt;/ref&gt;; ошондай атаманы Л. Д. Троцкий, А. В. Луначарский, Д. А. Фурманов, Н. И. Бухарин, [[Шолохов Михаил Александрович|М. А. Шолоховтарҙа осратырға мөмкин]]&lt;ref&gt;[http://search.ruscorpora.ru/search.xml?sort=gr_created&amp;dpp=10&amp;spd=10&amp;spp=50&amp;mycorp=&amp;mysent=&amp;mysize=&amp;text=lexgramm&amp;mode=main&amp;parent1=0&amp;level1=0&amp;lex1=%EE%EA%F2%FF%E1%F0%FC%F1%EA%E8%E9&amp;gramm1=&amp;sem1=&amp;flags1=&amp;parent2=0&amp;level2=0&amp;min2=1&amp;max2=1&amp;lex2=%EF%E5%F0%E5%E2%EE%F0%EE%F2&amp;gramm2=&amp;sem2=&amp;flags2=&amp;parent3=0&amp;level3=0&amp;min3=1&amp;max3=1&amp;lex3=&amp;gramm3=&amp;sem3=&amp;flags3=&amp;parent4=0&amp;level4=0&amp;min4=1&amp;max4=1&amp;lex4=&amp;gramm4=&amp;sem4=&amp;flags4= Национальный корпус русского языка]&lt;/ref&gt;; шулай уҡ Октябрҙең беренсе йыллығына арналған Сталиндың мәҡәләһендәге бер киҫәк «Октябрь түңкәрелеше тураһында» тип атала ([[1918 йыл|1918]])&lt;ref&gt;[http://petrograd.biz/stalin/4-21.php И. В. Сталин. Логика вещей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081015171525/http://petrograd.biz/stalin/4-21.php |date=2008-10-15 }}&lt;/ref&gt;. Һуңынан, «түңкәрелеш» һүҙендә заговор һәм бер нисә кеше власты баҫып алыу менән оҡшашлыҡ таба башлайҙар (һарай түңкәрелеше аналогияһы буйынса), ''ике революция концепцияһы'' нығына башлай һәм был термин рәсми историографиянан алына&lt;ref&gt;Сталин, однако, пользовался им вплоть до последних своих работ, написанных уже в начале [//ru.wikipedia.org/wiki/1950-е 1950-х] гг. [http://petrograd.biz/stalin/16-18.php И. В. Сталин. Марксизм и вопросы языкознания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308084255/http://www.petrograd.biz/stalin/16-18.php |date=2012-03-08 }}&lt;/ref&gt;. Уның ҡарауы, «Октябрь түңкәрелеше» һүҙбәйләнеше негатив мәғәнәлә бик әүҙем файҙаланыла башлай, бигерәк тә эмиграция һәм диссидент даирәләрендә, ә перестройканан башлап — легаль матбуғатта ла&lt;ref&gt;Например, выражение «октябрьский переворот» часто употребляется в журнале [//ru.wikipedia.org/wiki/НТС НТС] «[//ru.wikipedia.org/wiki/Посев_(журнал) Посев]»: [http://www.posev.ru/files/articles/55.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081005075255/http://www.posev.ru/files/articles/55.htm |date=2008-10-05 }}&lt;/ref&gt;. «Октябрь түңкәрелеше» тамғаланышы ҡайһы бер заманса һәм ғилми баҫмаларҙа ҡулланыла, мәҫәлән, В. А. Зубов редакторлығы аҫтында «Рәсәй. XX быуат» дәреслегендә (2009) йәки «Урыҫ яҙыусылары. 1800—1917» һүҙлектең 5-се томында (2007). Философ А. П. Бутенко ла «революцион түңкәрелеш» һүҙбәйләнешен ҡуллана&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/Бутенко,_Анатолий_Павлович Бутенко А. П.] [http://ecsocman.hse.ru/data/751/870/1231/002.BUTENKO.pdf Правда и ложь о революциях 1917 года] // [//ru.wikipedia.org/wiki/Социологические_исследования Социологические исследования]. — 1997. — № 2. — '''С. 40'''.&lt;/ref&gt;.

Октябрь революцияһын төрлөсә баһалайҙар. Кемдер өсөн был [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]на алып килгән, башҡа илдәрҙән ҡалышыуға дусар иткән, Рәсәйҙә тоталитар системаһын урынлаштырған милли һәләкәт була. Бындай ҡарашлы тарихсылар өсөн Октябрь революцияһы «илдә бер ниндәй ҙә реаль терәге булмаған, оятһыҙ заговорсыларҙың өйөрөнөң пассив йәмғиәткә көс менән таҡҡан путчы» булып тора.

Икенселәр өсөн Октябрь революцияһы — бөтә донъяға шаҡтай ҙур йоғонто яһаған, Рәсәйгә — капиталистик булмаған прогрессив үҫеш юлы һайлауға, илде быуатлыҡ артта ҡалғанлыҡтан тартып сығарыуға, иҡтисад, фән, сәнәғәт һәм ауыл хужалығы өлкәләрендә быға тиклем күрмәгән темптарҙы тәьмин итеүгә, феодал ҡалдыҡтарын бөтөрөү һәм нәҡ 1917 йылда Рәсәйгә фажиғәнән ҡотолоу мөмкинлегенә булышлыҡ иткән кешелек тарихындағы иң бөйөк прогрессив ваҡиға&lt;ref&gt;См., например: [http://www.lgz.ru/article/1000/В. Логинов. В шаге от пропасти], [http://scepsis.ru/library/id_1538.html В. Булдаков. Путь к Октябрю]&lt;/ref&gt;. Совет историографияһына ярашлы, 1917 йылғы Октябрь ваҡиғалары алдан тарихи билдәләнгән, большевиктар етәкселегендә «халыҡ массалары» барған юлдың ҡотолғоһоҙ тамамланыуы булған. Тимәк, Октябрь революцияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән сәйәси система һәм дәүләт тулы легитимлыҡҡа эйә була&lt;ref name=&quot;чёрная книга гл 1&quot;&gt;''С. Куртуа, Н. Верт, Ж.-Л. Панне, А. Пачковски, К. Бартошек, Ж.-Л. Марголен, при участии Р. Коффер, П. Ригуло, П. Фонтен, И. Сантамария, С. Булук,'' [//ru.wikipedia.org/wiki/Чёрная_книга_коммунизма «Чёрная книга коммунизма: преступления, террор, репрессии»], Три Века Истории, М., 1999, пер. под рук. Е. Л. Храмова. [http://www.goldentime.ru/nbk_01.htm Часть 1. «Государство против своего народа». Глава 1. Парадоксы Октября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210808120745/http://www.goldentime.ru/nbk_01.htm |date=2021-08-08 }}&lt;/ref&gt;.

Мәҫәлән, тарихсы Владимир Булдаков былай тип яҙа:&lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;
Электорат анализы большевиктар, ил менән идара итеүгә дөйөм милли мандатын алмаһалар ҙа, административ һәм сәнәғәт үҙәктәрендә халыҡтың радикаль кәйефле өлөшөн етәкләйҙәр. Дөйөм алғанда, массалар «пролетар» социализмын һайланы тип әйтеп булмай, улар тик «үҙҙәренең» власын теләне. Башҡаларға ҡарағанда был ынтылыштарға тулыраҡ яуапты большевиктар бирҙеләр һымаҡ. Дөйөм алғанда, Октябрь революцияһы кешелек ҡиммәттәре һәм демократия билдәһе аҫтында башҡарылды, әммә иҫ киткес синфи көсләү юлы менән урынлаштырылды.

…Һис шикһеҙ, Октябрь шартлауының ҡеүәте, уның глобаль нәтижәләре дөйөм Рәсәй һәм донъя үҫешенең киҫкен нөктәләренең бергә уҡмашыуынан барлыҡҡа килде. Быларҙы иҫәпкә алғанда, большевистик Октябрь донъя социалистик революцияһы юлында бар халыҡтарҙың да тарихи шанстарын тигеҙләүсе, тәүәккәл ынтылышы итеп ҡабул ителә. Бындай ниәттәрҙең тик хыял ғына булыуын әйтеп тораһы ла түгел, әммә ул ваҡыттағы социаль фекерләүҙең бөтә алдағы үҫеше менән әҙерләнгән булыуын танымай булмай, ә кешелек әле булһа уларҙы тормошҡа ашыра алмай интегә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://scepsis.ru/library/id_1538.html В. Булдаков. Путь к Октябрю]&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;Ошо ике һуңғы сиктәге фекерҙәр араһында айырым фекерҙәрҙең киң спектры бар. Мәҫәлән, француз тарихсыһы Марк Ферро билдәләүенсә, «Октябрь революцияһы халыҡтарҙың ынтылыштарына ла яуап бирә алыр ине, әммә … унда бик аҙҙар ҡатнашты». Мәҫәлән, Борис Кагарлицкий былай тип яҙа:&lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;
Рәсәй революцияһы үҙ-үҙен инҡар иткән фажиғәле траектория үтеү менән тамамланды. Урыҫ революцияһы тураһында уңышһыҙлыҡҡа тарыны тип әйтеп буламы икән һәм тарихи һығымталары уның ниндәйерәк? Маркузе ([[Фридрих Энгельс|Энгельска]] һылтанып) һәр революция һатылған революция ул, сөнки революция ҡотолғоһоҙ рәүештә үҙенең бөтә булған тарихи бурыстарының сиктәре аша үтә һәм кешелек азатлығының глобаль бурыстарын хәл итергә маташа. Ә был бурыстарҙы еңел генә хәл итеүе мөмкин түгел, тигән&lt;ref&gt;[http://eusi.ru/lib/kagarlickij_marksizm/7.php Б.Кагарлицкий. Марксизм: Не рекомендовано для обучения]&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;
«Коммунизмдың ҡара китабы» авторҙарының билдәләмәһенә ярашлы, «Октябрь революцияһы дәүләт түңкәрелешенең һәм социаль революцияның (тәүге сиратта, крәҫтиән) кульминацияһының тап килгән ваҡыттан килеп сыҡҡан, ул ике фактор конвергенциянан: үҙенең ойошторолоуы, тактикаһы, идеологияһы менән башҡа ойошмаларҙан ҡәтғи рәүештә айырылып тороусы сәйәси власты баҫып алған партиянан, — һәм күп төрлө һәм уҙаллы, киң социаль революциянан торған. Был социаль революция тарих төпкөлөнән килгән, алпауыт — ер хужаларына бөтмәҫ нәфрәт менән билдәләнгән, шул уҡ ваҡытта крәҫтиәндәргә генә хас булған ҡалаға, бөтә сит донъяға, ниндәй булһа ла дәүләт тарафынан ҡыҫымға ҡаршы киң масштаблы крәҫтиән ихтилалы формаһындағы көслә хәрәкәт булып сағылдырыла&lt;ref name=&quot;чёрная книга гл 1&quot; /&gt;.

Әлеге концепцияға ярашлы, Рәсәй тарихында 1917 йыл традицион учреждениеларҙың һәм бөтә идара итеү формаларҙың бер нисә емергес көс тәьҫире аҫтында емерелеүе менән билдәләнде. Был көстәр Беренсе донъя һуғышы шарттарында үҫешә һәм, үҙ сиратында, дөйөм төшөнкөлөк, иҡтисади көрсөк, социаль тетрәнеү һәм дәүләт абруйының төшөүен сағылдыра:
* крәҫтиән революцияһы — „ерҙе яңынан бүлеү“ буйынса алпауыттар һәм крәҫтиәндәр араһында ҡаршылыҡтаҙың киҫкенләшеүе, йәғни ауыл хужалығы ер биләмәләрен йән башына бүлеү; ҡала һәм, ғөмүмән, дәүләт власы баҫымына ризаһыҙлыҡ белдереүе;
* шулай уҡ башлыса крәҫтиәндәрҙән һәм оҙаҡҡа һуҙылып киткән һуғыштың мәғәнәһен аңламаған армияның тарҡалыуы;
* әүҙем халыҡтың 3 процентын ғына тәшкил иткән һәм башлыса ҡалаларҙа тупланған эшсе синыфтың революцион сыуалыштары — тап эшселәр хәрәкәте „Эшселәр контроле“ һәм „Власть — Советтарға“ ысын революцион лозунгтарҙы күтәрҙе;
* автономияға, ә перспективала — үҙәк властан үҙаллылыҡҡа ынтылған Батша Рәсәйенең урыҫ булмаған халыҡтар хәрәкәттәре.
&lt;blockquote&gt;Ҡыҫҡа, әммә хәл иткес мәлдәрҙә (1917 йыл аҙағында) асылда вакуумда эш иткән сәйәси әҙселек хәрәкәте — большевиктарҙың сығышы — күпселектең ынтылыштары менән тап килә… аныҡлап әйткәндә, бер мәлгә генә дәүләт түңкәрелеше һәм социаль революция, бер нисә тиҫтә йылға айырылыр алдынан, бергә ҡушыла — һәм был йылдар — диктатураның тиҫтәләгән йылдары була&lt;/blockquote&gt; Революцияның төп алға этәреүсе көстәренең ынтылыштарынан күп осраҡтарҙа айырылыуына ҡарамаҫтан большевиктар партияһының лозунгылары һәм маҡсаттары, улар хатта формаль рәүештә тап килһә лә, ил күләмендә большевиктар партияһының терәге минималь булыуына һәм күп осраҡтарҙа большевиктар партияһының лозунгтары һәм маҡсаттары революцияның төп этәргес көстәренән айырылыуға ҡарамаҫтан, 1917 йылдың көҙөндә большевиктар партияһына власты яулап алыу һәм үҙенең реаль көстәренә тап килмәгән хәлдә уның менән файҙаланыу өсөн тупланған һәм ойошҡан, ҡыйыу хәрәкәттәргә әҙер булған йәҙрә етерлек була».

== Тәүшарттар ==
Историографияла&lt;ref&gt;См.: Л. Д. Троцкий. Уроки Октября. Л., 1991&lt;/ref&gt; Октябрь ваҡиғалары тәүшарттарының төрлө версиялары ҡарала. Төп тәүшарттар түбәндәгесә:
* «ике революция» концепцияһы,
* 1917 йылғы берҙәм революция концепцияһы
Уларҙың сиктәрендә билдәләнә:
* «революцион ситуацияның» стихиялы көсәйә барыу версияһы,
* Германия хөкүмәтенең маҡсатлы акцияһы версияһы.

=== «Ике революция» концепцияһы ===
[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа был концепцияның формалашыу башын, һис шикһеҙ, 1924 йылда тип иҫәпләр кәрәк — Л. Д. Троцкийҙың «Октябрь дәрестәре» буйынса бәхәстәр&lt;ref&gt;[http://www.oval.ru/enc/76500.html БСЭ]. Шулай уҡ ҡарағыҙ: [http://scepsis.ru/library/id_1538.html В. Булдаков. Путь к Октябрю]&lt;/ref&gt;. Тулыһынса ул Сталин заманында барлыҡҡа килә һәм рәсми рәүештә совет дәүеренең аҙағына тиклем ҡала. Совет власының беренсе йылдарында пропаганда мәғәнәгә эйә булған (мәҫәлән, Октябрь революцияһын «социалистик» тип исемләү), ваҡыт үтеү менән фәнни доктринаһына әйләнә.

Был концепцияға ярашлы, 1917 йылдың февралендә башлана һәм яҡын айҙарҙа инде тулыһынса буржуаз-демократик революцияһы тамамлана,ә 1917 йылдың Октябрь ваҡиғалары баштан уҡ социалистик революцияһы була. Ҙәр Совет энциклопедияһында БСЭ. түбәндәге билдәләмә бирелә: « 1917 йылдың Февраль буржуаз-демократик революцияһы — икенсе рус революцияһы, уның һөҙөмтәһендә батша самодержавиеһы ҡолатыла һәм революцияның социалистик этабына күсеү өсөн шарттар тыуҙырыла»&lt;ref&gt;[http://scepsis.ru/library/id_1503.html Г. Иоффе. Почему Февраль? Почему Октябрь?];[http://history-310106.machaon.ru/all/number_02/istoriog/nomer2/index.html Б. Н. Земцов. Историография революции 1917 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081225171407/http://history-310106.machaon.ru/all/number_02/istoriog/nomer2/index.html |date=2008-12-25 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Stormningen_av_vinterpalatset.jpg|справа|мини|300x300пкс|Ҡышҡы Һарайҙы штурмлау. «Октябрь» нәфис фильмынан кадр, [[1927 йыл]]]]
Был концепцияһы менән февраль революцияһын һөҙөмтәһендә халыҡ массаһы үҙ маҡсатына, беренсе сиратта — азатлыҡҡа иреште тигән күҙаллау менән бәйле&lt;ref&gt;См., например: [http://lenin-rus.narod.ru/02.htm С. Г. Пушкарёв. Ленин и Россия]&lt;/ref&gt;. Большевиктарҙың Рәсәйҙә социализмды урынлаштырыу маҡсаты була, уның өсөн әле тәүшарттар булмай; һөҙөмтәлә Октябрь революцияһы «большевистик контрреволюцияға» әүерелә&lt;ref&gt;См., например: П. Н. Милюков. История второй русской революции. М., 2001. Как историк, Милюков был в этом отношении первопроходцем, но его концепция получила широкое распространение в русской эмиграции&lt;/ref&gt;.

Ошо уҡ версияға «Германия хөкүмәтенең маҡсатлы акцияһы» («немец финанслауы», «немец алтыны», «пломбалы вагон» һ. б.) версияһы ла килеп тоташа. Был версияға ярашлы, 1917 йылдың октябрендә Февраль революцияһына тура ҡағылышы булмаған ваҡиға булған.

Ҡайһы бер авторҙар «Германия хөкүмәтенең маҡсатлы акцияһы» һәм февраль революцияһына ла йәйелдерәләр, бындай ҡараш берҙәм революция концепция эсенә һыя.

=== Берҙәм революция концепцияһы ===
СССР-ҙа «ике революция» концепцияһы барлыҡҡа килгән аҡта, Л. Д. Троцкий 1917 йылдың берҙәм революцияһы тураһында китап яҙа, был ваҡытта ул сит илдә була&lt;ref&gt;В. Чернов. Великая русская революция. М., 2007. С. 141—143&lt;/ref&gt;. Китапта ул ҡасандыр партия теоретиктары өсөн дөйөм булған концепцияны яҡлап сыға: Октябрь түңкәрелеше һәм большевиктарҙың власҡа килгән тәүге йылдарында ҡабул ителгән декреттар буржуаз-демократик революцияның тик тамамланыуы була, февралдә ихтилалға күтәрелгән халыҡ хыялдарының тормошҡа ашырылыуы.

==== Революцияның маҡсаттары ====
Николай II тәхеттән баш тартыуы — Февраль революцияһының берҙән-бер кире ҡаҡҡыһыҙ ҡаҙанышы; монархияның ҡолатылыуы революцияның туранан-тура һөҙөмтәһе булыуы мөмкин түгел, сөнки Рәсәй ҡоролошо, йәки монархия йәки республика, Учредителдәр йыйылышы менән билдәләнергә тейеш була . Әммә революцияны башҡарған эшселәр өсөн дә, улар яғына күскән һалдат өсөн дә, уларҙың яғына күсәләр, Петроград эшселәренә рәхмәт белдергән крәҫтиәндәр өсөн дә&lt;ref&gt;''Александр Рабинович''. Большевики приходят к власти: Революция 1917 года в Петрограде. Предисловие. [http://scepsis.ru/library/id_1501.html].&lt;/ref&gt;,Николая II ҡолатыуы төп маҡсат булмай. Революция Петроград ҡатын-ҡыҙ хеҙмәткәрҙәренең демонстрацияһынан 23 февралдә (григориан стиле буйынса 8 март) башлана. «Һыуыҡта икмәк артынан сиратта торған ҡатын-ҡыҙҙар араһында сыуалыштар барлыҡҡа килә, улар самодержавиены ҡолатыу һәм һуғышты туҡтатыу лозунгылары аҫтындағы күмәк демонстрацияларға әүерелә»&lt;ref&gt;См., например: [http://scepsis.ru/library/id_1503.html Г. Иоффе. Почему Февраль? Почему Октябрь?], [http://www.lgz.ru/article/1000/ В. Логинов. В шаге от пропасти]&lt;/ref&gt;.Һуғыштан арығанлыҡ ҡалаларҙа ла, ауылдарҙа ла, иң ҙур дәрәжәлә — армияла күҙәтелә. 1905—1907 йылдарҙағы революция талаптары ла әле ғәмәлләштерелмәгән булып ҡала: крәҫтиәндәр ергә мохтаж, эшселәр — гуманлы хеҙмәттә һәм демократик формалағы идара итеүҙә&lt;ref&gt;П. Н. Милюков. История второй русской революции. М., 2001. С. 81-84&lt;/ref&gt;.

==== Тормошҡа ашҡан революция маҡсаттары ====
[[Беренсе донъя һуғышы|Һуғыш]] дауам итә. 1917 йылдың апрель айында сит ил эштәре министры, кадеттар лидер П. Н. Милюков махсус нотала Рәсәй үҙ бурыстарына тоғро ҡалыуы тураһында союздаштарына хәбәр итә&lt;ref&gt;''[//ru.wikipedia.org/wiki/Головин,_Николай_Николаевич_(генерал) Головин, Н. Н.]''&amp;#x20;Военные усилия России в мировой войне. — 1-е изд. — Париж: Товарищество объединённых издателей, 1939.&lt;/ref&gt;. Армия һөжүмгә 18 июндә күсә, һөжүм Урыҫ армияһында тәртип юғалыуы һәм большевиктарҙың «еңелеүле» агитацияһы арҡаһында фажиға менән тамамлана; әммә бынан һуң да хөкүмәт солох тураһында һөйләшеүҙәрҙе алып барыуҙан баш тарта&lt;ref&gt;В. М. Чернов. Великая русская революция. М., 2007. С. 200—203; В. А. Авербах. Революционное общество по личным воспоминаниям. Архив русской революции. Т. 14. С. 13-14, 34-35&lt;/ref&gt;.

Игенселек министры, эсерҙарҙың лидеры В. М. Черновтың барлыҡ тырышыуы Ваҡытлы хөкүмәттең күпселеге тарафынан блоклана.

Хеҙмәт министры социал-демократ М. И. Скобелевтың цивилизациялы хеҙмәт ҡануниәтен индереү буйынса ниәте&lt;ref&gt;Н. Суханов. Записки о революции. М., 1991. Т. 3&lt;/ref&gt; бер нәмәгә лә алып килмәй. Һигеҙ сәғәтлек эш көнөн явочный тәртиптә урынлаштырырға тура килә, сәнәғәтселәр быға йыш ҡына локауттар (англ. lock out — ишекте ябыу, ваҡытлыса эште туҡтатыу) менән яуап бирәләр.

Сәйәси азатлыҡ (һүҙ, матбуғат, йыйылыштар һәм башҡалар) яулап алына, әммә улар әле ғәмәлдә лә булмаған Конституцияла теркәлмәгән була, ә июлдәге Ваҡытлы хөкүмәттең икенсе яҡҡа боролоуы, уларҙың ни тиклем еңел ғәмәлдән сығарыла алыуын күрһәтте. Һул йүнәлештәге гәзиттәр (большевиктарҙыҡы ғына түгел) хөкүмәт тарафынан ябыла; йыш ҡына митингылар ҡыуылыу осраҡтары һәм хөкүмәттең санкцияһынан тыш «энтузиастар» тарафынан типографияларҙың ябылыуы күҙәтелә.

1917 йылда власть күскән Ваҡытлы хөкүмәт органдарына параллель рәүештә 1905 йылда уҡ ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа төҙөлә башлаған ҡеүәтле эшсе һәм һалдат Советтары системаһы, ә һуңғараҡ крәҫтиән депутаттары ла барлыҡҡа килә. йәмғиәттең стихиялы үҙойошоу һөҙөмтәһендә күп һанлы завод һәм фабрика комитеттары, эшселәрҙең ҡораллы милицияһы («Ҡыҙыл гвардия»), крәҫтиәндәр, һалдат, казак комитеттары барлыҡҡа килә. Февраль революцияһы һәм туплау өсөн кешеләр оҙаҡ йылдар дауамында кешеләрҙә йыйылған асыулылыҡты тышҡа сығарҙы; митингыларға сығыу парламент демократияһына антипод итеп ҡабул ителә башланы һәм йәмғиәт хәрәкәттәре ҡуйған талаптарҙың радикаллеге көндән-көн арта бара.

=== «Революцион ситуацияһы» концепцияһы ===
Хөкүмәттең булдырыуынан һуңғы ситуацияны (А. В. Кривошени фекеренсә, «бындай ил өсөн артыҡ уң булған»)&lt;ref&gt;Л. Д. Троцкий. История русской революции. Февраль&lt;/ref&gt;), Ленин «ике властлыҡ» («двоевластие») тип, ә Троцкий «ике власһыҙлыҡ» (&quot;двоебезвластие) тип билдәләй&lt;ref&gt;П. Н. Милюков. История второй русской революции. М., 2001. С. 56&lt;/ref&gt;: социалисар Советтарҙа хаким итә алған, әммә теләмәйҙәр, «прогрессив блок» хаким итергә теләй, әммә булдыра алмай, сөнки ул эске һәм тышҡы сәйәсәт буйынса бөтә ҡараштарҙа ла фекерҙәре тура килмәгән Петроград Советына таянырға мәжбүр була. Революция кризистан кризисҡа үҫешә һәм беренсе апрелдә үк ҡуба.

==== Апрель кризисы ====
1917 йылдың 2 (15) мартында Петроград Совет үҙен-үҙе иғлан иткән Дәүләт Думаһының Ваҡытлы хөкүмәтенә кабинет булдырырға рөхсәт итә, был кабинетта Рәсәйҙе һуғыштан сығарырға теләүселәрҙең берһе лә булмай, хатта хөкүмәттә берҙән бер социалист булған А. Ф. Керенскийға ла революция һуғышта еңеү яулар өсөн генә кәрәк була. 6 (19) мартта Ваҡытлы хөкүмәт өндәмә нәшер итә. Милюков фекеренсә, өндәмәлә беренсе бурыс итеп һуғышты еңеүгә тиклем алып барыу ҡуйыла һәм башҡа державалар менән бәйләнештәрҙе һаҡлаясағы һәм улар менән ҡул ҡуйылған килешеүҙәр кисекмәҫтән башҡаралысағы тураһында билдәләнә&lt;ref&gt;Цит. по: [http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan002.htm Н. Суханов. Записки о революции. М., 1991. Т. 1. С. 255] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306000802/http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan002.htm |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;.
 
Яуап итеп Петроград Совет 10 (23) мартта «Бөтә донъя халыҡтарына» («К народам всего мира») манифестын ҡабул итә : «Үҙенең революцион көсөн аңлап, Рәсәй демократияһы бөтә булған саралар менән хакимлыҡ иткән синыфтарҙың импералистик сәйәсәтенә ҡаршылыҡ күрһәтәсәге тураһында иғлан итә һәм тыныслыҡ файҙаһына ул Европаның халыҡтарын берләштерелгән ҡәтғи сығыштарға өндәй»&lt;ref&gt;П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 81-82; [http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm Н. Суханов. Записки о революции. М., 1991. Т. 2. С. 99-100] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725182850/http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm |date=2012-07-25 }}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ көндә Контакт комиссияһы булдырыла — өлөшләтә хөкүмәттең эшен контролдә тотоу, өлөшләтә үҙ-ара аңлашыу нөктәләрен эҙләү өсөн. Һөҙөмтәлә Советтың күпселеген ҡәнәғәтләндергән 27 марттағы декларация ҡабул ителә.

18 апрелдә (1 май) Милюков союздаштарҙың баҫымы аҫтында 27 марттағы декларацияға комментарий сифатында нота (ике көндән баҫылып сыға) төҙөй, нотала «бөтә халыҡтың донъя һуғышын еңеүгә тиклем алып барыу теләге тураһында» һәм Ваҡытлы хөкүмәт &quot;союздаштарға ҡарата йөкләмәләрен үтәйәсәге &quot; тураһында хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm Н. Суханов. Записки о революции. Т. 2. С. 100] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725182850/http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm |date=2012-07-25 }}&lt;/ref&gt;. Һул меньшевик Н. Н. Суханов, Петроград советы һәм Дәүләт Думаһының Ваҡытлы хөкүмәт араһындағы Килешеү авторы документ &quot;тулыһынса һәм рәсми рәүештә 27 марттағы декларацияның ялған булыуын күрһәтеүен билдәләй һәм «революцион» хөкүмәтте халыҡты ерәнгес алдауҙа ғәйепләй&lt;ref&gt;П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 84&lt;/ref&gt;.

Халыҡ исеменән бындай белдереү шартлауҙы оҙаҡ көттөрмәй. Баҫылып сыҡҡан көндә, 20 апрель (3 май), Петроград СоветыИспокомының ағзаһы, партияһыҙ прапорщик Ф. Ф. Линде Советты аңғартмайынса Финляндия полкын урамға сығара&lt;ref&gt;П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 85; [http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm Н. Суханов. Записки о революции. Т. 2. С. 102—104] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725182850/http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm |date=2012-07-25 }}&lt;/ref&gt;, шул уҡ ваҡытта уның артынан эйәреп Петроградтың башҡа хәрби частарысыға.

Мариин Һарайы (хөкүмәт резиденцияһы) алдындағы ҡораллы манифестация «Милюковты долой!», ә һуңынан «Ваҡытлы хөкүмәтте долой!» лозунгылары аҫтында ике көн дауамында бара. 21 апрелдә (4 май) унда Петроград эшселәре әүҙем ҡатнаша һәм «Бөтә власть Советтарға!» плакаттары барлыҡҡа килә.&lt;ref&gt;[http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm Н. Суханов. Записки о революции. Т. 2. С. 113] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725182850/http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm |date=2012-07-25 }}&lt;/ref&gt;. «Прогрессив блок» яҡлаусылары Милюковты яҡлап демонстрацияларға сығалар. «18 апрелдәге нота, — тип хәбәр итә Н. Суханов, — бер баш ҡаланы ғына тетрәндермәй. Ошо уҡ хәл бермә-бер Мәскәүҙә ҡуба. Эшселәр — станоктарын, һалдаттар казармаларын ташлайҙар. Шул уҡ митингылар, шул уҡ лозунгылар — Милюковҡа „әйе“ һәм „ҡаршы“. Шул уҡ ике лагерь, шул уҡ демократияның берҙәмлеге…»&lt;ref&gt;[http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm Н. Суханов. Записки о революции. Т. 2. С. 109—113, 119] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725182850/http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm |date=2012-07-25 }}&lt;/ref&gt;.

Петроград Советы исполкомы манифестацияларҙы туҡтата алмай һәм хөкүмәттән аңлатыуҙы талап итә, аңлатыуҙар бирелә&lt;ref&gt;П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 81-82; [http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm Н. Суханов. Записки о революции. М., 1991. Т. 2. С. 120] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725182850/http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm |date=2012-07-25 }}&lt;/ref&gt;. Күпселек тауыш менән ҡабул ителгән (13 ҡаршы 40) Исполкомдың резолюцияһында хөкүмәттең аңлатыуы килеп сыҡҡан ҡаршылыҡтарға нөктә ҡуя тип таныла. Резолюцияның һығымтаһында, барлыҡ һуғышта ҡатнашҡан халыҡтар үҙҙәренең хөкүмәттәренең ҡаршылығын еңеүенә һәм уларҙы аннексияларҙан һәм контрибуцияларҙан баш тартыу нигеҙендә солох килешеүенә мәжбүр итеүенә ышаныс белдерелә&lt;ref&gt;Цит. по: [http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm Н. Суханов. Записки о революции. Т. 2. С. 115] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120725182850/http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan003.htm |date=2012-07-25 }}&lt;/ref&gt;.

Әммә ҡораллы манифестацияларҙы был документ түгел, ә Советтың &quot;Бөтә граждандарға &quot; өндәмәһетуҡтата, өндәмәлә һалдаттарға ҡарата айырым мөрәжәғәтнәмә була&lt;ref&gt;П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 86-87&lt;/ref&gt;:

Мөрәжәғәтнәмә баҫылып сыҡҡандан һуң Петроград хәрби округы командующийы Л. Г. Корнилов (Ваҡытлы хөкүмәтте яҡлау өсөн урамға ғәскәрҙәрҙе сығарырға ниәтләй) отставкаға китә, ә Ваҡытлы хөкүмәткә отставканы ҡабул итеүҙән башҡа бер ни ҡалмай&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 87-96&lt;/ref&gt;.

==== Июль көндәре ====
Апрель кризисы көндәрендә үҙенең тотороҡһоҙлоғон тойған Ваҡытлы хөкүмәт популяр булмаған Милюковтан ҡотолорға ашыға һәм, социалистик партияларҙы вәкилдәрен хөкүмәткә ебәреүен һорап, сираттағы мәртәбә Петроград Советына ярҙам һорап мөрәжәғәт итә&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;.

Петросоветтағы оҙайлы бәхәстәрҙән һуң 5 майҙа уң социалистар саҡырыуҙы ҡабул итәләр: Керенский хәрби министры итеп тәғәйенләнә, эсерҙарҙың лидеры Чернов игенселек министры портфелен ала, социал-демократ (меньшевик) И. Г. Церетели почта һәм телеграфтар министры була (артабан — эске эштәр министры), уның партия буйынса иптәше Скобелев хеҙмәт мминистрлығын етәкләй, һәм, ниһәйәт, халыҡ социалисты А. В. Пешехонов аҙыҡ-түлек министры булып китә.

Шулай итеп, социалист-министрҙар иң ҡатмарлы һәм иң киҫкен проблемаларҙы хәл итергә тейеш була, ә һөҙөмтәлә — халыҡтың һуғыш дауам итеүе менән ризаһыҙлығын, һәр һуғыш өсөн ғәҙәти булған аҙыҡ-түлек менән булған өҙлөктәр, ер мәсьәләһе хәл ителмәүе һәм яңы хеҙмәт ҡануниәтенең юҡлығын үҙ өҫтөнә алалар. Шул уҡ ваҡытта хөкүмәттең күпселеге социалистарҙың ниндәй булһа ла башланғыстарын еңел генә блоклай алған. Миҫал итеп Скобелев эшселәр һәм сәнәғәтселәр араһындағы конфликтты хәл итергә тырышыуын хеҙмәт мәсьәләләре буйынса Комитет эшендә күрһәтеп булыр ине&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;Авербах В. А. Революционное общество по личным воспоминаниям. Архив русской революции. Т. 14. С. 13—14&lt;/ref&gt;.

Комитет ҡарамағына бер нисә ҡанун проекты, шул иҫәптән, 8- сәғәтлек эш көнө, балалар хеҙмәтен сикләү, ҡартлыҡ һәм хеҙмәткә яраҡһыҙлыҡ буйынса пособиелар, хеҙмәт биржалары тураһында тәҡдим ителә. Комитетта сәнәғәтселәр мәнфәғәттәрен ҡайғыртҡан В. А. Авербах үҙенең иҫтәлектәрендә һөйләй&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;:

{{цитата|Наши заклятые враги, члены рабочей фракции комитета, были вооружены до зубов. Когда на первом заседании на нас обрушились формулы, цитаты, имена и названия, причём с необыкновенной лёгкостью и даже не без изящества, мы были разгромлены ещё до начала битвы... Тщательно скрывая подавленность и понимая недостаток собственной подготовки, мы пытались компенсировать его красноречием и искренностью}}

Һөҙөмтәлә ике ҡанун проекты ғына ҡабул ителә — биржалар һәм ауырыу буйынса пособие тураһында.

Уң социалистар хөкүмәткә популярлыҡты өҫтәмәнеләр, шул уҡ ваҡытта үҙҙәренең абруйын бик тиҙ арала юғалттылар. Хөкүмәттә берҙәмлек булмай. Петроградта 3 (16) июндә асылған I Бөтә Рәсәй Советтар съезында һул социалист (большевиктар, район-ара (межрайонцы) һәм һул эсерҙар) уң социалистарҙы власты үҙ ҡулдарына алыуға өндәйҙәр, сөнки улар перманент көрсөктәнилде тик берҙәм хөкүмәт сығара ала тигән фекерҙә була.

Әммә уң социалистарҙың сираттағы тапҡыр властан баш тартыуға күп сәбәптәре табыла&lt;ref&gt;Эти причины подробно излагает, например, В. Чернов (Великая русская революция. С. 113—120), который сам был сторонником однородного социалистического правительства, но оказался в меньшинстве в своём ЦК&lt;/ref&gt;; Съезд күпселек тауыш менән Ваҡытлы хөкүмәткә ышаныс белдерә.

Тарихсы Н. Суханов, Петроградта 18 июндә үткән манифестация большевиктарҙың һәм уларҙың иң яҡын союздаштары район-арасыларҙың йоғонтоһоноң байтаҡҡа үҫеүен билдәләй, бигерәк тә Петроград эшселәре араһында&lt;ref&gt;П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 241—243; В. М. Чернов. Великая русская революция. С. 283—284&lt;/ref&gt;. Демонстрация һуғышҡа ҡаршы лозунгылар аҫтында үтә, әммә шул уҡ көндә Керенский насар әҙерлекле һөжүмде башлай.

Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы Сухановтың мәғлүмәттәре буйынса 19 июндән Петроградта «шомло» була, «ҡала үҙен ниндәйҙер шартлау алдында һымаҡ хис итә»&lt;ref&gt;[http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan004.htm Н. Н. Суханов. Записки о революции. Т. 2. С. 306—309] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629162202/http://www.magister.msk.ru/library/history/xx/suhanov/suhan004.htm |date=2011-06-29 }}&lt;/ref&gt;; гәзиттәр имеш-мимеш хәбәрҙәр баҫа&lt;ref&gt;Там же С. 310&lt;/ref&gt;; Троцкий полктар ғына түгел, заводтар казармалар менән хөкүмәткә ҡаршы берлектәге сығыш тураһында һөйләшеүҙәр алып барған, тип раҫлай&lt;ref&gt;Л. Д. Троцкий. История русской революции. Т. 2. С. 18-19&lt;/ref&gt;. Петроград советының башҡарма комитеты өндәмәләр яҙа, агитаторҙарҙы заводтарға һәм казармаларға йүнәлтә, әммә Советтың уң социалистар күпселегенең абруйы һөжүмде әүҙем яҡлағандары өсөн ҡаҡшаған була&lt;ref name=&quot;злоказов&quot;&gt;[http://scepsis.ru/library/id_1935.html Г.Злоказов. Материалы Особой следственной комиссии Временного правительства об июльских событиях 1917 года]&lt;/ref&gt;. Шулай ҙа шартлау килеп сыға.

2 (15) июлдә Украина Үҙәк Радаһы менән килешеүгә килгәненә протест белдереп, хөкүмәттән 4 министр-кадеттар сыға: Раданың сепаратизм тенденциялары табаҡты тултырған «һуңғы тамсыһы» була&lt;ref&gt;Записки о революции. Т. 2. С. 312&lt;/ref&gt;. Троцкий Украина конфликты сәбәп кенә була, тип һанаған:&lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;Выбор момента подсказан был провалом наступления, пока ещё не признанным официально, но уже не составлявшим сомнения для посвящённых. Либералы сочли своевременным оставить своих левых союзников лицом к лицу с поражением и с большевиками. Слух об отставке кадетов немедленно распространился по столице и политически обобщил все текущие конфликты в одном лозунге, вернее, вопле: надо кончать с коалиционной канителью!&lt;br /&gt;
&lt;ref&gt;Родионов В. Тихий Дон атамана Каледина / Вячеслав Родионов. — М.: [//ru.wikipedia.org/wiki/Алгоритм_(издательство) Алгоритм], 2007, с. 106. Не подтверждая свои выводы документами, В. Родионов утверждает, что захват власти планировался к моменту начала намеченного на 26 июля VI съезда РСДРП(б). Цель предполагалось реализовать, используя пробольшевистские части Петроградского гарнизона и дружины из рабочих, оказывая на Временное правительство в течение всего июля ежедневное давление&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;
[[Файл:Iyul'skaya_1917_demonstraciya_v_Petrograde.jpg|справа|мини|330x330пкс|Петроградтағы демонстрация. 1917 йылдың июле.]]

Тарих фәндәре кандидаты Родионов В. фекере буйынса, 3 (16) июлдәге демонстрация большевиктар тарафынан ойошторола&lt;ref&gt;Родионов В. Тихий Дон атамана Каледина / Вячеслав Родионов. — М.: [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]], 2007, с. 106. Не подтверждая свои выводы документами, В. Родионов утверждает, что захват власти планировался к моменту начала намеченного на 26 июля VI съезда РСДРП(б). Цель предполагалось реализовать, используя пробольшевистские части Петроградского гарнизона и дружины из рабочих, оказывая на Временное правительство в течение всего июля ежедневное давление&lt;/ref&gt;, әммә 1917 йылдағы Махсус тикшереү комиссияһы быны иҫбат итә алманы&lt;ref name=&quot;злоказов&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Г. Л. Соболев. Тайный союзник. 252—266&lt;/ref&gt;. 3 июль көнө кисен Петроград гарнизонының күп мең ҡораллы һалдаттары һәм баш ҡаланың предприятиелары эшселәре «Бөтә власть Советтарға!» һәм, «Долой министр-капиталистарҙы!» лозунгтары менән&lt;ref&gt;http://scepsis.ru/library/id_1502.html А. Рабинович. Большевики приходят к власти&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Г. Л. Соболев. Тайный союзник. С. 257&lt;/ref&gt; Таврия һарайын (ЦИК съезы штаб-фатиры) уратып алалар һәм Үҙәк башҡарма комитетынан власты үҙ ҡулына алыуын талап итәләр. Таврия һарайының эсендә, ашығыс ултырышта, һул социалистар уң социалистарға шул уҡ талап ҡуялар. 3 һәм 4 июлдә манифестацияға яңы хәрби частар һәм баш ҡала предприятиелары ҡушыла, эргә-тирәнән Балтика флоты матростары килеп етә.

Тарихсы Георгий Злоказов, июль ваҡиғаларының ябай ҡатнашыусылары — эшселәр һәм һалдаттар большевиктарҙың ғәйебен раҫламайҙар&lt;ref name=&quot;злоказов&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Г. Л. Соболев. Тайный союзник. С. 252—266&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В. М. Чернов. Великая русская революция. М., 2007. С. 116&lt;/ref&gt;, уларҙың күрһәтмәләрен кадет-шаһит та кире ҡаҡмай: манифестациялар нәҡ хөкүмәт ултырыш үткәргән Таврия һарайы алдында үтә, бер кемдең дә, хөкүмәтте ҡулға алыуыҙың бер ҡыйынлығы булмаһа ла, уны штурм менән алырға уйы булмай («Ваҡытлы хөкүмәт тураһында нисектер онотолдо», тип иҫләй Милюков&lt;ref&gt;П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 197&lt;/ref&gt;); 176 нең тоғро межрайонцы 4 июлдә межрайонсыларға тоғро ҡалған 176-сы полк манифестанттар яғынан төрлө эксцестарҙан һаҡлаған; Үҙәк башҡарма комитетының ағзалары Троцкий , Каменев, Зиновьев (уларҙы һалдаттар нисектер тыңлайҙар) манифестанттарҙы таралырға өндәйҙәр…&lt;ref name=&quot;злоказов&quot;/&gt;. Һәм улар әкренләп таралалар.

Әммә манифестантарҙы туҡтатырға берҙән-бер ысул менән генә мөмкин ине: Үҙәк башҡарма комитеты власть тураһында мәсьәләне хәл итергә вәғәҙә итергә&lt;ref&gt;Г. Л. Соболев. Тайный союзник. С. 259&lt;/ref&gt;. Уң социалистар власты үҙ ҡулына алырға теләмәйҙәр, шуға күрә хөкүмәт менән килешеп, Үҙәк башҡарма комитеты етәкселеге фронттан ышаныслы ғәскәрҙәрҙе саҡыра — ҡалала тәртип урынлаштырыу өсөн&lt;ref&gt;Г. Л. Соболев. Тайный союзник. С. 265—266&lt;/ref&gt;.

Бәрелеш башланыуын тарихсылар төрлө ҡатнашыусыларҙы ғәйепләйҙәр: йорттарҙың ҡыйыҡтарынан һәм тәҙрәләренән ут асҡан уң социалистар (Ю, Кириенко), пулеметтарҙан демонстранттарға ата башлаған большевиктар (В. Родионов)&lt;ref&gt;к.и.н. Родионов В. Тихий Дон атамана Каледина / Вячеслав Родионов. — М.: Алгоритм, 2007, с. 106&lt;/ref&gt;. Ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, ике фекер ҙә дөрөҫлөккә тап килмәй&lt;ref name=&quot;злоказов&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Г. Л. Соболев. Тайный союзник. С. 258, 264—265&lt;/ref&gt;.

==== «Корнилов болаһы» ====
Петроградта ғәскәрҙәрҙе индергәндән һуң, большевиктарға, межрайонсыларға һәм һул эсерҙарға ғәмәлдә булған хөкүмәтте ҡораллы ҡолатырға маташыуҙа һәм Германия менән хеҙмәттәшлектә ғәйепләүҙәр ябырыла; ҡулға алыныуҙар һәм хөкөмһөҙ урам үс алыуы башлана. Бер осраҡта ла ғәйепләү иҫбатланмай, подпольеға киткән Лениндан һәм Зиновьевтан башҡа, бөтә ғәйепләнеүселәр ҙә ҡулға алыныуға ҡарамаҫтан, бер ғәйепләнеүсе лә хөкөм алдына ҡуйылманы&lt;ref name=&quot;злоказов&quot;/&gt;. Германия менән хеҙмәттәшлектә ғәйепләнеүҙән хатта урталыҡты тотоусы социалист, игенселек министры Виктор Чернов да ҡотола алмай&lt;ref&gt;В. М. Чернов. Великая русская революция. С. 234—235&lt;/ref&gt;.

7 (20) июлдә хөкүмәт башлығы кенәз Георгий Львов отставкаға китә, Керенский министр-рәйес булып китә.Ул ойошторған яңы коалиция хөкүмәте эшселәрҙе ҡораһыҙланыдырыу һәм полктаҙы тарҡатыу менән шөғөлләнә. Петроградта һәм эргә-тирәлә тәртип урынлаштырыла; илдә тәртип урынлаштырыуы ауырыраҡ ине.

[[1915 йыл]]да башланған армиянан дезертирлыҡ 1917 йылға, рәсми мәғлүмәттәр буйынса, 1 миллион ярымға барып етә һәм туҡтамай; ил буйлап тиҫтәләр мең ҡораллы кеше йөрөй.

Крәҫтиәндәр үҙ башланғысы менән ер комитеттарын булдыралар, уларҙы эсерҙарға яҡын торған ауыл интеллигенцияһы вәкилдәре етәкләй (уҡытыусылар, священниктар, агрономдар, земство табиптары). 1917 йылдың май-июнендә күп кенә ер комитеттары алпауыт хужалыҡтарындағы ауыл хужалығы ҡорамалдарын һәм малды тартып ала башлайҙар, алпауыт көтөүлектәрендә мал көтәләр, алпауыт урмандарында ағас ҡырҡалар. Фронттан ҡасҡан дезертирҙар хәлде киҫкенләштерә. Август аҙағынан алпауыт йорттарын яндырыуҙар һәм талауҙар башлана, хужаларын ҡыуып сығаралар. Украинала һәм Үҙәк Рәсәйҙә — Тамбов, [[Пенза]], [[Воронеж]], [[Һарытау]], [[Орел]], [[Тула]], [[Рязань]] губерналарында — меңләп утар яндырыла, уларҙың йөҙләп хужалары үлтерелә&lt;ref name=&quot;чёрная книга гл 1&quot; /&gt;. Локаль ихтилалдарҙы баҫтырыу өсөн ебәрелгән һалдаттар, башлыса үҙҙәре крәҫтиәндәр, баш күтәреүселәр яғына күсәләр.

Йәйҙең уртаһына Советтарҙың абруйы ныҡ ҡына ҡаҡшаған була. Илдә тәртипһеҙлек тантана итә&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;. Ваҡытлы хөкүмәткә ингән меньшевиктар һәм эсерҙар радикаль реформалар үткәрә алмай һәм уларҙы яҡлаған эшселәр һәм крәҫтиәндәр араһында абруйын юғалта башлайҙар һәм «протест яланын» большевиктарға бирәләр&lt;ref name=&quot;чёрная книга гл 1&quot; /&gt;.

Фронтта ла хәлдәр насарая: Гермаия ғәскәрҙәре һөжүмен уңышлы дауам итә һәм 21 август (3 сентябрь) төнөндә Рәсәй империяһының 12-се армияһы [[Рига]]ны һәм [[Даугавпилс|Двински]]ҙы ҡалдыра&lt;ref&gt;См., например: [http://www.lgz.ru/article/1000/В. Логинов. В шаге от пропасти]&lt;/ref&gt;.

Ваҡытлы хөкүмәт үҙенең ҡанунһыҙ хөкүмәт булғанын яҡшы аңлай. Хөкүмәт Советтарға бик ныҡ бәйләнгән була, шул уҡ ваҡытта улар һул социалистарҙан һуң уңдарҙың сираты етәсәген яҡшы аңлайҙар, Советтар улар өсөн, элекке менән сағыштырғанда, күпкә дошманыраҡ булалар. Борис Савинков Керенскийға уң даирәләрҙә популяр булған армияҙа таянырға тәҡдим итә&lt;ref&gt;[http://scepsis.ru/library/id_1520.html А. Рабинович. Большевики приходят к власти. М., 1989]&lt;/ref&gt; генерала Корнилова, — который, однако, по свидетельствам очевидцев&lt;ref&gt;См., например: П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 247—250&lt;/ref&gt;, Савинков диктатура һәм илдә хәрби положение иғлан итеүе яҡлы була&lt;ref&gt;[http://his95.narod.ru/doc15/d22.htm Приказ Верховного Главнокомандующего N 897] Об этом приказе см. также: П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 396—397&lt;/ref&gt;. Керенский фронттан яңы ғәскәрҙәр, либераль кавалерия корпусын талап итә, — Корнилов Петроградҡа казачьи части 3-сө атлы корпустың казак частарын һәм генрерал-лейтенант А. М. Крымов командованиеһы аҫтындағы «Ҡырағай» дивизияһын ебәрә&lt;ref&gt;[http://www.dk1868.ru/statii/kornilov2.htm Цветков В. Ж. Лавр Георгиевич Корнилов]&lt;/ref&gt;. Керенский 27 августта Корниловты башкомандующий вазифаһынан бушата, — Корнилов үҙенең отставкаһын таныуҙан баш тарта&lt;ref name=&quot;корнилов&quot;/&gt;.

26 августта хөкүмәт кризисы ҡуба: министр-кадеттар отставкаға китәләр. Хөкүмәттең Советтарҙан башҡа терәге ҡалмай&lt;ref name=&quot;корнилов&quot;&gt;[http://his95.narod.ru/doc15/d22.htm Приказ Верховного Главнокомандующего N 897]&lt;/ref&gt;.

Советтар үҙҙәре Петроград эшселәренә һәм Балтика флоты ярҙамына ғына таяна алған. Петроград советында большевиктар әле күпселекте тәшкил итмәгән, әммә эшселәр араһында һәм Кронштадта үҙенең йоғонтоһо арҡаһында төп көс булып һанала, Совет эшселәр өсөн ҡорал һәм ҡулға алынғандарҙы азат итеүҙе талап итә. Икенсе талапты хөкүмәт яртылаш ҡына ҡәнәғәтлендерә: ҡулға алынғандар залог аҫтына ебәрелә, әммә залог аҫтына азат итеү ысынбарлыҡта реабилитацияны аңлата ине.

Ҡалалағы алыштарға эш барып етмәй: ғәскәрҙәр бер атыуһыҙ Петроградтан алыҫ ерҙә туҡтатыла.

Артабан Корниловтың болаһына Петроградтың үҙендә ярҙам итергә тейеш булғандарҙың береһе, полковник Дутов, «большевиктарҙы ҡораллы сығышы» буйынса һөйләй: «28 август һәм 2 сентябрь көндәре араһында, большевиктар исеменән мин сығыш яһарға тейеш инем… Мин иҡтисад клубына тышҡа сығырға саҡырыру өсөн барҙым, тик минең арттан бер кем дә сыҡманы»&lt;ref&gt;П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 407&lt;/ref&gt;.

Корнилов болаһы һалдаттар һәм офицерҙар араһындағы ҡатмарлы үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе көсәйтә генә, был, үҙ сиратында, армияның тупланыуына булышлыҡ итмәй һәм Германия һөжүмен уңышлы атҡарырға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;См., например: [http://www.lgz.ru/article/1000/ В. Логинов. В шаге от пропасти], [http://www.fedy-diary.ru/html/072009/souz.html Г. Л. Соболев. Тайный союзник. Русская революция и Германия. 1914—1918]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Leon trotsky.jpg|150px|left|thumb|Петроград Советы рәйесе Лев Троцкий]]

Бола һөҙөмтәһендә июлдә ҡоралһыҙландырылған эшселәр ҡабаттан ҡоралланған булып сыҡты, ә залог аҫтына ебәрелгән Тройкий 25 сентябрҙә Петроград советын етәкләй. Әммә унан алдараҡ 31 августта (13 сентябрь), Петроградь Советы большевиктар тәҡдим иткән властың Советтарға күсеүе тураһында резолюцияны ҡабул итә: уның өсөн бөтә тиерлек партияһыҙ депутаттар тауыш бирҙе&lt;ref&gt;[http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl008.htm Л. Д. Троцкий. История русской революции. Т. 2, ч. 1. С. 220] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604181131/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl008.htm |date=2011-06-04 }}&lt;/ref&gt;. Шундай уҡ резолюцияларҙы ошоо көндәрҙә йөҙҙән артыҡ урындағы комитеттар ҡабул итә, ә 5 (18) сентябрҙә Советтарға власты тапшырыу өсөн [[Мәскәү]] ҙә үҙ фекерен әйтә.

1 (14) сентябрҙә махсус хөкүмәт актына ярашлы (министр-рәйес Керенский һәм юстиция министры Зарудный ҡул ҡуя) Рәсәй Республика булараҡ иғлан ителә.

==== Демократик кәңәшмә һәм Предпарламент ====

Армияға таяныу килеп сыҡмай; Советтар, һул социалистарға ҡаршы үткәрелгән репрессияларға ҡарамаҫтан, «һулға» әйләнә баралар һәм Корниловтың болаһынан һуң хатта уң социалистары өсөн ышанысһыҙ терәк булалар. Хөкүмәт, дөрөҫөрәк, уны ваҡытлыса алыштырған Директория ошо уҡ ваҡытта һул яҡтан да, уңдан да ҡаты тәнҡиткә дусар ителә: социалистар Керенскийҙың Корнилов менән уртаҡ тел табырға тырышыуын ғәфү итә алмайҙар ине.

Директория, терәк эҙләп, уң социалистарҙың башланғысын (улар Бөтә Рәсәй Демократик кәңәшмә саҡыралар) ыңғай ҡараш белдерә.

1917 йылдың 14 (27) сентябрендә асылған Демократик кәңәшмәлә инициаторҙарҙың ҡайһы берҙәре «бер төрлө демократик хөкүмәте» булдырырға&lt;ref&gt;[http://bg-znanie.ru/article.php?nid=30212 Ф. Дан. К истории последних дней Временного правительства]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, икенселәре — Учредителдәр йыйылышына тиклем хөкүмәт буйһонған вәкәләтле орган булдырырға ниәтләйҙәр, әммә быларҙың береһе лә тормошҡа ашмай, тик демократия сафтарында бик тәрән фекер айырмалығы барлыҡҡа килә. Һөҙөмтәлә хөкүмәттең составын билдәләү Керенскийҙың иркенә ҡуйыла, ә Рәсәй республикаһының Ваҡытлы Советын (Предпарламент) бәхәстәр барышында тикшереүсе органдан кәңәшләшеү оганына әүерелә.

Кәңәшмәнең һөҙөмтәләре уңдарҙы ла, һулдарҙы ла ҡәнәғәтләндерә алмай; демократияның көсһөҙлөгө тик Ленинға һәм Милюковҡа аргументтарҙы өҫтәне: ике лидер ҙа, демократияға илдә урын ҡалмаған тип һанайҙар, сөнки көс йыя барған анархия көслө власты талап итә һәм революцияның барышы йәмғиәттә полярлашыуҙы тик көсәйтә бара (быны август-сентябрҙә үткән муниципаль һайлауҙар ҙа күрһәтә)&lt;ref&gt;См., мәҫәлән: [http://scepsis.ru/library/id_1503.html Г. Иоффе. Почему Февраль? Почему Октябрь?], [http://www.lgz.ru/article/1000/ В. Логинов. В шаге от пропасти], шулай уҡ: П. Н. Милюков. История второй русской революции&lt;/ref&gt;. Сәнәғәттең тарҡалыуы дауам итте, аҙыҡ-түлек көрсөгө көсәйҙе; сентябрь башынан забастовка хәрәкәте үҫешә; йә бер, йә икенсе төбәктә етди «тәртипһеҙлектәр» барлыҡҡа килә, һәм көндөн-көн йышыраҡ тәртипһеҙлектең инициаторҙары һалдаттар булалар; фронттағы хәлдәр даими шом сығанағына әйләнә. 25 сентябрҙә (8 октябрь) яңы коалиция хөкүмәт төҙөлә, а 29 сентябрҙә (12 октябрь) Германия флотының Моонзунд операцияһы башлана. Тик Только героическое сопротивление Балтика флотының батырҙарса ҡаршылашыуы немецтарға артабан алға үтергә мөмкинлек бирмәне. Балтика флоты 9 сентябрҙә үк үеҙенең бөтә кораблдәрендә ҡыҙыл флагтар күтәрҙе. Ас һәм яланғас армия фиҙаҡәрлек күрһәтә, әммә яҡынлашып килгән көҙгө һыуыҡтар был түҙемлелеккә лә нөктә ҡуйҙы.

[[Файл:Броневик у Смольного 1917.JPG|thumb|290px|left|Смольный янында ҡыҙыл ''Фиат Ижорский''. 1917 йыл, көҙ]]
Ошондай хәлдә 7 (20) октябрҙә Мариин һарайында Предпарламент асыла. Беренсе ултырышта уҡ үҙҙәренең декларацияһын иғлан итеп, большевиктар демонстратив рәүештә ултырышты ҡалдырып сығалар.

Армияның торошо Предпарламенттың шөғөлләнгән төп мәсьәләһе була. Армия аҙыҡ-түлек менән бик хөрт тәьмин ителә, обмундированиела һәм аяҡ кейемендә ҡытлыҡ кисерә, һуғыштың маҡсаттарын аңламай һәм бер ҡасан да аңламаны&lt;ref&gt;См., например: П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 540—548, 573—575&lt;/ref&gt;.

Хәрби министрҙың солох башланғыстары уның 23 октябрҙәге оставкаһы менән тамамлана. Әммә төп ваҡиғалар Мариин һарайынан алыҫта йәйелә, июль аҙағында хөкүмәт тарафынан ҡыуып сығарылған Петроград Советы һәм Үҙәк башҡарма комитеты күскән Смольный институтта үтә. «Эшселәр, — тип яҙа Троцкий үҙенең „Тарихында“, — партия, советтар, професиональ союздарҙың иҫкәртеүенә ҡарамаҫтан, ҡатлам артынан ҡатлам эш ташлайҙар. Конфликттарға түңкәрелешкә аңлы барған эшсе синыф ҡатламдары ғына инмәй ине. Петроград ҡына, бәлки, тынысыраҡ булып ҡалды»&lt;ref&gt;[http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl008.htm Л. Д. Троцкий. История русской революции. Т. 2, ч. 1. С. 312] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604181131/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl008.htm |date=2011-06-04 }}&lt;/ref&gt;.

=== «Немец финанслауы» версияһы ===

[[Файл:Lenin-last-underground, 1917.jpg|right|thumb|150px|[[Ленин Владимир Ильич|Ульянов (Ленин)]] парикта һәм гримда. Эшсе К. П. Иванов исемен бирелгән таныҡлыҡтағы карточкаһы]]
1917 йылда уҡ Рәсәйҙең һуғыштан сығыуын хуп күргән Германия хөкүмәте маҡсатлы рәүештә Ленин етәкселегендәге РСДРП-ның радикаль фракцияһы вәкилдәре өсөн Швейцариянан Рәсәйгә «пломбалы вагонда» китеүен ойошторған тигән хәбәр сыға&lt;ref name=&quot;Melgunov&quot;&gt;[http://www.fictionbook.ru/author/melgunov_sergeyi_petrovich/zolotoyi_nemeckiyi_klyuch_bolshevikov/melgunov_zolotoyi_nemeckiyi_klyuch_bolshevikov.html С. П. Мельгунов. Золотой немецкий ключ большевиков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110311034242/http://fictionbook.ru/author/melgunov_sergeyi_petrovich/zolotoyi_nemeckiyi_klyuch_bolshevikov/melgunov_zolotoyi_nemeckiyi_klyuch_bolshevikov.html |date=2011-03-11 }}&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән, С. П. Мельгунов (Милюков артынан) Германия хөкүмәте А. Л. Парвус аша урыҫ армияһының һуғышҡа һәләтлелегенә зыян килтереү һәм оборона сәнәғәтенә һәм транспортҡа тарҡаулыҡ индереү өсөн йүнәлтелгән большевиктарҙың эшмәкәрлеген финанслаған, тип һанаған. А. Ф. Керенский эмиграцияла инде булған саҡта 1917 йылдың апрелендә үк Ваҡытлы хөкүмәткә француз министр-социалисты А. Тома большевиктарҙың немецтар менән бәйләнештәре тураһында мәғлүмәттәр еткереүе тураһында хәбәр итә&lt;ref name=&quot;злоказов&quot;/&gt;; ошондай уҡ ғәйепләү большевиктар алдына 1917 йылдың июлендә ҡуйыла&lt;ref name=&quot;злоказов&quot;/&gt;. Хәҙерге ваҡытта ла күп кенә үҙебеҙҙең һәм сит ил тикшеренеүселәре һәм әҙәбиәтселәре ошо версияны яҡлайҙар&lt;ref&gt;См., мәҫәлән: [[Кенез Питер|Кенез П.]] Красная атака, белое сопротивление. 1917—1918/Пер. с англ. К. А. Никифорова. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2007. — 287 с — (Россия в переломный момент истории); Хереш Э. Купленная революция. Тайное дело Парвуса. (пер. с нем. Биневой И. Г.) Олма-Пресс, 384 стр. 2004 и др.&lt;/ref&gt;.

Л. Д. Троцкий тураһында инглиз-американ шпионы төшөнсәһе бер аҙ буталсыҡ индерә&lt;ref&gt;[http://www.alternativy.ru/ru/369 Октябрь для нас, России и всего мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101213223235/http://alternativy.ru/ru/369 |date=2010-12-13 }}&lt;/ref&gt;, был проблема шулай уҡ 1917 йылдың яҙына ҡарай, нәҡ шул ваҡытта кадеттарҙың «Речь» гәзитендә Троцкий АҠШ-та булған саҡта 10 000 марка йәки доллар алған тигән хәбәрҙәр сыға&lt;ref&gt;[http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl261.htm Л. Троцкий. Письмо в редакцию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604181118/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl261.htm |date=2011-06-04 }}&lt;/ref&gt;. Был төшөнсә Ленин менән Троцкий араһындағы Брест солохо буйынса фекер төрлөлөгөн аңлата
(большевиктарҙың лидерҙары аҡсаны төрлө сығанаҡтарҙан алған), әммә мәсьәлә асыҡ ҡала: Петроград советы рәйесе һәм ысынбарлыҡта Хәрби-революцион комитеттың етәксеһе булған Троцкийҙың туранан-тура мөнәсәбәте булған Октябрь түңкәрелеше кемдең акцияһы булған?

Был версияға төрлө тарихсыларҙың төрлө һорауҙары ла бар&lt;ref&gt;См., например: [http://history-310106.machaon.ru/all/number_02/istoriog/nomer2/index.html Б. Н. Земцов. Историография революции 1917 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081225171407/http://history-310106.machaon.ru/all/number_02/istoriog/nomer2/index.html |date=2008-12-25 }}; [http://www.lgz.ru/article/1000/В. Логинов. В шаге от пропасти]; [http://scepsis.ru/library/id_1530.html А. Рабинович. Большевики приходят к власти], Г. Л. Соболев. Тайна «немецкого золота». СПб. М., 2002, Русская революция и немецкое золото; [http://www.fedy-diary.ru/html/072009/souz.html Тайный союзник. Русская революция и Германия. 1914—1918]. СПб, 2009; [http://www.alternativy.ru/ru/369 Октябрь для нас, России и всего мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101213223235/http://alternativy.ru/ru/369 |date=2010-12-13 }}&lt;/ref&gt;. Германияға көнсығыш фронтты ябыр кәрәк була, шуға күрә ул Рәсәйҙәге һуғышҡа ҡаршы булғандарҙы яҡлай, — һуғышҡа ҡаршы булғандар автоматик рәүештә Германияға хеҙмәт иткән һәм уларҙың «донъя ҡан ҡойошон» туҡтатырға башҡа сәбәптәре булмаған тип әйтеп буламы икән? Антанта дәүләттәре,үҙ яғынан, көнсығыш фронтының ғәмәлдә булыуы яҡлы булалар һәм бөтә булған саралар менән Рәсәйҙәге «еңеүгә тиклем һуғыш» яҡлыларына ярҙам күрһәтәләр&lt;ref&gt;См., например: Д. Бьюкенен. Моя миссия в России. М., 2006; В. Чернов. Великая русская революция. М. 2007&lt;/ref&gt; Бөтә партиялар ҙа аҡсаға мохтажлыҡ кисерә, бөтә эре партияларға агитацияға һәм пропагандаға, һайлау кампанияларына (1917 йылда төрлө кимәлдәге һайлауҙар бик күп үткәрелә) аҡса күп түгергә тура килә, — һәм беренсе донъя һуғышына йәлеп ителгән бөтә илдәрҙең дә Рәсәйҙә үҙ мәнфәғәттәре булған; әммә еңелеүгә дусар булған партияларҙың финанстар сығанаҡтары тураһында мәсьәлә инде бер кемде лә ҡыҙыҡһындырмай һәм хәҙергәсә бөтөнләй тикшерелмәгән хәлдә ҡала&lt;ref name=&quot;соболев&quot;/&gt;.

90-сы йылдар башында американ тарихсы С. Ляндерс Рәсәй архивтарында 1917 йылда Үҙәк комитеттың Сит ил бюроһы ағзалары Швейцария социалисты Карл Моорҙан аҡса субсидиялары алғанын иҫбат иткән документтар тапҡан; һуңынан Моор Германия агенты булыуы билдәләнде. Әммә субсидиялар барыһы 113 926 Швейцария крона (йәки 32 837 доллар) тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Ляндерс С. Новые документы о финансовых субсидиях большевикам в 1917 году// Отечественная история. 1993. N 2. С. 128—142&lt;/ref&gt;, улары ла сит илдә 3-сө Циммерваль конференцияһын ойшотороу өсөн тотонолған&lt;ref&gt;С. Ляндерс по этому поводу пишет: «Принимая во внимание цели конференции и состав её участников, можно с уверенностью сказать, что „немецкие деньги“, на которые она была устроена, были использованы в не меньшей степени против правительства кайзеровской Германии, чем против Временного правительства А. Ф. Керенского, предпринявшего неудачную попытку юридически доказать измену большевиков, организовавших на „немецкие деньги“ антивоенную проопаганду в России» (цит. по: [http://www.fedy-diary.ru/html/072009/souz.html Г. Л. Соболев. Тайный союзник]. С. 27)&lt;/ref&gt;. Ошо әлегә тиклем большевиктарҙың «немец аҡсаһын» алыуына берҙән-бер документаль дәлил&quot;&lt;ref&gt;[http://www.fedy-diary.ru/html/072009/souz.html Г. Л. Соболев. Тайный союзник]. С. 26&lt;/ref&gt;.

А. Л. Парвусҡа килгәндә&lt;ref&gt;С. П. Мельгунов в своей книге, высказав опасение, что «тайна „золотого ключа“ едва ли будет когда-либо разгадана», рекомендовал последователям искать его «в кармане Парвуса» (см.: [http://www.fictionbook.ru/author/melgunov_sergeyi_petrovich/zolotoyi_nemeckiyi_klyuch_bolshevikov/melgunov_zolotoyi_nemeckiyi_klyuch_bolshevikov.html С. П. Мельгунов. Золотой немецкий ключ большевиков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110311034242/http://fictionbook.ru/author/melgunov_sergeyi_petrovich/zolotoyi_nemeckiyi_klyuch_bolshevikov/melgunov_zolotoyi_nemeckiyi_klyuch_bolshevikov.html |date=2011-03-11 }})&lt;/ref&gt;, уның счеттарында немец аҡсаларын немец аҡсалары булмағандарынан айырыуы ауыр, сөнки [[1915 йыл]]ға ул инде үҙе миллионер була&lt;ref&gt;[http://www.fedy-diary.ru/html/072009/souz.html Г. Л. Соболев. Тайный союзник]. С. 116&lt;/ref&gt;; һәм әгәр уның РСДРП(б)-ны финанслауға ҡағылышы иҫбатланған булһа, Парвустың шәхси тупланмаһы түгел, ә фәҡәт немец аҡсалары икәнен иҫбатларға тура килер ине.

Етди тарихсыларыҙы башҡа мәсьәлә күберәк борсой: 1917 йылдағы ваҡиғаларҙа теге йәки был яҡтан финанс ярҙам (йәки башҡа төрлө мәрхәмәтлелек) ниндәй роль уйнай алған?&lt;ref name=&quot;соболев&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Хальвег В. Возвращение Ленина в Россию в 1917 году. М., 1990&lt;/ref&gt;.

Большевиктарҙың Германия Генштабы менән хеҙмәттәшлеген Ленин етәкселегендә большевиктар төркөмө Германия аша үтеп киткән «пломбалы вагон» иҫбатларға тейеш. Әммә бер ай үткәс, шул уҡ маршрут менән Ленин баш тартҡан Р. Гримм арасылығы ярҙамында тағы ла ике — меньшевиктар һәм эсерҙар менән — «пломбалы вагон» үтеп китә&lt;ref&gt;См., например: [http://militera.lib.ru/research/sobolev_gl/04.html Л. Г. Соболев. Русская революция и немецкое золото]&lt;/ref&gt;, — әммә кайзерҙың фаразланған ҡурсалауы бөтә партияларға ла еңергә ярҙам итмәгән.

Большевистик «Правда» гәзитенең буталсыҡ финанс эштәре уға ҡыҙыҡһыныу күрһәткән немецтар ярҙам күрһәтеүен раҫларға йәки фаразларға мөмкинлек бирә, әммә ниндәй ҙә булһа финанслауға ҡарамаҫтан, «Правда» «бәләкәй гәзит» булып ҡалған. Д. Рид түңкәрелеш төнөндә большевиктар «Русская воля» типографияһын баҫып алыуы һәм беренсе тапҡыр гәзиттәрен ҙур форматта баҫып сығарыуы тураһында һөйләйref&gt;[http://scepsis.ru/library/id_1558.html Д. Рид. Десять дней, который потрясли мир. М., 1988. C 78]&lt;/ref&gt;). 1917 йылдың июль айы ваҡиғаларынан һуң «Правда» гәзитен даими ябалар һәм исемен үҙгәртергә мәжбүр итәләр; тиҫтәләп ҙур күләмле гәзиттәр большевиктарға ҡаршы пропаганда алып барған, — ни өсөн бәләкәй «Правда» көслөрәк булып сыҡҡан?

Фараздар буйынса, был хәл барлыҡ немецтар финанслаған большевистик пропагандаһына ҡағыла: большевиктар (һәм уларҙың союздаштары-интернационалистар) үҙенең һуғышҡа ҡаршы агитацияһы менән армияны тарҡаттылар, — әммә унан да күберәк, сағыштырғыһыҙ мөмкинлектәре һәм аҡсалары булған партиялар ошо уҡ ваҡытта «еңеүгә тиклем һуғыш өсөн» агитация алып баралар, патриотик тойғоларға өндәйҙәр, эшселәрҙе 8-сәғәтлек эш көнө талаптары өсөн хыянатлыҡта ғәйепләйҙәр, — ни өсөн большевиктар шул тиклем тиңһеҙ алышта еңделәр?

А. Ф. Керенский 1917 йылда ла, тиҫтә йылдар үткәс тә большевиктарҙың Германия Генштабы менән бәйләнештәрен рҫларға тырыша; 1917 йылдың июлендә уның ҡатнашлығында коммюнике төҙөлә, документта Ленин һәм уның көрәштәштәре «Рәсәй менән һуғыш алып барған дошман ғәмәлдәрен яҡлау маҡсатында» махсус ойошма төҙөүҙә ғәйепләнәләр&quot;&lt;ref&gt;А. Ф. Керенский. Русская революция 1917. М., 2005. С. 216&lt;/ref&gt;; әммә 24 октябрҙә, Предпарламентта һуңғы мәртәбә сығыш яһағанда һәм тамам үҙенең еңелеүен аңлап, ситтән тороп большевиктар менән Германия агенттары сифатында түгел, ә улар менән пролетар революционерҙары булараҡ бәхәсләшә: «Ихтилал ойоштороусылары Германия пролетариатына булышлыҡ итмәй, Германияның хакимлыҡ иткән синыфтарына булышлыҡ итә, урыҫ дәүләтенең фронтын Вильгельм һәм уның дуҫтарының бронялы йоҙроғо алдына һалалар… Ваҡытлы хөкүмәт өсөн мотивтары барыбер, вайымһыҙ, аңлы йәки аңһыҙ был, әммә, һәр хәлдә, үҙемдең яуаплығымды тойоп ошо кафедранан урыҫ сәйәси партияның ошондай ғәмәлдәрен Рәсәй дәүләтенә хыянат һәм һатылыу тип һанайым…»&lt;ref name=&quot;соболев&quot;/&gt;

== Петроградта ҡораллы ихтилал ==

18 октябрҙә Троцкийҙың тәҡдиме буйынса полктарҙың вәкилдәре кәңәшмәһе гарнизондың Ваҡытлы хөкүмәткә буйһонмауы тураһында резолюция ҡабул итте; Петроград советының һалдаттар секцияһы тарафынан раҫланған ғына хәрби округ штабының бойороҡтары үтәлергә тейеш була&lt;ref name=&quot;m13&quot;&gt;[http://scepsis.ru/library/id_1530.html А. Рабинович. Большевики приходят к власти. Глава 13.]&lt;/ref&gt;.

Унан алдараҡ, 1917 йылдың 9 (22) октябрендә уң социалистар Петроград советына баш ҡаланы яҡынлашҡан немецтарҙан һаҡлау өсөн Революцион оборонаһы комитетын булдырыу тәҡдимен индерҙеләр; инициаторҙар уйлауынса, Петроградтың оборонаһында әүҙем ҡатнашыу өсөн Комитет эшселәрҙе йәлеп итергә һәм ойошторорға тейеш ине, — большевиктар был тәҡдимдә Эшсе ҡыҙыл гвардияның легалләшеү мөмкинлеген һәм уның шулай уҡ легаль ҡоралланыуын һәм буласаҡ ихтилал өснө әҙерләнеүен күрәләр. 16 (29) октябрҙә Петроград советы пленумы был органдың ойошторолоуын хупланы, әммә [[Революцион комитеттар|Хәрби-революцион комитеты]] булараҡ.

[[Файл:События ВОСР в Петрограде 1917.JPG|thumb|230px|Октябрь түңкәрелешенең иң мөһим ваҡиғалары]]

&quot;Ҡораллы ихтилалға курс&quot;ты большевиктар август башында РСДРП(б)-ның VI съезында ҡабул иттеләр, әммә ул ваҡытта подпольеға ҡыуылған партия хатта ихтилалға әҙерләнә алмай: большевиктарға теләктәшлек күрһәткән эшселәр ҡоралһыҙланғандар, уларҙың хәрби ойошмалары ҡыйратыла, Петроград гарнизонының революцион полктары тарҡатыла. Ҡабаттан ҡоралланыу мөмкинлеге уларға Корнилов болаһы көндәрендә тыуа, әммә уны баҫтырғандан һуң революцияның тыныс үҫешенең яңы бите асылыуыа өмөт уяна. Тик сентябрҙең 20-ләрендә, большевиктар Петроград һәм Мәскәү советтарын етәкләгәненән һәм Демократик кәңәшмәнең уңышһыҙлыҡҡа тарығанынан һуң , Ленин ҡабаттан ихтилал хаҡында һүҙ йөрөтә башлай һәм тик 10 (23) октябрҙә Үҙәк комитеты резолюцияһы менән ихтилалды көн тәртибенә ҡуйҙы. 16 (29) октябрҙә Үҙәк комитетының киңәйтелгән кәңәшмәһе ҡабул ителгән ҡарарҙы раҫланы.

Һул социалистар, Петроград советында күпселекте тәьмин итеп, ысынында ҡалала июлгә тиклемге ике властлыҡты тергеҙәләр һәм ике аҙна дауамында ике власть асыҡ рәүештә көстәре менән һынаша: хөкүмәт полктарҙы фронтҡа сығырға өндәй, — Совет бойороҡтоң тикшереүен билдәләй һәм уның стратегик мотивтары менән тгел, ә сәйәси мотивтар менән көсләп тағылыуын аныҡлай һәм полктарға ҡалала ҡалырға бойора; Хәрби округы командующийы Петроград арсеналдарынан эшселәргә ҡорал биреүҙе тыя, — Совет ордер яҙып бирә һәм ҡорал бирелә; в яуап итеп хөкүмәт үҙенең яҡлаусыларын Петропавловск крепосынан винтовкалар менән ҡоралландырырға маташа, — Советтың вәкиле килеп инә һәм ҡорал таратыу туҡтатыла; 21 октябрҙә совещание представителей полктар вәкилдәре кәңәшмәһе үҙенең ҡабул иткәр резолюцияһында Петроград советын берҙән-бер власть итеп таный&lt;ref name=&quot;m13&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl008.htm Л. Д. Троцкий. История русской революции. Т. 2, ч. 1.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604181131/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl008.htm |date=2011-06-04 }}&lt;/ref&gt;.

Хәрби-революцион комитет үҙенең комиссарҙарын стратегик яҡтан бөтә мөһим учрждениеларға тәғәйенләй һәм ысынында уларҙы үҙ контроле аҫтына ала. Ниһәйәт, 24 октябрҙә Керенский сиратттағы мәртәбә исемен үҙгәрткән &quot;Правда&quot;ны яба һәм Комитетты ҡулға алыу тураһында бойороҡ бирә; әммә &quot;Правда&quot;ның типографияһын еңел генә ҡайтарып ала, ә ҡулға алаыу тураһында бойороҡто үтәү өсөн бер кем юҡ.

1917 йылдар ваҡиғаларының ҡатнашыусыһы, Халыҡ социалистары партия ағзаһы тарихсы С. П. Мельгунов октябрь көндәрҙең дөйөм дәүләт ситуацияһында Рәсәйҙә власты баҫып алыу ҡотолғоһоҙ булмай, уны Хөкүмәттең конкрет хаталары ҡотолғоһоҙ итте, тип һанай&lt;ref&gt;''[[Мельгунов, Сергей Петрович|Мельгунов, С. П.]]'' Как большевики захватили власть. «Золотой немецкий ключ» к большевистской революции / С. П. Мельгунов; предисловие Ю. Н. Емельянова. — М.: Айрис-пресс, 2007. — 640 с.+вклейка 16 с. — (Белая Россия). ISBN 978-5-8112-2904-8, стр.47&lt;/ref&gt;, әммә бер нәмә лә эшләмәй, сөнки большевиктарҙың был сығышын июль көндәрендәге яҙмыш көтә, тип ышана&lt;ref&gt;''[[Мельгунов, Сергей Петрович|Мельгунов, С. П.]]'' Как большевики захватили власть. «Золотой немецкий ключ» к большевистской революции / С. П. Мельгунов; предисловие Ю. Н. Емельянова. — М.: Айрис-пресс, 2007. — 640 с.+вклейка 16 с. — (Белая Россия). ISBN 978-5-8112-2904-8, стр.94&lt;/ref&gt;.

Большевиктарҙың оппоненттары — уң социалистар һәм кадеттар — ихтилалды башта 17-нә, һуңынан 20-нә, артабан 22 октябренә «тәғәйенләҙәр» (Петроград советы көнө тип иғлан ителгән көн), хөкүмәт уға арымай-талмай әҙерләнә&lt;ref&gt;П. Н. Милюков. История второй русской революции. С. 592—594&lt;/ref&gt;, әммә 24-нән 25 октябренең төнөндә килеп сыҡҡан түңкәрелеш барыһы өсөн дә көтөлмәгән хәл була, — сөнки уны бөтөнләй икенсе төрлө күҙ алдына килтерәләр ине: Июль көндәренең ҡабатланыуын, гарнизон полктарының ҡораллы демонстрацияларын (был юлы хөкүмәтте ҡулға алыу һәм власты баҫыу алыу ниәте менән) көтәләр. Әммә бер ниндәй ҙә демонстрациялар булмай, гарнизон да эшкә егелмәй; эшсе ҡыҙыл гвардияһы отрядтары һәм Балтика флоты матростары Петроград советының икевластлыҡты бервластлыҡҡа әйләндереү буйынса башлаған эшен тамамлайҙар: Керенский айырған күперҙәрҙе бергә ҡушып, хөкүмәт ҡуйған караулдарҙы ҡоралһыҙландырған, үҙенең контроле аҫтына вокзалдарҙы, электростанцияларҙы, телефон станцияһын, телеграфты һ. б. һәм барыһы ла бер атыуһыҙ, тыныс һәм тәртипле, — ул төндә йоҡламаған Керенский етәклкгкн Ваҡытлы хөкүмәте ағзалары оҙаҡ ваҡыт нимә булғанын аңлай алмайҙа, Хәрби-революион комитетының ғәмәлдәре тураһында «икенсел билдәләре» буйынса таныйҙар&quot;: ниндәйҙер мәлдә Ҡышҡы һарайҙа телефондарҙы һүндерәләр, һуңынан — яҡтылыҡты…

[[Файл:Milrevkom proclamation.jpg|thumb|ХРК-тың Ваҡытлы хөкүмәттең ҡолатылыуы тураһында иғланы]]

Халыҡ социалисты В. Б. Станкевич етәкселегендә ҙур булмаған юнкерҙар отрядының телефон станцияһын тартып алыу маташыуы уңышһыҙлыҡ менән тамамлана һәм 25 октябрҙә (7 ноябрь) иртәнсәк Ваҡытлы һарайҙың контроле аҫтында тик ҡыҙыл гвардияһы отрядтары менән уратылған Ҡышҡы һарай ҡала. Ваҡытлы хөкүмәттең яҡлаусылар көстәрен ҡатын-ҡыҙҙар үлем батальонының яҡынса 200 ударницаһынан, 2—3 юнкерҙар роталары һәм протездарҙа уларҙы етәкләүсе капитан менән 40 Георгий кавалерҙары инвалидтары&lt;ref&gt;''[[Мельгунов, Сергей Петрович|Мельгунов, С. П.]]'' Как большевики захватили власть.// Как большевики захватили власть. «Золотой немецкий ключ» к большевистской революции / С. П. Мельгунов; предисловие Ю. Н. Емельянова. — М.: Айрис-пресс, 2007. — 640 с.+вклейка 16 с. — (Белая Россия). ISBN 978-5-8112-2904-8, стр. 202&lt;/ref&gt;.

25 октябрҙә иртәнге сәғәт 10-да Хәрби-революцион комитеты «Рәсәй граждандарына!» өндәмәһен сығара . «Дәүләт власы, — хәбәр ителә унда, — эшселәр һәм һалдаттар депутаттарының органы булған Петроград советы, Петроград пролетариаты һәм гарнизоны башында торған Хәрби-революцион комитеты ҡулдарына күсте. Халыҡ йәнен фиҙа ҡылған эш: кисекмәҫтән демократик солохто тәҡдим итеү, ергә алпауыт милеген ғәмәлдән сығарыу, производство өҫтөнән эшселәр контролен булдырыу, Совет хөкүмәтен төҙөү — был эш башҡарылды»&lt;ref&gt;[http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/first.htm Обращение Петроградского военно-революционного комитета «К гражданам России!»]&lt;/ref&gt;.

21:00 сәғәттә Петропавловск нығытмаһынан йәҙрәҙеҙ атыу Ҡышҡы һарайҙы штурмлауға сигнал булып яңғырай. 26 октябрҙә (8 ноябрь)төнгө 2-лә ҡораллаған эшселәр, В. А. Антонов-Овсеенко етәкселегендә Ҡышҡы һарай яулап алына һәм Ваҡытлы хөкүмәт ҡулға алына.

[[Файл:Avrora1917Petrograd.jpg|thumb|250px| «Аврора» крейсеры]]

== II Бөтә Рәсәй Советтар съезы ==

25 октябрҙә (7 ноябрь) 22:40 сәғәттә Смольный институты бинаһында [[Икенсе Бөтә Рәсәй эшселәр һәм һалдаттар депутаттары Советы съезы]] асылды, большевиктар һул эсерҙары менән берлектә күпселек тауыштар өлөшөн алдылар. Уң социалистар Еңеү яулаған ихтилалға таянып, башҡарылған түңкәрелешкә ҡаршы протест йөҙөнән съезды ташлап сығалар, әммә уларҙың сығып китеүе кворумды боҙмай.

[[Файл:Anarkistimatruuseja.jpg|thumb|230px|left|Кронштадтың революцион матростары «Смерть буржуям» флагы менән]]

Еңеү яулаған ихтилалға таянып, Съезд үҙенең «Эшселәргә, һалдаттарға һәм крәҫтиәндәргә!» өндәмәһе менән властың үҙәктә һәм урындарҙа Советтарға күсеүен иғлан итте&lt;ref&gt;[http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/IIsiezd.htm Обращение II Всероссийского съезда Советов к рабочим, солдатам и крестьянам о победе революции и её ближайших задачах]&lt;/ref&gt;.

26 октябрҙең (8 ноябрь) кисендә, үҙенең икенсе ултырышында, Съезд [[Тыныслыҡ тураһында Декрет]]ты — бөтә һуғышта ҡатнашҡан илдәргә һәм халыҡтарға дөйөм демократик донъяның аннексияларһыҙ һәм контрибуцияларһыҙ килешеүе тураһында һөйләшеүҙәргә кисекмәҫтән тотонорға — тәҡдим итә, — шулай уҡ үлем язаһын юҡҡа сығарыу тураһында декрет һәм [[Ер тураһында декрет]] ҡабул ителә. Декрет буйынса алпауыттар ере конфискацияға дусар ителә, бөтә ерҙәр, ер аҫты байлыҡтары, урмандар һәм һыуҙар национализациялана, крәҫтиәндәргә 150 млн га ерҙән артыҡ бирелә.

Съезд Совет власының юғары органын — Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетын (ВЦИК) һайлай (рәйесе— [[Каменев Лев Борисович|Л. Б. Каменев]], 21 ноябрҙән — [[Свердлов Яков Михайлович|Я. М. Свердлов]]); ниһәйәт, съезд хөкүмәтте төҙөй — [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] етәкселегендәге [[РСФСР-ҙың халыҡ комиссарҙары Советы|Халыҡ комиссарҙары Советы]] (СНК). ВЦИК һәм СНК-ның ойошторолоуынан дәүләт власының юғары органдарын төҙөү башлана.

== Хөкүмәтте булдырыу ==
Советтар съезы һайлаған хөкүмәткә — Халыҡ комиссарҙары Советы — башта тик РСДРП(б) вәкилдәре инә: һул эсерҙар «ваҡытлыса һәм шартлы рәүештә»&lt;ref&gt;В. И. Ленин. ПСС. Т. 35. С. 45&lt;/ref&gt; большевиктар тәҡдимен кире ҡағалар, улар РСДРП(б) һәм ихтилалда ҡатнашмаған социалистик партиялары (меньшевиктар һәм эсерҙар) араһында күпер сифатында ҡалырға теләйҙәр, ихтилалды енәйәт авантюраһы тип атайҙар һәм протест йөҙөнән Съезды ташлап сығалар.

Беренсе совет хөкүмәтенең составы түбәндәгесә була:
* Халыҡ комиссарҙары Советы рәйесе — [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ульянов (Ленин)]]
* Эске эштәр буйынса нарком — [[Рыков Алексей Иванович|А. И. Рыков]]
* Игенселек наркомы — В. П. Милютин
* Хеҙмәт наркомы — А. Г. Шляпников
* Хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса Наркомат — комитет составында: [[Антонов-Овсеенко Владимир Александрович|В. А. Овсеенко (Антонов)]] (СНК булдырыу тураһындағы Декрет тексында — Авсеенко), Н. В. Крыленко һәм П. Е. Дыбенко
* Сауҙа һәм сәнәғәт эштәре буйынса нарком — В. П. Ногин
* Халыҡ мәғарифы наркомы — [[Луначарский Анатолий Васильевич|А. В. Луначарский]]
* Финанстар наркомы — И. И. Скворцов (Степанов)
* Сит ил эштәре буйынса нарком — [[Троцкий Лев Давидович|Л. Д. Бронштейн (Троцкий)]]
* Юстиция наркомы — Г. М. Оппоков
* Аҙыҡ-түлек эштәре буйынса нарком — И. А. Теодорович
* Почталар һәм телеграфтар наркомы — Н. П. Авилов (Глебов)
* Милләт эштәре буйынса нарком — [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Джугашвили (Сталин)]]
* Тимер юлдары эштәре буйынса вазифаһы ваҡытлыса билдәләнмәгән.

Тимер юлдары эштәре буйынса вакантлы вазифаһын һуңынан М. Т. Елизаров биләй. 12 ноябрҙә өҫтәмә рәүештә дәүләт ҡарауы наркомы итеп [[Коллонтай Александра Михайловна]] тәғәйенлнә, донъяла беренсе ҡатын-ҡыҙ-министр. 19 ноябрҙә дәүләт контроле наркомы итеп Эссен Эдуард Эдуардович тәғәйенләнә.

29 октябрҙә (11 ноябрь) тимер юлы профсоюзының Бөтә Рәсәй башҡарма комитеты (Викжель) ихтилал ҡурҡынысы аҫтында «бер төрлө социалистик хөкүмәт» төҙөүҙе талап итә; шул уҡ көндә РКП(б)| РСДРП(б)-ның Үҙәк комитеты үҙенең ултырышында Совнарком составына башҡа социалистик партияларҙың вәкилдәрен дә индереүҙе кәрәкле тип таныны (айырып әйткәндә, Ленин В. М. Черновҡа портфель Игенселек накоматы министры портфелен тапшырырға әҙер була һәм уның менән һөйләшеүҙәргә инә. Әммә уң социалистарҙың талаптары (шул иҫәптән — &quot;Октябрь түңкәрелешенең персональ ғәйепләнеүселәре булараҡ Ленинды һәм Троцкийҙы хөкүмәт составынан сығарыу&lt;ref&gt;В. И. Ленин. Сочинения. Третье стереотипное издание. Т. XXII. М., 1929. С. 578&lt;/ref&gt;, Социалистар-революционерҙар партияһы лидерҙарының береһенең рәйеслеге — [[Чернов Виктор Михайлович|В. М. Черновты]]ң йәки [[Авксентьев Николай Дмитриевич|Н. Д. Авксентьевты]]ң, Советтарҙы бер нисә сәйәси булмаған партиялар менән тулыландырыу (уларҙа һаман да уң социалистар күпселекте тәшкил иткән) большевиктар ғына түгел, хатта һул эсерҙар ҡабул итерлек булмаған тип табыла: 1917 йылдың 2(15) ноябрҙәге һөйләшеүҙәр туҡтатылып тора, ә һул эсерҙар бер аҙ ваҡыт үткәс, хөкүмәткә инәләр, шул иҫәптән, Игенселек наркоматын етәкләйәсәктәр.

Большевиктар «бер төрлө социалистик хөкүмәт» нигеҙендә [[Каменев Лев Борисович|Каменев]], [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьев]], [[Рыков Алексей Иванович|Рыков]] һәм Ногин етәселегендәге партия эсендә оппозиция булдыралар.

== Ҡаршылашыу ==

25 октябрь көнөнөң иртәһендә Керенский Петроградты американ әләмле автомобилдә ташлап сығып китә&lt;ref&gt;Икенсе версияға ярашлы, Америка илсеһе автомобилел Керенскийҙы тик оҙатып барған&lt;/ref&gt; Һәм Петроградтың эргә-тирәһенә фронттан хөкүмәткә тоғро частарҙы осратыр өсөн юллана.
1917 йылдың 25 октябрендә кисен Петроград Ҡала Думаһы ҡан ҡойошона юл ҡуймау өсөн өс делегация ебәрә — «Аврора» крейсерына, большевиктар штабы Смольныйға һәм Ҡышҡы һарайға. Әммә бөтә делегациялар һөҙөмтәһеҙ кире ҡайталар — патрулдәр уларҙы үткәрмәй. Артабан Дума ағзалары Ҡышҡы һарайға юлланалар, әммә уларрҙы шулай уҡ патрулдәр туҡтата.

25 октябрҙән 26 октябргә ҡараған төндә уң социалистар Хәрби-революцион комитетҡа айырмалы рәүештә Ватанды һәм революцияны һаҡлау комитетын булдыралар; Комитетты уң эсер А. Р. Гоц етәкләй, большевиктарға ҡаршы листовкалар тарата, чиновниктарҙың саботажына һәм Керенскийҙың Икенсе Бөтә Рәсәй съезы булдырған хөкүмәтте ҡолатырға маташыуына булышлыҡ итә,ҡораллы ихтилалға Мәскәүҙәге көрәштәрен өндәй.

П. Н. Красновты Петроград хәрби округының бөтә ғәскәрҙәренең командующийы итеп тәғәйенләп, Керенский с казаками 3-сө корпустың казактары менән октябрь аҙағында Петроградҡа походҡа сыға&lt;ref&gt;А. Ф. Керенский. Русская революция 1917. М., 2005. С. 344&lt;/ref&gt; Баш ҡаланың үҙендә 29 октябрҙә Һаҡлау комитеты юнкерҙарҙың ҡораллы ихтилалын ойоштора. Казактар матростарға элекке министр-рәйесте тапшырырға риза булалар һәм Керенский, матрос кейемен кейеп, тиҙ арала Гатчинаны ла, рәсәйҙе лә ташлап китә&lt;ref&gt;Там же. С. 362&lt;/ref&gt;.

Мәскәүҙә ваҡиғалар башҡаса бара. 25 октябрь кисендә Мәскәү эшселәр һәм һалдаттар депутаттары Советтары тарафынан ойошторолғанХәрби-революцион комитет&lt;ref&gt;Резолюция о присоединении к произошедшему в Петрограде перевороту была принята 394 голосами против 106 (см., например: Н. Н. Суханов. Записки о революции. Т. 3. С. 363&lt;/ref&gt;, төндә бөтә стратегик яҡтан мөһим объкттарҙы (арсенал, телеграф, Дәүләт банкы һ. б.) үҙ контроле аҫтына ала. Хәрби-революцион комитетынан айырмалы рәүештә Йәмғиәт хәүефһеҙлеге комитеты булдырыла (Революцияны ҡотҡарыу комитеты), ҡала думаһының рәйесе уң эсер В. В. Руднев етәкләй. Юнкерҙар һәм казактар хуплауын тапҡан Комитет Съездың ҡарарҙын танымауын белдерҙе&lt;ref&gt;Н. Н. Суханов по этому поводу пишет: «Стороны договорились считать для себя обязательными решения Всероссийского советского съезда» (Записки о революции. Т. 3. С. 364)&lt;/ref&gt;. Әммә 27 октябрҙә (9 ноябрь), получив сообщение о начале похода Керенский — Красновтың Петроградҡа походы тураһында хәбәр алғандан һуң, Мәскәү хәрби округы штабы Советҡа ультиматум ҡуя (мәҫәлән, Хәрби-революцион комитетты тарҡатыу тураһында) һәм ультиматумды кире ҡаҡҡандан һуң 28 октябргә ҡараған төндә хәрби ғәмәлдәрен башлай&lt;ref&gt;Н. Н. Суханов. Записки о революции. Т. 3. С. 367. «Это была, — пишет Суханов, — гражданская война, начатая „Комитетом спасения“, в самом широком масштабе»&lt;/ref&gt;.

1917 йылдың 27октябрендә Викжель Граждандар һуғышын туҡтатыуҙы һәм большевиктарҙан халыҡ социалистарына тиклем үҙ эсенә алған Бер төрлө социалистик хөкүмәтен төҙөүҙе талап итә. Талаптар үтәлмәгән хәлдә ғәскәрҙәрҙе Мәскәүгә йөрөтөүҙе туҡтатыу һәм транспортта дөйөм забастовка ойоштороу хәүефлеге менән ҡурҡыталар&lt;ref&gt;Большая советская энциклопедия. Гл. ред. А. М. Прохоров, 3-е изд. Т. 5. Вешин — Газли. 1971. 640 стр., илл.; 38 л. илл. и карт. 1 карта-вкл.&lt;/ref&gt;

РСДРП(б)-ның Үҙәк комитеты һөйләшеүҙәр башлай, әммә улар уңышһыҙ була.

Мәскәүҙә алыштар дауам итә, был ваҡиғалар барышында бер нисә йөҙ кеше һәләк була, уларҙан 240 кеше 10 — 17 ноябрҙә Ҡыҙыл майҙанда ике туғандар ҡәберлегендә ерләнә, шулайтып Кремль диуарындағы некрополгә бнигеҙ һалына.

Дәүләт хеҙмәткәрҙәренең күпселеге түңкәрелеште танымай һәм уға бойкот менән яуап бирә. Петроградта ғына яҡынса 50 мең дәүләт һәм коммерция структуралары хеҙмәткәрҙәре үҙҙәренең бурыстарын башҡарыуҙан баш тарта. Был «саботажды» тик 1918 йылдың яҙына ғына еңеп сығырға насип була&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.portal-slovo.ru/history/40536.php А. Вдовин. Первые преобразования советской власти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100503040431/http://www.portal-slovo.ru/history/40536.php |date=2010-05-03 }}&lt;/ref&gt;

== Совет власының сәйәси базаһының нығыныуы һәм большевиктарҙың һул эсерҙары менән коалицияһы ==
1917 йылдың 11 (24) ноябре — 25 ноябрендә (8 декабрь) Петроградта Ғәҙәттән тыш Бөтә рәсәй крәҫтиән депутаттары Советы үтә. Беренсе ултырышта хәл иткес тауыш менән яҡынса 260 делегат ҡатнаша, 18 ноябрҙә (1 декабрь) — 330 делегат (һул эсерҙар — 195, большевиктар — 37, үҙәк һәм уң эсерҙары — 65 һ. б.). Артабан делегаттарҙың һаны арта. Делегаттар Халыҡ комиссарҙары Советының сәйәсәтен хуплайҙар һәм тауыштарҙың күпселеге менән һул эсерҙарҙың ҡатнашыуына ризалығын белдерәләр. Ғәҙәттән тыш съезд Икенсе Бөтә Рәсәй крәҫтиәндәр депутаттары Съезын үткәреү тураһында ҡарарҙы ҡабул итә, ә ваҡытлыса крәҫтиән депутаттары Советының башҡарма комитеты ВЦИК менән берләштерелә. 15 (28) ноябрҙә Смольныйҙа берләштерелгән ултырыш үтә.

Икенсе Бөтә Рәсәй крәҫтиәндәр депутаттары Съезы Петроградта 1917 йылдың 26 ноябрь — 10 декабрендә (9—23 декабрь) үткән. Съезда 790 делегат, шул иҫәптән 305 үҙәк һәм уң эсерҙары, 350 һул эсерҙар, 91 большевик һ. б. ҡатнаша. Уң эсерҙар Учредителдәр йыйылышын яҡлау позицияларында торғандар һәм Халыҡтар комиссарҙары Советын «власты законһыҙ баҫып алыусылар» тип һанағандар. Съездың икенсе өлөшө Совет власын яҡлай. Совет власы яҡлыларҙың һәм уға ҡаршы булғандарҙың араһы алыҫая бара, съезд икегә бүленә һәм бер-беренә ҡаршы торған делегаттар ултырыштарҙы айырым үткәрә башлайҙар. Большевиктар һәм һул эсерҙар крәҫтиән депутаттары Советы Башҡарма комитетының 108 ағзаһын эшсе, һалдат һәм крәҫтиән депутаттары Советтарының берләштерелгән Үҙәк комитетына индереү тураһында килешеү төҙөйҙәр&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;&lt;ref&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Чрезвычайный Всероссийский съезд Советов крестьянских депутатов}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Второй Всероссийский съезд Советов крестьянских депутатов}}&lt;/ref&gt;

17 ноябрҙә һәм 13 декабрҙә һул эсерҙарҙың вәкилдәре Совнаркомға инә. А. Л. Колегаев Игенселек наркоматын етәкләй, В. А. Карелин — Рәсәй Республикаһының Милек наркоматын, П. П. Прошьян — Почталар һәм телеграфтар наркоматын, В. Е. Трутовский — урындағы үҙидаралыҡ наркоматын, И. З. Штейнберг — Юстиция наркоматы; В. А. Алгасов һәм А. И. Бриллиантов «портфелһеҙ наркомдар» статусын алдыла.

== Совет власының урындарҙа урынлаштырыуы ==

Урындағы үҙидара органдарында большевиктарҙың позициялары бик насар була: 50 губерна ҡалаларында — 7 %, 413 өйәҙ ҡалаларында — 2 % урын була. Урындағы үҙидара органдар эшсе һәм һалдат депутаттары Советтары менән көрәшкә инәләр. Әммә тик 84 эре ҡаланан 15-дә генә эш ҡораллы ҡаршылашыуға барып етә&lt;ref&gt;[http://www.istmira.com/vtoraya-mirovaya-vojna/662-podgotovka-i-provedenie-bolshevikami.html Подготовка и проведение большевиками вооружённого восстания]&lt;/ref&gt;. Шулай, [[Калуга]]ла совет власы [[Мәскәү]]ҙән һәм [[Минск]]иҙан килгән революцион отрядтары ярҙамында урынлаштырыла.
Үҙәк сәнәғәт районында ([[Иваново-Вознесенск]], Кострома, [[Тверь]], [[Ярославль]], [[Рязань]] һ.б.) эшселәр депутатарынның Советтары власты Октябрь түңкәрелешенә тиклем үк яулай һәм унан һуң тик үҙ позицияларын нығытты. Дөйөм алғанда, Үҙәк сәнәғәт районында совет власы 1917 йылдың декабрь аҙағына урынлаштырыла. Эсерҙарҙың ҙур йоғонтоһо аҫтында булған Үҙәк-Ҡара ер районында һәм Волга буйында Совет власын таныу 1918 йылдың ғинуарының аҙағына тиклем һуҙыла. Иркутскиҙа ҡаты ҡаршылыҡтан һуң Совет власы шулай уҡ 1918 йылдың декабрендә урынлаша.

1918 йылдың башында Советтар һәм ҡала думалары күп кенә ҡалаларҙа бер үк ваҡытта эш итәләр. Бынан тыш провинцияла властың коалиция органдары тарала башлай, был органдарға Советтар вәкилдәре менән бер рәттән урындағы үҙидаралыҡтың (думалар, земстволар), профсоюздар һәм кооперативтар эшмәкәрҙәре инә. Уларҙа уртаса-социалистик элементтар күпселек тәшкил итә. Бындай органдарҙың исемдәре төрлө була: [[Астрахань|Астраханд]]ә — «Халыҡ власы комитеты», Донда — «берләштерелгән демократияның» Хәрби-революцион комитеты, Алыҫ Көнсығышта — эшселәр, һалдаттар һәм крәҫтиәндәр депутаттары Советының край комитеты һәм урындағы үҙидаралыҡтары һ. б. Байкал аръяғында ауыл халҡының төп төркөмдәренең вәкилдәре (крәҫтиәндәр, казактар, бурятар) һ. б. — &quot;Халыҡ Советы&quot;на инә.

Немецтар баҫып алмаған [[Эстония]] һәм [[Латвия]] территорияларында, шулай уҡ [[Белоруссия]]ла совет власы 1917 йылдың октябрь-ноябрендә урынлаша.

Ғәмәлдәге армияла совет власын таныу барышы яйлап төньяҡтан көньяҡҡа табан бара. Көнбайыш фронтта ([[Беренсе донъя һуғышы]], [[Рәсәй]]) 25 октябрҙә үк Көнбайыш өлкәһенең Хәрби-революцион комитеты ойошторола, комитет большевиктарҙы ҡыйратырға бирмәй һәм фронт командующийын вазифаһынан бушата. Башкомандующий Николай Духонин урынына большевик Николай Крыленко тәғәйенләнә. 20 ноябрҙә ҡулға алынғандан һуң Духонинды шул уҡ көндә һалдаттар совет главковерх вагоны алдында үлтерәләр. Шул уҡ көндә Минскиҙа Көнбайыш фронты вәкилдәренең съезы яңы командующийҙы — большевик Александр Мясниковты һайлай. Көньяҡ-Көнбайыш, Румын һәм Кавказ фронттарында совет власы 1917 йылдың декабрендә — 1918 йылдың ғинуарында ғына таныла.

Совет власын бөтә казак төбәктәре лә танымай. 1917 йылдың 25 октябрендә атаман Алексей Каледин Дон ғәскәре өлкәһендә хәрби положение индерә һәм [[Ырымбур]], Кубань, [[Астрахань]], Терек казактары менән бәйләнештәр булдыра. Ул Ростовтағы Донды, [[Таганрог]], Донбасстың байтаҡ өлөшөн яулап ала. 1917 йылдың 25 декабрендә Новочеркасскиҙа большевиктар менән көрәшеү өсөн Ирекле армия булдырыла.

Ваҡытлы хөкүмәттең ҡолатылыуы тураһында хәбәр алынғандан һуң Кубань территорияһында 26 октябрҙән хәрби положение индерелә, атаман Александр Филимонов һәм ғәсҡәри хөкүмәт халыҡты совет власы менән көрәшкә саҡыра&lt;ref&gt;[http://slavakubani.ru/read.php?id=1314&amp;page=2 Кубанское краевое правительство в годы революции и Гражданской войны на Кубани в 1917—1920] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120516083155/http://slavakubani.ru/read.php?id=1314&amp;page=2 |date=2012-05-16 }}&lt;/ref&gt; Терек өлкәһендә Хәрби положениены атаман Михаил Караулов иғлан итә. Ырымбур казак ғәскәре атаманы [[Дутов Александр Ильич|Александр Дутов]] шулай уҡ 26 октябрҙә Ырымбур казак ғәскәре территорияһында большевиктарҙың власын танымау тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя.

1917 йылдың 21 октябрендә (3 ноябрь) [[Владикавказ]]да «Казак ғәскәрҙәре, Кавказ таулылары һәм далаларҙың ирекле улдарының Көньяҡ-көнсығыш Союзы» булдырыла&lt;ref&gt;[http://www.hist.ru/kazak.html «ОЗДОРОВЛЕНИЕ РОССИИ НАЧНЁТСЯ С ОКРАИН…»]&lt;/ref&gt;.

1917 йылдың 18 (31) декабрендә Халыҡ комиссарҙары Советы Финляндияның бойондороҡһоҙлоғон таный. 1918 йылдың 29 авгусында ХКС [[Польша]]ны бойондороҡһоҙ һәм үҙаллы дәүләт булараҡ булыуын таный.

1917 йылдың 7 ()20 ноябрендә Украина Халыҡ Республикаһының Үҙәк радаһы Украина Халыҡ Республикаһын иғлан итә. Шул уҡ ваҡытта Рада «Рәсәй Республикаһынан айырылырға» ниәте булмауын раҫлай, әммә 11 (24) декабрҙә Харьковта украин большевиктары Украина власын тулыһынса үҙ өҫтөнә алған Бөтә Украина Советтары съезын иғлан итәләр. Большевиктар яңы власты «Халыҡ Украин Республикаһының ысын хөкүмәте» булараҡ ҡабул итә.

Кавказ аръяғында Тифлиста 1917 йылдың 15 (28) ноябрендә Учредителдәр йыйылышына һайланған вәкилдәрҙән, урындағы билдәле партияларҙың эшмәкәрҙәренән торған «Кавказ аръяғы Комиссариаты» ойошторола.

Төркөстанда 1917 йылдың сентябрендә Ташкент Совет исполкомы түңкәрелеш ойоштора һәм Ваҡытлы хөкүмәт вәкилдәренең власын ҡолата.
Әммә төбәктең мосолман халҡы совет власын хупламай&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

Илдә милләт-ара конфликттар барлыҡҡа килә. Шулай итеп, 1917 йылдың көҙөндә Грозныйҙа Чечен атлы полкының яугирҙары (Ҡырағай дивизияһы) һәм Терек казактары араһында алыш башлана, артабан алыш Грозный чечендарыны погромына әйләнә. Яуап итеп шейх Дени Арсанов етәкселегендә Чечен милли комитетын ойоштора. Грозный ҡамаулы нығытмаға әүерелә, нефтепромыслаларҙа нефть сығарыу тулыһынса туҡтатыла.&lt;ref&gt;[http://archive.svoboda.org/programs/cicles/civilwar/civilwar.20000702.asp Передача «Радио свобода» «Гражданская война на землях Чечни»]&lt;/ref&gt; Чечендар һәм ингуштар казак станицаларына һөжүм итә башлайҙар&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2004/0147/analit01.php П. Полян. У истоков советской депортационной политики: выселения белых казаков и крупных землевладельцев (1918—1925)]&lt;/ref&gt;

== 1917 йылдың октябрь-ноябрендәге Совет власы саралары ==
26 октябрҙә (8 ноябрь) Хәрби-революцион комитеты үҙенең ҡарары менән ҡайһы бер оппозицион гәзиттәрен яба:: кадеттарҙың «Речь», уң меньшевиктарҙың «День», «Биржевые ведомости» һ. б. 27 октябрҙә (9 ноябрь) Матбуғат тураһында декрет донъя күрә&lt;ref&gt;[http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/DEKRET/press.htm Декрет о печати]&lt;/ref&gt;.

29 октябрҙә (11 ноябрь) ХРК 8-сәғәтлек эш көнө тураһында декрет ҡабул ителә&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/history/act1600-1918/5306/ Декрет Совета Народных Комиссаров о восьмичасовом рабочем дне]&lt;/ref&gt; 1917 йылдың 14 (27) ноябрендә ВЦИК «Эшселәр контроле тураһында» положениеһын раҫлай&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/history/act1600-1918/5309/ Положение о рабочем контроле]&lt;/ref&gt;.

1917 йылдың 15 ноябрендә Совет хөкүмәте Рәсәй халыҡтарының хоҡуҡтары декларацияһын баҫтырып сыға, декларация илдең бөтә халаҡтарының тиңлек һәм суверенлығын, уларҙың ирекле үҙбилдәнешенә, айырылып сығыуға һәм үҙаллы дәүләттәр төҙөүгә тиклем, хоҡуғын, милли һәм дини өҫтөнлөктәрҙе һәм сикләүҙәрҙе, милли аҙсылыҡтарҙың һәм этник төркөмдәрҙең ирекле үҫешен иғлан итте. 20|ноябрҙә ХРК «Бөтә Рәсәй һәм Көнсығыш хеҙмәтсән мосолмандарына» өндәмәһендә мәҙәниәт учреждениеларын, ғөрөф-ғәҙәттәрен һәм дини ҡараштарын ирекле һәм тейһегеҙ тип иғлан итте&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/history/act1600-1918/5310/ Ко всем трудящимся мусульманам России и Востока]&lt;/ref&gt;.

10 (23) ноябрҙә ВЦИК &quot;Сословиеларҙы һәм гражданлыҡ чиндарын юҡҡа сығарыу буйынса декрет&quot;ын баҫтырып сығара&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/history/act1600-1918/5308/ Декрет об уничтожении сословий и гражданских чинов]&lt;/ref&gt;, был декрет Рәсәй граждандарының закон алдында юридик тигеҙлеген иғлан итә.

24 ноябрҙә (7 декабрь) ХРК 1-се һанлы Суд тураһында декретты баҫтыра, декрет элекке суд учреждениеларын яңылар менән алыштырыуын күҙ уңында тота һәм революцион хоҡуҡи аңға ҡаршы килгән иҫке закондарҙы ғәмәлдән сығара.

25 ноябрҙә (8 декабрь) ХРК издал постановление «Дәүләттең ауыл хужалығы машиналар һәм ҡорамалдар менән монополиялы файҙаланыуы тураһында»&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/history/act1600-1918/5313/ Постановление Совета Народных Комиссаров «О монопольном распоряжении государства сельскохозяйственными машинами и орудиями»]&lt;/ref&gt;.

ВЦИК-тың 5 (18) декабрендәге декретына ярашлы Халыҡ хужалығы юғары советы булдырыла, советҡа которому предоставлялось право конфискация, реквизиции, секвестр хоҡуғы бирелә&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/history/act1600-1918/5314/ Декрет Всероссийского Центрального Исполнительного Комитета «О высшем совете народного хозяйства»]&lt;/ref&gt;.

1917 йылдың 7 (20) декабрендә ХРК декретына ярашлы контрреволюция, спекуляция һәм вазифа буйынса енәйәттәр менән көрәшеү өсөн Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш комиссияһы (ВЧК) булдырыла.

1917 йылдың 14 (27) декабрендә ВЦИК «Банктарҙы национализациялау тураһында» декретын баҫып сығара.&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/history/act1600-1918/5315/ Декрет Всероссийского Центрального Исполнительного Комитета «О национализации банков»]&lt;/ref&gt; Шул уҡ көндә ВЦИК «Банктарҙағы ҡорос йәшниктарҙы ревизиялау тураһында» декретын ҡабул итә, декретҡа ярашлы шәхси кешеләрҙең банк сейфтарында һаҡланған тәңкәләрҙә һәм киҫәктәрҙәге алтын конфискацияға һәм бөтә дәүләт алдын фондына тапшырылыуға тейешле була&lt;ref&gt;[http://www.rusnauka.com/29_DWS_2009/Pravo/53809.doc.htm Артеменко Н. Н. Право собственности в первые годы советской власти]&lt;/ref&gt;.

16 (29) декабрҙә ХРК «Бөтә хәрбиҙәрҙең хоҡуҡтарын тигеҙләүе тураһында» декретын баҫып сығара, был декретҡа ярашлы армиялағы бөтә чиндар һәм дәрәжәләр бөтөрөлә һәм артабан граждандар революцион армия һалдатының почетлы исемен йөрөтеүе тураһында иғлан ителә&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/history/act1600-1918/5316/ Декрет Совета Народных Комиссаров «Об уравнении в правах всех военнослужащих»]&lt;/ref&gt;.

== Байрам ==

[[Файл:40th anniversary of the October Revolution. First Day postmark, 1.jpg|thumb|left|340px| '''40 лет Великого Октября''' почта блогында [[Мәскәү]]. [[1957]]]][[Файл:40th anniversary of the October Revolution. First Day postmark, 2.jpg|thumb|right|340px|  '''40 лет Великого Октября''' почта блогында [[Петроград]] һәм крейсер Аврора крейсеры. [[1957]]]]
{{Clear}}

Революция көнө баштан уҡ тиерлек яңы совет дәүләтенең байрамына әүерелә. РСФСР-ҙың КЗОТ-ына 1918 йылда ул дәүләт байрамдары араһына «Пролетар Революцияһы көнө» булараҡ индерелә. [[СССР]] ойошторолғандан һуң һәм [[1922 йыл]]да СССР-ҙың КЗОТ-ы ҡабул ителгәндән һуң ул шулай уҡ рәсми рәүештә совет байрамы статусын һаҡлап ҡала.

[[Cталин]] ваҡытында Октябрь революцияһы көндәренең байрам итеү традицияһы булдырыла: хәрби парадтар һәм демонстрациялар үткәрелә, Мавзолей трибунаһынан юлбашсылар сығыш яһай.

Традиция Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ла боҙолмай. 1941 йылдың 7 ноябрендә, Мәскәүгә фашистар һөжүм иткәндә, Ҡыҙыл майҙанда хәрби парад үткәрелә, парадтан һуң һалдаттар фронтҡа китәләр. Был парад армияның һәм бөтә илдең мораль рухын күтәреү өсөн бик әһәмиәтле була.

[[СССР]] тарҡатылғандан һуң 7 ноябрь көнө байрам булыуынан туҡтатылды, әммә «Рәсәйҙең хәрби даны көндәре (еңеү көндәре)» законына төҙәтеүҙәр индергәндән һуң иҫтәлекле көн булып ҡалды.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://www.rulife.ru/mode/article/362/ Страшное в революции. Матросы и правосознание] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006013205/http://rulife.ru/mode/article/362/ |date=2017-10-06 }} // ''[[Бонч-Бруевич, Владимир Дмитриевич|Бонч-Бруевич В. Д.]]'' На боевых постах Февральской и Октябрьской революций. — М.: [[Федерация (издательство)|Издательство «Федерация»]], 1930.
* ''[[Булдаков, Владимир Прохорович|Булдаков В. П.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1538.html «Путь к Октябрю»] // Октябрь 1917: Величайшее событие века или социальная катастрофа? / Под ред. [[Волобуев, Павел Васильевич|П. В. Волобуева]] — М.: [[Политиздат]], 1991.
* ''[[Бутенко, Анатолий Павлович|Бутенко А. П.]]'' [http://ecsocman.hse.ru/data/751/870/1231/002.BUTENKO.pdf Правда и ложь о революциях 1917 года] // [[Социологические исследования]]. — 1997. — № 2. — С. 30—47.
* [http://scepsis.ru/library/id_1168.html Троцкий в Октябрьской революции] // ''[[Дойчер, Исаак|Дойчер И.]]'' Троцкий. Вооруженный пророк. 1879—1921 гг / Пер. с англ. Т. М. Шуликовой. — М.: ЗАО [[Центрполиграф]], 2006. С. 259—330.
* ''[[Иоффе, Генрих Зиновьевич|Иоффе Г. З.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1503.html «Почему Февраль? Почему Октябрь?»] // Октябрь 1917: Величайшее событие века или социальная катастрофа? / Под ред. П. В. Волобуева — М.: [[Политиздат]], 1991.
* [http://militera.lib.ru/h/hcw/index.html История гражданской войны в СССР. Т. I. Подготовка великой пролетарской революции. (От начала войны до начала октября 1917 г.)] Под редакцией: М. Горького, В. Молотова, Б. Ворошилова, С. Кирова, А. Жданова, А. Бубнова, Я. Гамарника, И. Сталина. Составители тома: А. Л. Бирман, В. А. Быстрянский, М. Горький, С. М. Диманштейн, Л. Г. Долецкий, Л. Н. Крицман, Н. В. Крыленко, М. И. Кубанин, Д. З. Мануильский, И. И. Минц, В. П. Милютин, О. А, Пятницкий, Ф. Ф. Раскольников, А. И. Стецкий, Б. М. Таль, М. П. Толстуха, А. Ж. Угаров, Р. Н. Эйдеман. — М.: [[ОГИЗ]], 1936
* {{статья|ссылка = http://scepsis.ru/library/id_184.html|автор = [[Лифшиц, Михаил Александрович|Лифшиц М. А.]]|заглавие = Нравственное значение Октябрьской революции|издание = Собр. соч. в трёх томах|том = 3|место = М.|издательство = Изобразительное искусство|год = 1988|страницы = 230}}
* ''[[Логинов, Владлен Терентьевич|Логинов В. Т.]]'' [http://lgz.ru/article/N30--6130---25-07-2007--/V-shagе-ot-propasti1000/ В шаге от пропасти] // [[Литературная газета]]. № 30 (6130). 25.07.2007.
* ''Макаренко П. В.'' [http://www.august-1914.ru/makarenko.html Германский фактор в Октябрьской революции 1917 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100513072251/http://www.august-1914.ru/makarenko.html |date=2010-05-13 }} // [[Вопросы истории]]. 2008. № 5. С.30-45.
* [http://scepsis.ru/library/id_1498.html Октябрьская революция: главное событие XX века или трагическая ошибка?] // Октябрь 1917: Величайшее событие века или социальная катастрофа? Под ред. [[Волобуев, Павел Васильевич|П. В. Волобуева]]. — М.: [[Политиздат]], 1991. — с. 65—85
* {{книга|автор =|заглавие = О причинах русской революции|ссылка = http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=234&amp;Itemid=1|издание = |ответственный = |место = М.|издательство = Издательство ЛКИ|год = 2010|том = |страницы = |страниц = 432|isbn = 978-5-382-01011-3}}
* ''[[Островский, Александр Владимирович (историк)|Островский А. В.]]'' «Октябрьская революция: случайность? Исторический зигзаг? Или закономерность?» // Из глубины времён. Вып. 2 СПб., 1993 С. 129—187.
* ''[[Рабинович, Александр Евгеньевич|Рабинович А. Е.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1499.html «Большевики приходят к власти: Революция 1917 года в Петрограде»]. / Пер. с англ.; Общ. ред. и послесл. [[Иоффе, Генрих Зиновьевич|Г. З. Иоффе]]. — М.: [[Прогресс (издательство)|Прогресс]], 1989. — 416 с.
* Революция 1917-го в России. Как серия заговоров. — М.: [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]], 2017. — ISBN 978-5-906880-08-6.
* ''[[Рид, Джон|Рид Дж.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1539.html «Десять дней, которые потрясли мир»]; [http://www.sovmusic.ru/jpg/10_dnej/10_dnej_Prilozhenija.htm Приложения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820214448/http://www.sovmusic.ru/jpg/10_dnej/10_dnej_Prilozhenija.htm |date=2009-08-20 }}
* ''[[Сегень, Александр Юрьевич|Сегень А. Ю.]]'' Господа и товарищи. Роман. М.: Вече, 2008.
* [http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m4/1/art.aspx?art_id=102 Социал-демократия осенью 1917 года] // Донской временник / Донская государственная публичная библиотека. Ростов-на-Дону, 1993—2014
* {{книга|ссылка = http://www.zhurnal.ru/magister/library/trotsky/trotl445.htm|заглавие = Октябрьская революция|автор = [[Троцкий, Лев Давидович|Троцкий Л. Д.]]|год =[[1918]]}} (брошюра)
* ''Троцкий Л. Д.'' [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl008.htm . История русской революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604181131/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl008.htm |date=2011-06-04 }}
* ''[[Нефёдов, Сергей Александрович (историк)|Нефёдов С. А.]]'' [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=234&amp;Itemid=1 О причинах Русской революции]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.scepsis.ru/library/id_1528.html «Мировая революция» ] // ''[[Эрик Хобсбаум|Хобсбаум Э.]]'' Эпоха крайностей: Короткий двадцатый век (1914—1991). — М.: [[Независимая газета|Издательство «Независимая газета»]], 2004. — 632 с. (с. 66-96)

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* ''[[Разлацкий, Алексей Борисович|Разлацкий А. Б.]]'' [http://www.proletarism.proletarism.ru/zam.shtml Заметки на полях истории]
* ''[[Саркисянц, Мануэль|Саркисянц М.]]'' [http://vif2ne.ru/nvz/forum/0/co/217801.htm Россия и мессианизм]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (выдержки из [http://ivanstor.livejournal.com/10280.html книги])
* [[Сапунов, Борис Викторович|Сапунов Б. В.]] [http://sir35.ru/Sapunov/Ts.htm «Правда о штурме Зимнего в октябрьскую ночь 1917 г.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080628142538/http://sir35.ru/Sapunov/Ts.htm |date=2008-06-28 }}
* ''[[Чиняков, Максим Константинович|Чиняков М. К.]]'' [http://vodka.com.ua/articles/history/1125.htm Пьянство и революция]
* ''[[Чураков, Дмитрий Олегович|Чураков Д. О.]]'' [http://www.alternativy.ru/ru/alternativy/2004_02/pravye_socialisty_i_belyj_terror_izhevsk_1918_god Правые социалисты и белый террор: Ижевск, 1918 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071101084635/http://www.alternativy.ru/ru/alternativy/2004_02/pravye_socialisty_i_belyj_terror_izhevsk_1918_god |date=2007-11-01 }} // «Альтернативы». 2002. № 4
* [http://istmat.info/node/48822 Декреты Советской власти. Тома 1,2,4,5,6,11,12,15] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171102043544/http://istmat.info/node/48822 |date=2017-11-02 }}
* [http://www.ototsky.mgn.ru/it/presentations/October1917.htm Октябрьская революция как недоносок коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121028145129/http://www.ototsky.mgn.ru/it/presentations/October1917.htm |date=2012-10-28 }}
* [http://sovietera.net/revolution/ Великая Октябрьская социалистическая революция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140126110033/http://sovietera.net/revolution/ |date=2014-01-26 }}
* [http://www.rusrevolution.info/ Революция и Гражданская война в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090401044232/http://www.rusrevolution.info/ |date=2009-04-01 }}
* [http://www.c-cafe.ru/days/bio/7/044.php Биография Троцкого]
* [http://www.rusrevolution.info/ Сайт «Революция и Гражданская война»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090401044232/http://www.rusrevolution.info/ |date=2009-04-01 }}
* [http://hrist-commun.narod.ru/kom-rel.html Отношение Ленина и большевиков к коммунистическим формам религии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171103125615/http://hrist-commun.narod.ru/kom-rel.html |date=2017-11-03 }}
* [http://revolt1917.narod.ru/ Карты]
* [http://leftcom.wordpress.com/2011/09/20/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%BE%D0%BA%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F-1917/ Пролетарская революция Октября 1917-го — результат сознательных и массовых действий трудящихся]

[[Категория:1917 йыл Рәсәйҙә]]
[[Категория:Октябрь революцияһы 1917]]</text>
      <sha1>cbvy0yg8rxay7ddjjbzjdoe28s4gbb8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яңы Себер утрауҙары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128779</id>
    <revision>
      <id>1303348</id>
      <parentid>1059987</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T07:34:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>22303</id>
      </contributor>
      <comment>−[[Категория:Утрауҙар]]; −[[Категория:Океандар буйынса утрауҙар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1303348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18213" sha1="j6v3iwcvp5ee96tgsry0qirjkd0hcnz" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яңы  Себер утрауҙары''' ({{lang-sah|Саҥа Сибиир арыылара}}) — [[Рәсәй]] [[архипелаг]]ы. [[Төньяҡ Боҙло океан]]да [[Лаптевтар диңгеҙе]] менән [[Көнсығыш Себер диңгеҙе]] араһында ята.  Административ яҡтан [[Саха Республикаһы]] Булун улусына ҡарай. Майҙаны 38,4 мең км²&lt;ref&gt;''Географический атлас России. ПКО «Картография»''. — {{М.}}, 1998.&lt;/ref&gt;. Яңы  Себер утрауҙары «Усть-Ленск» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығына инә.

Архипелаг өс төркөмдән тора: Ляховск утрауҙары, Анжи утрауы һәм Де-Лонг утрауҙары.

== Асыу тарихы ==
[[Файл:New_Siberian_Islands_ca.1820-th_map.JPG|мини|350x350пкс|Филипп Вандермаелен. «Рәсәй картаһында Азия өлөшө № 4». Амстердам, 1820 йыл тирәһе. Литография, акварелдәр. Бунге ере әле асылмаған булған. Шуға Фаддеевский һәм Котельный утрауҙары айырым һүрәтләнә.]]
1646 йылда М. В. Стадухин яҡут воеводаһы Василий Пушкинға ҙур бер утрау асыуҙары тураһында хәбәр ебәрә. Казактар башта [[Индигирка]] һәм [[Колыма]] йылғаларының тамағына ҡаршы урынлашҡан был утрауҙы һәм Новосибирск архипелагын өлөшө тип һанайым һәм был Яңы Ер архипелагының бер өлөшө тип уйлай.

Утрау тураһында дөрөҫ мәғлүмәтте беренсе башлап [[XVIII быуат]]та казак Яков Пермяков хәбәр итә. Ул [[Лена]] йылғаһы тамағынан Колымаға килә. [[1712 йыл]]да ул Меркурий Вагин етәкселегендәге казак отряды составында Ҙур Ляховский утрауына килеп төшә. Унан һуң Яков Пермяков һәм Вагин Меркурий санала Святой Нос (Изге Танау) ҡаршыһында диңгеҙҙә ятҡан утрауға китә. Был Яңы Себер архипелагының иң көньяҡ утрауы — Беренсе Ляховский була. Унда Беренсе Ляховскийҙан төньяҡтараҡ тағын бер утрау барлығын күрәләр. Утрауҙа болан, бүре, аҡ төлкө барлығын аңғаралар. Был турала беренсе походта ҡатнашҡан Алексей Дементьев һөйләп ҡалдыра.

XVIII быуаттың Себер буйынса тарихсыһы Г. Спасскийҙың мәғлүмәттәрендә был утрауҙарҙа Иван Бахов һәм Никита Шалауров мамонт һөйәктәре ятҡылыҡтарын табыуы тураһында әйтелә.

1761 йылдың йәйендә Никита Шалауров Яна йылғаһынан Колымаға йөҙөп килә. Святой Ностан төньяҡҡа ҡарай, 72° 33 -се киңлек һәм 148° оҙонлоҡта ҙур ер күрә. Был мәғлүмәт «Вера, Надежда, Любовь» экпедиция судноһының судовой журналында яҙып ҡуйылған. картаһы. Шалауров. Тимәк, Шалауров беренсе булып Ляховский утрауҙарын асыусы булған, көньяҡ иң тәүге карталарҙы улар һыҙаттар һалынды, Адмиралтейство -коллегия һәм Сенатҡа беренсе булып катра һыҙмаларын тапшырған.

Был асыҡ дәлил булып ҡарамаҫтан, рәсми рәүештә утрауҙары 1770 йылда сауҙагәр Иван Ляхов тапҡан тип ҡабул ителгән.

Ул Төньяҡ боҙло океандың яр буйында ҡырағай боландар көтөүен күрә. Боҙҙар буйлап уларға эйәреп барып, билдәһеҙ утрауға барып сыға. Ә унан 20 саҡрымдай ары икенсе утрау күренә һәм боландар артабан шунда китеүен дауам итә. Был яңы ерҙә Ляхов бик күп мамонт тештәрен һәм аө төлкөләрҙе күрә.

Үҙ асыштары тураһында [[Санкт-Петербург]]ҡа хәбәр итеп, утрауҙарҙа үҙе генә кәсеп итергә (монополия) рөхсәт һорай. Екатерина II-нең указы менән уға был хоҡуҡ бирелә. Өҫтәүенә,императорица утрауҙарға Ляховский исемен бирергә тип бойора.

1773 йылдаИван Ляхов яңынан архипелагҡа килә. Болан эҙҙәре буйынса өсөнсө утрауҙы — Котельныйҙы(Ҡаҙанлыҡ) барып таба . Унда элек булып киткән ергиҙәрҙәрең эҙҙәрен таба: йәшел баҡырҙан эшләнгән ҡаҙан, ниндәйҙер ағастан карап һәм утын ҡалдыҡтары була.

Ляхов архипелагта аҡ төлкөгә һунар ойоштора. Мамонт һөйәктәре менән һатыу итә башлай. Кесе һәм Оло ҡышлаҡ урындары булдыра.

1775 1777, 1778 йылдарҙа кәсеп ойоштороуға бәйле, утрауҙағы мөлкәткә дәүләт теркәүе үткәрелә.

1800 йылда Яков Санников, сауҙагәрҙәр династияһы Сыроватскийҙар ҡушыуы буйынса әҙ билдәле утрауға килә. Ул таулы бәләкәй утрауҙы 1697 йылда бояр улы Максим Мухоплев Мухоплев асҡан һәм Столбовой тип исем биргән була. Санников ваҡытында унда иҫтәлекле билдә:[[Лена]] йылғаһы тамағынан [[Индигирка]] һәм Колымаға йөҙгәндә һуғылыусы диңгеҙселәр ҡуйған урыҫ тәреһе тора

Яков 1805 йылда Яков Санников Фаддеевский , ә киләһе йылына — Яңы Себер утрауҙарын аса . Баш ҡалала был хаҡта белгәс, был районда, бәлки, Төньяҡ Америка яғына һуҙылған оло ер ҙә барҙыр тип фараз итәләр.

Һөҙөмтәлә хөкүмәт ҡарары менән был райондарға экспедицияға ебәреү тураһында ҡарар ҡабул ителә.

Шндай тәүге экспедицияны белеме буйынса зоолог Матвей Геденштроме етәкләй. Ул [[Тубыл (ҡала)|Тобольск]]&lt;nowiki/&gt;ийҙа коллеж регистраторы булып хеҙмәт иткән була. 1808—1810 йылдарҙа экспедиция Яков Санников ярҙамында архипелагҡа теркәү үткәрә.

1811 йылда Яков Санников утрауҙа төньяҡ-көнсығыш Азия үҙләштерелә башлағас нигеҙләгән урыҫ сәнәғәтсеһенән ҡалған туҡталыш урынын таба. XVII быуатта уҡ урыҫтар Яңы Себер утрауҙарында булыуы тураһында Котельный утрауындағы тәреле ҡәбер шаһитлыҡ биреп тора. Унда рус телендә яҙыу ҙа беркетелгән була. Артабан Геденштромдың архипелагтағы эштәрен геодезист П.Пшеницын дауам итә.

1820 йылда флот лейтенанты Петр Федорович етәкселегендәге экспедиция яр буйҙары буйлап маршрут иҫәпләүҙәре үткәреп үткәрә һәм утрауҙарың аныҡ карталарын төҙөй. Шулай уҡ,Санников Яков күргән утрауҙы табырға тырышып ҡарай.

1879—1880 йылдарҙа архипелагҡа «Жаннетта» шхунаһында Делонг Джордж етәкселегендәге америка поляр экспедицияһы килә. Улар Жаннетта һәм Генриетта утрауҙарын аса.

1886 йылда Эдуард Толль Ляховский утрауҙарын өйрәнә. Артабан, доктор Бунге менән берлектә , Котельный утрау урап, Санников асҡан ерҙәрен күҙем тип раҫлай. 1898 йылда Толль, Император Фәндәр Академияһы һәм батша хөкүмәте булышлығында Санников Ерен эҙләргә экспедиция эҙерләргә тәҡдим керетә. 1900 йылдың 8 июнендә Санкт-Петербургтан махсус йыһазландырылған &quot;Заря&quot;шхунаһы юлға сыға.

Ляховский экспедицияһы юлына боҙ һәм бащҡа ҡаршылыҡтар осрамай ғына Котельный утрауының төньяҡ осона тиклем етә.Толль Беннет утрауына барырға ҡарар ҡабул итә. Әммә ҡуйы томанға, боҙҙарға осрау сәбәпле кире борола.

Котельный утрауының Нерпичий иренендә ҡышлайҙар. Унда метеорологик күҙәтеүҙәр үткәрәләр.

1901 йылдың 23 майында Эдуард Толль дүрт кеше эттәр егеп, байдаркалар алып, Беннет утрау яғына юлға сыға һәм хәбәрһеҙ юғала.

Яңы Себер утрауҙарын һәм Де-Лонг архипелагын тикшеренеүҙе Төньяҡ Боҙло океандың Гидрография экспедицияһы дауам итә.

1912 йылда боҙватҡыс пароходтар: «Таймыр» һәм «Вайгач» Ляховский утрауҙарға килә. Бында күп кенә урындарҙы тикшереп, теркәп сығалар.

Төньяҡ Ерҙе асҡандан һуң, 1913 йылда Көнсығышҡа ҡарай ҡайтырға сығалар. Юлда Яңы Себер утрауҙарының төньяҡ яғынан үтеп, яңы утрауға тап булалар. Утрауға Вилькицкий исеме биреләләр.

1914 йылда : Врангель утрауынан көнбайышҡа ҡарай юл алып, «Вайгач» тағы ла бер картала билдәләнмәгән, лейтенант Жохов исемен йөрөткән утрауға килеп сыға.

== Геологияһы, географияһы, климаты ==
[[Файл:New_Siberian_Islands.jpg|мини|320x320пкс|Яңы Себер утрауҙары. Июнь, 2002]]
Архипелагта күп йыллыҡ туң тоҡомдар һәм ер аҫты боҙҙары өҫтөнлөк итә. Дүртенсел осорҙың кәүшәк ултырмалары һәм ҡеүәтле ҡаҙылма боҙ ултырмалары аҫтында ерле тау тоҡомдары ята: [[эзбизташ]], гранит һәм гранодиорит ҡатышмалары булған һәүерташ (интрузия).

Яр буйының ҡомло-балсыҡлы грунты ашалып, аҫтындағы ҡаҙылма боҙҙары ирегәндә, араһынан үҫемлек һәм хайуандарҙың ҡалдыҡтары ([[Мамонттар|мамонт]], мөгөҙморондар, аттар ҡырағай һәм башҡалар) килеп сыға. Улар бында ҡасандыр бынан меңәр-меңәр йылдар элек йомшаҡ климат булғанлығы тураһында шаһитнәмәләр булып тора.

Иң бейек урын — 426. метр (Беннет утрауы). Утрауҙарҙа арктик климат. Ҡыш тотороҡло, ноябрҙән апрелгәсә имшеү көндәр булмай. Ҡар ҡатламы 9 ай ята.

Ғинуарҙа −28&amp;nbsp;°C-ҙән тиклем −31 ° тиклем температура өҫтөнлөк итә. Июлдә, ғәҙәттә, яр буйында температура 3&amp;nbsp;°C -ҡа тиклем була. Үҙәк өлөшөндә бер нисә градусҡа йылыраҡ. Бында ҡырау йылы дауамында була торған хәл. Әммә диңгеҙ эргәһе булғанға, температураның киҫкен тирбәлештәре булмай. Йыллыҡ яуым-төшөм күләме ҙур түгел (77 мм). Иң күп яуым-төшөм августа була (18 мм). Иң ҙур йылға — Балыктах.

Утрауҙарҙың ландшафы — арктик тундра, һаҙлыҡтар һәм күлдәр.

Сәғәт бүлкәте — MSK+6{{MSK+6}}UTC+9{{MSK+6}}.

== Флора һәм фауна ==
Утрауҙарҙа арктик тундра үҫемлектәре үҫә (мүктәр, лишайниктар). Сәскәлеләрҙән: поляр мәк, лютик, крупка, камнеломка, ложечный үлән). Даими йәшәй торған хайуандар: төньяҡ боланы, [[аҡ төлкө]], тоҡор сысҡан (лемминг), аҡ айыу. Ҡоштарҙан даими йәшәй торғандары — [[Ҡуян ябалағы|поляр өкө]], [[аҡ ағуна]]. Йәйге осорҙа һыу ятҡылыҡтарында өйрәк, ҡаҙ, көйөлдө күпләп йыйыла. Яр буйҙарында [[Сарлаҡтар|аҡсарлаҡ]], [[Гагаралар|гагара]], полюс чистигы, кайралар (поляр диңгеҙ ҡошо) тереклек итә .
Элек архипелагта аҡ төлкөгә һунар иткәндәр.

Котельный утрауында 1933 йылдан поляр станция эшләп килә.

== Даими хәрби база ==
2012 йылдан Яңы Себер утрауҙарында (Котельный утрауы) Рәсәй ҡораллы көстәренең хәрби уйындары үткәрелә. 2013 йылда утрауға хәрби техника һәм мөлкәт килтерелә. 2014 йылдың сентябрендә Арктикала даими хәрби база .ойошторолоуы тураһында иғлан ителә&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2014/09/06/arcticadvanceteam/ Lenta.ru: Россия: Политика: Россия приступила к созданию постоянной военной базы в Арктике]&lt;/ref&gt;.

== Ҡышлауҙар ==
Совет осорона тиклем һәм совет осоронда ваҡытлыса тораҡ биләмәләре:
* Ҡаҙанлыҡ утрауы — ''Амбардах, ''Ҡарга Бхак'', ''«Бунге» ''поляр станцияһы , '' «Ана (Анжи)» туҡталышы,'' (әлеге ваҡытта &quot;Санников&quot;поляр станцияһы бар)''
* . Яңы Себер утрауы — ''Бирули, Большое Зимовье (Ҙур Ҡышлаҡ)'';
* Оло Ляховский утрауы— ''Малое Зимовье (Кесе ҡышлаҡ)'';
* Кесе Ляховский ктрауы — ''Федоровка (Михайлов)''.

== Архипелагтағы утрауҙар ==
* Бастын-Тас ҡаяһы
* Бельковский
* Беннетт утрауы
* Большой Ляховский
* Вилькицкий утрауы
* Генриетта утрауы
* Жаннетта утрауы
* Железняков утрауы
* Жохов утрауы
* Затопляемый&lt;ref&gt;к юго-западу от о. Столбовой (см. [http://download.maps.vlasenko.net/smtm1000/s-53_54.jpg карту S-53_54] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504201238/http://download.maps.vlasenko.net/smtm1000/s-53_54.jpg |date=2013-05-04 }})&lt;/ref&gt;
* Котельный
* Малый Ляховский
* Матар
* Наносный
* Неизвестные
* Новая Сибирь
* Посадный
* Скрытый
* Столбовой
* остров Стрижёва
* Тас-Ары
* Усук-Карга
* Хоптолох
* Хопто-Терер
* Яя

== Иҫкәрмә ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Михаил ИвановичБелов'' По следам полярных экспедиций. — Л.: Гидрометеоиздат, 1977. — 144 с.: ил.
* ''Новосибирские острова'': Сб. ст. — Л., 1963.
* ''Советская Арктика:'' Сб. — М., 1970.

== Һылтанмалар ==
* [http://maps53.narod.ru/ Топографические карты]

[[Категория:Төньяҡ Боҙло океан утрауҙары]]
[[Категория:Рәсәй утрауҙары]]
[[Категория:Азия утрауҙары]]</text>
      <sha1>j6v3iwcvp5ee96tgsry0qirjkd0hcnz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рамбинас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133699</id>
    <revision>
      <id>1303342</id>
      <parentid>793608</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T03:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2700" sha1="ledf2kbn9d2yv4habudgvn9qv7kd9f8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Рамбинас''' ({{Lang-lt|Rambynas}}) — Неман (Nemunas) йылғаһының уң ярында Рагнета ҡәлғәһе (Рагнит — Ragainė, [[1946 йыл]]дан һуң. — Неман) янында бейек булмаған тау (бейеклеге 46 м).

Риүәйәт буйынса, тау түбәһендә [[Прустар|литва, прустар]] һәм ятвягтарҙың юғары аллаһы Перкунға (Пяркунас) ҡобан килтерә торған таш ята. Риүәйәттәр менән күмелгән мәжүси культ ташына сәйер тамғалар уйып яҙылған, һәйләүҙәре буйынса был таш дауалау көсөнә эйә. Элек-электән яҫы таш өҫтөндә байырға теләүселәр, баҫыуында мул уңыш алырға теләүселәр, никахҡа инеүселәр мул саҙаҡаларын ҡалдырған. Барлыҡ [[Литва]]ның торошо ошо таш менән бәйле тип һанала. 1812 йылда немец колонистары ташты шартлата. 1835 һәм 1878 йылда йылға тау итәген йыуыу сәбәпле тау ишелеп төшә. Ҡот осҡос тауышҡа Рагнитала йәшәүселәр төндә уяна һәм тораҡтарын сығып ҡасалар. Тауҙың бер өлөшө йылғала ағып китә.


[[1992 йыл]]дан шул уҡ исемдәге төбәк паркы биләмәһенә ҡарай.

Тауҙың атамы аҙыҡ-түлек исемдәрендә («Рамбинас» сыры), предприятие һәм ресторан исемдәрендә ҡулланыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.neman-online.info/ragnit/default.php Рагнит тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080808142957/http://www.neman-online.info/ragnit/default.php |date=2008-08-08 }} {{ref-ru}}
* [http://ragneta.narod.ru/history1.html Рагнит (Рагнет) ҡәлғәһе тураһында тарихи очерктар] {{ref-ru}}
* {{SgKP|IX|734|Rombinus}}
* {{SgKP|IX|734|Rombinus}}(пол.) {{SgKP|IX|734|Rombinus}} Поляк Батшалығы география һүҙлектәре{{SgKP|IX|734|Rombinus}}
{{lithuania-geo-stub}}

[[Категория:Бейеклеге 1000 метрға тиклем тау түбәләре]]
[[Категория:Алфавит буйынса тау һырттары]]
[[Категория:Литва тарихы]]</text>
      <sha1>ledf2kbn9d2yv4habudgvn9qv7kd9f8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прокудин-Горский Сергей Михайлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138436</id>
    <revision>
      <id>1303341</id>
      <parentid>1205862</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T02:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13212" sha1="7wifgl5w1fnrpmz8rbph7j1cj2b4s7d" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Прокудин-Горский Сергей Михайлович''' ([[30 август|18 (30) август]] [[1863 йыл]], Фуникова Гора,Покровский өйәҙе, Владимир губернаһы, [[Рәсәй империяһы]] — [[27 сентябрь]] [[1944 йыл]], [[Париж]], [[Франция]]) — Рәсәй империяһы фотографы, химик, Дмитрий Иванович Менделеевтың уҡыусыһы, уйлап табыусы, нәшриәтсе, педагог йәмәғәт эшмәкәре, Император Рус географик йәмғиәте ағзаһы, Император Рус техник һәм Рус фотография йәмғиәттәре ағзаһы. [[Фотография]] һәм кинематография үҫешенә тос өлөш индергән шәхес. Рәсәйҙә төҫлө фотография пионеры,  «Рәсәй империяһының күренекле урындары коллекцияһы»н ойоштороусы.

== Биографияһы ==
 
Дворян Прокудин-Горскийҙар нәҫеленән.

Сергей Михайлович Проку́дин-Го́рский 1863 йылдың 18(30) авгусында тыуған. Тыуған ере — Фуникова Гора, Покровский өйәҙе, Владимир губернаһы&lt;ref name=&quot;Гаранина&quot;&gt;{{книга | автор = {{nobr|Гаранина С. П.}} | заглавие = Российская империя Прокудина-Горского. 1905—1916 | издательство = «Красивая страна» | год = 2006 | страницы = 6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://maps.yandex.ru/?text=Россия,_Владимирская_область,_село_Фуникова_Гора&amp;sll=39.163869,56.158807 Фуникова Гора на карте]&lt;/ref&gt;.

Өс йыл (1886-ға тиклем) Александров лицейында уҡый, әммә тулы курсты тамамламай.

1886 йылдың октябренән 1888 йылдың ноябренә тиклем [[Санкт-Петербург]] университетының физика-математика факультетында уҡый.

1888 йылдың сентябренән 1890 йылдың майына тиклем Император Хәрби-медицина академияһында курстар үтә, әммә тамамламай.

Император Нәфис сәнғәт Академиияһында уҡый.

1897 йылда Прокудин-Горский үҙенең [[фотография]] өлкәһендәге эҙләнеүҙәре тураһында Император Рус Техник йәмғиәтенең (ИРТО) Бишенсе бүлегендә сығыштар яһай башлай һәм тиҙҙән ағза итеп ҡабул ителә, ҙур абруй яулай. Уға ИРТО ҡаршыһында курстар үткәреү йөкмәтелә. 1898 йылда Прокудин-Горский фотографияның техник аспекттары буйынса тәүге китаптарын нәшер итә. 1900 йылда Рус Техник йәмғиәте Прокудин-Горский фотографияларын Бөтә донъя Париж күргәҙмәһендә күрһәтә.

1904 йылдан Прокудин-Горский [[Рәсәй]] төбәктәренән төҫлө фотолар эшләй башлай ([[Дағстан]] күренештәре).

1905 йылдың апрель — сентябрендә Прокудин-Горский Рәсәй империяһы буйлап сәйәхәт итеп, [[Кавказ]], [[Ҡырым]] һәм [[Украина]] күренештәренән 400 төҫлө фотография төшөрә.

Прокудин-Горский 1909 йылдың майында император Николай Икенселә аудиенцияла була, шунда уға император Рәсәй империяһы күренештәрен төшөрөргә ҡуша. Бының өсөн фотографҡа махсус ҡорамалландырылған тимер юл вагоны бирелә. Һыу юлдары өсөн ҙур булмаған пароход, [[Чусыу]] йылғаһында — моторлы кәмә бирелә. Төбәктәрҙәге чиновниктарға уға һәр яҡлап ярҙам итергә ҡушыла. Бар сығымдар иһә фотографтың үҙ кеҫәһенән була.

1910 йылдың мартында фотограф [[Урал]] сәнәғәте тураһында фотографиялар төшөрә башлай.1912 йылға тиклем Урал буйлап ижади сәйәхәт итә.

== Фотографияларында — башҡорттар ==
Башҡортостан, башҡорт халҡы өсөн уның бигерәк тә башҡорт төбәктәре, көнкүреше, кешеләре тураһындағы фотографиялары ҙур тарихи әһәмиәткә эйә.
Мәҫәлән, «Яхъя ауылы» тигән цикл&lt;ref&gt;[http://ps-spb2008.narod.ru/ur_ekhia.htm БАШКИРСКАЯ ДЕРЕВНЯ ЭХЬЯ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://bashkizi.bashkortostan102.ru/hater/1286-bashortomdo-ayly-frhinaz.html БАШҠОРТОМДОҢ АҪЫЛЫ ФӘРХИНАЗ]{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, «Башҡорт тимер юл эшсеһе» тигән һәм башҡа эштәре киң танылған&lt;ref&gt;[https://www.twirpx.com/file/1599947/ 1910 йылдағы башҡорт ауылы төҫлө фотоларҙа]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Фотогалерея ==
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Bashkir woman in national costume.jpg|thumb|Башҡорт ҡатыны. Яхъя ауылы. 1910]]
|width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Prokudin-Gorskii-23.jpg|thumb|Башҡорт тимер юлсыһы. 1910]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Главная мечеть Уфы (Местожительство муфтия). 1910 год.Фотограф-Прокудин-Горский. - panoramio.jpg|thumb|слева|Өфөнөң йәмиғ мәсете (Мөфтөй йәшәгән мәсет). 1910 йыл.Фотограф - Прокудин-Горский.]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Миньяр.jpg|thumb|слева|Фотограф - Прокудин-Горский Минйәр заводын - Башҡорт ерҙәрендә барлыҡҡа килгән заводты төшөрөп алған]]
|-
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Malaya Satka river.jpg|thumb|Кесе Һатҡы йылғаһы]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Надгробный камень на могиле Хаджи-Хусейн-бека, доставленный Тамерланом.jpg|thumb|Хөсәйенбәк кәшәнәһенә Аҡһаҡ Тимер килтерткән таш]]
  |width=&quot;25%&quot;|[[File:Вид на село Рудничное близ Бакала и хребет Шуйда.jpg|thumb|Баҡал һәм Шөйҙө һырты янында барлыҡҡа килгән  Рудничное ауылы. Башҡорт ерҙәре]] 
 |width=&quot;25%&quot;|[[File:Gorskii 20660u.jpg|thumb|Башҡорт ир-егете. Яхъя ауылы. 1910]]
 |width=&quot;25%&quot;|
 
 
|}

== С. М. Прокудин-Горский тураһында фильмдар ==
* ''The Tsar’s Last Picture Show'' для BBC Four (документальный, 2003).
* «Альбом для царевича. Фотограф С. Прокудин — Горский». ООО «Синемедиа», Автор: Е. Головня. Продюсер: Б. Грачевский (документальный, 2004).
* «Цвет времени». Режиссёр: Константин Касатов (документальный, 2007).
* «История в цвете». Режиссёр Иван Мартынов (документальный, 2009).
* «Россия в цвете». Режиссёр: Владимир Мелетин (документальный, 2010)&lt;ref&gt;[http://video.yandex.ru/users/elfray/view/77/ Россия в цвете (док. фильм о Прокудине-Горском)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140829094327/http://video.yandex.ru/users/elfray/view/77/ |date=2014-08-29 }}&lt;/ref&gt;.
* «Инвентаризация Родины… по следам Прокудина-Горского». Режиссёр: Бен ван Лисхаут (Голландия). Съёмки начаты в 2011 году&lt;ref&gt;[http://kbanda.ru/index.php/film-and-theater/54-gollandtsy-snimayut-kino-po-fotosyuzhetam-prokudina-gorskogo.html Голландцы снимают кино по фотосюжетам Прокудина-Горского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306003200/http://kbanda.ru/index.php/film-and-theater/54-gollandtsy-snimayut-kino-po-fotosyuzhetam-prokudina-gorskogo.html |date=2016-03-06 }} Журнал «Контрабанда», 9 сентября 2011 года)&lt;/ref&gt;.
* «Цвет нации». Автор: Леонид Парфёнов (документальный, 2013)&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/viewpoint/20/03/2013/849970.shtml Леонид Парфенов об изгнании из рая, пророке Джобсе и кривом кафтане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130601033638/http://top.rbc.ru/viewpoint/20/03/2013/849970.shtml |date=2013-06-01 }}&lt;/ref&gt;. Телевизионная премьера фильма состоялась на Первом канале 12 июня 2014 года&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/documentary/ts=590 Леонид Парфенов: «В течение 100 лет мы живем уже в третьей стране»]&lt;/ref&gt;.

== Сығанаҡтар ==
* Достопримечательности России в натуральных цветах. Весь Прокудин-Горский. — {{М.}}, 2003.
* Российская империя Прокудина-Горского. 1905—1916. «Красивая Страна», 2008.
* Российская империя в цвете: Владимирская и Ярославская губернии. 1909—1915 (альбом). — Минск: Издательство Белорусского Экзархата, 2007.
* ''Prokudin-Gorski, Sergei Michailowitsch; Allshouse, Robert H. (ed.).'' Photographs for the Tsar: The Pioneering Color Photography of Sergei Mikhailovich Prokudin-Gorskii Commissioned by Tsar Nicholas II{{ref-en}}. — Doubleday, 1980. — ISBN 0-385-27158-1.
* ''Coote, Jack H.'' Illustrated History of Colour Photography{{ref-en}}. — Fountain Press, 1993.
* ''Гаранина С.'' Неизвестные диапозитивы (снимки С. Прокудина-Горского в Ясной Поляне) // Советское фото. — 1983. — № 2. — С. 40—41.
* ''Гаранина С.'' Прокудин-Горский С. Выдающийся деятель фотографии (памяти С. М. Прокудина-Горского) // Фотография. — 1994. — № 4. — С. 29—31.
* ''Гаранина С.'' Обзор источников творческого наследия С. М. Прокудина-Горского (1863—1944) // Проблемы культурного наследия в области инженерной деятельности: Сборник статей. Вып. 2. — Политехнический музей, 2001. — С. 141—171.

== Һылтанмалар ==
* «Наследие С. М. Прокудина-Горского» [http://www.prokudin-gorsky.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200409205356/http://www.prokudin-gorsky.org/ |date=2020-04-09 }}
* Дореволюционная Россия в цветных фотографиях Сергея Прокудина-Горского [https://cameralabs.org/5133-dorevolyutsionnaya-rossiya-v-tsvetnykh-fotografiyakh-sergeya-prokudina-gorskogo]
* Редчайшие цветные фотографии Прокудина-Горского [https://fishki.net/1483069-redchajshie-cvetnye-fotografii-prokudina-gorskogo.html]
* Как выглядела великая Россия до революции [http://fotojoin.ru/fotografiya/kak-vyglyadela-velikaya-rossiya-do-revolyucii/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180723231150/http://fotojoin.ru/fotografiya/kak-vyglyadela-velikaya-rossiya-do-revolyucii/ |date=2018-07-23 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Сергей Прокудин-Горский| ]]
[[Категория:Фотография]]
[[Категория:Башҡорттар тураһында яҙған башҡа милләт (ил) шәхестәре]]</text>
      <sha1>7wifgl5w1fnrpmz8rbph7j1cj2b4s7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Милли кейемле башҡорт ҡатыны. С. Прокудин-Горский фотоһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138441</id>
    <revision>
      <id>1303323</id>
      <parentid>1302738</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T13:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10790" sha1="8obpncp3doptkpdnagr8tfhenqbt1gg" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Bashkir woman in national costume.jpg|thumb|Милли кейемле башҡорт ҡатыны]]
[[Файл:Sergei-Prokudin-Gorski-Larg.jpg|thumb|Сергей Прокудин-Горский]]

'''Милли кейемле башҡорт ҡатыны''' — рус фотографы, (күренекле урыҫ химигы Менделеевтың уҡыусыһы), уйлап табыусы, нәшерсе, педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре [[Прокудин-Горский Сергей Михайлович]] фотоһы. Фото [[1910 йыл]]да Өфө губернаһы Шайтан-Көҙәй улусында (хәҙерге [[Салауат районы]]) төшөрөлгән&lt;ref&gt;БАШҠОРТОМДОҢ АҪЫЛЫ ФӘРХИНАЗ[http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/hater/1286-bashortomdo-ayly-frhinaz.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180122001250/http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/hater/1286-bashortomdo-ayly-frhinaz.html |date=2018-01-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Фотоның тарихы ==
[[1909 йыл]]да [[Николай II]] император ул ваҡытта төбәктәрҙән фотографиялары менән танылып өлгөргән Сергей Михайлович Прокудин-Горскийға Рәсәйҙең төрлө өлкәләрендә йәшәгән халыҡтарҙың тормош-көнкүрешен фотоларҙа теркәү өсөн махсус күрһәтмә бирә. Был күрһәтмәгә ярашлы, фотографҡа тимер юлында махсус вагон, һыу буйлап хәрәкәт итер өсөн пароход, йылғаларҙы аша сығырға моторлы кәмә бүленә, Урал тауҙары буйлап йөрөргә Екатеринбургҡа «Форд» автомобиле ҡайтарыла. Сәйәхәтендә уға урындағы түрәләр һәр төрлө булышлыҡ итергә тейешлеге, бөтә ергә лә ҡаршылыҡһыҙ үтергә рөхсәт ителеүе хаҡында документ бирелә.

[[1910 йыл]]да ул Уралдағы сәнәғәт үҙәктәрендә, хәҙерге Башҡортостандың төрлө төбәктәрендә була. «Яхъя ауылы» тигән цикл да шул ваҡытта төшөрөлә, Өфө губернаһы Шайтан-Көҙәй улусында (хәҙерге Салауат районы) була был.

Сергей Михайлович Прокудин-Горский [[1944 йыл]]да Парижда вафат булып ҡала. Вариҫтары Прокудин-Горскийҙың фотоархивын АҠШ конгресы китапханаһына һата.
 
Фото төшөрөлгәндән теүәл бер быуат үткәс, тап уның бүләһе Америка китапханаһының сайтында ошо һүрәттәрҙе күреп ҡала, Эхъя тип билдәләнгән фотоларҙы тап [[Яхъя (Салауат районы)|Яхъя]] күренештәре тип таный, туғандарына ебәрә.

Өфөлә йәшәгән туғаны Айгөл Яппарова фотолағы күтәрмәлә ултырған ҡатынды күргәс, Фәрхиназ өләсәһе тип таный. Фәрхиназдың бүләсәре булып сыға ул. Бәләкәй сағынан танып белгән, уның әкиәттәрен, бәйеттәрен, эпостарын тыңлап үҫкән ейәнсәрҙәре Сания, Рәйфә әбейҙәренә күрһәтә.

Фәрхиназдың оло улы Ғәйнетдиндең ҡыҙы Сания Шәрәфетдинова видеояҙмала: «Яхъя ауылы халҡына батша власы шикләнеберәк ҡараған, нимә тиһәң дә, Салауат ерҙәре бит инде, шуның өсөн унда кешеләр нимә менән ҡыҙыҡһына, нимә менән йәшәй, шуны белергә фотографты ебәргән», — тип әйтеп ҡалдырған.

Ҡаҙағстан сигендә офицер булып хеҙмәт иткән Сайран исемле егеткә ҡаҙаҡ тарханы Үмәрбикә исемле ҡыҙын ҡалымһыҙ биргән. Ғаиләлә яңы донъя күргән ҡыҙ баланы Фәрхиназ тип атайҙар. Уны Мусабай ауылы егете, оҙон булғанға «Текә Шәрәй» ҡушаматлы Борхан улы Шәрәфетдингә кейәүгә оҙатҡандар. Уларҙың Фәсхетдин, игеҙәк Ғәйнетдин һәм Ғилметдин исемле улдары, Фәтиха исемле ҡыҙҙары тыуа.

Шәрәфетдин менән Фәрхиназ тимерлек тотҡан. Тимер юлды төҙөгән осорҙа Фәрхиназ төҙөлөшкә кәрәк ҡырҡ ломды ослап, шуны бер тоҡ аҡ онға алмаштырып алып ҡайтыр булған. Мыҡты ҡатын ҡыҙ-ҡырҡынға тәңкәнән балдаҡ һуғып та биргән.

Ейән-ейәнсәрҙәрен йыйып ер күрһәтеп тә килә, кистәрен уларға мауыҡтырғыс әкиәттәр, хикәйәттәр һөйләй. «Уҫаллығы ла, ихласлығы ла бар ине, ҡыйыулығы, тәүәккәллеге хаҡында һөйләп тораһы ла түгел», — тип иҫләй тоҡомдары уның хаҡында. Һыбай йөрөгән, мылтыҡтан атҡан, һунарға сыҡҡанында табышһыҙ ҡайтмаған.

Ейән-бүләләре алдынғы ҡарашлы, эшсән, ҡыйыу булыуҙары, техниканы ҡыйыу индереүҙәре менән танылған. Күрше Радио тигән ауылға ла уның улы Ғәйнетдин нигеҙ һалған.

Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф һәм Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре Зилә Япарова — уның бүләсәре. Фәрхиназ ҡартинәйем һәләтле булмаһа, балалары талантлы булмаҫ ине, ти. Ҡартинәһенең Көртбаҫымдағы сабынлығы «Фәрхиназ соҡоро» тип аталған була.

«Берҙәмлек» халыҡ-ара милли мәҙәниәттәр фестивалендә ҡатнашҡан сит ил ҡунаҡтары ҡасандыр беренсе фотограф Прокудин-Горский эҙҙәре буйлап үтергә теләк белдерә. Фәрхиназдың ейәнсәрҙәре менән осрашалар, һорауҙар бирәләр.

Фәрхиназ, 91 йәшкә етеп, 1942 йылда вафат була. Физик яҡтан да, рухи йәһәттән дә көслө, ҡеүәтле башҡорт ҡатынының фотоһы иһә АҠШ Конгресы китапханаһында һаҡлана.

=== Яхъя ауылы ===
Сергей Прокудин-Горский төшөргән фотоларҙан күренеүенсә, Яхъя ауылы күркәм тәбиғәте менән генә түгел, ул заман өсөн ныҡлы ҡаралтылары, матур мәсете булыуы менән үҙе иғтибарға лайыҡ, бында тырыш, хужалыҡсан халыҡ йәшәгәне күренеп тора. Ауыл тимер юлдан алыҫ булмаған, ирҙәр шунда эшләгәндәрҙер, сөнки «Тимер юлсы башҡорт» тигән фото ла ошонан йыраҡ түгел төшөрөлгән&lt;ref&gt;БАШКИРСКАЯ ДЕРЕВНЯ ЭХЬЯ[http://ps-spb2008.narod.ru/ur_ekhia.htm.]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Биҙәкләп үрелгән ситәнле йәшелсә баҡсаһында көнбағыштар сәскә атҡан. Йорттарҙың ҡапҡалары «урыҫ ҡапҡаһы» тип аталып йөрөтөлгән төрҙән, ҡоймалар буралап һалынған. Тәҙрәләр — семәрле ҡапҡаслы; йорт алды баҡсалары бар. Һарай, ихата — тәртиптә, төҙөк.

Милли кейемдәре бәҫле, ҡырма бүрек, эшләпә кейгәндәре аңлашыла.

== Сығанаҡтар ==
* Г. Ҡотоева. Башҡортомдоң аҫылы Фәрхиназ [http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/hater/1286-bashortomdo-ayly-frhinaz.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180122001250/http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/hater/1286-bashortomdo-ayly-frhinaz.html |date=2018-01-22 }}
* Башкирская деревня Эхъя [http://ps-spb2008.narod.ru/ur_ekhia.htm]
* В поисках деревни Эхья[https://prokudingorsky.livejournal.com/1932.html]

== Һылтанмалар ==
* «Наследие С. М. Прокудина-Горского» [http://www.prokudin-gorsky.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200409205356/http://www.prokudin-gorsky.org/ |date=2020-04-09 }}
* Дореволюционная Россия в цветных фотографиях Сергея Прокудина-Горского[https://cameralabs.org/5133-dorevolyutsionnaya-rossiya-v-tsvetnykh-fotografiyakh-sergeya-prokudina-gorskogo]
* Редчайшие цветные фотографии Прокудина-Горского[https://fishki.net/1483069-redchajshie-cvetnye-fotografii-prokudina-gorskogo.html]
[[Категория:Сергей Прокудин-Горский| ]]
* Как выглядела великая Россия до революции[http://fotojoin.ru/fotografiya/kak-vyglyadela-velikaya-rossiya-do-revolyucii/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180723231150/http://fotojoin.ru/fotografiya/kak-vyglyadela-velikaya-rossiya-do-revolyucii/ |date=2018-07-23 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания}}

{{Башҡорттар}}

[[Категория:Сергей Прокудин-Горский]]
[[Категория:Фотография]]
[[Категория:Тарих]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>8obpncp3doptkpdnagr8tfhenqbt1gg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Молотов Вячеслав Михайлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145532</id>
    <revision>
      <id>1303325</id>
      <parentid>1291460</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T14:54:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75299" sha1="9qkht97wrj6aqvrqz1y5ehgst7jzp78" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Молотов Вячеслав Михайлович''' (төп фамилияһы '''Скрябин''' ([[9 март]] [[1890 йыл]] — [[8 ноябрь]] [[1986 йыл]]) — урыҫ революционеры, совет сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре. СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе (1930—1941), халыҡ комиссары, СССР-ҙың сит ил эштәре министры (1939—1949, 1953—1956). ВКП(б)-ның һәм КПСС-тың юғары етәкселәренең береһе (1921—1957). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. СССР-ҙың I—IV саҡырылыш Юғары Советы депутаты.

== Бала сағы һәм үҫмер йылдары ==
[[Файл:Molotov_VM_in_Vologda.jpg|мини|Вячеслав Скрябин (Молотов) Вологдала һөргөндә.]]
Вячеслав Михайлович Молотов [[Вятка губернаһы]] (хәҙерге Киров өлкәһенең Советск ҡалаһы) Яран өйәҙенең Кукарка биҫтәһендә Скрябиндар ғаиләһендә өсөнсө бала булып тыуған. Атаһы — Михаил Прохорович Скрябин (1860—1923), Нолинск ҡалаһы мещаны, Кукаркала приказчик була. Олатаһы — Прохор Наумович (1823—1908 йәки 1909). Әсәһе — Небогатикова Анна Яковлевна (1863—1921) Нолинск ҡалаһындағы сауҙагәрҙәр ғаиләһенән. Ғаиләлә ун бала тыуған (Михаил, Виктор, Николай (композитор Нолинский), Зинаида, Владимир, Вячеслав, Сергей), тағы өс бала иртә йәшендә вафат була&lt;ref name=&quot;peoples.ru&quot;&gt;{{cite web
 | author        = 
 | authorlink    = 
 | datepublished = 9 октября 2006
 | url           = http://www.peoples.ru/state/molotov/
 | title         = сайт «Люди.ру»
 | format        = 
 | work          = 
 | publisher     = 
 | accessdate    = 2010-05-21
 | lang          = 
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/6178DbopH
 | archivedate   = 2011-08-22
}}&lt;/ref&gt;.

Вячеслав мәктәптә уҡыған саҡта скрипкала уйнаған һәм шиғырҙар яҙған. 1902 йылдан алып 1908 йылға тиклем өлкән ағаһы менән [[Ҡазан|Ҡаҙан]] реаль училищенда уҡый. Ул йылдарҙа Ҡаҙан йәштәренең күпселеге радикаль ҡарашта була. Вячеслав марксистик әҙәбиәтте өйрәнеү буйынса үҙ аллы белем алыу түңәрәгенә инә.Бында ул бай сауҙагәр һәм ҙур мөлкәтле нәҫелдән булған Виктор Тихомирнов менән таныша&lt;ref&gt;{{БСЭ3|автор= |статья= Тихомирнов Виктор Александрович}}&lt;/ref&gt;, Тихомирнов 1905 йылда Ҡаҙанда большевиктар төркөмөнә инә. Уның артынса Скрябин да 1906 йылдың йәйендә [[РСДРП]]-ға инә һәм уҡыусыларҙың йәшерен революцион ойошмаһын булдырыуҙа ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Рой Медведев&quot;&gt;{{cite web
 | author      = [[Медведев, Рой Александрович|Медведев Р. А.]]
 | authorlink      = 
 | coauthors      = 
 | date      = 
 | url      = http://www.knigonosha.net/readbook/30099/1/
 | title      = Они окружали Сталина
 | format      = 
 | work      = 
 | publisher      = 
 | accessdate      = 2010-05-21
 | lang      = 
 | description      = 
 | archiveurl      = 
 | archivedate      = 
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;warheroes.ru&quot; /&gt;.

1909 йылда революцион эшмәкәрлеге өсөн ҡулға алына һәм Вологдаға һөргөнгә ебәрелә&lt;ref name=&quot;Рой Медведев&quot; /&gt;. 1911 йылда иреккә сығарыла. Реаль училищеһы өсөн имтихандарҙы экстерн рәүешендә тапшырып, шул уҡ йылда Санкт-Петербург политехник институтына уҡырға инә һәм 1916 йылға тиклем иҡтисади факультетында уҡый. «Мин бик аҙ шөғөлләнә инем, ләкин үҙ өҫтөмдә минең шәхси эшем ҙур әһәмиәткә эйә», — тип хәтерләй ул&lt;ref&gt;''Чуев Ф.'' Сто сорок бесед с Молотовым.&lt;/ref&gt;. Партия эшен Петербургта һәм Мәскәүҙә алып бара.

Бында ул 1912 йылда беренсе легаль большевистик гәзите — «[[Правда (гәзит)|Правда]]» сыға башлай. Гәзит эшенә Вячеслав Скрябинды Тихомирнов йәлеп итә, ул гәзит кәрәк-яраҡтарына ҙур ғына күләмдә аҡса ла бирә&lt;ref name=&quot;Рой Медведев&quot; /&gt;. Бында В. М. Молотов редакция секретары булып 1912—1913 йылдарҙа эшләй. Ошонда уҡ ул большевиктар лидерҙарының береһе — [[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталин]] менән таныша&lt;ref name=&quot;saturday.ng.ru&quot;&gt;{{cite web
 | author      = Вячеслав Никонов
 | authorlink  = 
 | coauthors   = 
 | date        = 
 | url         = https://web.archive.org/web/20090309121545/http://saturday.ng.ru/deeds/2000-03-04/3_recalls.html
 | title       = Молотов вспоминает. Из домашнего архива
 | format      = 
 | work        = 
 | publisher   = 
 | accessdate  = 2010-05-21
 | lang        = 
 | description = 
 | archiveurl  = 
 | archivedate = 
}}&lt;/ref&gt;.

1914 йылдың көҙөнән Мәскәүҙә [[Беренсе донъя һуғышы]] башында ябылған партия ойошмаһын тергеҙеү өҫтөндә эшләй башлай. Әммә 1915 йылда ҡулға алына һәм өс йылға һөргөнгә Иркутск губернаһына ебәрелә, 1916 йылда ҡаса. Шул уҡ йылда РСДРП-ның Үҙәк комитеты Урыҫ бюроһы ағзаһы булып китә&lt;ref name=&quot;warheroes.ru&quot; /&gt; һәм уның өс кешенән торған етәкселеге составына инә.

Һуғыш йылдарында армияға саҡырылыуҙан төрлө юлдар менән ситләшә&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://grachev62.narod.ru/molotov_140/content.htm|title = Сто сорок бесед с Молотовым|author = Чуев Ф.|date =|publisher =— М.: [[Терра (издательство)|ТЕРРА]], 1991. — ISBN 5-85255-042-6}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Molotov_VM.jpg|мини|Вячеслав Скрябин (Молотов). 1917 йыл]]
1915 йылда Вячеслав Скрябин партия псевдонимы итеп ''Молотов'' псевдонимын ҡуллана башлай ([[XX быуат]] башында ошо уҡ псевдонимды «Осҡон» һәм «Заря» гәзиттәренең хеҙмәткәре һәм халыҡ-ара социал-демократик хәрәкәте эшмәкәре Александр Львович Парвус ҡулланған&lt;ref name=&quot;hrono.ru&quot;&gt;{{cite web
 | author        = 
 | authorlink    = 
 | datepublished = 
 | url           = http://www.hrono.ru/biograf/bio_m/molotov_vm.php
 | title         = Биографический справочник. Вячеслав Михайлович Молотов (Скрябин) 
 | format        = 
 | work          = 
 | publisher     = [[Хронос (сайт)|Хронос]]
 | accessdate    = 2012-08-18
 | lang          = 
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/6178I1LpO
 | archivedate   = 2011-08-22
}}&lt;/ref&gt;).

[[Файл:Molotov_house_Kukarka.JPG|мини|Кукаркала Молотовтың тыуған йорто ]]
{{начало цитаты|источник=Молотовтың ейәне, тарихсы һәм политолог В. А. Никонов әлеге псевдонимдың алыу сәбәптәрен асып бирә}}…Молотов — был бик пролетарса, индустриалләрсә яңғырай, интеллигенциянан сыҡҡан партиялыларҙы өнәп етмәгән эшселәргә оҡшарға тейеш. Икенсе сәбәбе — бик ябай. Ҡартатайға уны әйтергә еңелерәк була. Скрябин һүҙендә бер-бер артлы килгән өс тартынҡы өндәр уны, бигерәк тә тулҡынланған саҡта, тотлоғорға мәжбүр иткән.{{конец цитаты|источник=&lt;ref&gt;''Щуплов Александр.'' [http://www.rodgaz.ru/index.php?action=Articles&amp;dirid=76&amp;tek=16120&amp;issue=199 «Мой дед, Вячеслав Молотов, не платил Ленину гонораров»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222171738/http://www.rodgaz.ru/index.php?action=Articles&amp;dirid=76&amp;tek=16120&amp;issue=199 |date=2014-02-22 }} // «[[Родная газета]]», № 18 (104), 20 мая 2005 г., полоса 36&lt;/ref&gt;}}
1917 йылдың 27 февраленә ҡараған төндә Петроград Советы ултырышында тәүге тапҡыр Молотов булараҡ сығыш яһай&lt;ref name=&quot;Ф. Чуев&quot; /&gt;. Шул уҡ йылдың 4 мартында РСДРП-ның Үҙәк Комитетының Урыҫ бюроһы ҡарары буйынса Вячеслав Молотов «Правда» гәзите редакцияһына индерелә, шул уҡ йылдың март айында — Петроград советы исполкомы делегаты һәм ағзаһы, РСДРП(б)-ның Петроград комитета ағзаһы итеп һайлана. Февраль революцияһы ваҡытында Молотов революцияны киңәйтеү яҡлы була һәм Ваҡытлы хөкүмәткә ҡаршы сығыш яһай.

Петроград ойошмаһынан РСДРП(б-ның Бөтә Рәсәй VII (апрель) конференцияһында ҡатнашыусы, конференция 1917 йылдың 24—29 апрелендә үтә&lt;ref name=&quot;Апрельская&quot;&gt;[http://vkpb2kpss.ru/book_view.jsp?idn=002436&amp;page=1&amp;format=djvu Седьмая (Апрельская) Всероссийская конференция РСДРП (большевиков). Протоколы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150415221717/http://vkpb2kpss.ru/book_view.jsp?idn=002436&amp;page=1&amp;format=djvu |date=2015-04-15 }} — М.: [[Политиздат|Госполитиздат]], 1958.&lt;/ref&gt;{{rp|329}}&lt;ref&gt;[http://yamenaker.ru/ZAGOVOR/glava_III_7AK_spisok_152.htm#ВерхСтраницы п/н&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141224003849/http://yamenaker.ru/ZAGOVOR/glava_III_7AK_spisok_152.htm#ВерхСтраницы |date=2014-12-24 }}&lt;/ref&gt;. Үҙәк Комитеты составына индерелә (21-се һанлы, бәхәсһеҙ), әммә һайланмай&lt;ref name=&quot;Апрельская&quot; /&gt;{{rp|325, 228}}. Петроград ойошмаһынан РСДРП(б)-ның 26 июлдән 3 августҡа тиклем үткәрелгән 6-сы съезы делегаты була. 31 июлдәге ултырышта ҡораллы ихтилал буйынса ыңғай сығыш яһай. 1917 йылдың октябрендә Петроград хәрби-революцион комитеты ағзаһы була.

== Октябрь революцияһынан һуң ==
Октябрь революцияһынан һуң Вячеслав Молотовҡа менән тәртип номеры 5-се һанлы РКП(б) партбилеты тапшырыла.

1918 йылда ул Төньяҡ өлкәнең халыҡ хужалығы советы рәйесе итеп тәғәйенләнә, ошо уҡ ваҡытта ул [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Григорий Зиновьевтың]] иң яҡын хеҙмәткәренең береһе була.

1919 йылдан алып работал уполномоченным ЦК РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты һәм [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы|СНК РСФСР]]-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының тулы хоҡуҡлы вәкиле булып [[Волга буйы]]нда һәм [[Түбәнге Новгород]] губерна исполкомы рйесе булып эшләй. ЧОН-дың [[Һалдат|коммунары (яугиры)]]&lt;ref&gt;А. Захаров, [http://ru-civil-war.livejournal.com/254083.html ''«ЧОН // Очерки по истории Октябрьской революции в Нижегородской губернии»''], Н.-Новгород, 1927 г., стр. 47-54&lt;/ref&gt; Шул уҡ йылда [[Санкт-Петербург|Петроградта]] Вячеслав Скрябин авторлығында һәм Молотов псевдонимы аҫтында «Как рабочие учатся строить своё хозяйство» исемле тәүге брошюраһы сыға. 1919 йылдың йәйендә «Красная звезда» агитпоезында [[Крупская Надежда Константиновна|Надежда Крупская]] таныша ([[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] менән ул[[1917 йыл|1917 йылдың]] апрелендә үк танышҡан була).

1920 йылдың сентябренән алып РКП(б)-ның [[Донецк]] губкомың секретары булып эшләй, ә 1920 йылдың ноябренән 1921 йылдың мартына тиклем — Украина КП(б)-ның Үҙәк Комитеты секретары&lt;ref name=&quot;vinforika.ru&quot;&gt;{{cite web|author=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://www.vinforika.ru/war/13_stol/molotov.html|title=В. М. Молотов на сайте vinforika.ru|format=|work=|publisher=|accessdate=2010-05-21|lang=|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6178J462S|archivedate=2011-08-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121107041750/http://www.vinforika.ru/war/13_stol/molotov.html |date=2012-11-07 }}&lt;/ref&gt;.

Тиҙҙән Вячеслав Молотовтың урындағы етәкселәр менән бик киҫкен конфликттар барлыҡҡа килә. Ошо сәбәпле уны партаппаратҡа эшкә күсерәләр. 1921 йылдың 16 мартынан 1930 йылдың 21 декабренә тиклем Молотов ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты секретары була ([[1921 йыл|1921 йылдың]] яуаплы секретарь була, әммә 1922 йылдың 3 апрелендә был вазифаның исеме «генераль секретарь» тип үҙгәртелә һәм Лениндың&lt;ref&gt;[https://vk.com/doc-38477415_235824701 Сахаров В. А. Политическое завещание Ленина. 200..]. vk.com. &lt;small&gt;Проверено 17 января 2017.&lt;/small&gt;{{Cite web|url=https://vk.com/doc-38477415_235824701|title=Сахаров В.А. Политическое завещание Ленина. 200..|publisher=vk.com|accessdate=2017-01-17}}&lt;/ref&gt;тәҡдиме буйынса был вазифаға [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] тәғәйенләнә).

[[Ленин Владимир Ильич|Ленинды]] ерләү буйынса комиссия ағзаһы. Лениндың вафатынан һуң Молотов Сталинды уның сәйәси дошмандары — «уң уклонистар» Лев Троцкий, Григорий Зиновьев, Лев Каменев менән, көрәштә яҡлай.

1924—1927 йылдарҙа ағзалыҡҡа кандидат, 1929—1931 йылдарҙа — СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумының ағзаһы. 1927 йылдан Бөтә Союз Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумының ағзаһы.

1928—1929 йылдарҙа Мәскәү ҡала партия комитеты секретары. Комитетта «таҙартыу» үткәрә: үҙ вазифаларынан бик күптәр ҡолаҡ ҡаға.

1930 йылдың 19 декабрендә Молотов оппозиционер Алексей Рыков урынына СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм Хеҙмәт һәм Оборона Советының рәйесе итеп тәғәйенләнә ([[1937 йыл]]дың апрелендә Хеҙмәт һәм Оборона Советы тарҡатыла). 1930-сы йылдар башында СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы янында даими эшләгән Оборона комиссияһы булдырыла, уны 1940 йылға тиклем Молотов етәкләй. 1937—1939 йылдарҙа СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының Иҡтисади Советы (ЭкоСо) рәйесе вазифаһын биләй&lt;ref&gt;Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991 [http://www.knowbysight.info/MMM/04032.asp 04032]&lt;/ref&gt;.

1924—1927 йылдарҙа СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзалығына кандидат, 1929—1931 йылдарҙа — ағзаһы. 1927 йылдан алып ВЦИК-тың президиумы ағзаһы.

1928—1929 йылдарҙа ның беренсе секретары булып эшләй. Ҡала комитетында «таҙартыу» үткәрә.

== 1930-сы йылдарҙа ==
1930 йылдың 19 декабрендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетының һәм Үҙәк Контроль Комиссияһының берләштергән пленумы ҡарарына ярашлы СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм Хеҙмәт һәм Оборона Советы рәйесе итеп&lt;ref name=&quot;peoples.ru&quot; /&gt;[[Рыков Алексей Иванович|Алексей Рыков]] урынына тәғәйенләнә ([[1937 йыл]]дың апрелендә Хеҙмәт һәм Оборона Советы тарҡатыла). 1930-сы йылдар башында СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы эргәһендә даими эшләгән Оборона комиссияһы булдырыла (1937 йылдан — Оборона комитеты), 1940-сы йылға тиклем уны Молотов етәкләй. 1937—1939 йылдарҙа СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының Иҡтисад Советы (ЭкоСо) рәйесе вазифаһын биләй&lt;ref&gt; [http://www.knowbysight.info/MMM/04032.asp Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991]&lt;/ref&gt;.

Вячеслав Молотовтың СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе вазифаһын биләү осоро ғәҙәттә [[Эске тулайым продукт|эске тулайым продукттың]] һәм илдең оборона һәләтенең, төҙөлөштең, индустриализацияның, [[Урбанизация|урбанизацияның]] һәм модернизацияның, тәүге биш йыллыҡтар ваҡытында массауи энтузиазмдың юғары үҫеш дәүере менән бәйләйҙәр&lt;ref&gt;{{cite web
 | author      = 
 | authorlink  = 
 | coauthors   = 
 | date        = 
 | url         = http://www.hrono.ru/vkpb_17/15_1.html
 | title       = Доклад В. М. Молотова об итогах первой и целях и задачах второй пятилетки.
 | format      = 
 | work        = 
 | publisher   = 
 | accessdate  = 2010-05-21
 | lang        = 
 | description = 
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/6178Jgazm
 | archivedate = 2011-08-22
}}&lt;/ref&gt;. Молотов беренсе һәм икенсе биш йыллыҡтарҙа бик тырышып эшләй, әммә йыш ҡына үҙенең төп ярҙамсылары — наркомдары, шул иҫәптән СССР-ҙың ауыр сәнәғәте буйынса халыҡ комиссары Г. К. Орджоникидзе менән, уртаҡ фекергә килә алмай. Бындай осраҡтарҙа башлыса Сталин Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесенә теләктәшлек күрһәтә&lt;ref name=&quot;Рой Медведев&quot; /&gt;.

1931—1932 йылдарҙа Молотов, башҡа юғары партия етәкселәре менән бер рәттән,ғәҙәттән тыш тулы хоҡуҡлы вәкил булараҡ Көньяҡ украинала иген әҙерләүҙе тиҙләтеү менән шәғәлләнә. 1931 йылдың декабрендә Украина КП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһының ултырышында Вячеслав Михайлович иген әҙерләү планын үтәү буйынса ҡәнәғәт булмауын белдерәһәм «махсус саралар» ҡулланыуҙы һәм «синыф дошмандарына ҡарата большевистик уяулыҡты көсәйтергә» талап итә&lt;ref name=&quot;Рой Медведев&quot; /&gt;.

1936 йылда Молотов, Лев Каменевтың һәм Григорий Зиновьевтың асыҡ процесына ҡаршы сығып, үҙен хөкөм ителеүселәр араһына эләгә яҙа&lt;ref name=&quot;Рой Медведев&quot; /&gt;.

[[Файл:Постановление_СНК_СССР_N_1187-291сс_от_5_ноября_1938_года_&quot;О_квартирах_для_работников_Наркомвнудела_СССР&quot;.jpg|мини|Репрессияланғандарҙан тартып алынған бүлмәләрҙе НКВД хеҙмәткәрҙәренә биреү тураһында Молотов ҡултамаһы менән ҡарар.]]
Әммә тиҙҙән Молотов репрессияларға ҡаршы сығыштар яһауҙан туҡтай, улай ғына түгел, ул 1937—1938 йылдарҙағы массауи репрессияларҙы ойоштороуҙа бик әүҙем ҡатнаша&lt;ref name=&quot;Рой Медведев&quot; /&gt;.

Тиҙҙән И. Сталинға яҡын торған Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалары репрессиялар менән бәйле мөһим ҡарарҙарға, шулай уҡ юғары партия һәм дәүләт аппаратсыларының атып үлтереү исемлектәренә ҡул ҡуя башлай, улар ябыҡ йәки ябайлаштырған тәртиптә ҡарау өсөн төҙөлә. В. Молотовтың иҫәбендә уларҙың һаны Сталиндыҡынан да күберәк — 372, иң аҙ һан С. В. Косиорҙа — 5.

Молотовтың биографияһы өсөн айырыуса осраҡ тураһында «Спартак» клубының билдәле футболсыһы Н. П. Старостин һөйләп ҡалдырған: СССР-ҙың эске эштәр наркомы Л. П. Берия спортсылар араһында террористик ойошма булдырыу буйынса ағалы-ҡустылы Старостиндарға ҡаршы ғәйепләү эше аса. Әммә Молотов ҡулға алыу ордерына ҡул ҡуймай&lt;ref name=&quot;Рой Медведев&quot; /&gt;.

1937 йылда Молотовҡа ҡаршы Сталин тарафынан дошмансыл сығышын татырға тура килә.

Үҙе Вячеслав Молотов был осор тураһында түбәндәгесә һөйләгән:
{{начало цитаты}}Әлбиттә, беҙ бик күп хаталар эшләп ташланыҡ. Сталин былар тураһында бер нимә белмәгән тип әйтеү — абсурд, ул бер үҙе бының өсөн яуаплы тип әйтеү — дөрөҫ түгел. Бер Сталинды ғына ғәйеплле итһәк, ул бер үҙе социализмды ла төҙөгән, һуғышта ла еңгән булып сыға. Ә һеҙ Сталиндан әҙерәк ғәйепле булғандың исемен әйтегеҙ? Үҙ ролен беҙҙең партия карьеризмы уйнаны — һәр кем үҙ урынына тотоноп тора. Шунан, беҙҙә берәй кампания уҙғарылһа, ул ныҡышмалы, аҙағына тиклем уҙғарыла. Ә күләмдәре һәм мөмкинлектәре ҙур. Органдар өҫтөнән күҙәтеү етерлек булмаған. Ҡорбанһыҙ революция булмай.{{конец цитаты|источник=&lt;ref&gt;''Феликс Чуев.'' [http://militera.lib.ru/bio/heroes1/10.html Член Политбюро ЦК ВКП(б) Молотов]&lt;/ref&gt;}}
Сәйәси репрессияларҙа үҙенең яуаплылығы тураһында Молотовтың белдереүенән: {{начало цитаты}}Юҡ, мин бер ҡасан да Берияны төп яуаплы тип һанаманым, мин гел Сталинды һәм беҙҙе, хуплаусыларҙы, әүҙем булғандарҙы, төп яуаплылар тип һананым, ә мин гел әүҙем булдым, саралар күреү яҡлы булдым. Бик ҡаты ҡыландым тип бер ҡасан да үкенмәнем һәм үкенмәйәсәкмен&lt;ref&gt;''Чуев Ф.'' Сто сорок бесед с Молотовым. — М., 1990. — С. 414—415.&lt;/ref&gt;.{{конец цитаты}}

1935 йылдың декабрендә Молотов академик И. П. Павловҡа яҙған:
{{начало цитаты}}…совет властары ҙур теләк менән ысынлап та урындарҙа ебәргән хаталарҙы төҙәтәсәк, һәм Һеҙ күрһәткән кешеләргә ҡарата тейешле тикшереү үткәреләсәк. Әммә, икенсе яҡтан, мин Һеҙгә асыҡ ҡына әйтергә тейешмен, ҡайһы бер осраҡтарҙа ғәҙәти тормош тәжрибәһенән, элекке осрашыуҙарҙан, элекке танышлыҡтарҙан сығып эш итеү ул бигүк ябай ҙа, зыянһыҙ ҙа түгел икән. Һәр хәлдә миңә күп тапҡыр шуға инанырға тура килде, бигерәк тә беҙҙең дәүерҙең ҡатмарлы һәм ҡырҡа үҙгәрештәргә бай сәйәси хәлендә.{{конец цитаты}}
[[Файл:Иосиф_Сталин_на_выборах_(1937).png|слева|мини|300x300пкс|Молотов (һулдан), Сталин, Ворошилов һәм Ежов 1937 йылғы һайлауҙарҙа]]

== СССР сит ил эштәре халыҡ комиссары ==
1939 йылдың 3 майында СССР-ҙың сит ил эштәре наркомы вазифаһында Максим Литвиновты алыштыра, бер үк ваҡытта элекке вазифаһын да һаҡлап ҡала.

Молотов яңы вазифаһында наркоматта кадрҙарҙы бер урындан икенсе урынға күсереүҙәр үткәрә. Мәҫәлән, 4 майҙа уҡ Литвиновҡа яҡын торған хеҙмәткәрҙәр төркөмө ҡулға алына, әммә Литвинов үҙе ҡулға алынмай&lt;ref name=&quot;Рой Медведев&quot; /&gt;. 1939 йылдың 23 июлендә НКИД йыйылышы резоюция ҡабул итә ''«Ошо ҡыҫҡа ваҡыт эсендә НКИД-ны эшкинмәгән, шикле һәм дошманлыҡлы элементтарҙан таҙартыу буйынса бик ҙур эш башҡарыла»''.

Молотов яуаплы дипломатик эшкә [[Громыко Андрей Андреевич|Андрей Громыконы]] һәм артабан тышҡы сәйәси эшмәкәрлек өлкәһендә киң билдәлелек алған тағы ла бер нисә йәш белгесте тәғәйенләй.

=== СССР һәм Өсөнсө Рейх араһындағы һөжүм итмәү тураһында килешеү ===
[[Файл:Molotov_with_Ribbentrop.jpg|мини|Молотов менән Риббентроп — 1939 йылдың 23 августы]]
[[Файл:MolotovRibbentropStalin.jpg|мини|Молотов СССР һәм Германия араһында дуҫлыҡ һәм сиктәр тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, уның артынса — Риббентроп.]]
1939 йылдың йәйендә Молотов [[Мәскәү]]ҙә инглиз-франк-совет һөйләһеүрендә бик әүҙем ҡатнаша һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Өсөнсө Рейх]] араһындағы һөжүм итмәү тураһында килешеүҙе әҙерләй, 1939 йылдың 31 авгусында килешеүҙе СССР-ҙың Юғары Советы ратифицикациялай&lt;ref name=&quot;hrono.ru&quot; /&gt;.
[[Файл:Правда_18.11.1940_Молотов_и_Гитлер.png|мини|Молотов [[Адольф Гитлер]] менән осрашыу ваҡытында, 1940 йыл]]

1939 йылдың 28 сентябрендә Молотов «Дуҫлыҡ һәм сиктәр тураһында» яңы герман-совет килешеүенә ҡул ҡуя. Яңы совет-герман килешеүҙәре һөҙөмтәһендә Польшаның башлыса украин һәм белорус халҡы менән бергә көнсығыш воеводлыҡтары УССР-ға һәм БССР-ға ҡушыла, ә Вилена крайы [[Вильнюс|Вильно]] ҡалаһы менән бергә ул ваҡытта әле бойондороҡһоҙ булған Литва составына инә&lt;ref name=&quot;peoples.ru&quot; /&gt;.

Сиктәрҙе үҙгәртеү буйынса Совет-фин һөйләшеүҙәрҙең туранан-тура ҡатнашыусыһы була (килешеү ике ай дауамында ғына ғәмәлдә була). 1939 йылдың 29 ноябрендә радиолағы телмәрендә обосновал необходимость войны с «советтарға ҡаршы империалистар менән бәйләнештәрҙә буталған ''фин хөкүмәте''» менән һуғыш башлауҙың кәрәклеген дәлилләй һәм һөжүм итмәү тураһында пактты өҙөлгән тип иғлан итә&lt;ref&gt;[http://heninen.net/sopimus/molotov1939.htm Речь по радио Председателя Совета Народных Комиссаров СССР товарища В. М. Молотова 29 ноября 1939 года]&lt;/ref&gt;. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, «Ҡышҡы һуғыш» башланғандан һәм Хельсинки ҡалаһын бомбаға тотҡан саҡта совет авиацияһын ҡулланыуҙа ғәйепләгәндән һуң Молотов совет самолеттары Финляндия баш ҡалаһының асығыусы халҡына икмәк менән кәрзиндәр ырғытыуы тураһында белдерә&lt;ref&gt;{{cite web
 |author      = Валерий Потапов
 |authorlink  = 
 |coauthors   = 
 |date        = 
 |url         = http://www.battlefield.ru/molotov-coctail.html
 |title       = Коктейль Молотова
 |format      = 
 |work        = 
 |publisher   = 
 |accessdate  = 2010-05-21
 |lang        = 
 |description = 
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/6178OsBi8
 |archivedate = 2011-08-22
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110908224128/http://www.battlefield.ru/ru/articles/344-molotov-coctail.html |date=2011-09-08 }}&lt;/ref&gt;. 1940 йылдың 29 мартында Ҡышҡы һуғыш «беҙҙең ғәскәрҙәрҙең фин ғәскәрҙәре менән генә түгел, ә империалистарҙың берләшкән көстәре менән бәрелешеүе» тип әйтә. Ул беренселәрҙән булып «Маннергейм линияһының» юғалтыуҙар, көнбайыш илдәре яғынан хәрби ярҙам буйынса ысынбарлыҡҡа тап килмәгән һандарҙы һәм совет әсирҙәрен ботарлау һәм башҡа төрлө ҡанһыҙлыҡ факттарын килтерә&lt;ref&gt;[http://heninen.net/sopimus/molotov1940.htm Доклад председателя Совета народных комиссаров и народного комиссара иностранных дел товарища В. М. Молотова на заседании VI сессии Верховного Совета Союза ССР 29 марта 1940 года]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Matsuoka_signs_the_Soviet–Japanese_Neutrality_Pact-1.jpg|мини|Нейтралитет тураһында совет-япон пактына ҡул ҡуйыу]]
Вячеслав Молотовтың 1940 йылдың ноябрь уртаһында һөйләшеүҙәр маҡсатында Берлинға килеүе Раббентроптың ике тапҡыр Мәскәүгә визит эшләүенә яуап була. Совет делегацияһының Берлиндағы өс көнлөк визитында [[Адольф Гитлер]] менән һөйләшеүҙәр һәм Иоахим Риббентроп менән рәсми рәүештәге осрашыуҙар үтә, әммә был һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә яҡтар бер ниндәй ҙә компромисҡа килә алмайҙару: совет яғы Берлин пактына ҡушылмай. Шулай уҡ сит ил эштәре буйынса халыҡ Комиссариаты Совет Союзының немец ғәскәрҙәренең [[Румыния]]ла һәм Финляндияла булыуы менән, ә шулай уҡ уларҙы [[Болгария|Болгарияға]] индереү хәүефлегенә ризаһыҙлығын белдерә&lt;ref name=&quot;vinforika.ru&quot; /&gt;.

1940 йылдың 8 мартында В. М. Молотовтың 50-йәшлек юбилейы айҡанлы СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы указына ярашлы [[Пермь]] ҡалаһы һәм Пермь өлкәһе Молотов тип үҙгәртелә&lt;ref&gt;[http://www.permarchive.ru/index.php?page=znamenatelnye-i-pamyatnye-daty---mart Знаменательные и памятные даты&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200226110138/http://www.permarchive.ru/index.php?page=znamenatelnye-i-pamyatnye-daty---mart |date=2020-02-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.archive.perm.ru/page.php?id=381 Государственный архив Пермского края — Административно-территориальное деление Пермского края в 1938—1980-е годы&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221050101/http://www.archive.perm.ru/page.php?id=381 |date=2014-02-21 }}&lt;/ref&gt; (1957 йылдың октябрендә элекке исемдәре кире ҡайтарыла&lt;ref&gt;[http://www.permgani.ru/funds/index.php?act=fund Фонды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222014949/http://www.permgani.ru/funds/index.php?act=fund |date=2014-02-22 }} [[Пермский государственный архив социально-политической истории|Пермского государственного архива социально-политической истории]]&lt;/ref&gt;).

1941 йылдың 5 апрелендә [[Югославия]] менән дуҫлыҡ һәм һөжүм итмәү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла (герман агрессияһынан бер тәүлек алда), шунан нейтралитет тураһында совет-японй пактына ҡл ҡуйыла. Молотов, тышҡы сәйәст ведомствоһы башлығы булараҡ, әлеге дипломатик ғәмәлдәрҙә туранан-тура ҡатнаша.

1941 йылдың 6 майында Молотов хөкүмәт башлығы вазифаһынан бушатыла (''«нарком бурыстарын бер рәттән башҡарыу ҡыйынлығы арҡаһында»''&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/biograf/bio_m/molotov_zaless.php Молотов, Вячеслав Михайлович]&lt;/ref&gt;), Халыҡ Комиссарҙары Советын Сталин үҙе етәкләй, ә Молотов уның урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

=== [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоро ===
1941 йылдың 22 июнендәге таңғы сәғәт дүрттә артиллерия һәм авиация әҙерлегенән һуң немец ғәскәрҙәре СССР-ҙың сиктәрен үтә. 5 сәғәт 30 минутта В. М. Молотовтың һүҙҙәренсә, Германия илсеһе төнгө сәғәт өс тирәһендә килгән)&lt;ref&gt;[http://www.e-reading.mobi/book.php?book=64297 Ф. И. Чуев. Сто сорок бесед с Молотовым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190121232548/http://www.e-reading.mobi/book.php?book=64297 |date=2019-01-21 }}&lt;/ref&gt;СССР-ҙа Германия илсеһе В. Шуленбург Молотовҡа килә һәм «совет хөкүмәте Германияла һәм оккупациялаған илдәрҙә емереү сәйәсәтен, шулай уҡ Германия ҡаршы йүнәлтелгән тышҡы сәйәсәт алып барған һәм герман сигендә тулы хәрби әҙерлектә үҙенең бөтә ғәскәрҙәрен туплаған» тип белдерә. Белдереү артабанғы һүҙҙәр менән тамамлана: «Шуға күрә Фюрер герман ҡораллы көстәренә уларҙың ҡарамағында булған бөтә сараларҙы ҡулланырға бойорған»&lt;ref name=&quot;peoples.ru&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Фельштинский Ю. Оглашению подлежит: СССР — Германия. 1939—1941: документы и материалы&lt;/ref&gt;.

Ошо көндә үк сәғәт 12-лә Молотов радио аша [[һуғыш]] башланыуы тураһында совет халҡы өсөн тарихи хәбәр менән сығыш яһай һәм телмәрен киң билдәле һүҙҙәр менән тамамлай: ''«Наше дело правое. Враг будет разбит. Победа будет за нами».''

[[Финляндия]] үҙенең территорияһынан Германияға туранан-тура һөжүм итергә рөхсәт бирмәй һәм немец частары Петсамола һәм Саллала сикте үтергә баҙнат итмәй. Совет һәм фин пограничниктары араһында һирәк атышыу булып ала, әммә, дөйөм алғанда, совет-фин сигендә тыныс хәл-торош һаҡлана. Әммә, 22 июндән башлап, немец люфтваффеһы бомбардировщиктары фин аэродромдарын Германияға ҡайтыу алдынан заправкалай торған база итеп ҡуллана. Был мәғлүмәттәр һуңғараҡ билдәләнә, ә 23 июндә Молотов үҙенә Хюннинен эштәрендәге фин вәкилен саҡырып ала һәм 22 июндәге Гитлерҙың сығышында «фин иптәштәрҙе» телгә алыуы буйынса һорау ҡуя. Фин илсеһе аныҡ яуап бирә алмай. Молотов Финляндиянан СССР-ға ҡарата уның позицияһын аныҡлауҙы талап итә&lt;ref&gt;''М. Иокипии.'' [http://www.aroundspb.ru/finnish/waywar/5.php Братство по оружию: от Барбароссы до вступления Финляндии в войну](рус.). — Фрагмент из книги «Финляндия на пути к войне: исследование о военном сотрудничестве Германии и Финляндии в 1940—1941 гг.». &lt;small&gt;Проверено 29 сентября 2010.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt; 22 августа 2011 года.&lt;/span&gt;&lt;/small&gt;{{cite web|author=М. Иокипии.|url=http://www.aroundspb.ru/finnish/waywar/5.php|title=Братство по оружию: от Барбароссы до вступления Финляндии в войну|accessdate=2010-09-29|lang=ru|description=Фрагмент из книги «Финляндия на пути к войне: исследование о военном сотрудничестве Германии и Финляндии в 1940—1941 гг.»|archiveurl=https://www.webcitation.org/6178PksjM|archivedate=2011-08-22}}&lt;/ref&gt;.

26 июндә Молотов [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тағы СССР илсеһе Константин Уманскийға яҙған хатынан : ''«Һеҙгә кисекмәҫтән [[Франклин Рузвельт|Рузвельтҡа]] йәки Хэллға барыр кәрәк һәм американ хөкүмәтенең был һуғышҡа һәм СССР-ға ҡарата ҡарашы тураһында ҡорау ҡуйыр кәрәк. Ярҙам тураһында хәҙерге ваҡытта һорауҙар ҡуйырға кәрәкмәй»''. 12 июлдә Молотов һәм илсе Криппс Германияға ҡаршы СССР һәм Бөйөк Британия хөкүмәттәре араһындағы ғәмәлдәр тураһында килешеүгә ҡул ҡуялар. Әлеге килешеүҙең һөҙөмтәһендә Гитлерға ҡаршы коалиция илдәре менән бәйләнештәр булдырыла, нацистик Германия тарафынан оккупацияланған һәм Лондонда эмиграцияла булған Европа дәүләттәре хөкүмәттәре менән дипломатик хеҙмәттәшлек яйға һалына ([[Бельгия]], [[Норвегия]], [[Польша]], [[Чехословакия]] һәм башҡалар).

1941 йылдың 30 июнендә Дәүләт оборона комитеты ойошторолғандан һуң (ГКОВ. М. Молотов уның рәйесе [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталиндың]] урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

14 августа Молотов [[Төркиә|Төркиәләге]] СССР илсеһе Сергей Виноградовҡа, Совет хөкүмәте француз-антифашистар етәксеһе булараҡ [[Шарль де Голль]] менән бәйләнештәрҙе булдырыуға ризалығын белдерә.

1941 йылдың 29 сентябренән 1 октябренә тиклем [[Мәскәү]]ҙә конференция уҙғарыла, унда [[СССР]], [[АҠШ]] һәм [[Бөйөк Британия]] ҡатнашалар; конференцияла Советтар Союзына хәрби тапшырмалар мәсьәләләре буйынса килешеү төҙөлә. Йомғаҡлау ултырышында совет делегацияһы башлығы Молотов ''«бөгөнгө көндән СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия етәкселегендә ирек һөйөүсе халыҡтарҙың ҡеүәтле фронты булдырылды» тип белдерә''. 1941 йылдың октябрендә СССР-ҙың сит ил эштәре буйынса наркоматы дипкорпус менән бергә [[Һамар|Куйбышевҡа]] эвакуациялана, әммә Молотов, Сталин кеүек, Мәскәүҙә ҡала. Мәскәүҙә Бөйөк Британиянан һәм АҠШ-тан хәрби тапшырмаларға һәм Европала икенсе фронтты асыуға булышлыҡ итә
[[Файл:Russian_Premier_Stalin_talks_with_gestures_to_his_Foreign_Minister_Molotov_at_the_Palace,_Yalta,_Crimea,_Russia._-_NARA_-_197000.jpg|мини|Вячеслав Молотов (һулда) һәм Иосиф Сталин Ялтала.]]
1941 йылдың октябрендә Вязьма тирәһендәге катастрофа ваҡытында Вячеслав Молотов бер тапҡыр ғына фронтҡа ебәрелә, әммә мөһим ҡарарҙарҙы уны оҙатып йөрөгән А. Василевский ҡабул итә&lt;ref name=&quot;warheroes.ru&quot; /&gt;.

1942 йылдың май айы аҙағында — июнь башында Молотов дипломатик миссия менән Бөйөк Британияға һәм АҠШ-ҡа бара. Бөйөк Британияға самолет фронт һыҙығы һәм артабан немец ғәскәрҙәре биләгән территория аша үтә&lt;ref&gt;[http://www.a-lubyanka.ru/page/article/183 Публикация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625114421/http://www.a-lubyanka.ru/page/article/183 |date=2012-06-25 }} из альманаха «Лубянка» — отечественные спецслужбы вчера, сегодня, завтра&lt;/ref&gt;, юлда самолет Шотландияла туҡтай. 26 майҙа Молотов Энтони Иден менән бергә Лондонда Инглиз-совет союздаш килешеүенә ҡул ҡуя. Артабан АҠШ-ҡа оса, ундағы Аҡ йортта һөйләшеүҙәр 1 июндә тамамлана. Кире ҡайтҡан саҡта ҡабаттан Британияла туҡтала, тағы ла бер һөйләшеүҙәр үткәрә. 12 июндә делегация Мәскәүгә ҡайта&lt;ref&gt;д/ф [http://russia.tv/brand/show/brand_id/4877 «Летчик для Молотова. Один шанс из тысячи»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190115125937/http://russia.tv/brand/show/brand_id/4877/ |date=2019-01-15 }} (РТР, 2014)&lt;/ref&gt;.
Тоҡандырғыс ҡатышмалы шешәләрҙе етештереү буйынса Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарарына ҡул ҡуя, артабан бал «коктейль Молотова» исемен ала. 16 августа 1942 йылдың 16 авгусында Молотов халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары вазифаһына тиклем үрләтелә. Вячеслав Молотов [[Тегеран]], Ялта, Потсдам конференцияларында.

Дипломатик эштән тыш Вячеслав Молотов танкылар етештереү өсөн дә яуаплы була&lt;ref name=&quot;warheroes.ru&quot; /&gt;. Бынан тыш, баштан уҡ тап Молотовҡа 1942 йылда совет «атом проекты» менән етәкселек итеү йөкмәтелә — СССР-ҙа атом ҡоралы булдырыу эштәре буйынса. Әммә, академик И. В. Курчатов фекеренсә, үҙенең ҡатып ҡалған фекерләүе арҡаһында Молотов әлеге проекттың бөтә нескәлектәренә төшөнә алмай, шуға күрә бомба өҫтөндәге эштәр «бер урында тапана», һөҙөмтәлә бер нисә йыл бушҡа китә.

СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 30 сентябрендәге 79-се һанлы указына ярашлы [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда танк сәнәғәтенең үҫешендә совет дәүләте алдында ҙур ҡаҙаныштары өсөн Вячеслав Михайлович Молотовҡа [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме бирелә һәм уға [[Ленин ордены]] менән «Серп и молот» миҙалы тапшырыла.

Хәрби мәсьәләләрҙән тыш, Молотов фән өлкәһендә яуаплы була, шул иҫәптән [[Мәскәү дәүләт университеты]] эшенә кураторлыҡ итә.
Бынан тыш, Молотовтың башланғысы буйынса СССР-ҙың дипломатик учреждениелары өсөн кадрҙарҙы әҙерләү маҡсатында 1944 йылдың 14 октябрендә МДУ-ның халыҡ-ара бәйләнештәре факультеты базаһында Мәскәү дәүләт халыҡ-ара бәйләнештәре институты ойошторола.

=== Һуғыштан һуңғы осор ===
Тәүге һуғыштан һуңғы йылдарҙа Молотов совет тышҡы сәйәсәте башлығы сифатында йыш ҡына сит илгә сыға: Сан-Франциско ҡалаһында үткән конференцияла ҡатнаша, бында Милләттәрҙең Берләшкән Ойошмаһы (БМО) ойошторола. Молотов шулай СССР, АҠШ, Бөйөк Британия, Франция һәм Ҡытай уҡ сит ил министрҙары Советы сессияларында совет делегацияһының етәксеһе булараҡ ҡатнаша. 1946 йылғы Париж тыныслыҡ конференцияһында ул Албания, Болгария һәм Югославияның территориаль мәнфәғәттәрен яҡлап сығыш яһай.

1946 йылдың 19 мартында Халыҡ комиссарҙары Советы Министрҙар Советы итеп үҙгәртелә һәм Молотов СССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары булып китә&lt;ref name=&quot;hrono.ru&quot; /&gt;. Әлеге вазифаһында мәғариф, фән һәм хоҡуҡ һаҡлау органдарына кураторлыҡ итә&lt;ref&gt;[http://magazines.russ.ru/znamia/2011/2/go12.html ''[[Голомшток, Игорь Наумович|Голомшток И.]]'' Воспоминания старого пессимиста]&lt;/ref&gt;.
Бөтә илдәр ҙә, шул иҫәптән АҠШ һәм Бөйөк Британия, Израиль дәүләтен булдырыуға ҡаршы булғанда, Молотов был идеяны яҡлап сыға&lt;ref name=&quot;peoples.ru&quot; /&gt;.
Вячеслав Молотов йыш ҡына БМО-ның эштәрендә ҡатнашыу өсөн АҠШ-ҡа, шул уҡ ваҡытта үҙенең ҡаты позицияһы, шулай уҡ йыш ҡына «вето» хоҡуғын ҡулланыуы арҡаһында, дипломатик даирәләрҙә «Господин Нет» ҡушаматын ала&lt;ref name=&quot;Рой Медведев&quot; /&gt;.

1947 йылда Молотовҡа атом проекты буйынса Сталиндың вәкәләттәре тапшырыла: 1947 йылдың 8 февралендә ЦК ВКП(б-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһында СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарамағындағы Махсус комитетының эш мәсьәләләре туранан-тура И. В. Сталинға йәки уның беренсе урынбаҫары В. М. Молотовҡа еткерелеүе тураһында ҡарар ҡабул итә. 1947—1949 йылдарҙа Молотов СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарамағындағы мәғлүмәттәр комитеты рәйесе сифатында совет тышҡы разведкаға етәкселек итә.

1949 йылда Германия армияһының һәм немец каратель органдарының ваҡытлыса оккупацияланған Советтар Союзы территорияһында совет граждандарына ҡарата аяуһыҙлыҡ күрһәткән элекке хәрбиҙәре эштәре буйынса асыҡ суд процестарын үткәреү буйынса Даими комиссияға инә. Немец һәм япон хәрби енәйәтселәре өҫтөндә процестарҙы ойоштороуҙа ҡатнаша.

1949 йылдың 4 мартында сит ил минстры вазифаһынан (уның урынына Андрей Вышинский тәғәйенләнә, шул уҡ йылда уның ҡатыны ҡулға алына Ж. Медведев билдәләүенсә, «Молотовҡа ҡаршы заговор планы еренә еткерелеп эшләнә, әммә бик ҡаты ла. Ул үҙ эсенә Михоэлстың үлетерелеүен, Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты (ЕАК) ағзаларын ҡулға алыу һәм атып үлтереү, шул иҫәптән Лозовскийҙы ла, һәм Полина Жемчужинаның ҡулға алыныуы. Ленинград партия-дәүләт төркөмөнә ҡаршы заговор ул тиклем уйлап еткерелмәй, әммә шулай уҡ ҡаты. 1949 йылдың аҙағына Маленков һәм Берия тулыһынса тиерлек үҙҙәренә хакимлыҡҡа юлды таҙарттылар».

1952 йылдың октябрендә Үҙәк Комитеттың съездан һуңғы пленумда (КПСС-тың XIX съезы) Молотов Үҙәк комитеты Президиумы составына һайланһа ла, уның етәкселек иткән бюро составына инмәй, шул уҡ пленумда Молотов һәм Микоян Сталин яғынан бик ҡаты тәнҡиткә дусар булалар&lt;ref&gt;''Константин Симонов'' [http://hrono.ru/libris/lib_s/simonov19.php Глазами человека моего поколения. Размышления о И. В. Сталине. 2 апреля 1979 года]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Рой Медведев&quot; /&gt;.

=== Сталиндан һуң ===
1953 йылдың 5 мартында, Сталиндың вафатынан һуң, Молотов ҡабаттан сит ил эштәре министры һәм бер үк ваҡытта СССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары итеп&lt;ref name=&quot;vinforika.ru&quot; /&gt;. Ул Лаврентий Берияны ҡулға алыу һәм Георгий Маленковты СССР-ҙың Минитрҙар Советы рәйесе вазифаһынан бушатыу буйынса Хрущевҡа теләктәшлек күрһәтә. 1955 йылда Молотов асыҡ процестарҙыһәм хәрби етәкселәре өҫтөнән ябыҡ судтарҙы яңынан ҡарау комиссияһы рәйесе итеп тәғәйенләнә.

Артабан Молотов һәм Хрущёв уртаҡ тел таба алмай башлай. Молотов совет ғәскәрҙәрен Австриянан тулыһынса сығарыуға ҡаршы була, Юғославия менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыуға ышанмаусанлыҡ,ул югослав етәкселгенең советтарға ҡаршы сығыштарына тәнҡит күҙлегенән ҡарарға кәрәк тип иҫәпләй, шулай уҡ сиҙәм ерҙәренең артыҡ һәм ашығыусан үҙләштерелеүенә һәм Ҡырымды УССР составына биреүгә ҡаршы була.
1955 йылдың яҙында Тбилисиҙа «Долой Хрущева» һәм и «Молотова — во главе КПСС» лозунгтары аҫтында бер нисә манифестация үтә, демонстрацияларҙы армия тарҡата. 1956 йылдың 1 июнендә Молотов хаталы югослав сәйәсәте һылтауы менән сит ил эштәр министры вазифаһынан бушатыла&lt;ref&gt;[http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Istp/2010_10/IstPanorama__10/stykalin_(143-168).pdf с. 158]&lt;/ref&gt;, әммә 21 ноябрҙә СССР-ҙың дәүләт контроле министры итеп тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;warheroes.ru&quot; /&gt;.

1957 йылда Молотов «партияға ҡаршы төркөм» исемле Хрущевҡа ҡаршы төркөмдө етәкләй&lt;ref name=&quot;hrono.ru&quot; /&gt;. Лазарь Каганович һәм Георгий Маленков менән берлектә Молотов Хрущевты урынынан төшөрөргә маташа. Үҙәк Комитеты Президиумының ултырышында төркөмдө юғары партия органы ағзалары хуплап сыға (Климент Ворошилов, Николай Булганин, Михаил Первухин, Максим Сабуров, Дмитрий Шепилов), Хрущевты ауыл хужалығы минстры итеп тәғәйенләргә, ә беренсе секретарь вазифаһын Молотовҡа тапшырырға йәки уны бөтөнләй юҡҡа сығарырға уйлайҙар. Хрущевтың яҡлылары ашығыс рәүештә Үҙәк Комитетының Пленумын йыйыуға өлгәшәләр һәм «партияға ҡаршы төркөм» еңелеүгә дусар ителә. Маленков, Каганович, Молотов һәм сит ил эштәре министры Шепилов вазифаларынан бушатыла.

1957 йылдың 29 июнендә Молотов бөтә вазифаларынан бушатыла, КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы составынан һәм КПСС-тың Үҙәк Комитетынан сығарыла. Уның хөрмәтенә исемләнгән ҡалаларға 1957 йылда элекке исемдәре ҡайтарыла.

1957 йылда Вячеслав Молотов Монголияла СССР-ҙың илсеһе итеп тәғәйенләнә.

1960—1961 йылдарҙа Венала БМО штаб-фатиры агентлығы ҡарамағындағы атом энегрияһы буйынса совет илселеге менән етәкселек (МАГАТЭ. На состоявшемся в октябре 1961 йылдың октябрендә үткән КПСС-тың XXII съезында Хрущёв һәм уның союздаштары тәүге тапҡыр Молотовтың, Кагановичтың, Маленковтың Сталин ваҡытындағы законһыҙлыҡта туранан-тура шәхси яуаплылығы тураһында белдерәләр һәм уларҙы партиянан сығарыуҙы талап итәләр&lt;ref&gt;{{книга |автор = [[Коэн, Стивен|Коэн С.]] |заглавие = Жизнь после ГУЛАГа: Возвращение сталинских жертв |ссылка = http://www.airo-xxi.ru/2009-12-27-19-12-47/doc_download/4 |место = М. |издательство  = АИРО-XXI |год = 2011 |страницы = 60 |серия = Серия «АИРО — первая публикация в России» |isbn = 978-5-91022-150-9}}&lt;/ref&gt;. 1961 йылдың ноябрь уртаһында Молотов Венанан саҡыртылып алына, биләгән вазифаһынан бушатыла һәм партиянан сығарыла. 1963 йылдың 12 сентябрендә Молотов пенсияға оҙатыла&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/about/professional_holiday/history/-/asset_publisher/8DMVoaXSrMPo/content/id/746806 Молотов Вячеслав Михайлович] // Сайт МИД РФ&lt;/ref&gt;.

=== Аҙаҡҡы йылдары ===
Йәберҙә булыуға ҡарамаҫтан Молотов әүҙем тормош алып барыуын дауам итә, даими рәүештә өйҙә йәки китапханала эшләй. Мемуарҙар яҙмай, әммә ижтимағи тормоштағы теге йәки был ваҡиғаларға үҙ фекерен ҡулъяҙмаларға теркәп, уларҙы КПСС-тың Үҙәк Комитетына ебәрә. Бер нисә йыл дауамында партияла тергеҙеүҙе юллай һәм 1984 йылда, «Коммунист» журналы Р. И. Косолапов ярҙамында партияла тергеҙелә. Генераль секретарь К. У. Черненко шәхсән үҙе уға пратбилетты тапшыра&lt;ref name=&quot;hrono.ru&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;saturday.ng.ru&quot; /&gt;. Әммә Молотовты партияла тергеҙеү тураһында партия матбуғатында иғлан ителмәй.

Партияла тергеҙелеү айҡанлы Молотов партияның иң оло ағзаһы була (1906 йылдан). 1986 йылда ул «Московские новости» гәзитенә интервью биреп өлгөрә: ''«Минең ҡартлыҡ бәхетле. 100 йәшкә тиклем йәшәргә теләйем»''.

Партиянан сығарыу Молотов өсөн иң көйҙөргәне була. Һәм ул бер туҡтауһыҙ Үҙәк Комитетҡа, Партия контроле комитетына тергеҙеү үтенесе менән ғаризалар яҙа. Матди яҡтан үҙе өсөн бер нәмә лә һорамай.
 
&lt;blockquote&gt;Ул Жуковкала бәләкәй генә ағас дачала йәшәне, уны уға беҙ (Совмин) бирҙек. Туҡһан йәшенә тиклем электричкала поликлиникаға йөрөнө. Унда, бөтәһе лә, әлбиттә, үткәрергә тәҡдим итһәләр ҙә, гел дөйөм сиратта ултырҙы.
Нисектер Молотов менән дачала яҡын йәшәгән минең бер иптәш, Вячеслав Михайлович ҡатыны менән фәҡирлектә йәшәй, тип һөйләне. Пенсияһы уның айына 300 һум ине, әммә улар пенсиянан тулыһынса дача, күмер өсөн, мейес яғыусының һәм өй хужалығында ярҙам итеүсе ҡатындың эш хаҡтарын түләгәндәр һәм һөҙөмтәлә уларҙың бер нәмә лә тиерлек ҡалмаған. Беҙ Каганович менән уға пенсияларын 50 һумға арттырыу буйынса ҡарар сығарҙыҡ, дача һәм күмер өсөн түләүҙән азат иттек. Мейес яғыусыға һәм хужалыҡ эштәрен алып барыусы ҡатынға эш хаҡын бирҙек.
Аҙаҡҡы мәртәбә мин Молотовты Булганинды ерләгәндә (1975 йыл) күрҙем. Ул ситтәрәк, бер үҙе тора ине. Мин яҡын килдем дә: «Вячеслав Михайлович, әйҙәгеҙ яҡыныраҡ барайыҡ, бәхилләшәйек», — тинем. Ул ошо иғтибар күрһәтеүгә бик һөйөндө&lt;/blockquote&gt;.
— СССР Совнаркомы рәйесе урынбаҫарының ярҙамсыһы Михаил Смиртюковтың хәтирәләренән.

Маленков һәм Кагановичтан айырмалы рәүештә Молотовтың исеме, уны партиянан сығарғандан һуң да, әҙәбиәттә, матбуғатта, кинола телгә алына, уның тураһында мәҡәләләр энциклопедияларға индерелә. Молотовтың образы бер нисә тапҡыр нәфис фильмдарҙа сағылдырыла, уны башлыса Максим Штраух (1940-сы йылдар) һәм Николай Засухин (1970—1980-сы йылдар) уйнайҙар.

1970-се һәм 1980-се йылдарҙа шағир һәм журналист Феликс Чуев йыш ҡына Молотовтар йортонда ҡунаҡ була, яҙмалар эшләй, уларҙың нигеҙендә һуңынан «Сто сорок бесед с Молотовым» һәм «Полудержавный властелин» исемле китаптар нәшер ителә&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{книга|автор=[[Чуев, Феликс Иванович|Феликс Чуев]]|заглавие=Полудержавный властелин|место={{М}}.|издательство=&quot; Олма-Пресс «|год=2000|}}&lt;/ref&gt;.

1986 йылдың июнендә Молотов Мәскәүҙәге Кунцев хәстәханаһына һалына, шунда 8 ноябрҙә, сәғәт 12 сәғәт 55 минутта вафат була. Үҙенең оҙон ғүмерендә В. М. Молотов 7 миокард инфаркты үткәрә, әммә 96 йәшкә тиклем йәшәй. Вячеслав Молотов Мәскәүҙә Новодевичий зыяратында ерләнә&lt;ref name=&quot;warheroes.ru&quot;&gt;{{cite web
 | author        = Николай Васильевич Уфаркин
 | authorlink    = 
 | datepublished = 
 | url           = http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=9009
 | title         = сайт «Герои страны»
 | format        = 
 | work          = 
 | publisher     = 
 | accessdate    = 2010-05-21
 | lang          = ru
 | description   = 
 | archiveurl    = https://www.webcitation.org/6178QSwwS
 | archivedate   = 2011-08-22
}}&lt;/ref&gt;.
1986 йылдың 1 ноябрендә сәйәсмәндең вафаты тураһында «Известия» гәзитендә иғлан ителә[4]. Көнбайыш матбуғатында бер нисә мәҡәлә сыға. Албанияла был ваҡиға айҡанлы дәүләт трауры иғлан ителә. Молотовтың васыятнамәһен асҡандан һуң унда иҫәбендә 500 һум аҡса булған һаҡлыҡ кенәгәһе табыла&lt;ref name=&quot;Ф. Чуев&quot;&gt;{{cite web
 | author      = Ф. Чуев
 | authorlink  = 
 | coauthors   = 
 | date        = 
 | url         = http://militera.lib.ru/bio/heroes1/10.html
 | title       = Член политбюро ЦК ВКП(б) Молотов
 | format      = 
 | work        = 
 | publisher   = 
 | accessdate  = 2010-05-21
 | lang        = ru
 | description = 
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/6178SfHYF
 | archivedate = 2011-08-22
}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (30 сентябрь 1943);
* 4 [[Ленин ордены]] (1940; 30 сентябрь 1943, 1945; 1950)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://novodevichye.com/molotov/|title=Новодевичье кладбище .. Вячеслав Михайлович Молотов. Политик|publisher=novodevichye.com|accessdate=2016-09-03}}&lt;/ref&gt;;
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]];
* СССР-ҙың Фәндәр Академияның Почетлы академигы (29 ноябрь 1946)
* миҙалдар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БРЭ |статья=Молотов, Вячеслав Михайлович|id=2225239 |автор=[[Аксютин, Юрий Васильевич|Аксютин Ю. В.]]|том=20 |страницы=697 |ref=Аксютин}}
* ''[[Медведев, Рой Александрович|Медведев Р. А]]'' Окружение Сталина — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2010. — ([[Жизнь замечательных людей]]).
* ''[[Никонов, Вячеслав Алексеевич|Никонов В. А.]]'' Молотов. Молодость. М.: — [[Вагриус]]. — 2005.
* ''[[Никонов, Вячеслав Алексеевич|Никонов В. А.]]'' Молотов. Наше дело правое. В 2 книгах (комплект). М.: — [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2016.
* ''[[Никонов, Вячеслав Алексеевич|Никонов В. А.]]'' Молотов. — М.: Молодая гвардия, 2017. — ([[Жизнь замечательных людей]]).
* ''[[Чуев, Феликс Иванович|Чуев Ф. И.]]'' [http://grachev62.narod.ru/molotov_140/content.htm Сто сорок бесед с Молотовым]
* ''[[Чуев, Феликс Иванович|Чуев Ф. И.]]''Молотов. Полудержавный властелин.
* ''[[Чуев, Феликс Иванович|Чуев Ф. И.]]''Из бесед в В. М. Молотовым // От оттепели до застоя. — М.: [[Советская Россия (издательство)|Советская Россия]], 1990. — Тираж 50 000 экз. — С. 36 — 77

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Викицитатник = Вячеслав Михайлович Молотов 
|Тема = Вячеслав Молотов
}}
* {{Rodovid|348765}}
* {{Warheroes|star=Labor|id=9009}}
* [http://www.hrono.ru/biograf/molotovv.html Биографии Молотова на сайте «Хронос»]
* {{Сотрудник РАН|51368|}}
* {{статья
|автор = Вячеслав Никонов.
|заглавие = Молотов вспоминает. Из домашнего архива. 
|оригинал =
|ссылка = https://web.archive.org/web/20090309121545/http://saturday.ng.ru/deeds/2000-03-04/3_recalls.html
|издание = НГ - Политэкономия
|тип = 
|место =
|год = 2000
|том = 
|номер =  8(8) 4 марта
|страницы = 
}}{{dead link|число=12|месяц=10|год=2016}}
* ''[[Медведев, Жорес Александрович|Жорес Медведев]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1571.html Соломон Лозовский, Полина Жемчужина и Вячеслав Молотов // Сталин и еврейская проблема. Новый анализ]
* Переписка академика И. П. Павлова с председателем СНК В. М. Молотовым. [http://russcience.euro.ru/document/letters/pav95ist.htm «Пощадите же родину и нас»…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326101855/http://russcience.euro.ru/document/letters/pav95ist.htm |date=2012-03-26 }}

* [http://runivers.ru/doc/d2.php?SECTION_ID=7149&amp;CENTER_ELEMENT_ID=138188&amp;PORTAL_ID=7149 Запись беседы Народного комиссара иностранных дел СССР В. М. Молотова с послом Японии в СССР С. Того на сайте «Руниверс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133634/http://www.runivers.ru/doc/d2.php?SECTION_ID=7149&amp;CENTER_ELEMENT_ID=138188&amp;PORTAL_ID=7149 |date=2016-03-04 }}

{{Руководители правительства Советского Союза}}
{{Мининдел}}

{{Библиоинформация}}

[[Категория:Коминтерн башҡарма комитеты ағзалары]]</text>
      <sha1>9qkht97wrj6aqvrqz1y5ehgst7jzp78</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Приедор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146042</id>
    <revision>
      <id>1303340</id>
      <parentid>930852</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T02:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3468" sha1="rlqy6akkaasozxoqph39pt0zkanmdkd" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Приедор''' ({{Lang-bs|Prijedor}}, сер. &lt;span lang=&quot;sr&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Приједор / Prijedor&lt;/span&gt;, хорва. &lt;span lang=&quot;hr&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Prijedor&lt;/span&gt;) — [[Босния һәм Герцеговина]]&lt;nowiki/&gt; ҡалаһы. Ҡала [[Серб Республикаһы|Серб республикаһының]] төньяҡ өлөшөндә(шул уҡ исемле община һәм төбәктең Приедор төбәгенең үҙәге), [[:en:Sana (river)|Сана]] йылғаһы ярында урынлашҡан. [[1995 йыл|1995 йылдың 14 декабрендәге Дейтон килешеүенән]] һуң [[Приедор]] ҡалаһы [[Серб Республикаһы]] составына күсә. Приедор ҡалаһының майҙаны 83 406 квадрат килметр тәшкил итә. Ҡала диңгеҙ кимәленән 136 метр бейеклектә урынлашҡан.

== Халыҡ ==
[[2013 йыл]]да халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Приедор ҡалаһының халыҡ һаны 32 342 кеше тәшкил итә, общинаныҡы — 97 558 кеше&lt;ref name=&quot;перепись2013&quot;&gt;[http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/PreliminarniRezultati_Popis2013.pdf Попис становништва, домаћинстава и станова у Босни и Херцеговини 2013 на територији Републике Српске — Прелиминарни резултати, Републички завод за статистику, Бања Лука, 2013.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140124074931/http://www2.rzs.rs.ba/static/uploads/bilteni/popis/PreliminarniRezultati_Popis2013.pdf|date=2014-01-24}}&lt;/ref&gt;, унда 1991 йылда — 34 635 кеше йәшәгән.

== Туғанлашҡан ҡалалары ==
* {{Флагификация|Турция}} — Маниса
* {{Флагификация|Сербия}} — Панчево
* {{Флагификация|Сербия}} — Кикинда
* {{Флагификация|Греция}} — Неаполис
* {{Флагификация|Норвегия}} — Сунд
* {{Флагификация|Россия}} — [[Иркутск]]
* {{Флагификация|Словения}} — Ново Место
{{-}}

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Klisina prijedor.JPG|
Файл:OnebuildinginPrijedor.jpg|
Файл:Prijedor Railway and Bus Station.jpg|
Файл:Prijedor2010.jpg|
Файл:SanicaniLake.JPG|
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.prijedorgrad.org/ Oficijalna internet prezentacija Opštine Prijedor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422093202/http://www.prijedorgrad.org/ |date=2016-04-22 }}{{ref-sr}}
* [http://www.prijedorcity.com/ PrijedorCity.com. Portal grada Prijedora]{{ref-sr}}
* [http://www.fallingrain.com/world/BK/2/Prijedor.html Falling Rain Genomics: Prijedor, Bosnia &amp; Herzegovina Page]{{ref-en}}
[[Категория:Серб Республикаһы ҡалалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>rlqy6akkaasozxoqph39pt0zkanmdkd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рәсәй Федерацияһы субъекттарында дәүләт һәм рәсми телдәр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150887</id>
    <revision>
      <id>1303346</id>
      <parentid>1287506</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T05:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24719" sha1="q8nherjy1od319fkd7rlcyo5mr7xj38" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Рәсәй|Рәсәй федерацияһының]] барлыҡ территорияһында [[Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы]]ның 68-се статьяһына ярашлы  - [[дәүләт теле]] булып [[урыҫ теле]] тора. Рәсәй составына ингән [[Рәсәй Федерацияһы| Рәсәй Федерацияһы республикалары]], Рәсәй Федерацияһы дәүләт теле менән бер рәттән үҙ дәүләт телдәрен билдәләп, ҡулланырға хоҡуҡлы&lt;ref&gt;[http://constitution.kremlin.ru/#chapter-3 Статья 68 Конституции России]&lt;/ref&gt;.
Конституцияла  автономиялы округтарының үҙ дәүләт телен билдәләргә хоҡуғы нығытылмаған булыуға ҡарамаҫтан, округтар был телдәрҙең рәсми статусын үҙ  уставтары һәм закондары менән раҫлай.

== Рәсәй Федерацияһы республикаларының дәүләт телдәре ==
* [[абаза теле]] ([[Ҡарасай-Черкес Республикаһы|Ҡарасәй-Черкес Республикаһы]]).
* [[адыгэ теле]] ([[Адыгея]]).
* [[алтай теле]] ([[Алтай Республикаһы]]).
* [[башҡорт теле]] ([[Башҡортостан]]).
* [[бүрәт теле]] ([[Бүрәт Республикаһы|Бурятия]]).
* [[ингуш теле]] ([[Ингушетия]]).
* [[ҡабарҙы-черкес теле]] ([[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]] (республика конституцияһында ''ҡабарҙы теле'' тип алынған), [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы]] (республика конституцияһында ''черкес теле'' тип алынған)).
* [[ҡалмыҡ теле]] ([[Ҡалмыҡ Республикаһы]]).
* [[ҡарасай-балҡар теле]] ([[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]] (республика конституцияһында ''балҡар теле'' тип алынған), [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы]] ( республика конституцияһында ''ҡарасай теле'' тип алынған)).
* [[коми теле]] ([[Коми Республикаһы]]).
* [[ҡырым татар теле]] ([[Ҡырым Республикаһы]]{{В Крыму|2=0}})&lt;ref name=krym&gt;[http://kremlin.ru/acts/20605 Договор между Российской Федерацией и Республикой Крым о принятии в Российскую Федерацию Республики Крым и образовании в составе Российской Федерации новых субъектов]&lt;/ref&gt;.
* [[мари теле]] ([[Марий Эл]]).
* [[муҡшы теле]] ([[Мордовия]]).
* [[нуғай теле]] ([[Ҡарасай-Черкесия]]).
* [[осетин теле]] ([[Төньяҡ Осетия]]).
* [[татар теле]] ([[Татарстан]]).
* [[тыва теле]] ([[Тыва]]).
* [[удмурт теле]] ([[Удмуртия]]).
* [[украин теле]] ([[Ҡырым Республикаһы]]{{В Крыму|2=0}})&lt;ref name=krym/&gt;.
* [[хаҡас теле]] ([[Хаҡас Республикаһы]]).
* [[чечен теле]] ([[Чечня]]).
* [[сыуаш теле]] ([[Сыуашстан]]).
* [[эрзә теле]] ([[Мордовия]]).
* [[яҡут теле]] ([[Саха Республикаһы]]).
* [[Дағстан]] телдәре. Дағстан Республикаһы Конституцияһы буйынса республика территорияһында урыҫ теле һәм  Дағстандың бөтә  халыҡтарының теле дәүләт теле тип һанала&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_dagest/chapter/1/#100 Глава 1, статья 11]&lt;/ref&gt;. Дағстандың яҙма телдәренә  [[авар теле]], [[агул теле]], [[әзербайжан теле]], [[даргин теле]], [[ҡумыҡ теле]], [[лак теле]], [[лезгин теле]], [[нуғай теле]], [[рутул теле]], [[табасаран теле]], [[тат теле]], [[цахур теле]] һәм [[чечен теле]] инә.

== Рәсми статуслы телдәр ==
* [[бүрәт теле]] ([[Байкал аръяғы крайы]]ның [[Ағын Бурят округы]]). Бүрәт теле край уставына ярашлы урыҫ теле  менән бер рәттән  ҡулланыла ала &lt;ref&gt;[http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/legislation_RF/index.php?do4=document&amp;id4=cc5f3eeb-70af-4894-bbab-ae35ff987490 Устав Забайкальского края, ст. 108] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314012448/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/legislation_rf/index.php?do4=document&amp;id4=cc5f3eeb-70af-4894-bbab-ae35ff987490 |date=2016-03-14 }}&lt;/ref&gt;.
* [[вепс теле]] ([[Карелия Республикаһы]]). Урындағы үҙидара органдарында файҙаланылыуы мөмкин&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[[s:Закон республики Карелия от 19.03.2004 № 759-ЗРК|Закон Республики Карелия о государственной поддержке карельского, вепсского и финского языков в Республике Карелия. Статья 8, п. 1]]&lt;/ref&gt;.
* [[долган теле]] ([[Саха Республикаһы]]). Был халыҡ йәшәгән урындарҙа төбәк рәсми теле тип таныла һәм дәүләт теле менән тиң хоҡуҡта ҡулланыла ала&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;Закон Республики Саха (Якутия) «О телеах в Республике Саха (Якутия)». Глава I, статья 6&lt;/ref&gt;.
* [[ҡаҙаҡ теле]] ([[Алтай Республикаһы]]). Был телдә һөйләшеүселәр компактлы йәшәгән урындарҙа  рәсми өлкәлә  ҡулланыла &lt;ref&gt;Закон Республики Алтай «О языках». Глава I, статья 4&lt;/ref&gt;.
* [[карел теле]] ([[Карелия Республикаһы]]). Урындағы үҙидара органдарында файҙаланылыуы мөмкин&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.
* [[коми-пермяк теле]] ([[Пермь крайы]] [[Коми-Пермяк округы]]). Рәсми өлкәләрҙә  ҡулланылыуы мөмкин &lt;ref&gt;Устав Пермского края. Статья 42&lt;/ref&gt;.
* [[манси теле]] ([[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра]]). Рәсми эш алып барыуҙа аҙ һанлы төп халыҡтарҙың телдәрен ҡулланыуға хоҡуҡтарын файҙаланыу тәьмин ителә&lt;ref name=&quot;ХМАО&quot;&gt;[http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/legislation_RF/index.php?do4=document&amp;id4=9a7bcb0f-1cec-4a6a-bf5d-2cec74104c62 Закон о языках коренных малочисленных народов Севера, проживающих на территории ХМАО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722015016/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/legislation_RF/index.php?do4=document&amp;id4=9a7bcb0f-1cec-4a6a-bf5d-2cec74104c62 |date=2011-07-22 }}&lt;/ref&gt;.
* [[ненец теле]]
** [[Ненец автономиялы округы]]. Ненецтар йәшәгән урындарҙа рәсми тел тип таныла (2013 йылдың ғинуарынан)&lt;ref&gt;[http://finugor.ru/node/24700 Собрание депутатов НАО приняло в первом чтении законопроект об официальном статусе ненецкого телеа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115053731/http://finugor.ru/node/24700 |date=2012-11-15 }}&lt;/ref&gt;.
** [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра]]. Рәсми эш алып барыуҙа аҙ һанлы төп халыҡтарҙың телдәрен ҡулланыуға хоҡуҡтарын файҙаланыу тәьмин ителә&lt;ref name=&quot;ХМАО&quot; /&gt;.
** [[Ямал-Ненец автономиялы округы]]. Төп аҙ һанлы Төньяҡ халыҡтарының ҡәҙимге йәшәгән урындарында рәсми эш алып барыуҙа ҡулланыла ала &lt;ref name=&quot;ЯНАО&quot;&gt;[http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/legislation_RF/index.php?do4=document&amp;id4=72fc57b3-63cb-4a68-b671-5c403906b228 Закон о родных телеах коренных малочисленных народов Севера на территории Ямало-Ненецкого автономного округа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722015100/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/legislation_RF/index.php?do4=document&amp;id4=72fc57b3-63cb-4a68-b671-5c403906b228 |date=2011-07-22 }}&lt;/ref&gt;.
* [[селькуп теле]] (Ямал - Ненец автономиялы округы). Төп аҙ һанлы Төньяҡ халыҡтарының ҡәҙимге йәшәгән урындарында рәсми эш алып барыуҙа ҡулланыла ала&lt;ref name=&quot;ЯНАО&quot; /&gt;.
* [[чукот теле]] ([[Чукот автономиялы округы]]). Был халыҡ йәшәгән төбәктәрҙә урындағы рәсми тел тип таныла һәм дәүләт телдәре менән бер үк кимәлдә ҡулланыла ала &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;.
* [[фин теле]] (Карелия Республикаһы). Урындағы үҙидара органдарында файҙаланылыуы мөмкин&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.
* [[хант теле]]
** [[Ханты-Манси автономиялы округы — Югра]]. Рәсми эш алып барыуҙа аҙ һанлы төп халыҡтарҙың телдәрен ҡулланыуға хоҡуҡтарын файҙаланыу тәьмин ителә&lt;ref name=&quot;ХМАО&quot; /&gt;.
** [[Ямал-Ненец автономиялы округы]]. Төп аҙ һанлы Төньяҡ халыҡтарының ҡәҙимге йәшәгән урындарында рәсми эш алып барыуҙа ҡулланыла ала&lt;ref name=&quot;ЯНАО&quot; /&gt;.
* [[эвенк теле]] (Саха Республикаһы). Был халыҡ йәшәгән төбәктәрҙә урындағы рәсми тел тип таныла һәм дәүләт телдәре менән бер үк кимәлдә ҡулланыла ала &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;.
* [[эвен теле]] (Саха Республикаһы). Был халыҡ йәшәгән төбәктәрҙә урындағы рәсми тел тип таныла һәм дәүләт телдәре менән бер үк кимәлдә ҡулланыла ала &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;.
* [[юкагир теле]] (Саха Республикаһы). Был халыҡ йәшәгән төбәктәрҙә урындағы рәсми тел тип таныла һәм дәүләт телдәре менән бер үк кимәлдә ҡулланыла ала &lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;.

Милли аҙсылыҡтар күпләп йәшәгән урындарҙа уларҙың телдәренең рәсми статусы  шулай уҡ  [[Башҡортостан]], [[Марий Эл]], [[Татарстан]], [[Удмуртия]], [[Хакас Республикаһы]] һәм [[Чукот автономиялы округы]] ҡануниәттәрендә  билдәләнгән.

== Дәүләт органдары сайттары теле ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Төҫтәрҙең мәғәнәһе
|-
| bgcolor = darkgreen|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;сайт йәки бөтә сайттары дәүләт телдәрендә&lt;/span&gt;
|-
| bgcolor = white|&lt;span style=&quot;color:black;&quot;&gt;сайттар урыҫ телендә генә&lt;/span&gt;
|-
| bgcolor = darkblue|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;ике сайттың береһе дәүләт телдәрендә &lt;/span&gt;
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|
| colspan=&quot;2&quot; |дәүләт органы сайты теле
|-
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Республика'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''парламент'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''хөкүмәт'''
|-
| bgcolor = darkblue|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Адыгея&lt;/span&gt;||урыҫ&lt;ref&gt;[http://www.gshra.ru/ Государственный Совет-Хасэ Республики Адыгея&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120115205717/http://www.gshra.ru/ |date=2012-01-15 }}&lt;/ref&gt;||bgcolor = darkgreen|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;урыҫ, адыгэ&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[http://www.adygheya.ru/ Республика Адыгея — Главная&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515161545/http://www.adygheya.ru/ |date=2011-05-15 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Алтай||урыҫ&lt;ref&gt;elkurultay.ru/&lt;/ref&gt;||урыҫ&lt;ref&gt;[http://www.altai-republic.ru/ Республика Алтай&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140216202113/http://www.altai-republic.ru/ |date=2014-02-16 }}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor = darkgreen|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Башҡортостан&lt;/span&gt;||bgcolor = darkgreen|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;урыҫ, башҡорт&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/ Официальный сайт Государственного Собрания — Курултая Республики Башкортостан&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;||bgcolor = darkgreen|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;урыҫ, башҡорт, инглиз&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;pravitelstvorb.ru/&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor = darkgreen|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Бүрәт Республикаһы&lt;/span&gt;||bgcolor = darkgreen|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;урыҫ, бүрәт&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;hural-buryatia.ru/&lt;/ref&gt;||bgcolor = darkgreen|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;урыҫ, бүрәт, инглиз&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;egov-buryatia.ru/&lt;/ref&gt;
|-
| Дағстан||урыҫ, инглиз&lt;ref&gt;nsrd.ru/&lt;/ref&gt;||урыҫ&lt;ref&gt;[http://www.e-dag.ru/ Правительство РД&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512012439/http://www.e-dag.ru/ |date=2011-05-12 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Ингушетия||урыҫ&lt;ref&gt;[https://www.parlamentri.ru/ Народное Собрание Республики Ингушетия&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706194814/http://parlamentri.ru/ |date=2017-07-06 }}&lt;/ref&gt;||урыҫ&lt;ref&gt;[http://www.ingushetia.ru/ Республика Ингушетия — официальный сайт&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
|-
| Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы||урыҫ&lt;ref&gt;http://www.parlament-kbr.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117170136/http://parlament-kbr.ru/ |date=2015-11-17 }}&lt;/ref&gt;||урыҫ&lt;ref&gt;pravitelstvo.kbr.ru/&lt;/ref&gt;
|-
| Ҡалмыҡ Республикаһы||урыҫ&lt;ref&gt;[http://www.huralrk.ru/ Новости — Народный Хурал (Парламент) Республики Калмыкия&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;||урыҫ&lt;ref&gt;[http://www.kalmregion.ru/ Правительство Республики Калмыкия&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913214825/http://kalmregion.ru/ |date=2017-09-13 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Ҡарасай-Черкес Республикаһы||урыҫ&lt;ref&gt;[http://www.parlament09.ru/ Народное Собрание (Парламент) Карачаево-Черкесской Республики&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802144935/http://parlament09.ru/ |date=2017-08-02 }}&lt;/ref&gt;||урыҫ&lt;ref&gt;kchr.ru/&lt;/ref&gt;
|-
| Карелия||урыҫ&lt;ref&gt;karelia-zs.ru/&lt;/ref&gt;||урыҫ, инглиз, фин&lt;ref&gt;[http://www.gov.karelia.ru/ Официальный интернет-портал Республики Карелия&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
|-
| Ҡырым||урыҫ&lt;ref&gt;crimea.gov.ru/&lt;/ref&gt;||урыҫ&lt;ref&gt;rk.gov.ru/&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor = darkblue|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Коми&lt;/span&gt;||bgcolor = darkgreen|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;урыҫ, коми&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;gsrk.ru/&lt;/ref&gt;||урыҫ&lt;ref&gt;[http://www.rkomi.ru/ Официальный Интернет-портал Республики Коми&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190930145124/http://www.rkomi.ru/ |date=2019-09-30 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Марий Эл||урыҫ&lt;ref&gt;parliament.mari.ru/&lt;/ref&gt;||урыҫ&lt;ref&gt;gov.mari.ru/&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor = darkblue|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Мордовия&lt;/span&gt;||урыҫ&lt;ref&gt;[http://www.gsrm.ru/ Государственное собрание республики Мордовия&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720054719/http://www.gsrm.ru/ |date=2017-07-20 }}&lt;/ref&gt;||bgcolor = darkgreen|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;урыҫ, эрзә, муҡшы, инглиз&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.e-mordovia.ru/ |title=Официальный портал Правительства Республики Мордовия&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2017-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070703092231/http://www.e-mordovia.ru/ |archivedate=2007-07-03 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor = darkblue|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Саха&lt;/span&gt;||урыҫ&lt;ref&gt;iltumen.ru/&lt;/ref&gt;||bgcolor = darkgreen|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;урыҫ, яҡут, инглиз&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[https://sakha.gov.ru/ Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
|-
| Төньяҡ Осетия||урыҫ&lt;ref&gt;parliament-osetia.ru/&lt;/ref&gt;||урыҫ&lt;ref&gt;[http://www.rso-a.ru/ Главная | Республика Северная Осетия — Алания, официальный портал&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213183212/http://www.rso-a.ru/ |date=2012-02-13 }}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor = darkgreen|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Татарстан&lt;/span&gt;||bgcolor = darkgreen|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;урыҫ, татар&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;gossov.tatarstan.ru/&lt;/ref&gt;||bgcolor = darkgreen|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;урыҫ, татар, инглиз&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;prav.tatarstan.ru/&lt;/ref&gt;
|-
| Тыва||урыҫ&lt;ref&gt;[http://www.khural.org/ Верховный Хурал (парламент) Республики Тыва&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120109054548/http://www.khural.org/ |date=2012-01-09 }}&lt;/ref&gt;||урыҫ,  яңылыҡтар тыва телендә бар&lt;ref&gt;gov.tuva.ru/&lt;/ref&gt;
|-
| Удмуртия||урыҫ, яңылыҡтар удмурт телендә бар&lt;ref&gt;[http://www.udmgossovet.ru/ Государственный Совет Удмуртской Республики&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120051304/http://www.udmgossovet.ru/ |date=2012-01-20 }}&lt;/ref&gt;||урыҫ&lt;ref&gt;http://www.udmurt.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181014044800/http://www.udmurt.ru/ |date=2018-10-14 }}&lt;/ref&gt;
|-
| Хаҡас Республикаһы||урыҫ&lt;ref&gt;[http://www.vskhakasia.ru/ Верховный Совет Республики Хакасия&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103150041/http://www.vskhakasia.ru/ |date=2012-01-03 }}&lt;/ref&gt;||урыҫ&lt;ref&gt;[http://www.r-19.ru/ Добро пожаловать — Правительство Республики Хакасия&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
|-
| Чечня||урыҫ&lt;ref&gt;parlamentchr.ru/&lt;/ref&gt;||урыҫ&lt;ref&gt;chechnya.gov.ru/&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor = darkgreen|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Сыуашстан&lt;/span&gt;||bgcolor = darkgreen|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;урыҫ, чувашский&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;gs.cap.ru/&lt;/ref&gt;||bgcolor = darkgreen|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;урыҫ, сыуаш&lt;/span&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cap.ru/ Главная | Официальный портал органов власти Чувашской Республики&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923172022/http://www.cap.ru/ |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;
|}

== Рәсәй Федерацияһы субъекттары мәктәптәрендә дәүләт ( рәсми) телдәре уҡытыу ==

Урыҫ телен Рәсәй Федерацияһының бөтә мәктәптәрендә лә мотлаҡ рәүештә уҡыталар. Бөтә Рәсәй мәктәптәренең сығарылыш уҡыусылары мотлаҡ рәүештә урыҫ теле буйынса [[Берҙәм дәүләт имтиханы]]н тапшыра . Шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы составындағы республикаларҙың мәктәптәрендә республика дәүләт телдәре лә уҡытыла.

Был телдәрҙең предмет булараҡ статусы 2017 йыл аҙағына ҡарата республикалар ҡануниәтенә бәйле айырыла &lt;ref&gt;[https://www.svoboda.org/a/28933083.html Федерализм остался только на бумаге]&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың йәйендә Рәсәй Федерацияһы мәктәптәрендә уҡыусыларға республикаларҙың  дәүләт телен өйрәнмәҫкә рөхсәт итеүсе федераль закон ҡабул ителде&lt;ref&gt;[http://www.aif.ru/politics/russia/rodnoy_ili_ne_rodnoy_kak_teper_v_shkolah_budut_uchit_nacionalnye_yazykiРодной или не родной? Как теперь в школах будут учить национальные языки]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Russia altnames republics ru.jpg|thumb|980px|center|&lt;center&gt;Ҡала исемдәре Рәсәй Федерацияһы милли республикалары телдәрендә&lt;/center&gt;]]
== Шулай уҡ ҡара ==
* [[Рәсәй телдәре]]
* [[Рәсәйҙең тел сәйәсәте]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|3}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://blogs.helsinki.fi/minor-eurus/files/2012/12/kakizachem1.pdf Как и зачем сохранять языки народов России? Константин Замятин, Анника Пасанен,Янне Саарикиви]
* Konstantin Zamyatin [https://helda.helsinki.fi/bitstream/handle/10138/42394/zamyatin_thesis.pdf?sequence=1 An Official Status for Minority Languages?] 2014
* ''Одинг, Н. Ю., Юшков, А. О., Савулькин, Л. И.'' [http://te.sfedu.ru/evjur/data/2019/1/oding_i_dr.pdf Использование национальных языков как государственных в республиках РФ: правовые и экономические аспекты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190325071338/http://te.sfedu.ru/evjur/data/2019/1/oding_i_dr.pdf |date=2019-03-25 }} // Terra Economicus. 2019. Том 17, № 1. С.112-130.

{{Рәсәйҙең дәүләт телдәре}}

[[Категория:Телдәр исемлектәре|Рәсәй]]
[[Категория:Рәсәй телдәре|*]]
[[Категория:Тел исемлектәре]]
[[Категория:Рәсәйҙең тел сәйәсәте]]</text>
      <sha1>q8nherjy1od319fkd7rlcyo5mr7xj38</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рига (аэропорт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151083</id>
    <revision>
      <id>1303343</id>
      <parentid>1185169</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T04:21:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24716" sha1="d1sfqt0ey5aq039m3ctpx51tnikqyq3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Рига аэропорты''' (лат. &lt;span lang=&quot;lv&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Starptautiskā lidosta &quot;Rīga&quot;&lt;/span&gt;; IATA: RIX, ICAO: EVRA) — [[Латвия]]ның баш ҡалаһы халыҡ-ара [[Рига]] аэропорты. Ҡала үҙәгенән 13 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Латвия Республикаһының бәйләнеш Министрлығы биләмәһендә урынлашҡан.   Аэропорт операторы — TAV Airportsтөрөк холдингы.

Рига аэропорты — йөк һәм пассажирҙар ташыу күләме буйынса Балтия илдәрендә иң ҙур  аэропорт. [[2018 йыл]] йомғаҡтары буйынса аэропорттың пассажирҙар ағымы 7 миллиондан ашыу кеше тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;статистика&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.riga-airport.com/ru/main/ob-aeroporte/statistika/itogo-za-god|title=Riga International Airport - Итого за год|publisher=riga-airport.com|accessdate=2017-10-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923165845/http://www.riga-airport.com/ru/main/ob-aeroporte/statistika/itogo-za-god |date=2017-09-23 }}&lt;/ref&gt;. Рига аэропортынан донъяның  100 -гә тиклем ҡалаһына туранан-тура рейстар менән  барырға мөмкин.

Латвияның airBaltic милли компанияһы, шулай уҡ чартер авиакомпанияһы һәм  Wizz Air  лоукостеры өсөн  үҙәк аэропорт  булып тора. Аэропортта шулай уҡ  Raf-Avia, Inversija һәм Avia Vip урынлашҡан.

== Тарихы ==
Рига районындағы   Скулте ҡасабаһы эргәһендә  [[1973 йыл]]да төҙөлгән. Уға тиклем Рига аэропорты сифатында   ҡулланылғандары:

* Спилве аэропорты (1930 йылдан алып 1986 йылға тиклем); әлеге ваҡытта аэродром сифатында  ҡулланыла, әммә ҡала үҫеше планы буйынса был  территорияла торлаҡтар төҙөү күҙаллана;
* Румбула аэропорты. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң хәрби аэродром булараҡ нигеҙ һалына. 1965 йылдан башлап ҙур самолеттарҙа пассажирҙар  рейсын  хеҙмәтләндергән, сөнки  Спилве һыҙаты аэропортта  бәләкәй булған. Рига  аэропорты төҙөлгәндән һуң граждандар  осошо  туҡтатыла. 1978 йылда ябыла, хәрби самолеттар Лиелвард аэродромына күсерелә. Беҙҙең көндәрҙә элекке аэродром биләмәһен автомобилдәр баҙары биләй. Аэродром  территорияһында парапланда  осоштар үткәрелә. 

Рига аэропортын тулыһынса модернизациялау һәм көньяҡ өлөшөнөң төҙөлөшө  [[2001 йыл]]да Риганың 800-йыллығы байрамына тамамлана.  

[[2006 йыл]]да терминалының төньяҡ өлөшө  төҙөлөп бөтә, шулай уҡ техник хеҙмәтләндереү һәм самолеттар ремонтлау өсөн заманса  ангар  төҙөлә. Аэропорт тарихында бер тапҡыр ҙа  авариялар булмай.

=== Хәҙерге торошо ===
[[Файл:RIAN_archive_600991_Work_of_Riga_International_Airport.jpg|мини|Көтөү залынан Рига халыҡ-ара аэропортының осоу яланына күренеш.  ]]
[[2005 йыл]]да  [[Мюнхен]]да Халыҡ-ара  аэропорттар советының Европа ойошмаһы конгресында  «Рига» аэропорты [[Европа]]ла бер йылда бер миллиондан алып биш миллионға тиклем пассажирҙарҙы, самолеттарҙы хеҙмәтләндереү буйынса категорияла иң яҡшыһы тип таныла. Жюри  пассжирҙарҙы, самолеттарҙы  хеҙмәтләндереү, хәүефһеҙлек саралары буйынса аэропорттарҙы баһалай.   

[[2008 йыл]]дың  [[17 октябрь|17 октябрендә]] осоу-ултырыу һыҙатын 650 м алып  3,2 км тиклем оҙонайтыу буйынса эштәр тамамлана, хәҙер аэропаорт бөтә төр   самолеттарҙы ҡабул итә ала  (һыҙат  [[30 октябрь|30 октябрҙә]]  файҙаланыуға тапшырыла)  Был проектты тормошҡа ашырыу  16,51 млн лат тәшкил итә.  (23,58 млн [[евро]]).

2009 йылда  «Рига» халыҡ-ара аэропорты аҙна дауамында  халыҡ-ара рейстарҙа хеҙмәтләндерелеүсе пассажирҙар  һаны буйынса    беренсе тапҡыр донъя аэропорттарының «Топ-100»  рейтингына  инә: OAG Aviation Solutions  авиация индустрияһының  тикшереү-аналитика  мәғлүмәттәре буйынса 24 августан 30 авгусҡа тиклем бер аҙна эсендә халыҡ-ара рейстарҙа 66,427 пассажирҙы хеҙмәтләндереп,  98-се урында тора.  

[[2009 йыл]]да Рига аэропортында пассажирҙар һанының  артыуы  10,2 % тәшкил итә. 2011 йылда Рига аэропортында пассажирҙар һаны  9,5 % арта.&lt;ref&gt;[http://www.baltic-course.com/rus/good_for_business/?doc=50962 Международный аэропорт «Рига» в 2011 году обслужил 5,107 млн пассажиров — на 9,5 % больше, чем в 2010 году, сообщили BNS в аэропорту.]&lt;/ref&gt;  Аэропортҡа йәнәш территорияла асыҡ һауала авиамузей эшләй. Унда совет хәрби һәм граждандар самолеттары, шулар иҫәбендә Аэрофлот авиакомпанияһының   Ту-134  самолеты бар.

== Перспективалары ==
10 йыл дауамында аэропортты үҫтереү буйынса программа бар. План үҙ эсенә икенсе осоу-ултырыу һыҙаты, яңы терминал, (йылына 10 млн пассажирҙар ҡабул итә алырлыҡ), автомобилдәр туҡталышы биләмәһендә  хәҙерге терминалға өҫтәмә  майҙандар төкәтмәһе (теркәү залын киңәйтеү, яңы магазин бинаһы һәм офистар асыу өсөн), яңы контроль башняһы, аэропорт тирәләй бизнес-парк,  яңы ҡунаҡхана, яңы паркинг төҙөү, ҡала үҙәгенә тиклем яңы трамвай линиялары йәки тимер юл тармағын төҙөү планлаштырыла.  Шулай уҡ Ryanair авиакомпанияһы  базаһын асыу планлаштырыла .

Латвия хөкүмәте 2010 йылдың 9 февралендә airBaltic милли авиакомпанияһы тәҡдим иткән   яңы терминал төҙөү проектын раҫлай.   58 мең квадрат метр майҙанды тәшкил иткән терминалды төҙөү планлаштырыла, ул йылына 15 миллионға тиклем.  пассажирҙарҙы хеҙмәтләндерә ала. Инвестициялар күләме — 92 миллион евро (инвестициялар шәхси секторҙарҙан, мәҫәлән TAV компанияһынан йәлеп ителә).

2012 йылда осоу-ултырыу һыҙатын яңыртыу, яҡтыртыу системаһын модернизациялау һәм өҫтәмә маневр юлдарын төҙөүҙө күҙаллаған  проектты башлау  планлаштырыла. Был проектты тормошҡа ашырғандан һуң  аэропорттың үткәреү һәләте  һәм Европа авиабаҙарында конкурентлыҡ һәләте артасаҡ.  Сығымдар 66,94 млн лат (100 миллион евро) тәшкил итәсәк&lt;ref&gt;[http://rus.delfi.lv/news/daily/europe/ek-utverdila-proekt-modernizacii-vzletnoj-polosy-rizhskogo-aeroporta.d?id=39829813 ЕK утвердила проект модернизации взлетной полосы Рижского аэропорта]&lt;/ref&gt;

== Авиакомпаниялар  һәм тәғәйенләнеш пункттары ==
[[Файл:Air_Baltic,_YL-CSA,_Bombardier_CS300_(30609837693).jpg|мини|Рига аэропортында Bombardier CS300 airBaltic ]]
[[Файл:Turkish_Airlines,_TC-JVI,_Boeing_737-8F2_(26489657542).jpg|мини|Рига аэропортында Boeing 737-800 Turkish Airlines  ]]
[[Файл:Wizz_Air,_HA-LWX,_Airbus_A320-232_(16430701626)_(2).jpg|мини|Рига аэропортында A320 Airbus-200 Air Wizz ]]
[[Файл:Ryanair,_EI-EMN,_Boeing_737-8AS_(25977214184).jpg|мини|Перронда терминал алдында Boeing 737-800 Ryanair  ]]
2019 йылдың ғинуарына ҡарата Рига аэропорты  түбәндәге авиакомпания рейстарын хеҙмәтләндерә:

| {{Флаг|Латвия}} [[airBaltic]] |[[Схипхол|Амстердам]], [[Барселона — Эль-Прат|Барселона]], [[Тегель (аэропорт)|Берлин (Тегель)]], [[Биллунн (аэропорт)|Биллунн]], [[Брюссель (аэропорт)|Брюссель (Национальный)]], [[Ферихедь|Будапешт]], [[Варшавский аэропорт имени Фредерика Шопена|Варшава (Шопен)]], [[Швехат (аэропорт)|Вена]], [[Вильнюс (аэропорт)|Вильнюс]], [[Гамбург (аэропорт)|Гамбург]], [[Гётеборг-Ландветтер|Гётеборг]], [[Дублин (аэропорт) |Дублин]] (2019 йылдың 31 мартынан), [[Дюссельдорф (аэропорт)|Дюссельдорф]], [[Женева (аэропорт)|Женева]], [[Борисполь (аэропорт)|Киев (Борисполь)]], [[Каструп (аэропорт)|Копенгаген]], [[Ларнака (аэропорт)|Ларнака]], [[Лиепая (аэропорт)|Лиепая]], [[Портела (аэропорт)|Лиссабон]], [[Гатвик|Лондон (Гатвик)]], [[Барахас|Мадрид]], [[Малага — Коста-дель-Соль (аэропорт)|Малага]], [[Миланский аэропорт Мальпенса|Милан (Мальпенса)]], [[Национальный аэропорт Минск|Минск]], [[Шереметьево (аэропорт)|Москва (Шереметьево)]], [[Мюнхен (аэропорт)|Мюнхен]], [[Гардермуэн|Осло (Гардермуэн)]], [[Паланга (аэропорт)|Паланга]], [[Международный аэропорт имени Шарля де Голля|Париж (Шарля де Голль)]], [[Рузине (аэропорт)|Прага]], [[Фьюмичино|Рим (Фьюмичино)]], [[Пулково (аэропорт)|Санкт-Петербург]], [[Стокгольм-Арланда|Стокгольм (Арланда)]], [[Таллин (аэропорт)|Таллин]], [[Тампере-Пирккала|Тампере]], [[Тбилиси (аэропорт)|Тбилиси]], [[Аэропорт имени Давида Бен-Гуриона|Тель-Авив (Бен-Гурион)]], [[Турку (аэропорт)|Турку]], [[Франкфурт-на-Майне (аэропорт)|Франкфурт-на-Майне]], [[Хельсинки-Вантаа|Хельсинки]], [[Цюрих (аэропорт)|Цюрих]], [[Штутгарт (аэропорт)|Штутгарт]] (2019 йылдың 31 мартынан)  &lt;br&gt; '''Миҙгелле:''' [[Абердин (аэропорт)|Абердин]], [[Абу-Даби (аэропорт)|Абу-Даби]], [[Алматы (аэропорт)|Алматы]], [[Элефтериос Венизелос (аэропорт)|Афины]], [[Баҡы (аэропорт)|Баҡы]], [[Бордо (аэропорт)|Бордо]], [[Венеция (аэропорт)|Венеция]], [[Лех Валенса исемендәге Гданьск аэропорты|Гданьск]], [[Дубровник (аэропорт)|Дубровник]], [[Ҡазан (аэропорт)|Ҡазан]], [[Храброво (аэропорт)|Калининград]], [[Катания (аэропорт)|Катания]], [[Львов (аэропорт)|Львов]] (2019 йылдың 1 апреленән), [[Мальта (аэропорт)|Мальта]], [[Ницца (аэропорт)|Ницца]], [[Одесса (аэропорт)|Одесса]], [[Ольбия (аэропорт)|Ольбия]], [[Пальма-де-Мальорка (аэропорт)|Пальма-де-Мальорка]], [[Попрад-Татры (аэропорт)|Попрад]], [[Рейкьявик (аэропорт)|Рейкьявик]], [[Риека (аэропорт)|Риека]], [[Диагорас (аэропорт)|Родос]], [[Салоники (аэропорт)|Салоники]], [[Сочи (аэропорт)|Сочи]] &lt;ref&gt;[http://sochi.scapp.ru/novosti/iz-aeroporta-sochi-zapustyat-regulyarny/ Из аэропорта Сочи запустят регулярные рейсы в Ригу. Scapp.ru. Онлайн-издание о Сочи]&lt;/ref&gt;, [[Сплит (аэропорт)|Сплит]], [[Ставангер (аэропорт)|Ставангер]] &lt;br&gt; '''Чартер:''' [[Верона (аэропорт)|Верона]], [[Аэропорт Зальцбург имени В. А. Моцарта|Зальцбург]]
&lt;!-- --&gt;
| {{Флаг|Греция}} [[Ellinair]] | '''Йәйге:''' [[Салоники (аэропорт)|Салоники]]&lt;br&gt;'''Йәйге чартер :''' [[Ираклион (аэропорт)|Ираклион]], [[Керкира (аэропорт)|Керкира]]
&lt;!-- --&gt;
| {{Флаг|Финляндия}} [[Finnair]]  &lt;br&gt; выполняется {{Флаг|Финляндия}} [[Nordic Regional Airlines]]|[[Хельсинки-Вантаа|Хельсинки]]
&lt;!-- --&gt;
| {{Флаг|Польша}} [[LOT Polish Airlines]] |[[Варшавский аэропорт имени Фредерика Шопена|Варшава (Шопен)]]
&lt;!-- --&gt;
| {{Флаг|Германия}} [[Lufthansa]] |[[Франкфурт-на-Майне (аэропорт)|Франкфурт-на-Майне]]
&lt;!-- --&gt;
| {{Флаг|Норвегия}} [[Norwegian Air Shuttle]] |[[Каструп (аэропорт)|Копенгаген]], [[Гардермуэн|Осло (Гардермуэн)]], [[Стокгольм-Арланда|Стокгольм (Арланда)]], [[Тронхейм (аэропорт)|Тронхейм]] &lt;br&gt;'''Миҙгелле:''' [[Берген (аэропорт)|Берген]]
&lt;!-- --&gt;
| {{Флаг|Ирландия}} [[Ryanair]] | [[Орио аль Серио (аэропорт)|Бергамо]], [[Шёнефельд (аэропорт)|Берлин (Шёнефельд)]], [[Бремен (аэропорт)|Бремен]] (2019 29 мартына тиклем), [[Шарлеруа (аэропорт)|Брюссель (Шарлеруа)]], [[Бургас (аэропорт)|Бургас]], [[Восточный Мидландс (аэропорт)|Восточный Мидландс]], Халыҡ-ара (аэропорт)[[Глазго]], [[Дублин (аэропорт)|Дублин]], [[Жирона (аэропорт)|Жирона]] , [[Кёльн/Бонн (аэропорт)|Кёльн/Бонн]], [[Лидс-Брадфорд (аэропорт)|Лидс-Брадфорд]], [[Станстед|Лондон (Станстед)]], [[Мальта (аэропорт)|Мальта]], [[Манчестер (аэропорт)|Манчестер]], [[Рузине (аэропорт)|Прага]] (2019 йылдың 2 апреленән), [[Хан (аэропорт)|Хан]], [[Эдинбург (аэропорт)|Эдинбург]] &lt;br&gt; '''Йәйге:''' [[Пафос (аэропорт)|Пафос]]
&lt;!-- --&gt;
| {{s|{{Флаг|Швеция}} {{Флаг|Дания}} {{Флаг|Норвегия}} [[Scandinavian Airlines]]}} | [[Стокгольм-Арланда (аэропорт)|Стокгольм (Арланда)]]
&lt;!-- --&gt;
| {{Флаг|Латвия}} [[SmartLynx Airlines]] | '''Чартер:''' [[Анталья (аэропорт)|Анталья]], [[Элефтериос Венизелос (аэропорт)|Афины]], [[Бургас (аэропорт)|Бургас]], [[Никос Казандзакис (аэропорт)|Ираклион]], [[Гран-Канария (аэропорт)|Лас-Пальмас-де-Гран-Канария]], [[Люксембург (аэропорт)|Люксембург]], [[Аэропорт Монастир имени Хабиба Бургибы|Монастир]], [[Южный Тенерифе (аэропорт)|Тенерифе]], [[Хургада (аэропорт)|Хургада]], [[Аэропорт Рас Назрани|Шарм-эш-Шейх]], [[Маскат (аэропорт)|Маскат]] , [[Варна (аэропорт)|Варна]]
&lt;!-- --&gt;
| {{Флаг|Турция}} [[Turkish Airlines]] | [[Международный аэропорт имени Ататюрка|Стамбул (Ататюрк)]]
&lt;!-- --&gt;
| {{Флаг|Узбекистан}} [[Uzbekistan Airways]] | [[Ташкент-Южный (аэропорт)|Ташкент (Южный)]]
&lt;!-- --&gt;
| {{Флаг|Россия}} [[ЮТэйр|Utair]] Внуково (аэропорт)[[Мәскәү]]
&lt;!-- --&gt;
| {{Флаг|Венгрия}} [[Wizz Air]] | [[Барселона — Эль-Прат|Барселона]], [[Бари (аэропорт)|Бари]], [[Берген (аэропорт)|Берген]], [[Аэропорт Донкастер-Шеффилд имени Робина Гуда|Донкастер-Шеффилд]], [[Дортмунд (аэропорт)|Дортмунд]], [[Жуляны (аэропорт)|Киев (Жуляны)]] (2019 йылдың 2 мартынан), [[Кутаиси (аэропорт)|Кутаиси]], [[Лутон (аэропорт)|Лондон (Лутон)]], [[Кеблавик (аэропорт)|Рейкьявик (Кеблавик)]], [[Торп (аэропорт)|Осло (Торп)]], [[Бен-Гурион (аэропорт)|Тель-Авив (Бен-Гурион)]], [[Эйндховен (аэропорт)|Эйндховен]] &lt;br&gt;'''Миҙгелле:''' [[Увда (аэропорт)|Эйлат (Увда)]]
&lt;!-- --&gt;
| {{Флаг|Россия}} [[Аэрофлот]] | [[Шереметьево (аэропорт)|Мәскәү (Шереметьево)]]
&lt;!-- --&gt;
| {{Флаг|Беларусь}} [[Белавиа]] | [[Национальный аэропорт Минск|Минск]]
&lt;!-- --&gt;
| {{s|{{Флаг|Украина}}Украинаның Халыҡ-ара авиалиниялары }} |[[Борисполь (аэропорт)|Киев (Борисполь)]] 
}}

== Статистика ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%&quot;
|+Рига аэропорты статистикаһы
!Йыл
!
!Пассажирҙар, кеше
!Йөк, тонна
|-
!2016
!
|{{Үҫә}} 5,401,243
|{{Үҫә}} 19,760
|-
!2015
!
|{{Үҫә}} 5,162,149
|{{Төшә}} 18,863
|-
!2014
!
|{{Үҫә}} 4,813,959
|{{Төшә}} 32,984
|-
!2013
!
|{{Үҙгәрешһеҙ}} 4,793,045
|{{Үҫә}} 53,540
|-
!2012
!
|{{Төшә}} 4,767,764
|{{Үҫә}} 32,953
|-
!2011
!
|{{Үҫә}} 5,106,926
|{{Үҫә}} 12,665
|-
!2010
!
|{{Үҫә}} 4,663,647
|{{Үҫә}} 12,294
|-
!2009
!
|{{Үҫә}} 4,066,854
|{{Үҫә}} 9,431
|-
!2008
!
|{{Үҫә}} 3,690,549
|{{Төшә}} 7,669
|-
!2007
!
|{{Үҫә}} 3,160,945
|{{Төшә}} 8,130
|-
!2006
!
|{{Үҫә}} 2,495,020
|{{Төшә}} 12,558
|-
!2005
!
|{{Үҫә}} 1,878,035
|{{Үҫә}} 15,896
|-
!2004
!
|1,060,426
|8,751
|-
| colspan=&quot;8&quot; align=&quot;right&quot; |''Сығанағы: Riga International Airport''&lt;ref name=&quot;статистика&quot;/&gt;
|}

== Туҡталыштар ==
«Рига» аэропорты территорияһында  ҡыҫҡа ваҡытлы  (P1) һәм тәүлек әйләнәһенә ике оҙайлы (P2, P3)  туҡталыштар бар.

Аэропорт эргәһендә Park&amp;Fly  хеҙмәте күрһәтелә.  Park&amp;Fly  — был тәүлек әйләнәһенә автомобилдәр туҡталышы, ул Рига аэропортынан бер минутлыҡ алыҫлыҡта урынлашҡан.  Пассажир  үҙенең машинаһын  Park&amp;Fly ҡалдыра, ә үҙен багажы менән бергә бушлай аэропаорт ишеге алдына килтереп ҡуялар. Рига аэропортына кирег ҡайтышлай Park&amp;Fly бушлай автобусы пассажирҙы автомашинаһына килтереп ҡуя. 

== Транспорты ==
[[Файл:Bus_stop_at_Riga_Airport.jpg|мини|Рига аэропортында автобус туҡталышы.]]
Аэропорттан Ригаға  тиклем бер нисә ысул  менән  —  такси,  йәмәғәт транспортында һәм  airBaltic авиакомпанияһының  Airport Express маршрут микроавтобусында барырға мөмкин  

* 22-се ҡала автобусы  маршруты аэропортты  ҡала үҙәге менән бәйләй (Абренес үҙәге). Хәрәкәт интервалы  — 10-30 минут&lt;ref&gt;[http://saraksti.rigassatiksme.lv/index.html#bus/22/b-a/ru Расписание отправления автобуса 22 от аэропорта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029162852/http://saraksti.rigassatiksme.lv/index.html#bus/22/b-a/ru |date=2012-10-29 }}&lt;/ref&gt;. Юл оҙайлығы  яҡынса 30 минут тәшкил итә. Билетты водитель үҙе һата   (хаҡы 2.00 евро)   йәки билет автоматында алырға була (1.15 евро).
* Airport Express микроавтобусы һәр ярты сәғәт һайын йөрөй. Рига үҙәгенә тиклем юл  яҡынса 20 минут.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Рига авиация музейы  — Рига аэропорты территорияһында урынлашҡан, Европала иң ҙур авиация музейҙарының береһе музейға авиацияһы европаның иң ҙур ҡалаларының береһе.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}

* [http://www.riga-airport.com/ru Официальный сайт аэропорта на русском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190515082054/http://riga-airport.com/ru |date=2019-05-15 }}
* [http://www.riga-airport.com/lv Официальный сайт аэропорта на латышском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112233007/http://www.riga-airport.com/lv |date=2017-11-12 }}
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Латвия]]
[[Категория:Аэропорттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]]</text>
      <sha1>d1sfqt0ey5aq039m3ctpx51tnikqyq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мельцер-Шафран Виктор Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155271</id>
    <revision>
      <id>1303322</id>
      <parentid>1300458</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T13:05:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7990" sha1="qz09nfnw0xepw2lti68cfv4br4dop5a" xml:space="preserve">
{{Ғалим|Имя=Мельцер-Шафран&lt;br&gt; Виктор Владимирович|Оригинал имени=|Изображение=Мельцер-Шафран_Виктор_Владимирович.jpg|Ширина=220 px|Описание изображения=|Дата рождения=30.7.1914|Место рождения={{МР|Полтава}},&lt;br&gt; [[Российская империя]]|Дата смерти=1998|Место смерти=[[Германия]]|Научная сфера=[[металлургия]]|Гражданство={{Российская империя}} &lt;br&gt;{{USSR}} {{RUS}}|Место работы=[[Магнитогорский государственный технический университет|МГТУ]]|Учёная степень=|Учёное звание=|Альма-матер=[[Днепродзержинский металлургический институт]]|Научный руководитель=|Знаменитые ученики=|Известен как=|Известна как=|Награды и премии={{{!}}
{{!}} {{Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
{{!}}}|Роспись=|Ширина росписи=|Сайт=|Викитека=|Викисклад=}}
'''Мельцер-Шафран Виктор Владимирович''' ([[30 июль]] [[1914 йыл]] — [[1998 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор.

Прокат етештереү теорияһы һәм технологиялары өлкәһе белгесе. Күп кенә уйлап табыуҙар һәм йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/1028165 Изобретатель МЕЛЬЦЕР ВИКТОР ВЛАДИМИРОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113080916/https://patentdb.ru/author/1028165 |date=2019-11-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Виктор Владимирович Мельцер-Шафран 1914 йылдың 30 июлендә Полтава ҡалаһында тыуа.

=== Белеме ===
1941 йылда Днепродзержинск металлургия институтын (хәҙер Днепр дәүләт техник университеты) «инженер-металлург» һөнәре буйынса тамамлай. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б.)]] ағзаһы була. 1953 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтында (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай ««Опережение при прокатке высоких полос» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ошо уҡ йылда  металдарҙы баҫым менән эшкәртеү кафедраһы доценты була&lt;ref&gt;[https://www.magtu.ru/attachments/article/689/mgtu_1950-1-a.pdf ИСТОРИЯ МАГНИТОГОРСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО ТЕХНИЧЕСКОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМ. Г. И. НОСОВА: 1950-е ГОДЫ]&lt;/ref&gt;. 1970-се йылдар башында «Теоретическое и экспериментальное исследование профиля полос при непрерывной тонколистовой горячей прокатке» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01007356977 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора технических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191113075314/https://search.rsl.ru/ru/record/01007356977 |date=2019-11-13 }}&lt;/ref&gt; Ғалим профессор исемен ала. Уның ғалим булараҡ формалашыуында ҙур ролде техник фәндәр докторы, профессор [[Бояршинов Михаил Иванович|М.]] [[Бояршинов Михаил Иванович|И. Бояршинов]] уйнай.

=== Эшмәкәрлеге ===
1944 йылдан алып МДМИ-ҙа эшләй. Ул 1972 йылда металдарҙы баҫым менән эшкәртеү кафедраһында профессор була. 1950-се йылдарҙа ул беренсе булып прокат ваҡытында ыңғай һәм кире уҙыу булыуын аса. Ул беренсе булып йэҫе прокатта йоҡа прокатлау станы валоктары профилировкаһын иҫәпләү ысулын уйлап сығара, был Магнитогорск металлургия комбинатында йоҡа прокат стандарын тиҙ  үҙләштерер ергә ярҙам итә. 1970 йылда Виктор Владимирович киң һыҙатлы эҫе прокат технологияһын һәм киң һыҙатлы стандарҙы йыһазландырыуҙы камиллаштырыу буйынса бер нисә фәнни-тикшеренеү эштәрен башҡара. 1980-се йылдарҙа  үҙ фәнни мәктәбенә нигеҙ һала, унда металл биттәрен прокатлау кварто ситлектәрендә күсәр баҫымының барлыҡҡа килеү сәбәптәре теоретик  мәс ьәләләрен сис хәл итә&lt;ref&gt;[https://msd.com.ua/texnologiya-proizvodstva-prokatnogo-oborudovaniya/rabochaya-klet/ Рабочая клеть]&lt;/ref&gt;.

Һуңғы йылдарҙағы тормошо Германияла үтә. 1998 йылда вафат була. Уның улы — Мельцер-Леонид Викторович Шафран шулай уҡ ғалим була, Мәскәү  дәүләт техник университетының физика кафедраһында эшләй.

«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.magtu.ru/attachments/article/689/nauchnaya-elita.pdf НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова]
* [https://cyberleninka.ru/article/v/istoriya-funktsionirovaniya-nauchnyh-shkol-v-sfere-prokatnogo-proizvodstva-v-mgtu-im-g-i-nosova-v-1940-h-nachale-2000-h-godov История функционирования научных школ в сфере прокатного производства в МГТУ им. Г. И. Носова в 1940-х − начале 2000-х годов]

[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Техник фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:1998 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1914 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:Магнитогорск дәүләт металлургия институты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>qz09nfnw0xepw2lti68cfv4br4dop5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Байонной</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166514</id>
    <revision>
      <id>1303347</id>
      <parentid>1217778</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T07:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>22303</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>removed [[Category:Утрауҙар]]; added [[Category:Рәсәй утрауҙары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1303347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5800" sha1="m8d6fhgs6ttynvfgr4vu3dcx4mh4zhb" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Байонный''' ('''Байонной''', {{Lang-fi|Bajonnoinsaari}}) — [[Ладога|Ладога күлендәге]] утрау, [[Валаам архипелагы]]на ҡарай. Байевый утрауҙарының береһе. Размеры: 2.1 х 0.6 км. [[Карелия|Карелия Республикаһының]]&lt;ref&gt;[https://monasterium.ru/monastyri/monastery/skit-germana-alyaskinskogo-valaamskogo-monastyrya-na-o-bayonnyy/ Скит Германа Аляскинского Валаамского монастыря на о. Байонный / Монастырский вестник]&lt;/ref&gt; Сортавала районына административ рәүештә ҡарай.

== Тарих ==
[[XIX быуат]]та бында пәйғәмбәр Елисей хөрмәтенә бәләкәй генә ағас сиркәү (часовня) була&lt;ref&gt;[http://temples.ru/card.php?ID=19757 Часовня Елисея Пророка на острове Байонный Валаамского монастыря]&lt;/ref&gt;.

Игумен Дамаскин (Кононов) заманында утрауҙа [[Һарыҡсылыҡ|һарыҡ үҫтереү]] менән шөғөлләнгәндәр, шуға күрә бында монахтар һәм шулай уҡ балыҡсылар йәшәүе өсөн бәләкәй генә бүлмәле ағас торлаҡ, хужалыҡ биналары төҙөлгән булған. XХ быуатта ул ҡоролмалар юҡҡа сыҡҡан&lt;ref name=&quot;patriarchia3089185&quot;&gt;[http://www.patriarchia.ru/db/text/3089185.html Святейший Патриарх Кирилл совершил чин малого освящения храма преподобного Германа Аляскинского на острове Байонный / Новости / Патриархия.ru]&lt;/ref&gt;.

Патриарх Кирилл [[2010 йыл]]дың 8-11 июлендә Валаамға килгәнендә был Бойонной утрауына ла үҙе бара&lt;ref&gt;[http://www.patriarchia.ru/db/text/1217426.html 8-11 июля 2010 года состоялся визит Святейшего Патриарха Кирилла на Валаам / Новости / Патриархия.ru]&lt;/ref&gt;. Патриарх Кирилл инициативаһы буйынса был утрауҙа преподобный Герман Аляскинский хөрмәтенә скит төҙөргә хәл ителә. Артабан ул былай тип әйтә: «Был айырым үҙенсәлекле урын — аулаҡ, Аллаһы тәғәлә бәрәкәте менән тулы мөғжизәле бүләк. Уны һаҡларға кәрәк, сөнки был урын кешеләрҙең ысын батырлығы урыны, уларҙың рухи күҙе асылыу, илаһи бәрәкәткә тотоноу урыны. Мин беренсе тапҡыр был утрауҙа төшкәс, минең үҙ эсемдә бер юлы ниндәйҙер айырым хистәр барлыҡҡа килде. Ул хистәрҙе һүрәтләүе ауыр, һәм, моғайын, был хаҡта күп һөйләү ҙә кәрәкмәй торғандыр. Әммә мин бында бәләкәй генә монастырь, урын, скит булырға тейеш, тип уйлайым, унда теләгән кешегә рухын ҡотҡарырға мөмкин урын булыр ине»&lt;ref name=&quot;patriarchia3089185&quot;/&gt;.

2011—2012 йылдарҙа преподобный Герман Аляскинский һәм пәйғәмбәр Елисей хөрмәтенә ағас ҡорам төҙөлә һәм утрау территорияһында күләмле таҙартыу, ағас ултыртыу эштәре алып барыла, кельялы ике корпус һәм хужалыҡ ҡоролмалары барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;patriarchia3089185&quot;/&gt;. Был ҡоролмаларҙы «Андрей Анисимовтың реставрация оҫтаханалары ширҡәте» проектлай&lt;ref&gt;[https://www.tovrest.ru/works/khramy/detail/skit_s_khramom_na_o_bayonnyy_2/ Проект скита с храмом на о. Байонный. Валаам. Вариант 2 &amp;#x7C; Товарищество реставраторов. Мастерские Андрея Анисимова]&lt;/ref&gt;. Угтрау буйлап рунтлы юлдар һалына, ҡоролмаларға — таш юлдар һалына. Утрауҙы икегә бүлгән канал төҙөлә&lt;ref&gt;[http://novayagazeta.spb.ru/articles/9795/ Посторонним вход не благословляется › «Новая газета» в Санкт-Петербурге]&lt;/ref&gt;. Утрауға электр үткәрелә. Патриарх Кирилл [[2013 йыл]]дың 9 июлендә утрауҙа преподобный Герман Аляскинский хөрмәтенә төҙөлгән скитты кесе чин менән изгеләндерә, шунан бирле утрауҙағы скитҡа теләгән кеше килеп Хоҙайға табына ала&lt;ref&gt;[http://pravchelny.ru/all_news/patriarhia/?id=8591 Малое освящение Валаамского скита совершил Патриарх Кирилл &amp;#x7C; Новости Церкви и общества &amp;#x7C; Православное Закамье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426212957/http://pravchelny.ru/all_news/patriarhia/?id=8591 |date=2018-04-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Рәсәй утрауҙары]]</text>
      <sha1>m8d6fhgs6ttynvfgr4vu3dcx4mh4zhb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талабск утрауҙары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168273</id>
    <revision>
      <id>1303350</id>
      <parentid>1299308</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T07:38:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>22303</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>removed [[Category:Утрауҙар]]; added [[Category:Рәсәй утрауҙары]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1303350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20564" sha1="f395dfg9xue9whj9l9amjlomvg1fua6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Талабск утрауҙары''' (йәки '''Залит утрауҙары''') [[Псков күле]]нең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, [[Псков]]тан 25 км төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.

Төркөмгә өс утрау инә:

* Үрге утрау&lt;ref name=&quot;O-35-XVII&quot;&gt;{{Карта|O-35-XVII}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;O-35-XXIII&quot;&gt;{{Карта|O-35-XXIII}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Карта O-35-081-A&quot;&gt;{{Карта|O-35-81-A|ГГЦ}} Масштаб: в 1 см 500 м&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ГКТ.о.&quot;&gt;{{Cite web|url=http://gkt.pskov.ru/news/18.11.11/328|title=Государственный комитет Псковской области по туризму, инвестициям и пространственному развитию: Жителей острова Залита учили делать сувениры своими руками|accessdate=2013-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020095122/http://gkt.pskov.ru/news/18.11.11/328|archivedate=2013-10-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020095122/http://gkt.pskov.ru/news/18.11.11/328 |date=2013-10-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rf-map&quot;&gt;[http://rf-map.ru/690537.html Талабские острова (о. Верхний и о. Талабск) на карте автодорог]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;православие&quot;&gt;[http://www.pravoslavie.ru/jurnal/070824121955.htm Портал Православие. Талабские острова]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;росреестр&quot;&gt;{{Cite web|url=https://pkk5.rosreestr.ru/#z=14&amp;x=3122249.968368233&amp;y=7968480.993429728&amp;mls=map|title=Росреестр. Публичная кадастровая карта|accessdate=2019-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180531184647/https://pkk5.rosreestr.ru/#z=14&amp;x=3122249.968368233&amp;y=7968480.993429728&amp;mls=map|archivedate=2018-05-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200313163431/https://pkk5.rosreestr.ru/#z=14&amp;x=3122249.968368233&amp;y=7968480.993429728&amp;mls=map |date=2020-03-13 }}&lt;/ref&gt; йәки  0,85 км² майҙан менән  Белов исемендәге утрау &lt;ref name=&quot;ОЗ.МО&quot;&gt;{{Cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/printable.php?do4=document&amp;id4=ac37ddbc-d6b4-4a2d-954c-768735ec0a0c|title=Закон Псковской области от 22 декабря 2010 года № 1032-ОЗ О внесении изменений в Закон Псковской области «ОБ УСТАНОВЛЕНИИ ГРАНИЦ И СТАТУСЕ ВНОВЬ ОБРАЗУЕМЫХ МУНИЦИПАЛЬНЫХ ОБРАЗОВАНИЙ НА ТЕРРИТОРИИ ПСКОВСКОЙ ОБЛАСТИ»|accessdate=2011-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130927022034/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/printable.php?do4=document&amp;id4=ac37ddbc-d6b4-4a2d-954c-768735ec0a0c|archivedate=2013-09-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927022034/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/printable.php?do4=document&amp;id4=ac37ddbc-d6b4-4a2d-954c-768735ec0a0c |date=2013-09-27 }}&lt;/ref&gt; 
* Талабск утрауы &lt;ref name=&quot;O-35-069-C&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20131020094458/http://gpska.yapl.ru/show-map-500.php?id_map=O-35-069-C Карта O-35-069-C] Масштаб в 1 см 500 м ({{Карта|O-35-69-C|ГГЦ}})&lt;/ref&gt; йәки Залит утрауы, майҙаны  0,62 км²
* Талабенец утрауы &lt;ref name=&quot;priroda.pskovsky-raion&quot;&gt;{{Cite web|url=http://priroda.pskov.ru/vodopolzovanie/pskovsky-raion|title=Государственный комитет Псковской области по природопользованию и охране окружающей среды: Псковский район}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; (Талабец), майҙаны   0,07 км²

Дөйөм майҙаны 1,54 км²  тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ecobez.geo.pu.ru/edu/talabs2001/ant.htm|title=Историко-культурная самобытность территории как фактор устойчивого развития туризма (на примере острова Верхний Талабского архипелага Псковско-Чудского озера)}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://priroda.pskov.ru/vodopolzovanie/pskovsky-raion|title=Государственный комитет Псковской области по природопользованию и охране окружающей среды. Псковский район}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Talabskie_ostrova.jpg|слева|мини|300x300пкс|Талабск утрауҙары]]
[[Файл:Pskov_rajon_2010.jpg|справа|мини|300x300пкс|Псков районы картаһы]]
Совет заманында утрауҙар менән шул  тораҡ пункттар үҙгәртелә: Талабск — Залит итсемендәге утрауға,  ә Үрге утрау — Белов  исемендәге утрауға (Белов утрауы) — утрауҙарҙа совет власын урынлаштырырға тырышыусы һәм  аҡ гвардеецтар тарафынан үлтерелеүсе беренсе  ҡыҙыл комиссарҙар  хөрмәтенә (уҡытыусы Ян Залит һәм уның көрәштәше И.С. Белов) атала&lt;ref name=&quot;ПскЗемля&quot;&gt;[http://www.culture.pskov.ru/ru/objects/object/218 Талабские острова], ''Культура и история Пскова и Псковской области''&lt;/ref&gt;. Әгәр тораҡ пункттар рәсми рәүештә комиссарҙар  хөрмәтенә аталған булһа, утрауҙарҙың иһә яҡты өйрәнеү әҙәбиәтендә,  рәсми документтарҙа, һәм халыҡ араһында утрауҙарҙың боронғо исеме лә, шулай уҡ тораҡ пункттар менән берҙәй шул уҡ исемдәре лә  (Үрге һәм Талабск)  киң таралған&lt;ref name=&quot;православие&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;priroda.pskovsky-raion&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;N289-p&quot;&gt;[http://zakon-region2.ru/5/44879/ Распоряжение Администрации Псковской области от 26.10.2010 N 289-р &quot;Об утверждении концепции и разработке областной долгосрочной целевой программы «Комплексное развитие межселенной территории Залитских островов на период 2010—2012 годы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150713033615/http://zakon-region2.ru/5/44879/ |date=2015-07-13 }}&lt;/ref&gt;. Хәрби-топографик  һәм картографик сығанаҡтар   утрауҙарҙың боронғо исемдәренә өҫтөнлөк бирә.&lt;ref name=&quot;O-35-XVII&quot;&gt;{{Карта|O-35-XVII}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;O-35-XXIII&quot;&gt;{{Карта|O-35-XXIII}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Карта O-35-081-A&quot;&gt;{{Карта|O-35-81-A|ГГЦ}} Масштаб: в 1 см 500 м&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;росреестр&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;O-35-069-C&quot;/&gt;

2000 йылда Талабск утрауҙарында 326 кеше йәшәй, 2007 йылда — 350 тирәһе кеше, 2010 йылда — 202 кеше, 2012 йылда — 193 кеше, 2013 йылда — 179 кеше йәшәй. Административ яҡтан  [[Псков районы|Псков]] районына ҡарай һәм Залит утрауҙарының ауыл-ара территорияһын тәшкил итә.  Халҡы ике ауылда тупланған: Утрау-Залит һәм  һәм  Белов исемендәге утрау&lt;ref name=&quot;ОЗ.МО&quot;/&gt;.

Утрауҙар үҙҙәренең монах  ауылдары менән  билдәле утрауы. Талабск утрауында Изге Николай храмы бар, уның башлығы 1958—2002 йылдарҙа православ диндарҙар араһында хөрмәтле протоиерей Николай Гурьянов була.  2002 йылда аҡһаҡал ошо утрауҙа ерләйнә. Уның  ҡәберенә  ғибәҙәт ҡылыуҙар башҡарыла&lt;ref&gt;[http://www.bibliopskov.ru/guryanov.htm Старец Николай Гурьянов]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Талабск халҡы Стефан Баторий ғәскәрҙәренең Псковҡа ҡыҫымын тотоп тороуҙа  үҙ өлөшөн индерә (1581—1582 йй.), ҡамауҙа ҡалған псковлыларҙы аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә. Иң һуғышсан талабсклылар  легенда буйынса, үҙ ғүмерҙәрен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып,  Стефан Баторийҙы  [[Псков-Печора монастыры]]на үткәрмәйҙәр, батырлыҡтары өсөн  [[Иван Грозный]] рәхмәт йөҙөнән утраулыларға үҙ причалдарынан ирекле сауҙа итергә рөхсәт итә: бындай  иҡтисади өҫтөнлөк XVIII быуат аҙағына тиклем һаҡлана. Шул саҡта утрауҙа ҡаҡланған балыҡ менән һатыу иткән  халыҡ һаны 3000 самаһы кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;ПскПровГар.&quot;&gt;[http://province-pskov.ru/province/2011/34/470 Талабские острова. Гары: бандиты или сверхлюди? // Псковская Провинция, № 3 (9497), 27/01/2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029201047/http://province-pskov.ru/province/2011/34/470 |date=2013-10-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ПскПровАл.&quot;&gt;[http://province-pskov.ru/province/2011/34/470 Талабы: «Под крылом» Александра I // Псковская Провинция, № 5 (9499), 09/02/2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029201047/http://province-pskov.ru/province/2011/34/470 |date=2013-10-29 }}&lt;/ref&gt;.

Талабский утрауҙары 1821 йылдың 12 мартында император [[Александр I]] биргән яңы статус һәм Александр посады тигән яңы исем ала&lt;ref&gt;См.: [http://kartolog.ru/2010/01/trexverstnaya-voennaya-topograficheskaya-karta-rossijskoj-imperii/ (Ряд VI, лист 7) — Военная топографическая карта западной части Российской империи (трехверстная) 1914 года, Псковская область, ряд VI, лист 7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120807142037/http://kartolog.ru/2010/01/trexverstnaya-voennaya-topograficheskaya-karta-rossijskoj-imperii/ |date=2012-08-07 }}. На данной карте подписаны острова и населённые пункты (''О. Талабскъ'' и '''Посадъ Александровскій'''; ''О. Верхній'' и '''Посадъ Александровскій'''; а '''Талабинецъ''' подписан как нп (видимо одноимёнен острову или находился на о-ве Верхнем, где на его северо-востоке видны отдельные (от посада Александровского) застройки, тогда как на о-ве Талабенец эти застройки точечные, возможно, собственно нижеупоминаемые 3 завода). Подписаны также количества ''заводовъ для сушки (сушенія) рыбы'': соответственно 38, 8, 3)&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта  Талабскта   ратуша барлыҡҡа килә, ул 1875 йылға тиклем эшләй. Ике утрауҙа  (Үрге һәм Талабск) земство мәктәптәре асыла&lt;ref name=&quot;ПскПровАл.&quot;/&gt;.

Талабск  утрауҙарында  йәки ''Александр посадында''  1887 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса  2849 халҡы йәшәгән&lt;ref&gt;История переписей населения на Псковской земле —  Псков, Псковстат, 2010 —  170 с. (С. 18)&lt;/ref&gt;, 1897 йылдағы иҫәп алыу буйынса — 3381 кеше&lt;ref name=&quot;ЭСБиЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Александровский посад}}&lt;/ref&gt;.

1917 йылдың  июлендә архипелаг балыҡсылары йыйылышында балыҡсылар депутаттарының Талабск Советы башҡарма комитеты һайлана, ул  Псковтың һалдат һәм эшселәр советына  бер вөкил ебәрергә ҡарар итә&lt;ref&gt;ГАПО. Ф-р 590. Оп.1, д.12, л.33.&lt;/ref&gt;. 1917 йылдың Октябренән һуң  балыҡсы депуттар советы рәйесе итеп мәктәп уҡытыусыһы Ян Залит һайлана, ул һуңғараҡ  1918 йылда немец оккупацияһынан ирекле булған территорияла Псков өйәҙе советы башҡарма комитетының рәйесе була&lt;ref name=&quot;Я.З.&quot;&gt;{{Cite web|url=http://edapskov.narod.ru/pbs/pbs8.htm|title=Ян Залит в Псковской энциклопедии|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140203223602/http://edapskov.narod.ru/pbs/pbs8.htm|archivedate=2014-02-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203223602/http://edapskov.narod.ru/pbs/pbs8.htm |date=2014-02-03 }}&lt;/ref&gt;.

[[Германия|Немец]]тар, 1918 йылдың февралендә [[Псков]]ты баҫып алыусы немецтар, Талабск утрауҙарына һөжүм итә, улар боҙ буйлап аҙ һанлы атлылар отрядын ебәрә, әммә  тиҙҙән ҡоралланған балыҡсылар дошманды 5-10 минут эсендә ҡыуып ебәрә&lt;ref name=&quot;ПскПров&quot;&gt;[http://www.province-pskov.ru/province/2011/37/507 Талабы: остров Залетова? //Псковская Провинция, № 8 (9502), 02/03/2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703025813/http://www.province-pskov.ru/province/2011/37/507 |date=2013-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

Талабск утрауҙарының  баҫып алыныуы тураһында  1918 йылдың 26 октябрендә Совет Рәсәйенең үҙәк матбуғаты хәбәр итә&lt;ref&gt;Газета «Известия». 1918. 26 октября, {{Cite web|title=Сборник материалов и документов по истории Псковского края. стр. 449.|url=http://www.vrev.ru/books/pspu078.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130528145021/http://www.vrev.ru/books/pspu078.pdf|archivedate=2013-05-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130528145021/http://www.vrev.ru/books/pspu078.pdf |date=2013-05-28 }}&lt;/ref&gt;.

Большевиктар  1918 йылда Талабск балыҡсыларын  көс менән  [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]]ға мобилизацияларға маташа. Талабск архипелагында балыҡсыларҙан төҙөлгән Талабск батальоны (һуңынан полкы) аҡтар яғын биләп, генерал Юденичтың Төньяҡ-Көнбайыш армияһына инә. Полкта  1000-дән алып 1500 тиклем кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 700-800 кеше утрауҙарҙан була. Йәш ротмистр Борис Сергеевич Пермикин полк командиры итеп тәғәйенләнә.  Талабск архипелагын ҡыҙылдар яулағанын белеп ҡалып, ул ун ете аҡ һалдат менән көҙгө төндә 1918 йылдың ноябрендә Талабск утрауына килә һәм илле кешенән торған ҡыҙылдар отрядын тар-мар итә, ә комиссарҙарын  (Ян Залит, Иван Белов, Осип Хорев, Шляпников Иван, Иван Галахов) күлгә ташларға бойора&lt;ref name=&quot;ПскПров&quot;/&gt;. Икенсе версия буйынса комиссарҙар  Булак-Балахович отряды аҡгвардеецтары тарафынан үлтерелә. 1919 йылдың яҙында уларҙың ике  кәүҙәһе табыла: шул саҡта утрауҙарҙағы ике тораҡ пунктты Залит һәм Белов хөрмәтенә атарға ҡарар ителә&lt;ref name=&quot;ПскЗемля&quot;/&gt;.

Ян Залит — Псков губернаһы Псков өйәҙенең Паниковский улусы Лавра ауылында 1876 йылда тыуған.  латыш сығышлы, [[Псков]]та  1903 йылда уҡытыусылар семинарияһын тамамлай. 1906 йылдан алып  РСДРП(б) ағзаһы,  1916 йылдан Талабск  утрауҙарында уҡытыусы булып эшләй.

1919 йылдың декабрендә [[Нарва]] янында Талабск халҡы, Юденичтың  Төньяҡ-Көнбайыш армияһының китеүен ҡаплап, бер ярҙа һөжүм итеүсе ҡыҙылдар һәм  икенсе ярҙа сигенеүсе эстон ғәскәрҙәре араһында ҡала. Юденичтың иҫән ҡалған яугирҙәре эстон ярына сыҡҡас, талабсклылар шулай уҡ сигенергә ҡарар итә, әммә эстондар уларҙы утҡа тота һәм Нарова боҙона ҡарай ҡыуа, ә икенсе яҡтан уларҙы ҡыҙылдар ата. Шулай итеп, ике ут араһында ҡалған полк юҡҡа сыға. Икенсе версия буйынса, эстондар,  талабсклыларҙы ҡоралһыҙ үткәрергә ризалаша, уны ҡоралһыҙландыра, ләкин сик аша үткәндә, уларға хыянат итә: Талабск һалдаттары ике яҡтан да — ҡыҙыл һәм эстондар тарафынан атып үлтерелә. Тере ҡалған Талабск яугирҙәре 1934—1937 йылдарҙа репрессиялана һәм атып  үлтерелә&lt;ref name=&quot;ПскПров&quot;/&gt;.

XX быуаттың 90-сы йылдарына тиклем Талабск утрауҙары балыҡсылыҡ үҙәге була. Хәҙерге ваҡытта балыҡсылыҡ утрауҙарҙа бөлгөнлөктә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=1744|title=Олег Дементьев. Остров слёз.|accessdate=2011-04-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071028113425/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=1744|archivedate=2007-10-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071028113425/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=1744 |date=2007-10-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://pln-pskov.ru/tourism/ptourism/histtour/288139.html Талабские острова: Осторожно, вызывают зависимость!]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.pravoslavie.ru/jurnal/070824121955 Статья о Талабских островах на сайте Православие.ру]
* [http://www.isles.ru/spots/talabsk.html Талабские острова]
[[Категория:Псков тарихы]]
[[Категория:Рәсәй утрауҙары]]</text>
      <sha1>f395dfg9xue9whj9l9amjlomvg1fua6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рытов Сергей Михайлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180140</id>
    <revision>
      <id>1303345</id>
      <parentid>1181713</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T05:32:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20406" sha1="fi2134whpk6mhl4azyad138mejtjvdw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сергей Рытов Михайлович''' (20 июнь(3 июль) 1908 йыл, [[Харьков]] — [[22 октябрь]] 1996, [[Мәскәү]]) — совет ғалимы, радиофизика өлкәһендә белгес. 1968 йылдың 26 ноябренән СССР Фәндәр академияһының дөйөм физика һәм астрономия ([[радиотехника]] һәм [[электроника]]) бүлеге буйынса ағза-корреспонденты. (1991 йылдан РФА-ның ағза — корреспонденты).

== Биографияһы ==
Харьковта [[Йәһүдтәр|йәһүд]] ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;[http://books.lebedev.ru/wp-content/uploads/2015/08/Rytov.pdf Сергей Михайлович Рытов (Жизнь, воспоминания, интервью, записки, стихи, документы, стр. 41)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306030558/http://books.lebedev.ru/wp-content/uploads/2015/08/Rytov.pdf |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/146/58146/28089?p_page=16 Характеристика на доктора физико-математических наук, профессора Рытова]&lt;/ref&gt;. Ата-әсәһе никахҡа инер алдынан [[лютеранлыҡ]]ты ҡабул итәләр&lt;ref&gt;[http://books.lebedev.ru/wp-content/uploads/2015/08/Rytov.pdf Ранние воспоминания С. М. Рытова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306030558/http://books.lebedev.ru/wp-content/uploads/2015/08/Rytov.pdf |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;. Атаһы, Рытов Михаил Михайлович, коммерция белеме алған, «Блок» фирмаһында, һуңыраҡ Рәсәйҙе шариклы подшипниктар менән тәьмин итеүсе SKF швед фирмаһында идарасы булып эшләй. Сергей бала сағында [[полиомиелит]] менән ауырый, сатан булып ҡала. Уға ике йәш булғанда ғаилә [[Мәскәү]]гә күсенә, унда 1916 йылда, ата-әсәһе айырылыша. Атаһы яңы ғаилә ҡора. Өлкән ҡыҙы Нина атаһы менән тороп ҡала, ә Сергей әсәһе Евгения Владимировна (Розалия Евсеевна) Волькензон менән йәшәй, ул 1916—1917 йылдарҙа Е. Б. Вахтангов студияһында актриса булып эшләй.

1916 йылда Мәскәүҙә уҡый башлай. 1918—1920 йылдарҙа атаһы менән [[Одесса]]ла (унда атаһының әсәһе һәм ағайы — присяжный поверенный Владимир Моисеевич Рытов йәшәй) һәм 1920—1922 йылдарҙа әсәйе менән [[Харьков]]та йәшәй. Иртә етем ҡала (1922 йылда атаһы вафат була, әсәһе 1924 йылда). Медицина нәшриәтендә мөхәррир булып эшләгән 28 йәшлек ике туған апайы Рахиль Моисеевна Брейнин уны үҙ ҡарамағына ала. 1925 йылда 10-сы Мәскәү мәктәбен тамамлағандан һуң [[Мәскәү дәүләт университеты|1-се Мәскәү дәүләт университетына уҡырға ебәрәләр]]&lt;ref&gt;[http://window.edu.ru/catalog/pdf2txt/146/58146/28089?p_page=16 Автобиография С. М. Рытова]&lt;/ref&gt;. 1930 йылда [[Мәскәү университетының физика-математика факультеты]]н тамамлай, [[Мәскәү дәүләт университеты|МДУ]] янындағы физика ғилми-тикшеренеү институты аспирантураһына уҡырға инә. Мәскәү дәүләт университетында (1930—1932 йй., 1934-1938йй), шулай уҡ ГИФТИ-ла (1932—1934 йй, 1945—1947 йылдар) һәм МФТИ-ла (1947—1978 йй.) физика һәм математиканы уҡыта{{Sfn|УФН|1997}}. 1933 йылда академик Л. И. Мандельштам етәкселегендә аспирантураны «тирбәлеүҙәр теорияһы» һөнәре буйынса тамамлай.

1934—1958 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Физика институтының (ФИАН) оптик лабораторияһында эшләй. 1935 йылда ультратауыш тулҡындарында яҡтылыҡтың тарҡалыуын тикшерә башлай. 1937 йылда бер төрлө булмаған мөхиттә тулҡындар төҙөлөшөн анализлауҙың һөҙөмтәле ысулын (Рытов методы) — тулҡындарҙың таралыуын өйрәнеүҙең ҡеүәтле ҡоралын тәҡдим итә. 1938 йылда тирбәлеүҙәр теорияһы үҫешенә ҙур йоғонто яһаған «Модулированные колебания и волны» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай{{Sfn|УФН|2009}}.

1947 йылда профессор, дөйөм физика кафедраһы мөдире, ә 1949 йылдан — МДУ-ның, 1951 йылдан — МФТИ-ның физика-техник факультетында радиофизика кафедраһы мөдире булып эшләй&lt;ref&gt;В МФТИ он с 1953 года по 1978 год возглавлял по совместительству кафедру радиофизики.&lt;/ref&gt;. 1947 йылда А. Д. Сахаровтың «Теория ядерных переходов» диссертацияһын яҡлау буйынса Фәндәр академияһының Физика институтында йәшерен тауыш биреү буйынса комиссия ағзаһы була. 1949 йылдың 24 майында Фәндәр академияһының Физика институты ғилми советы ултырышында рәйеслек итеүсе институт директоры С. И. Вавилов коллегалары [[:ru:Хайкин, Семён Эммануилович|С. Э. Хайкин]], [[:ru:Альперт, Яков Львович|Я. Л. Альперт]], [[:ru:Гинзбург, Виталий Лазаревич|В. Л. Гинзбург]] һәм [[:ru:Марков, Моисей Александрович|М. А. Марков]] менән бергә С. М. Рытовты «космополитик хаталар» яһауҙа ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://books.lebedev.ru/wp-content/uploads/2015/08/Rytov.pdf В. М. Березанская. «Космополитические ошибки» С. М. Рытова (стр. 281)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306030558/http://books.lebedev.ru/wp-content/uploads/2015/08/Rytov.pdf |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ултырышта уны [[:ru:Комар, Антон Пантелеймонович|А. П. Комар]] ҡаты тәнҡитләүгә дусар итә. Был ғәйепләүҙәр һөҙөмтәһендә 1950 йылдың 12 ғинуарында С. М. Рытов Фәндәр академияһының Физика институты ғилми советы составынан сығарыла һәм тирбәлеүҙәр лабораторияһы мөдире урынбаҫары вазифаһынан бушатыла.

1958 йылда С. M. Рытов академик А. Л. Минц саҡырыуы буйынса СССР Фәндәр академияһының РТИ радиофизик лабораторияһын етәкләй (1980-се йылдарҙан — теоретик бүлек мөдире). Уның эштәре ер өҫтөндә радио мәғлүмәт комплекстарын эшләү һәм булдырыу менән бәйле принципиаль физик мәсьәләләрҙе өйрәнеүгә ҡағыла: атмосфера төрлөлөгөнөң алыҫ араға тәьҫир итеүсе радиолокаторҙар характеристикаһына йоғонтоһон өйрәнеү, аҙ тауышлы параметрик көсәйткестәр эшләү һәм булдырыу, радиолокация сигналдарын эшкәртеүҙең акусто-оптик ысулдарын эшләү, алыҫ араға тәьҫир итеүсе радиолокация мәнфәғәтендә ионосфераны ракеталар һәм Ерҙең яһалма юлдаштары ярҙамында өйрәнеү{{Sfn|УФН|2009}}.
[[Файл:Donskoye Cemetery - Tomb of Rytov 20201219 004827.jpg|мини|373x373пкс|Дон зыяратында ҡәбере ]]
Дон зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;[http://moscow-tombs.ru/1996/rytov_sm.htm Могила С. М. Рытова]&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
* Ҡатыны (1933 йылдан) — Суламифь Сауловна Бахмутская (1910, [[Лубны]] — 1989, Мәскәү), химик, К. Е. Ворошилов исемендәге Хәрби-химик академияны тамамлай, «Каучук» заводында эшләй, һуңынан резина сәнәғәтенең ғилми-тикшеренеү институтында һәм СССР Фәндәр академияһының органик химия институтында ғилми хеҙмәткәр.
** Ҡыҙы — Рытова Наталия Сергеевна (1937—2012), физика-математика фәндәре кандидаты; уның ире — физика-математика фәндәре докторы Владимир Григорьевич Шавров (1932).
* Олатаһы — Владимир Мошкович (Моисеевич) Рытов (1879, [[Минск]] — 1960, [[Париж]]), адвокат, рус эмиграцияһы эшмәкәре, Францияла рус адвокаттары берләшмәһе ағзаһы (1947—1960 йылдарҙа был берекмә Советы ағзаһы була).
* Ике туған ағайы — рәссам һәм скульптор Александр Иосифович (Мордкевич) Волькензон (1903—?).
* Ике туған ағаһының улы — физик-теоретик Ю. А. Гольфанд.

== Фәнни өлөшө ==
С. М. Рытов фундаменталь өлөш индергән өлкәләрҙе шартлы рәүештә өс ҙур төркөмгә бүлергә мөмкин.{{Sfn|УФН|1968}}:

* тирбәлеүҙәр теорияһы һәм акустика;
* тулҡындар таралыуы, электродинамика һәм оптика;
* статистик радиофизика.

С. M. Рытов молекуляр яҡтылыҡтың таралыуының дөйөм феноменологик теорияһын эшләй, ул Мандельштам-Бриллюэн спектрын һәм деполяризацияланған нурланышты, шулай уҡ энтропия тирбәлеүе арҡаһында таралыу спектрын анализлауҙы үҙ эсенә ала. Күп һанлы тәжрибәләр менән раҫланған был теория дөйөм танылыу ала. Үҙенең эштәрендә электромагнит тулҡындарҙың кире дилектрик даимилы ҡатламдан сағылышы мәсьәләһен ҡәтғи хәл итә, анисотропик мөхиттәрҙә электромагнит тулҡындар таралыу ваҡытында Пойнтинг векторы, төркөм тиҙлеге векторы һәм энергетик тығыҙлыҡ араһындағы бәйләнеште тикшерә.

Ул электродинамикала йылылыҡ флуктуацияһы теорияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

Ул үҫтергән радиофизик мәсьәләләрҙе анализлауҙың ҡайһы бер ысулдары шул тиклем йыш ҡулланыла, хатта уларҙы «халыҡтыҡы» тип ҡабул итәләр{{Sfn|УФН|1997}}.

С. M. Рытов — популяр физика дәреслектәренең айырым бүлектәре авторы. Рәсәйҙә уның «Введение в статистическую радиофизику» дәреслеге яҡшы билдәле. Монографияның ҡайтанан ҡаралған баҫмаһы сит илдә 4 томда баҫылып сыға һәм лайыҡлы танылыу ала. Шулай, 2021 йылдың октябренә, Google Scholar сайты мәғлүмәттәре буйынса, баҫманан 1468 тапҡыр өҙөмтә килтерелгән.

Профессор Рытов үҙенең уҡытыусыһы, урыҫ ғалимы Л. И. Мандельштамм традицияларын дауам итә һәм яйлап үҙенең фәнни мәктәбен булдыра. Был йәһәттән уға билдәле Мәскәү профессорҙары Татарский В. И., Левин М. Л., Кравцов Ю. А. һәм радиофизика буйынса Бөтә Мәскәү семинарының башҡа ҡатнашыусылары ярҙам итә. Семинарҙа Мәскәү ғилми-тикшеренеү институтының планлаштырылған эше генә түгел, шулай уҡ физиктарҙың ҙур иғтибарын йәлеп иткән, башланғыс дөйөм физик тикшеренеүҙәр ҡарала. С. M. Рытов шәхесенең сағыулығы уға фәндә үҙ юлын эҙләгән талантлы йәш ғалимдарҙы йәлеп итә. Физиктар Кравцов Ю. А., Яковлев В. П., Муратов Р. З., З. И. Фейзулин, В. В. Караваева, В. В. Сазонов, С. П. Ефимов, А.B Шмелев, В. Г. Полевой, С. В. Бирюков, Л. А. Апресян уның мәктәбенән сыҡҡандар.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (шул иҫәптән 10.06.1945; 27.03.1954)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]]
* миҙалдар
* А. С. Попов исемендәге алтын миҙал (1959) статистик радиофизика өлкәһендәге эштәр циклы өсөн .

== Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре ==
* ''Рытов С. М.'' Модулированные колебания и волны // Тр. Физического института АН СССР, 1940, т. 2, вып. 1.
* ''Рытов С. М.'' Теория электрических флуктуаций и теплового излучения. — М., 1953.
* ''Рытов С. М.'' Что увидит и с чем столкнётся астронавт, летящий с околосветовой скоростью. // «Природа», 1960, № 4.
* ''Рытов С. М.'' Введение в статистическую радиофизику. — М.: Наука, 1966.
* ''Рытов С. М., Левин М. Л.'' Теория равновесных тепловых флуктуаций в электродинамике. — М., 1967.
* ''Рытов С. М.'' Введение в статистическую радиофизику. Ч.1. Случайные процессы. — М.: Наука, 1976.
* ''Рытов С. М., Кравцов Ю. А., Татарский В. И.'' Введение в статистическую радиофизику. Ч.2. Случайные поля. — М.: Наука, 1978.
* ''Rytov Sergei M., Kravtsov Yurii A., Tatarskii Valerian I.'' Principles of Statistical Radiophysics.v.'''4''', Springer- Verlag Berlin Heidelberg ISBN 978-3-642-72684-2

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{публикация|книга|автор= |заглавие=Сергей Михайлович Рытов: Жизнь, воспоминания, интервью, записки, стихи, документы |ссылка=http://books.lebedev.ru/wp-content/uploads/2015/08/Rytov.pdf |вид= |томов= |основной автор=Сост. В. М. Березанская, Н. С. Рытова |ответственный=под ред. А. А. Гиппиуса |издание= |место=М. |издательство=ЛЕНАНД |год=2012 |страниц=552 |серия= |тираж= |isbn=978-5-9710-0462-2 |ref= }}
* {{статья |заглавие=Сергей Михайлович Рытов (К 60-летию со дня рождения) |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1968/11/i/ |издание=[[Успехи физических наук]] |тип=журнал |место=М. |издательство=[[ФИАН]] |год=1968 |том=96 |номер=11 |страницы=573—574 |issn=0042-1294 |ref=УФН |archiveurl= |archivedate=}}
* {{статья |заглавие=Памяти Сергея Михайловича Рытова |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1997/7/i/ &lt;!-- ufn.ru/ufn97/ufn97_7/Russian/rper977b.pdf--&gt; |издание=[[Успехи физических наук]] |тип=журнал |место=М. |издательство=[[ФИАН]] |год=1997 |том=167 |номер=7 |страницы=787—788 |issn=0042-1294 |ref=УФН |archiveurl= |archivedate=}}
* {{статья |автор=[[Гуляев, Юрий Васильевич|{{nobr|Гуляев Ю. В.}}]] |заглавие=К 100-летию со дня рождения С. М. Рытова (вступительное слово) |ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/2009/5/g/ |издание=[[Успехи физических наук]] |тип=журнал |место=М. |издательство=[[ФИАН]] |год=2009 |том=179 |номер=5 |страницы=531—534 |issn=0042-1294 |ref=УФН |archiveurl= |archivedate=}}

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|52021|Сергея Михайловича Рытова}}
* [http://ufn.ru/ru/authors/rytov_s_m/ Статьи С. М. Рытова] в журнале «Успехи физических наук»
* [www.pseudology.org/science/RytovSM.htm Сергей Михайлович Рытов] на сайте pseudology.org (недоступная ссылка с 28-03-2014 [2767 дней])
[[Категория:XX быуат физиктары]]
[[Категория:СССР физиктары]]
[[Категория:Рәсәй физиктары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1996 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:22 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Харьковта тыуғандар]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]
[[Категория:3 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:МДУ-ның физика-математика факультетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>fi2134whpk6mhl4azyad138mejtjvdw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нагиев Дмитрий Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182938</id>
    <revision>
      <id>1303337</id>
      <parentid>1282818</parentid>
      <timestamp>2026-08-28T18:31:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56215" sha1="0ui9vunqbre7rjqiwakxjnyfgv517tm" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Нагиев Дмитрий  Владимирович''' ([[4 апрель]] [[1967 йыл]]) — [[Рәсәй]] шоумены, [[театр]] һәм [[Кинематограф|кино]] актёры, теле - һәм радиотапшырыуҙар алып барыусы.

== Сығышы ==
{{Внешнее изображение|image1=[https://images1.graziamagazine.ru/upload/img_cache/697/6975b9d04f9b9ea7064653816374a468_fitted_740x1500.jpg Владимир Николаевич, Кирилл, Евгений и Дмитрий Нагиевы]|image2=[https://svpressa.ru/p/persons/471/xl-001.jpg Нагиев в детстве с мамой и братом]}}Атаһы яғынан олатаһы — Николай (Гулам) Нагиев,  [[Беренсе донъя һуғышы]]нан  һуң ата-әсәһе менән [[Иран]]дан  [[Ашхабад]]ҡа ҡаса&lt;ref&gt;Газета по-киевски: «Этот наглый Нагиев».&amp;nbsp;Официальный сайт Дмитрия Нагиева.&lt;/ref&gt;. Юлда аслыҡтан ата-әсәһе вафат була, малай [[Төркмәнстан|төркмән]] балалар йортона эләгә, унда уны алып килеүселәр хөрмәтенә  Нагиев фамилияһы бирелә, шулай уҡ яңы  Николай исемен ала&lt;ref name=&quot;Мусульманская фамилия&quot;&gt;{{Cite news|title=Внук падишаха|author=Жаркова Н.|url=http://www.ruscourier.ru/archive/2872|publisher=Газета «Русский курьер»|date=2235|accessdate=2008-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130922232716/http://www.ruscourier.ru/archive/2872|archivedate=2013-09-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922232716/http://www.ruscourier.ru/archive/2872 |date=2013-09-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Фамилия&quot;/&gt;. Төркмән һәм ғәрәп телен белгән, тик урыҫса һөйләшкән, Дмитрий Нагиевҡа 9 йәш булғанда гангренанан вафат була&lt;ref name=&quot;Фамилия&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ww.kinofilms.com.ua&quot;/&gt;. Атаһы яғынан өләсәһе — Гертруда Цопке,  [[Ҙур театр]] кордебалетында балерина булып эшләгән, туйҙан һуң Ашхабад ҡалаһына күсә. Яртылаш немец сығышлы, яртылаш — латыш&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.freecity.lv/persona/17619/ Дмитрий Нагиев: «Да, моя бабушка Гертруда была наполовину латышка»] // ''FreeCity''.''lv''&lt;/ref&gt;.  Уның ата-бабалары   Лейе  фамилия менән латыштар һәм Цопке фамилиялы немецтар; иренең үлеменән һуң Ленинградҡа күсенеп килә&lt;ref name=&quot;Мусульманская фамилия&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Фамилия&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ww.kinofilms.com.ua&quot; /&gt;.

Атаһы — Владимир Николаевич Нагиев, Ашхабад ҡалаһында йәшәп, 17-йәшкә тиклем  Ҡыҙыл Армия театрында уйнай, әммә уны театр юғары уҡыу йортона ҡабул итмәйҙәр. Артабан Ленинград оптика-механика заводында эшләй. [[Ленинград]]та беренсе ҡатыны Людмила Захаровна менән таныша. Айырылышҡандан һуң  әсәһе менән бергә  Ярославль проспектына күсенә.&lt;ref name=&quot;Фамилия&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ww.kinofilms.com.ua&quot;/&gt;.

Әсәһе яғынан олатаһы — Петроград КПСС район комитетының беренсе секретары&lt;ref name=&quot;ww.kinofilms.com.ua&quot;&gt;[http://www.kinofilms.com.ua/star/458_Dmitriy_Nagiev/ Дмитрий Нагиев на kinofilms.com.ua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429063932/http://www.kinofilms.com.ua/star/458_Dmitriy_Nagiev/ |date=2011-04-29 }}&lt;/ref&gt;. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында  Нева пятачогында һуғышта ҡатнаша, яралана: пуля йөрәгенән  3-4 сантиметр алыҫлыҡҡа инә һәм арҡаһынан сыға, шунан һуң ул фронтҡа кире бара. Дмитрий үҙ программаларында  йыш ҡына уның әйтемдәренән өҙөк алып, Захар олатаһын телгә ала (йәки үҙенеке тип иҫәпләп)&lt;ref&gt;[http://tomsk.fm/watch/319009 Сводки с личного фронта: Дмитрий Нагиев о деде-ветеране] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161101102508/http://tomsk.fm/watch/319009 |date=2016-11-01 }} // ''Tomsk''.''fm''&lt;/ref&gt;. Әсәһе яғынан өләсәһе — Людмила Ивановна,  Киров театрында йырлаған&lt;ref name=&quot;Эпизод второй&quot;&gt;[http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=storylove&amp;rid=66 Эпизод второй | Официальный сайт Дмитрия Нагиева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161007050653/http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=storylove&amp;rid=66 |date=2016-10-07 }}&lt;/ref&gt;.

Әсәһе — Нагиева Людмила Захаровна (1938 — 30 октябрь 2015) — филолог&lt;ref&gt;[https://life.ru/t/шоу/345994 У Дмитрия Нагиева умерла мама — «Life.ru» — информационный портал]&lt;/ref&gt;, уҡытыусы, хәрби элемтә академияһында сит телдәр кафедраһы доценты (Санкт-Петербург)&lt;ref name=&quot;Фамилия&quot;&gt;{{Cite news|title=Иранские корни Нагиева|author=|publisher=Нагиев.Ру|url=http://nagiev.ru/iranskie-korni-dmitriya-nagieva|date=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141013041826/http://nagiev.ru/iranskie-korni-dmitriya-nagieva |date=2014-10-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ww.kinofilms.com.ua&quot;/&gt;.

Ҡустыһы — Нагиев Евгений (1 июль 1971)&lt;ref&gt;[http://my.mail.ru/mail/evgeniy391971/ Евгений Нагиев — Санкт-Петербург, Россия, 45 years on My World@Mail.Ru]&lt;/ref&gt;, эшҡыуар, автомойка  һәм мини-отель селтәре хужаһы Ярышыу менән мауыға. [[Санкт-Петербург]]та РОВД-ла  милицияла хеҙмәт иткән. Эштән киткәндән һуң, «Художестволы» кинотеатрында ҙур төнгө дискотекала һаҡ начальнигы булып эшләй.  Бодибилдинг буйынса инструктор булып эшләй, өлкән ағайы менән күнекмәләр үткәрә, «Крот» сериалында төшә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Эпизод второй&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Кысю&quot;&gt;[http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=kysa&amp;rid=15 Нагиев предпочел &quot;Кысю &quot; Виктюку | Официальный сайт Дмитрия Нагиева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161101041458/http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=kysa&amp;rid=15 |date=2016-11-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.starhit.ru/novosti/u-dmitriya-nagieva-obnarujilsya-maloizvestnyiy-brat-114378/ У Дмитрия Нагиева обнаружился малоизвестный брат | StarHit.ru]&lt;/ref&gt;.

Инәһе — Надежда Захаровна, Сандлер хорында йырлай&lt;ref name=&quot;Эпизод второй&quot;/&gt;.

Үҙе Дмитрий Нагиев үҙен «урыҫ православие кешеһе» тип һанай&lt;ref name=&quot;Фамилия&quot;/&gt;.

== Биографияһы ==
Дмитрий Владимирович Нагиев  1967 йылдың 4 апрелендә [[Ленинград]]та тыуа. Йәш сағында  Виктор Горлов  һәм Аркадий Ротенбер етәкселегендә самбо һәм [[дзюдо]] (спорт мастеры)&lt;ref name=&quot;Кысю&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://esquire.ru/hero/8602-nagiev/|title=Дмитрий Нагиев: «Возраст научил меня ждать»|publisher=[[Esquire]]}}&lt;/ref&gt;, спорт гимнастикаһы  менән шөғөлләнә, 1980 йылда СССР-ҙың юниорҙар араһында чемпион исемен яулай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vz.ua/shou_biz/intervyu/dmitrii_nagiev_krome_litsedeistva_ya_ni_cherta_bolshe_ne_umeyu|title=Дмитрий Нагиев: «Кроме лицедейства я ни черта больше не умею»}}&lt;/ref&gt;.

[[Санкт-Петербург дәүләт электротехник университеты|Ленинград электротехник институты]]ның автоматика һәм иҫәпләп сығарыусы техника факультетында уҡый. Уҡыу ваҡытында эшләй,  һуңғараҡ  фарцовка менән шөғөлләнә башлай. Хоҡуҡ һаҡлау органдары валюта менән ҡулға алғас, ул енәйәти эҙәрлекләүҙән ҡасып, Совет Армияһы сафына хеҙмәткә китә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mignews.com.ua/avtor/intervyu/572231.html|title=Дмитрий Нагиев: Я вернулся из армии с отбитыми почками и рассыпающимися зубами|date=2011-11-12|work=MigNews|accessdate=2018-05-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180519215853/http://mignews.com.ua/avtor/intervyu/572231.html |date=2018-05-19 }}&lt;/ref&gt;. Спортсы булараҡ спорт ротаһына ебәрелә, әммә унда  самбо секцияһы булмай, шуға күрә  Нагиев Вологда янына һауаға ҡаршы оборона ғәскәрҙәренә хеҙмәт итергә китә. 

Армиянан һуң Ленинград дәүләт театр, музыка һәм кинематография институтына уҡырға инә&lt;ref name=&quot;vdud&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=7tKb5u52nSE|title=Нагиев — пенсии, Голос, стихотворение в Кремле / вДудь|work=[[YouTube]]|date=2018-09-18|accessdate=2018-10-21}}&lt;/ref&gt;. Сергей Петровтың актёрҙар оҫтаханаһында Игорь Лифанов һәм Алексей Климушкин менән бергә шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;Кысю&quot;/&gt;. 1990 йылдың сентябрендә Нагиевтың сығарылыш репетицияһы ваҡытында өйәнәк була, «ашығыс ярҙам» машинаһы уны ашығыс рәүештә дауаханаға алып килә, унда табиптар бит нервыһы фалижы диагнозын ҡуя; дауаланыр өсөн ярты йыл кәрәк була, ләкин Нагиевтың «фирмалы» күҙе ғүмерлеккә ҡала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=02hGtoA0ajo|title=Осторожно, Нагиев! Документальный фильм|work=[[YouTube]]}}&lt;/ref&gt;.

1991 йылда [[Майндағы Франкфурт]] ҡалаһында «Ваҡыт»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=kysa&amp;rid=1229|author=Александр Павлов|title=Интервью актёра Дмитрия Нагиева. «Кыся» вновь едет в Германию|publisher=[[Московский комсомолец|МК]] в [[Германия|Германии]]|date=2011-02-04}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; театрында  эшләй, һуңынан «Модерн» радиоһында Сергей Рост, Аркадий Арнаутский һәм Алла Селищева (Алиса Шер) менән бергә алып барыусы була, дүрт тапҡыр илдең иң яҡшы радио алып барыусыһы тип таныла. [[1993 йыл]]дан [[2001 йыл]]ға тиклем  «Модерн» радиоһында Бетховен музыкаһына «Радиорулетка» программаһында йырҙар һәм монологтар башҡара. Төнгө клубтарҙа дискотека һәм матурлыҡ конкурстарын  алып бара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.gazeta.ru/style/2007/12/a_2431202.shtml|title=Красивый выбор России. Победительницей конкурса «Мисс Россия-2007» стала Ксения Сухинова из Тюмени|date=2007-12-15}}&lt;/ref&gt;.

[[1996 йыл]]дан [[2004 йыл]]ға тиклем радио буйынса коллегаһы Сергей Рост  менән дуэтта эшләй: бергә «Осторожно, модерн!», «Полный модерн!», «Осторожно, модерн! 2» юмористик  телесериалдарында бергә төшәләр, СТС һәм ТНТ-ла  «Однажды вечером» ток-шоу программаһын бергә алып баралар&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sobaka.ru/city/cinema/31280/#pr|title=Дмитрий Нагиев: «Я патриот, далёкий от пьяных криков „Россия, вперёд!“»|date=2014-12-01}}&lt;/ref&gt;, 2000 йылдар башында КВН-дың ҡайһы бер командалары өсөн шаяртыуҙар яҙалар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=pressa01&amp;rid=667|title=Дмитрий Нагиев: Своих женщин не считаю|date=2001-02-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911191623/http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=pressa01&amp;rid=667 |date=2018-09-11 }}&lt;/ref&gt;. 1997 йылда улар шулай уҡ  Александр Невзоровтың «Чистилище» фильмында төшәләр,  унда Нагиев кинола үҙенең беренсе төп ролен  — чечен ялан командиры Исрапилов Дукуза ролен башҡара.

Рост киткәндән һуң «Осторожно, Задов!» һәм  «Zадов in Rеалити» спинн-оффтарҙа төшөүен дауам итә. [[2000 йыл]]дан [[2008 йыл]]ға тиклем «Каменская»  детектив телесериалында төшә&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;. [[2012 йыл]]дан  [[2016 йыл]]ға тиклем  «Кухня» сериалында «Клод Моне» рестораны хужаһы  ролен башҡара. [[2013 йыл]]дан  2016 йылға тиклем «Два отца и два сына» сериалында төшә. 2014 йылдан «Физрук» телесериалында  төп ролде уйнай. 

«Телекомпакт», «Время деньги» программаларын, «Окно» ток-шоуын, «ТНТ» телеканалында «Дом» проектының финал шоуын алып бара(2003)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=xIQ1Wnfc8U4|title=Телепроект «Дом». Финал|work=[[YouTube]]}}&lt;/ref&gt;.  2005 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем  Нагиев  «[[Беренсе канал]]да» алып барыусы була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://utro.ru/articles/2005/07/14/458401.shtml|title=Нагиев уходит на 1 канал, а «Вы — очевидец» — в небытие}}&lt;/ref&gt;. 2005—2014 йылдарҙа  «Ҙур уҙыштар» спорт-күңел асыу шоуын алып бара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mk.ru/editions/daily/article/2005/10/06/190829-dmitriy-nagiev-ya-ne-byidlo.html|title=Дмитрий Нагиев: «Я не быдло». Нагиев опять на виду. Он перешёл на Первый канал и ведёт программу «Большие гонки»}}&lt;/ref&gt;. 2012 йылдан 2014 йылға һәм [[2021 йыл]]дан музыкаль шоу «Ике йондоҙ» шоуын алып бара. 2012 йылдың октябренән  «Тауыш» проектын,  2014 йылдың  —  «Тауыш. Балалар» проектын,  [[2018 йыл]]дың сентябренән  «Тауыш. 60+» проектын алып бара. Шулай уҡ  2011 йылда   Наталья Андрейченко һәм Степан Ургант менән берлектә «Борос» телеканалында «Мама в законе» реалити-шоуын алып бара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.eg.ru/culture/28451/|title=Эрнст запретил баннеры с Нагиевым|work=[[Экспресс-газета]]}}&lt;/ref&gt;.

2004 йылда «Русский_Размер» төркөмө һәм Профессор Лебединский менән «Я ее хой» йырын башҡара (O-Zone төркөмөнөң «Tei Dragostea Din»  йырына пародия)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vm.ru/news/15956-tv-fakt|title=ТВ ФАКТ. Дмитрий Нагиев окучил румынский рэп|publisher=[[Вечерняя Москва]]|date=2004-10-21}}&lt;/ref&gt;. «Русский размер» һәм Сергей Рогожин менән бергә «Моя Баттерфляй» йырын яҙҙыра.

2010 һәм 2011 йылдарҙа элекке ҡатыны Алиса Шер менән «[[:ru:Питер_FM_(радиостанция)|Питер FM]]» радиостанцияһы премияһын тапшырыу тантанаһын үткәрә. 2012 йылдан 2016 йылға тиклем  Иван Ургант менән дуэтта йыл һайын уҙғарыла торған «Алтын граммофон» тантанаһының даими алып барыусыһы була. Вадим Галыгинды алмаштырып, 2012 йылдың 20 декабренән «Шутки Русского радио» программаһының яңы тауышына әйләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rusradio.ru/news/radio/dmitrii-nagiev-na-russkom-radio|title=Дмитрий Нагиев на «Русском Радио»}}&lt;/ref&gt;.

2013 йылдан Рәсәй «МТС» мобиль элемтә операторының реклама кампанияһында ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sostav.ru/publication/nagiev-prochital-pushkina-dlya-mts-6122.html|title=Нагиев прочитал Пушкина для МТС|date=2013-10-15}}&lt;/ref&gt;. 2014 йылда  мирамистин дарыу препаратын рекламалауҙа төшә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://re-port.ru/press/dmitrii_nagiev_i_miramistin_na_strazhe_zdorovja_rossijan/|title=Дмитрий Нагиев и Мирамистин на страже здоровья россиян|date=2014-08-10}}&lt;/ref&gt;.  2015 йылда Санкт-Петербургта «Евразия» ресторандар селтәрен рекламалай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/2923789|title=Силиконовая фемина. Сексизм как двигатель торговли|date=2016-03-07}}&lt;/ref&gt;.

Юғары КВН лигаһында жюриҙа ҡатнаша.

2018 йылда 20 йыл эсендә тәүге тапҡыр драма ролен — Сарик Андреасяндың «Непрощенный» картинаһында Виталий Калоевты уйнай:&lt;blockquote&gt;«Сценарийҙы алғас, Сарикҡа минең беренсе һорауым: „Ә һин бының мин булыуыма ышанаһыңмы?“ Клише һәм амплуа йәбешә,  һәм алдан күрә белмәгән йәки бик ҡыйыу булмаған режиссерҙар комедиялы артисты  саҡырырға ҡурҡа»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sobaka.ru/city/cinema/77099|title=Фильм «Непрощенный»: как Дмитрий Нагиев вернулся к драматическим ролям}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;2021 йылдың мартында Okko интернет-платформаһында Сарик Андреасяндың  «[[:ru:Чикатило_(сериал)|Чикатило]]&lt;nowiki/&gt;» сериалының премьераһы үтә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20210318/nagiev-1601844843.html|title=Дмитрий Нагиев рассказал, каково ему было играть маньяка Чикатило|date=20210318T2138}}&lt;/ref&gt;, унда төп ролде — Андрей Чикатилоны Нагиев башҡара.  Декабрҙә төп ролдә Дмитрий Нагиев менән Петр Бусловтың «БуМЕРанг» криминаль комедияһы Рәсәй прокатына сыға&lt;ref&gt;[https://www.intermedia.ru/news/357423 «Бумеранг» Петра Буслова выйдет в прокат осенью]&lt;/ref&gt; ә 2022 йылдың ғинуар башында — романтик «Свингер» комедияһы&lt;ref&gt;[https://kino.mail.ru/cinema/movies/931474_svingeri/ Свингеры, дата выхода]&lt;/ref&gt;. 

Май аҙағында  прокатҡа  Егор Кончаловскийҙың «Мой папа — вождь» ғаилә комедияһы сығасаҡ, унда төп ролдә Дмитрий — диңгеҙҙә юғалған, әммә 10 йылдан һуң көтмәгәндә тыуған ҡалаһына әйләнеп ҡайтҡан алыҫҡа йөҙөүсе капитан. Дөрөҫ, хәҙер ул — африка ҡәбиләһе башлығы һәм үҙен тейешенсә тота. Картинала шулай уҡ Мария Миронова, Федор Добронравов һәм Максим Лагашкин уйнай&lt;ref&gt;[https://www.film.ru/movies/moy-papa-vozhd Дата выхода фильма]&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Ҡатыны (1986 йылдан 2010 йылға тиклем) — Алла Анатольевна Нагиева  (ҡыҙ фамилияһы Щелищевы)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fb2.booksgid.com/content/59/alisa-sher-ya-byla-zhenoy-nagieva/1.html|title=Чтение книги (Я была женой Нагиева). Алиса Шер. Страница #1|accessdate=2016-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161101041401/http://fb2.booksgid.com/content/59/alisa-sher-ya-byla-zhenoy-nagieva/1.html|archivedate=2016-11-01}}&lt;/ref&gt; (18 июнь 1966), Алиса Шер псевдонимы аҫтында билдәле. Радио һәм телевидение алып барыусыһы, яҙыусы, журналист&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gaganews.com.ua/Artist/Biography/496|title=Дмитрий Нагиев {{!}} биография|accessdate=2016-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161103215259/http://gaganews.com.ua/Artist/Biography/496|archivedate=2016-11-03}}&lt;/ref&gt;.

Улы Кирилл Нагиев (31 август 1989), театр һәм кино актеры, телетапшырыуҙар алып барыусы&lt;ref name=&quot;afisha.mail.ru&quot;&gt;[https://afisha.mail.ru/tvshow/articles/46889/?from=mr_news Сын Дмитрия Нагиева стал телеведущим — Афиша Mail.Ru]&lt;/ref&gt;.

Өлкән апаһы һәм уның ире менәниткә тәғәйенләнгән аттар һатып алып   Санкт-Петербург янында ат аҙбары тоталар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.1tv.ru/doc/pro-zhizn-zamechatelnyh-lyudey/nagiev-eto-moya-rabota-dokumentalnyy-film|title=Нагиев — это моя работа}}&lt;/ref&gt;.

Петербург «Зениты» көйәрмәне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fc-zenit.ru/news/novosti/9283-dmitriy-nagiev-v-yunosti-sidel-na-33-m-sektore-i-dralsya-na-vokzale/|title=Дмитрий Нагиев: В юности сидел на 33-м секторе и дрался на вокзале|date=2010-08-31|publisher=Официальный сайт ФК «Зенит»|accessdate=2016-06-04}}&lt;/ref&gt;.

«Forbes» журналы буйынса Рәсәйҙә иң күп тәьмин ителгән актёр булды. Бер йылда уның килеме 3,2 миллион доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tass.ru/kultura/3476552|title=Дмитрий Нагиев возглавил рейтинг самых обеспеченных российских актёров по версии Forbes|date=2016-07-22}}&lt;/ref&gt;.

Үҙен «енси революция етәксеһе» тип атай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://obzor-gazet.ru/2018/06/dmitriy-nagiev-nazval-sebya-vozhdem-seksualnoy-revolyutsii/|title=Дмитрий Нагиев назвал себя «вождем сексуальной революции» {{!}} Обзор Газет|publisher=obzor-gazet.ru|accessdate=2018-06-14}}&lt;/ref&gt;.

== Ижтимағи ҡарашы ==
Дмитрий Нагиев — «Дмитрий Нагиевтың „Анна“ хәйриә фонды» идараһы рәйесе&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Дмитрий Нагиев: На день рождения подарки не заказываю|author=Надежда ШУЛЬГА|first=|last=|url=https://www.kp.ru/daily/26214.2/3098031/|work=KP.RU - сайт «Комсомольской правды»|date=2014-04-02|accessdate=2018-10-22|language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;fondanna.org&lt;/ref&gt;.

[[1996 йыл]]да [[Санкт-Петербург]] губернаторына дәғүә иткән кандидат Анатолий Собчактың һайлау алды штабының йәштәр бүлексәһен етәкләй, уның һәм Санкт-Петербург хөкүмәте рәйесенең беренсе урынбаҫары Владимир Путин менән бергә ҡала буйлап йөрөп, халыҡҡа тәмәке, ҡарабойҙай, быҡтырылған ит һәм башҡа аҙыҡ-түлек тарата&lt;ref name=&quot;vdud&quot;/&gt;.

Нагиевтың Юрий Дудюға интервьюла әйтелгән фекеренсә, Рәсәйҙә власть вәкилдәренең идара итеү срогы сикләнергә тейеш: «Нисә тапҡыр власҡа йөрөй алаһың, яҙылған ваҡыт бар. Асыҡланыуынса, бер һүҙ &quot;подряд“ — һәм мәғәнәһе үҙгәрә. Бына мин үҙең теләгәнсә хакимлыҡҡа йөрөргә кәрәк тип һанамайым.»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.business-gazeta.ru/news/395782|title=«Масляков стоял белый!»: Нагиев рассказал Дудю, как из эфира КВН вырезали стихотворение о Путине|work=[[Бизнес Online]]}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Нагиев үҙенең телмәрендә “Берлинға” һәм “Ҡабатлай алабыҙ” лозунгыларын файҙаланып, Рәсәйҙе Бөйөк Ватан һуғышына йәлеп итергә тәҡдим иткән замандаштарын ғәйепләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/society/20180919/1528865704.html|title=Нагиев в резкой форме высказался о любителях лозунга «На Берлин»|work=[[Россия сегодня]]}}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Театр ===

* «Милашка» — «Тутси» фильмы мотивтары буйынса мюзикл,  Лев Рахлин ҡуйған — ''төп роль''&lt;ref&gt;[http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=milashka&amp;rid=37 Дмитрий Нагиев стал милашкой тутси. Противный | Официальный сайт Дмитрия Нагиева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170416192302/http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=milashka&amp;rid=37 |date=2017-04-16 }}&lt;/ref&gt;
* «Кыся» (режиссеры Лев Рахлин) — '' төп роль — бесәй Мартын,шулай уҡ  Кыся''&lt;ref&gt;[http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=kysa&amp;rid=12 Дмитрий нагиев в роли кота — секс-террориста. | Официальный сайт Дмитрия Нагиева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161101041644/http://www.m-rnagiev.ru/main.php?id=kysa&amp;rid=12 |date=2016-11-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.teatr.ru/th/perf-info.asp?perf=13611 КЫСЯ — Информация о спектакле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161101102510/http://www.teatr.ru/th/perf-info.asp?perf=13611 |date=2016-11-01 }}&lt;/ref&gt;
* «Эротикон» (режиссеры Лев Рахлин) — ''6 персонаж''&lt;ref&gt;[http://www.bileter.ru/afisha/show/spektakl_erotikon_dk_imlensoveta.html Спектакль «Эротикон»]&lt;/ref&gt;
* «Территория» (сюжет — Чечня һуғышы) (режиссеры Рахлин) — ''төп роль''&lt;ref&gt;[http://www.bileter.ru/afisha/show/7630_spektakl_territoriya_dk_immgorkogo.html Спектакль «Территория»]&lt;/ref&gt;

=== Фильмографияһы ===
{{ВФильмеВерх|ру}}
{{ВФильме|1990|[[Палач (фильм, 1990)|Палач]]|бармен|5=ру}}
{{ВФильме|1992|[[Дитя (фильм, 1992)|Дитя]]|эпизод|5=ру}}
{{ВмтФильме|1992|[[Рэкет (фильм, 1992)|Рэкет]]|камерала тотҡон (2 серия)|5=ру}}
{{ВФильме|1995|[[Экспресс до Пекина]] / ''Bullet to Beijing''|чечен террорсыһы|5=ру}}
{{ВСериале|1996|1998|[[Осторожно, модерн!]]|төрлө ролдәр|6=ру}}
{{ВвФильме|1997|[[Чистилище (фильм, 1997)|Чистилище]]|Дукуз Исрапилов, чечен ялан командиры|5=ру}}
{{ВФильме|1998|[[Бобака Саскервилей]]|Саскервиль|5=ру}}
{{ВФильме|2000|[[Дом Надежды]]|Марио, Рәсәйгә кәләше артынан килгән итальян|5=ру}}
{{ВСериале|2000|2011|[[Каменская (телесериал)|Каменская]]|Михаил Лесников|6=ру}}
{{ВСериале|2001|2004|[[Осторожно, модерн! 2]]|прапорщик Задов / Пашка Задов / Зина Тракторенко / Степан Сморковичев һ.б.|6=ру}}
{{ВСериале|2001|2002|[[Крот (телесериал)|Крот]]|Вахтанг Маргеладзе, криминал авторитет|6=ру}}
{{ВСериале|2002||{{abbr|Убойная сила|Убойная сила 3, 6 серия «Китайский квартал»|Убойная сила (телесериал)}}|Марат, криминал авторитет|6=ру}}
{{ВСериале|2002||[[Камера, мотор! (телесериал)|Камера, мотор!]]|режиссёр|6=ру}}
{{ВСериале|2002||[[Крот 2]]|Вахтанг Маргеладзе, криминал авторитет|6=ру}}
{{ВтФильме|2003|[[Русский спецназ (фильм)|Русский спецназ]]|Омар, «Великий джихад» халыҡ-ара төркөмө башлығы |5=ру}}
{{ВФильме|2003|[[Игра без правил (фильм, 2003)|Игра без правил]]|Виктор Цикалов, төнгө клуб директоры|5=ру}}
{{ВФильме|2003|С ног на голову|Ильин, продюсер|5=ру}}
{{ВСериале|2004||[[Спецназ по-русски 2]]|Омар,  «Великий джихад» халыҡ-ара төркөмө башлығы |6=ру}}
{{ВСериале|2004||{{abbr|Ералаш|выпуск № 177 «Тяжёлый рок — урок»|1}}|рок-музыка уҡытыусыһы|6=ру}}
{{ВСериале|2004|2006|[[Осторожно, Задов!]]|прапорщик Задов / сын Пашка / мент Эдик һ.б.|6=ру}}
{{ВФильме|2005|[[Али-Баба и сорок разбойников (фильм, 2005)|Али-Баба и сорок разбойников]]|Хасан, юлбаҫарҙар атаманы|5=ру}}
{{ВСериале|2005||[[Мастер и Маргарита (телесериал)|Мастер и Маргарита]]|[[Иуда Искариот|Иуда из Кириафа]] / [[барон Майгель]]|6=ру}}
{{ВСериале|2005||[[Охота на изюбря (телесериал)|Охота на изюбря]]|Моцарт, Ахтарск ҡалаһының криминал авторитеты |6=ру}}
{{ВСериале|2005||{{abbr|Бальзаковский возраст, или Все мужики сво…|серия № 10 «В постели со звездой»|1}}|Гурий Васильевич Дрымов, билдәле режиссёр|6=ру}}
{{ВФильме|2005|[[Новогодний киллер (фильм)|Новогодний киллер]]|киллер Скрипач / уның ҡустыһы-һыңары Писюков|5=ру}}
{{ВФильме|2005|[[Первый скорый]]|дворник / официант ҡатын / кассир ҡатын / вокзал начальнигы / носильщик|5=ру}}
{{ВФильме|2006|[[Слабости сильной женщины]]|Стас|5=ру}}
{{ВСериале|2006||[[Сонька — Золотая Ручка (телесериал)|Сонька — Золотая ручка]]|Сахалин каторгаһы коменданты Солодов|6=ру}}
{{ВФильме|2006|[[Первый дома]]хеҙмәтсе / ҡарт / үҫмер / хужабикә / алкаш|5=ру}}
{{ВСериале|2007||[[На пути к сердцу (телесериал)|На пути к сердцу]]|Александр Некрасов, йөрәк ауырыулы клоун|6=ру}}
{{ВФильме|2007|[[Парадокс (фильм, 2007)|Парадокс]]|директор НИИЧМО|5=ру}}
{{ВСериале|2007||[[Савва Морозов (телесериал)|Савва Морозов]]|Красин|6=ру}}
{{ВФильме|2007|[[Скалолазка и Последний из Седьмой колыбели]]|полковник Бейкер|5=ру}}
{{ВФильме|2007|[[Роковое сходство (фильм)|Роковое сходство]]|Виктор Рыков, музыкаль продюсер|5=ру}}
{{ВФильме|2007|[[Нулевой километр (фильм, 2007)|Нулевой километр]]|Сергей Борисович (Носатый), криминал эшҡыуар|5=ру}}
{{ВФильме|2008|[[Возвращение мушкетёров, или Сокровища кардинала Мазарини]]|Леон дю Валлон, капитан, улы [[Портос]]а|5=ру}}
{{ВФильме|2008|[[Самый лучший фильм]]|прапорщик|5=ру}}
{{ВСериале|2008||{{abbr|Счастливы вместе|серия «Аццкий отжиг»|Счастливы вместе (телесериал)}}|иблис|6=ру}}
{{ВСериале|2008||[[ГИБДД и т. д.]]|Илья, автомобилдәрҙе алып ҡасыусы|6=ру}}
{{ВСериале|2008||[[Женская лига]]|[[камео]]|6=ру}}
{{ВФильме|2009|[[ЛОпуХИ: Эпизод первый]]|[[Делон, Ален|Ален Делон]] ҡушаматлы француз|5=ру}}
{{ВФильме|2009|[[Самый лучший фильм 2]]|[[Малахов, Геннадий Петрович|Геннадий Малахов]] / Афанасий Узда, целитель-отшельник / Шпайзман, ювелир-оценщик|5=ру}}
{{ВСериале|2009||[[Катя: Военная история]]|Григорий, староста|6=ру}}
{{ВСериале|2009||[[Город соблазнов]]|Лаврентий Павлович «Доберман»|6=ру}}
{{ВФильме|2009|[[Последний вагон]]|төшкән|5=ру}}
{{ВФильме|2009|[[Если бы да кабы]]|Бедо|5=ру}}
{{ВФильме|2009|[[Савва Морозов (фильм)|Савва Морозов]]|[[Красин, Леонид Борисович|Леонид Красин]]|5=ру}}
{{ВФильме|2009|[[Русский крест (фильм)|Русский крест]]|Яковлев, капитан [[Народный комиссариат внутренних дел СССР|НКВД]]|5=ру}}
{{ВдФильме|2009|[[Чистосердечное признание (телепередача)|Чистосердечное признание. Игорь Старыгин]]||5=ру}}
{{ВФильме|2010|[[Муж моей вдовы]]|Альберт Кастанди|5=ру}}
{{ВФильме|2010|[[Робинзонка]]|Павел|5=ру}}
{{ВСериале|2010||[[Застывшие депеши (телесериал)|Застывшие депеши]]|майор Александр Петрович Громов (Инженер)|6=ру}}
{{ВСериале|2010||[[Столица греха]]|Роман Петрович («Ромео»), продюсер, модель агентлығы хужаһы|6=ру}}
{{ВФильме|2011|[[Два пистолета. Неуловимый Бриллиант]]|Бриллиант ҡушаматлы башкиҫәр|5=ру}}
{{ВСериале|2011||[[Бежать (телесериал)|Бежать]]|Илья Викторович Мохов, прокуратураның өлкән следователе |6=ру}}
{{ВСериале|2011||[[Правила маскарада]]|Игорь Викторович Дружинин|6=ру}}
{{ВмтФильме|2011|[[Маяковский. Два дня]]|[[Давид Бурлюк]], Рәсәй шағиры һәм рәссамы|5=ру}}
{{ВСериале|2011||[[Пилот международных авиалиний]]|Емельян Стрешнёв, наркоконтроль хеҙмәте майоры|6=ру}}
{{ВСериале|2012|2016|[[Кухня (телесериал)|Кухня]]|[[камео|Дмитрий Нагиев]], «Claude Monet» рестораны хужаһы|6=ру}}
{{ВФильме|2012|[[Мужчина с гарантией]]|Владимир Николаевич Лапутёв,  Ирины Соболева конкуренты|5=ру}}
{{ВдФильме|2012|[[Осторожно, Нагиев!]]|үҙ үҙе ролендә|5=ру}}
{{ВФильме|2013|[[Что творят мужчины!]]|конкурс ойоштороусыһы|5=ру}}
{{ВФильме|2013|[[Курьер из «Рая»]]|Игорь Борисович Орловский, аферист|5=ру}}
{{ВФильме|2013|[[Полярный рейс]]|Юрий Николаевич, баш табип|5=ру}}
{{ВСериале|2013|2016|[[Два отца и два сына]]|Павел Михайлович Гуров, актёр|6=ру}}
{{ВСериале|2014||[[Контуженый]]|Тарас Михайлович Тотовец, Катяның атаһы|6=ру}}
{{ВФильме|2014|[[Территория Джа]]|һөйләшеүсе|5=ру}}
{{ВСериале|2014|2017|[[Физрук]]|Олег Евгеньевич Фомин («Фома»)|6=ру}}
{{ВФильме|2014|[[Кухня в Париже]]|[[камео|Дмитрий Нагиев]], «Claude Monet» һәм  «Avrora» ресторандары хужаһы|5=ру}}
{{ВдФильме|2014|[[Люди Пятницы. Дмитрий Нагиев]]|үҙ-үҙе ролендә|5=ру}}
{{ВдФильме|2014|Голос Нагиева&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/peredacha/rus_sensations/m19400/o298097/ Новые русские сенсации, СБ 20:00|Передачи телекомпании НТВ]&lt;/ref&gt;|үҙ-үҙе ролендә|5=ру}}
{{ВФильме|2015|[[Клетка (фильм, 2015)|Клетка]]|Мозер, ростовщик|5=ру}}
{{ВФильме|2015|[[Гороскоп на удачу]]|астролог|5=ру}}
{{ВФильме|2015|[[Одной левой]]|Максим, скульптор|5=ру}}
{{ВФильме|2015|[[Охота на бизонов]]||5=ру}}
{{ВФильме|2015|[[Самый лучший день]]|Петя Васютин, ДПС хеҙмәткәре|5=ру}}
{{ВФильме|2016|[[Всё о мужчинах]]|таксист|5=ру}}
{{ВФильме|2016|[[Как ангел]]||5=ру}}
{{ВФильме|2016|[[Чародеи (в производстве) ]]|директор НИИЧМО|5=ру}}
{{ВФильме|2017|[[Кухня. Последняя битва]]|[[камео|Дмитрий Нагиев]], донъя кулинария чемпионатын алып барыусыһы|5=ру}}
{{ВФильме|2017|[[Ёлки новые]]|Юрий Семёнович Внуков|5=ру}}
{{ВФильме|2017|[[Очередная комедия про неудачника]]| Универ уҡытыусыһы|5=ру}}
{{ВФильме|2018|[[Непрощённый (фильм, 2018)|Непрощённый]]&lt;ref&gt;[https://ria.ru/culture/20160801/1473324477.html Нагиев сыграет роль Калоева, потерявшего семью в авиакатастрофе.]&lt;/ref&gt;|[[Калоев, Виталий Константинович|Виталий Калоев]]|5=ру}}
{{ВФильме|2018|[[Ёлки последние]]|Юрий Семёнович Внуков|5=ру}}
{{ВФильме|2019|[[Бабушка лёгкого поведения 2. Престарелые мстители]]|олигарх Бородин|5=ру}}
{{ВСериале|2019||[[Кухня. Война за отель]]|[[камео|Дмитрий Нагиев]], «Казино Сочи» хужаһы|6=ру}}
{{ВСериале|2019||[[СеняФедя]]|[[камео|Дмитрий Нагиев]]|6=ру}}
{{ВФильме|2019|[[Девушки бывают разные]]|Хуан|5=ру}}
{{ВФильме|2020|[[Спасите Колю]]|Михаил Иванович Матушкин|5=ру}}
{{ВФильме|2020|[[Гудбай, Америка! (фильм)|Гудбай, Америка!]]|Георгий|5=ру}}
{{ВСериале|2020||[[Кухня. Война за отель|Кухня. Война за отель-2]]|[[камео|Дмитрий Нагиев]],  «Казино Сочи» хужаһы|6=ру}}
{{ВСериале|2020||[[Нагиев на карантине]]|үҙ үҙе ролендә |6=ру}}
{{ВФильме|2021|[[Не лечи меня (фильм)|Не лечи меня]]|чиновник|5=ру}}
{{ВФильме|2021|[[Прабабушка легкого поведения. Начало]]|Николай Александрович Нипель|5=ру}}
{{ВСериале|2021||[[Нагиев на каникулах]]|үҙ үҙе ролендә|6=ру}}
{{ВСериале|2021||[[Чикатило (сериал)|Чикатило]]|[[Чикатило, Андрей Романович|Андрей Чикатило]]|6=ру}}
{{ВСериале|2021||[[В активном поиске (сериал)|В активном поиске]]|Андрей|6=ру}}
{{ВФильме|2021|[[БУМЕРанг]]|Эдик|5=ру}}
{{ВФильме|2021|[[Внутри Лапенко или «Убийство в гнезде Фазана»]]|N әфәнде|5=ру}}
{{ВФильме|2022|[[Свингеры (фильм, 2022)|Свингеры]]|Игорь|5=ру}}
{{ВФильме|2022|[[Папы (фильм)|Папы]]|Доктор Волков|5=ру}}
{{ВФильме|2022|[[Мой папа — вождь]]|Володя|5=ру}}
{{ВФильме|2023|[[12 стульев (фильм, 2023)|12 стульев]]|[[Остап Бендер]]|5=ру}}
{{ВФильмеНиз|ру}}

==== Клиптарҙа төшөүе ====

* Елена Вилючинская менән «Твой поезд ушёл» (1998)&lt;ref&gt;Елена Вилючинская «Твой поезд ушел» — YouTube&lt;/ref&gt;
* «Русский Размер» төркөмө менән «Родина»   (2006)
* Елена Васильева менән «Метель»  (2007)&lt;ref&gt;Лена Васильева «Метель» — YouTube&lt;/ref&gt;
* Арина һәм «Размер Project» төркөмө менән «My Moscow Love»  (2012)&lt;ref&gt;Размер _project — My Moscow Love — YouTube&lt;/ref&gt;
* Полина Гагарина менән «Любовь тебя найдёт»  (2015)&lt;ref&gt;Полина Гагарина — Любовь тебя найдет (OST «Одной левой») — YouTube&lt;/ref&gt;

=== Радио һәм телевидение ===
{| class=&quot;collapsible collapsed&quot; width=&quot;60%&quot;
! align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;LightGrey&quot; |'''Телепрограммалар, премиялар, фестивалдәр'''
|-
|1995—2002 — «Телекомпакт» (Бишенсе  канал)
|-
|1996—1998 — «Осторожно, модерн!» — төрлө ролдәр  (Сергей Рост менән, Алтынсы канал, СТС)
|-
|1997—2002 — «Однажды вечером» ( Сергей Рост менән, СТС (1997—1999), ТНТ)
|-
|1999—2000 — «Полный модерн!» — мент Рылов һ.б. ( Сергей Рост менән, [[«Россия-1»|РТР]])
|-
|2001 — «Коллекция приключений» (Алтынсы канал)
|-
|2001—2004 — «Осторожно, модерн! 2» — Прапорщик Задов / Пашка Задов / Танька Задова / Зина Тракторенко / Степан Сморковичев һ.б. (Сергей Рост менән, СТС)
|-
|2002—2005 — «Окна» (СТС (2002), ТНТ)
|-
|2003 — «Бремя денег» (ТНТ)
|-
|2003 — «Дом» (финал сығарылыш, ТНТ)
|-
|2003 — «Поколение СТС»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dotsmedia.ru/news/2003/ctctv/12/15dec_grandioznpremieri.html|work=Dotsmedia|title=Грандиозные новогодние премьеры на СТС|date=2003-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041105032837/http://dotsmedia.ru/news/2003/ctctv/12/15dec_grandioznpremieri.html|archivedate=2004-11-05|accessdate=2018-11-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041105032837/http://dotsmedia.ru/news/2003/ctctv/12/15dec_grandioznpremieri.html |date=2004-11-05 }}&lt;/ref&gt; (СТС)
|-
|2004 — «Дом-2» ( Ксения Собчак менән, ТНТ)
|-
|2004—2006 — «Осторожно, Задов!» — Прапорщик Задов / сын Пашка / мент Эдик и др. (СТС)
|-
|2005 — «В субботу вечером» (СТС)
|-
|2005—2014 — «Большие гонки» ([[Беренсе канал]])
|-
|2006 — «Кинонаграды MTV Россия» ([[Милла Йовович|Мила Йовович]] менән, MTV Россия)
|-
|2006 — «Выпускной бал в Кремле» (Яна Чурикова менән, [[Беренсе канал]])
|-
|2006 — «Кто хочет стать миллионером?» — уйын ҡатнашыусыһы  ( 2009 йылға тиклем)
|-
|2006—2007 — «Zadov In ReaLити» — Прапорщик Задов / Алик Ге / мент Эдик / Зинаида / улы Пашка (РЕН ТВ)
|-
|2006—2007 — «Большой спор» ([[Беренсе канал]])
|-
|2006 — хәҙерге ваҡыт — «Новогодняя ночь на Первом канале» ([[Беренсе канал]])
|-
|2007 — «Властелин горы» (тау саңғыһы спорт-күңел асыу шоуы, [[Беренсе канал]]) — шоуҙың комментаторы һәм дикторы
|-
|2009 — «Битва экстрасенсов» украин телеканалында СТБ (саҡырылған билдәлелек)
|-
|2010 — «Минута славы» (новогодний гала-концерт,  [[Киркоров Филипп Бедросович|Филипп Киркоров]] менән, [[Беренсе канал]])
|-
|2011 — «Золотой орёл» (Марина Александрова менән, [[«Россия-1»|Рәсәй-1]])
|-
|
|-
|2011 — Мама в законе (Наталья Андрейченко һәм Степан Ургант менән, Борос телеканалы)
|-
|2011 — хәҙерге ваҡыт — КВН (жюри ағзаһы,  «СТЭМ со Звездой» конкурсында  «Парапапарам» командаһы менән ҡатнаша)
|-
|2012 — хәҙерге ваҡыт — «Две звезды» (Нонна Гришаева менән бергә, һуңғараҡ — Анастасия Заворотнюк менән бергә,  2021 йылдан  Жанна Бадоева менән бергә, [[Беренсе канал]])
|-
|2012 — «Без башни» (СТС, жюри ағзаһы)
|-
|2012 — «Каникулы в Мексике» (йомғаҡлау сығарылыштарын алып барыусы,  Диана Макиева менән, MTV Россия)
|-
|2012 — хәҙерге ваҡыт — Беренсе каналда  «Тауыш» проекты 
|-
|2012 — хәҙерге ваҡыт — «Золотой граммофон» (Иван Ургант менән, [[Беренсе  канал]])
|-
|2012 — хәҙерге ваҡыт — «Голос. На самой высокой ноте» ([[Беренсе канал]])
|-
|2013 — «Супердискотека 90-х» (Дана Борисова менән парҙа)
|-
|2013 — Armenia Music Awards 2013 (Лусине Товмасян менән, Әрмәнстан 1)
|-
|2014 —хәҙерге ваҡыт — «Голос. Дети» (с [[Водянова Наталья Михайловна|Наталья Водянов]]&lt;nowiki/&gt;а менән (1 сезон), Анастасия Чеважевская менән (2 сезон), Валерия Ланская (3 сезон), Светлана Зейналов (4 сезон), Агатой Муцениеце (5 сезон) ([[Беренсе канал|Первый канал]], Карусель)
|-
|2014 — настоящее время — «Голос. Дети. На самой высокой ноте» ([[Беренсе канал]])
|-
|2014 — ТЭФИ-2014 (с Ларисой Вербицк, [[«Россия-1»|Россия-1]])
|-
|2014 — Международный музыкальный фестиваль «Белые ночи Санкт-Петербурга» ([[Беренсе канал|Первый канал]])
|-
|2015 — Юбилейный концерт оркестра «Фонограф» (Юрий Николаев [[Беренсе  канал]])
|-
|2015 — «Большая кухня» (Дмитрий Кожома менән, СТС)
|-
|2016 — хәҙерге ваҡыт  «Премия Муз-ТВ 2016. Энергия Будущего»
|-
|2016 — «Высшая лига. Премия Нового радио» ([[НТВ]])
|-
|2017 — «#первые50».  «Фонограф» оркестры һәм Сергей Жилиндың юбилей концерты  ([[Беренсе канал]])
|-
|2017 — «Победитель» ([[Беренсе канал]])
|-
|2017—2018 — «Национальная телевизионная премия „Дай пять!“» (Юлия Топольницкая менән, СТС)
|-
|2017 — «Новый год, дети и все-все-все!» (СТС)
|-
|2018 — хәҙерге ваҡыт — «Голос. 60+» ([[Беренсе канал]])
|-
|2018 — настоящее время — «Голос. 60+. На самой высокой ноте» ([[Беренсе канал]])
|}

==== Радио ====

* «Радиорулетка» (Аркадий Арнаутский менән бергә, 1993—1998, «Модерн»; 2000, «Петербург-Ностальжи»)
* Марафон «104 часа» («Модерн», 1997)
* Шутки на «Питер FM» (2011)
* Шутки на «Русском радио» (2012 йылдаг)

=== Йәнһүрәттәр тауышландырыу ===

* Снежная королева (мультфильм, 2012) ({{lang-ba|ҡар королеваһы}}) — тәрбиәсе
* Три богатыря. Ход конём ({{lang-ba|Өс баһадир}}) — имән
* Смешарики. Легенда о золотом драконе ({{lang-ba|Алтын аждаһа тураһында легенда}}) — Дизель
* Синдбад. Пираты семи штормов ({{lang-ba|Синдбад. Ете шторм пираттары}}) — Антиох

=== Дискографияһы ===

* 1998 — «Полёт в никуда» ([[Самохина, Анна Владленовна|Анна Самохина]] һәм  «Трубный зов» төркөмө менән)
* 2006 — «Серебро» («Размер Project» төркөмө менән)

== Бүләктәре ==
[[Файл:Star_of_Dmitry_Nagiyev_on_walk_of_Actor's_Fame_of_Vyborg.jpg|справа|мини|Выборгта Актёрлыҡ даны аллеяһында Дмитрий Нагиевтың йондоҙо]]

* «Гәлсәр сығанаҡ» (Ессентуки) беренсе асыҡ киножанрҙар фестивале — «Иң яҡшы ир-егет роле» призы («[[:ru:Непрощённый_(фильм,_2018)|Непрощённый]]&lt;nowiki/&gt;» фильмында  Виталий Калоев роле өсөн)&lt;ref&gt;[http://kinoistochnik.ru/news Награды Первого фестиваля популярных киножанров «Хрустальный Источникъ»]// Сайт кинофестиваля «Хрустальный источникъ»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/culture/20180728/1525532419.html|title=Гран-при фестиваля «Хрустальный источникъ» получил фильм «Жги!»|date=2018-06-28|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2018-07-29|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.nagiev.ru/ Сайт Дмитрия Нагиева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130405044025/http://www.nagiev.ru/ |date=2013-04-05 }}.
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Рәсәйҙең спорт мастерҙары]]
[[Категория:Фильмография к доработке]]
[[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1967 йылда тыуғандар]]
[[Категория:4 апрелдә тыуғандар]]
[[Категория:XXI быуат йырсылары]]
[[Категория:XX быуат йырсылары]]
[[Категория:Рәсәй йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XXI быуат актёрҙары]]
[[Категория:XX быуат актёрҙары]]
[[Категория:Рәсәй актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]</text>
      <sha1>0ui9vunqbre7rjqiwakxjnyfgv517tm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Серб Республикаһында транспорт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189994</id>
    <revision>
      <id>1303353</id>
      <parentid>1259049</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T10:50:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13288" sha1="02q8zowni1hr8vgybfrvcsue12l5wl5" xml:space="preserve">{{Ук}}
Серб Республикаһында транспорт '''[[Серб Республикаһы|Серб]]''' Республикаһының '''Транспорт''' һәм элемтә министрлығы ҡарамағында. Был өлкәгә Серб Республикаһының транспорт һәм телекоммуникация инфраструктураһы ҡарай&lt;ref name=&quot;Саобраћајна инфраструктура у Републици Српској&quot;&gt;[http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Ministarstva/msv/Documents/саобраћајна%20инфраструктура%20у%20републици%20српској.ppt Министарство саобраћаја и веза Републике Српске: Саобраћајна инфраструктура у Републици Српској] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211030082415/http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Ministarstva/msv/Documents/%D1%81%D0%B0%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9B%D0%B0%D1%98%D0%BD%D0%B0%20%D0%B8%D0%BD%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%20%D1%83%20%D1%80%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%20%D1%81%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%98.ppt |date=2021-10-30 }}{{ref-sr}}&lt;/ref&gt;. Транспорт системаһы автомобиль һәм тимер юлдарҙы, тимер юл станцияларын, аэропорттарҙы, диңгеҙ юлдарын, порттарҙы һ.б. үҙ эсенә ала. Телекоммуникация инфраструктураһы үҙ эсенә телефония, телеграф, оптик кабелдәр, ер өҫтө элемтә станцияларын, транспорт телематикаһын һ.б. ала&lt;ref name=&quot;Саобраћајна инфраструктура у Републици Српској&quot; /&gt;. Транспорт инфраструктураһының ҡушма өлөштәре Жељезнице Републике Српске, [[Почта Республики Сербской|Серб Республикаһы Почтаһы]], Путеви Републике Српск һәм башҡа йәмәғәт предприятиелары араһында бүленгән.

== Тимер юл транспорты ==
Серб Республикаһы тимер юлдарының дөйөм оҙонлоғо — 425 км. Жељезнице Републике Српске компанияһы юлдар менән етәкселек итә, йылына пассажирҙар әйләнеше 1 миллион кеше булһа, йөк ташыу әйләнеше 6 миллион тоннаға етә. Компания ҡарамағында 65 пассажир һәм 8 тауар поезы бар. Халыҡ-ара коды 0044.&lt;ref name=&quot;Саобраћајна инфраструктура у Републици Српској&quot;/&gt; Төп тимер юлдары түбәндәгеләр:

* Добой — Костайница — Баня-Лука — Омарска — Приедор — Нови-Град
* Блатна — Нови-Град — [[Добрлин]]
* Добой — Модрича — Шамац
* Брчко МП Әсә — Брчко
* Добой — Зворник
* [[Биелина]] — Сремска-Рача
* [[Ябланица (город, Босния и Герцеговина)|Ябланица —]] Штрбци ([[Белград]] һыҙығы янында)

== Юл транспорты ==
Серб Республикаһында автомобиль юлдарының оҙонлоғо 4192 км (1781 километры — магистраль юлдар, 2183 килеметры — төбәк-ара юлдар) тәшкил итә.&lt;ref name=&quot;Саобраћајна инфраструктура у Републици Српској&quot;/&gt; Юлдар менән «Путеви Республике Српске» компанияһы идара итә, магистраль һәм төбәктәр юлдарын төҙөү, һаҡлау, реконструкциялау һәм техник хеҙмәтләндереү менән дә шөғөлләнә, шулай уҡ хәүефһеҙлекте һәм юлдар буйлап хәрәкәт итеү мөмкинлеген тәьмин итә. Күрһәткестәрҙәге мәғлүмәт латин һәм кириллицала бирелгән.&lt;ref name=&quot;ФБиХ - Ћирилица не може да опстане&quot;&gt;[http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=44108 Радио телевизија Републике Српске: ФБиХ — Ћирилица не може да опстане, 04.08.2011.]{{ref-sr}}&lt;/ref&gt; Шулай уҡ хәрәкәтте контролдә тотоу өсөн Серб Республикаһы Полицияһы яуаплы.

=== Автомобиль юлдары ===
Серб Республикаһы Хөкүмәте 2010—2020 йылдар дауамында 430 километрлыҡ автомобиль юлдарын төҙөүҙе планлаштыра, бөтә эштәрҙең хаҡы 3 миллиард евро самаһы тәшкил итәсәк&lt;ref name=&quot;Саобраћајна инфраструктура у Републици Српској&quot;/&gt;.

; &lt;nowiki&gt;Төҙөлгәндәре:&lt;/nowiki&gt;
: 

* '''Автомагистраль Градишка''' Әбү ({{Табличка-eu|661}} {{Табличка-eu|661}}): [[Чатрня (Градишка)|Чатрня —]] Берек — Крнете — Маховляни — Лакташи — Клашнице — Гламочани

; &lt;nowiki&gt;Төҙөлә:&lt;/nowiki&gt;
: 

* Автомагистраль '''[[Автомагистраль Баня-Лука — Добой|Баня-Лука]]''' — Добой: Маховляни — Прнявор Jоховац

; &lt;nowiki&gt;Планлаштырыла:&lt;/nowiki&gt;
: 

* '''[[Автомагистраль Добой — Якеш|Автомагистраль]]''' Добой — Якеш ({{Табличка-eu|73}})
* '''[[Автомагистраль Гламочани — Млиништа]]'''

=== Магистраль юлдар: ===
Серб Республикаһы аша түбәндәге Европа маршруттары (магистралдәр) үтә:

* {{Табличка-eu|73}} (М17): ([[Хорватия]]) [[Славонски-Шамац]]/[[Шамац]] — [[Модрич]]а — [[Руданка]] — [[Добой]] — [[Каруше]] — ([[Босния һәм Герцеговина федерацияһы|Федерация БиГ]])
* {{Табличка-eu|661}} (М16): (Хорватия) [[Ҡарт ҡыҙ|Стара-Градишка]]/[[Градишка (Босния һәм Герцеговина)|Градишка]] — [[Лакташтар|Лакташи]] — [[Баня-Лука]] — [[Карановац (Баня-Лука)|Карановац]] — [[Угар (приток Врбаса)|Угар]] — (Федерация БиГ)
* {{Табличка-eu|761}} (М5): (Федерация БиГ) — [[Велечево (Рибник)|Велечево]] — [[Чаджавица (Рибник)|Чађавица]] — [[Роголи (Градишка)|Рогољи]] — [[Мрконич-Град]] — [[Езеро (Езеро)|Езеро]] — (Федерация БиГ)
* {{Табличка-eu|761}} (М5): (Федерация БиГ) — [[Таш-Һарыш|Источно-Сараево]] — [[Подромания]] — [[Рогатина|Рогатица]] — [[Ҡабул итеү оҫталыҡтары|Ново-Горажде]] — [[Вишеград (Босния һәм Герцеговина)|Вишеград]] — [[Вардиштеға тиклем|Вардиште]]/[[Котроман]] ([[Сербия]])
* {{Табличка-eu|762}} (М18): (Федерация БиГ) — [[Таш-Һарыш|Источно-Сараево]] — [[Трново (Источно-Сараево|Трново]] — [[Фоча (ҡала, Босния һәм Герцеговина)|Фоча]] — [[Хум (Фоча)|Хум]]/[[Шчепан-Поле]] ([[Черногория]])

=== Юл-транспорт ваҡиғалары ===
2011 йыл мәғлүмәттәре буйынса, юл-транспорт ваҡиғалары һаны буйынса иң хәүефле урындар булып Клашница —Прнявор һәм [[Нова-Топола (Градишка)|Нова-Топола]] ҡалаһы — [[Клашнице|Клашница]] автомагистрале участкалары тора.&lt;ref name=&quot;Најопаснија дионица у Републици Српској&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=56267|title=Најопаснија дионица у Републици Српској|date=2012-02-21|publisher=[[Радио-телевидение Республики Сербской]]|language=sr|accessdate=2012-02-21}}&lt;/ref&gt;

== Һауа транспорты ==
Элек Республикала һауа транспорты һәм авиабәйләнештәр менән [[Air Sprska]] компанияһы идара иткән, әммә 2007 йылдың февраленән был бурыстар Sky Srpska дәүләт компанияһына йөкмәтелгән. Илдәге иң ҙур аэропорт — Баня-Лука аэропорты, уға Сапскей аэропорты идара итә. Хөкүмәт [[Требине (аэропорт)|Требине аэропортын]]&lt;ref name=&quot;Влада одобрила 1.6 милиона КМ за „Аеродром“ Требиње&quot;&gt;[http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Premijer/Media/Vijesti/Pages/Vlada_odobrila_16_miliona_KM_za_Aerodrom_Trebinje.aspx Влада Републике Српске: Влада одобрила 1.6 милиона КМ за «Аеродром» Требиње 5.11.2009.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210405111510/http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Premijer/Media/Vijesti/Pages/Vlada_odobrila_16_miliona_KM_za_Aerodrom_Trebinje.aspx |date=2021-04-05 }}{{ref-sr}}&lt;/ref&gt; төҙөүҙе планлаштыра. Серб Республикаһында Серб Республикаһының Граждандар һауа транспорты буйынса дирекцияһы һәм Серб Республикаһы Хөкүмәтенең Авиация хеҙмәте эшләй.&lt;ref name=&quot;Саобраћајна инфраструктура у Републици Српској&quot;/&gt;

== Һыу транспорты ==
Республикала 204 км һыу юлы иҫәпләнә, иң ҙур порттар булып Шамац йылға пристаны, Брчко ҡалаһындағы Капетания порты, Градишка порты һәм Рафинерия-Брод ҡоро йөк ташыусы караптарға йөк тейәү порты булып тора.&lt;ref name=&quot;Саобраћајна инфраструктура у Републици Српској&quot;/&gt; Сава (шул иҫәптән халыҡ-ара транспорт өсөн), Уна, Дрина һәм Босна (өлөшләтә суднолар йөрөү) йылғаларында суднолар йөрөй. Сарбац — иелина — Црнелово маршруты буйынса паром йөрөй.&lt;ref name=&quot;Саобраћајна инфраструктура у Републици Српској&quot; /&gt;

== Почта ==
[[Файл:Republika_Srpska_Postal_Districts_Map-sr.svg|справа|мини|215x215пкс|Серб Республикаһының почта бүлексәләре картаһы]]
Серб Республикаһында Серб Республикаһы Почтаһының 9 өлкә эш берәмеге иҫәпләнә, уларҙың һәр береһендә үҙҙәренең почта индекстары булған общиналар төркөмдәре бар.

== Шулай уҡ ҡара ==
* Союз автомототранспорта Республики Сербской
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}


== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.vladars.net/sr-SP-Cyrl/Vlada/Ministarstva/msv/Pages/Default.aspx Страница Министерства транспорта и связи Республики Сербской] {{ref-sr}}
* [http://www.banjaluka-airport.com Официальный сайт аэропорта Баня-Луки] {{ref-sr}}
* [http://www.postesrpske.com Почтовая служба Республики Сербской] {{ref-sr}}
* [http://www.putevirs.com Официальный сайт дорог Республики Сербской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404182545/http://www.putevirs.com/ |date=2019-04-04 }} {{ref-sr}}
* [http://www.zrs-rs.com Официальный сайт «Жељезнице Републике Српске»] {{ref-sr}}

[[Категория: Босния һәм Герцеговинала транспорт]]
[[Категория:Серб Республикаһы иҡтисады]]</text>
      <sha1>02q8zowni1hr8vgybfrvcsue12l5wl5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Изге Елена, Олғашыу һәм Тристан-да-Кунья утрауҙары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190524</id>
    <revision>
      <id>1303349</id>
      <parentid>1229718</parentid>
      <timestamp>2026-08-29T07:37:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ДолбоЯщер</username>
        <id>22303</id>
      </contributor>
      <comment>+[[Категория:Атлантик океан утрауҙары]]; +[[Категория:Бөйөк Британия утрауҙары]]; ±[[Категория:Утрауҙар]]→[[Категория:Бөйөк Британияға буйһонған территориялар]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>1303349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6092" sha1="5flrsr9lztmdh3kdvtmu2jzpotmi4i1" xml:space="preserve">{{Административная единица
 |Статус=Диңгеҙ аръяғы территорияһы
 |Русское название=Изге Елена, Олғашыу &lt;br&gt;һәм Тристан-да-Кунья утрауҙары
 |Оригинальное название={{lang-en|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha}}
 |Родительный падеж= Изге Елена, Олғашыу һәм Тристан-да-Кунья утрауҙары
 |Флаг=Flag of the United Kingdom.svg
 |Герб=Coat of arms of Saint Helena.svg
 |Аудио = Reinounido.ogg
 |На карте=Saint_Helena,_Ascension_and_Tristan_da_Cunha_on_the_Globe_(in_the_United_Kingdom).svg
 |подпись к карте=Острова Святой Елены, Вознесения и Тристан-да-Кунья на карте мира
 |lat_dir = S |lat_deg = 15 |lat_min = 57|lat_sec = 34
  |lon_dir = W |lon_deg = 5 |lon_min = 42 |lon_sec = 13
  |region                 = SH
  |CoordScale             = 100000
 |Язык=[[Английский язык|английский]]
 |Государственный строй=[[Зависимые территории|зависимая территория]] [[Великобритания|Великобритании]]
 |Форма правления=[[конституционная монархия]], [[Британские заморские территории|заморская территория Великобритании]]
 |Столица=[[Джеймстаун (остров Святой Елены)|Джеймстаун]]
 |Крупнейшие города=[[Джеймстаун (остров Святой Елены)|Джеймстаун]]
 |Должности руководителей=[[Губернатор|Губернатор и&lt;br /&gt;Главнокомандующий]]
 |Руководители=[[Лиза Филлипс]]
 |Территория=420
 |Население=5633&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sainthelena.gov.sh/wp-content/uploads/2013/07/2-Population-and-vital-statistics.pdf |title=Население Островов Святой Елены, Вознесения и Тристан-да-Кунья (перепись 2008 года) |access-date=2014-04-09 |archive-date=2014-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413141753/http://www.sainthelena.gov.sh/wp-content/uploads/2013/07/2-Population-and-vital-statistics.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
 |Год переписи=2016
 |Плотность населения=13,4
 |Валюта=[[Фунт острова Святой Елены]] (SHP), приравненный к [[Фунт стерлингов|Фунту стерлингов]] (GBP)
 |Часовой пояс=[[UTC+0]]
 |Название гимна=Боже, храни Короля
 |Домен=[[.sh]] и [[.ac]]
 |Телефонный код=290 и 247
 |Примечания=Рәсми булмаған гимн: [[:wikisource:My St. Helena Island|&quot;Мой остров Святой Елены&quot;]]
}}
'''Изге Елена, Олғашыу һәм Тристан-да-Кунья утрауҙары''' ( {{lang-en|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha}}, 2009 йылға тиклем Изге Елена утрауы һәм бәйле терртиториялар дип аталған) — [[Атлантик океан]]ының көньяғында урынлашҡан Бөйөк Британиянең диңгеҙ аръяғы территорияһы. Изге Елена, Олғашыу утрауҙарынан һәм Тристан-да-Кунья архипелагынан ғибәрәт.

== Административ бүленеш ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|- bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot;
! Административ&lt;br /&gt;өлкә !! Майҙаны&lt;br /&gt;км² !! Халҡы&lt;br /&gt;кеше (2016, пер.) !! Административ&lt;br /&gt;үҙәк
|-
| {{flagicon|Saint Helena}} [[Изге Елена утрауы]] ||align=&quot;right&quot;| 122 ||align=&quot;right&quot;| 4534 || [[Джеймстаун (Изге Елена утрауы)|Джеймстаун]]
|-
|  {{flagicon|United Kingdom}} [[Олғашыу Утрауы]] ||align=&quot;right&quot;| 91 ||align=&quot;right&quot;| 806 || [[Джорджтаун (Олғашыу Утрауы)|Джорджтаун]]
|-
| {{flagicon|Tristan da Cunha}} [[Тристан-да-Кунья (утрауҙар)| Тристан-да-Кунья утрауҙары]] ||align=&quot;right&quot;| 207 ||align=&quot;right&quot;| 293 || [[Эдинбург (Тристан-да-Кунья)|Эдинбург]]
|- bgcolor=#dddddd class=&quot;sortbottom&quot;
|'''Йәмғеһе:'''||align=&quot;right&quot;| '''420''' ||align=&quot;right&quot;| '''5633''' || '''[[Джеймстаун (Изге Елена утрауы)|Джеймстаун]]'''
|}

== Иҡтисады ==
Иҡтисады күбеһенсә [[Бөйөк Британия]] финанс ярҙамына бәйле. Урындағы халыҡ балыҡ тотоу, мал-тыуар үрсетеү менән шөғөлләнә. Халҡының 25 % өлөшө [[Фолкленд утрауҙары|Фолкленд утрауҙарына]] һәм Бөйөк Британияға эш эҙләп китә.

Утрауҙарҙа [[Кофе|ҡәһүә]], [[Иген культуралары|иген]], [[Бәрәңге|картуф]], [[Йәшелсә|йәшелсәләр]] үҫтерелә; мал үрсетелә. Етен экспортҡа ебәрелә; сәнәғәт тауарҙары һәм яғыулыҡ импортлана.

Төп сауҙа партнерҙары: Бөйөк Британия һәм [[Көньяҡ Африка Республикаһы]].

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{әҙерләмә}}
{{Африканың тарихи-географик өлкәләре}}
{{Африка илдәре}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Бөйөк Британияға буйһонған территориялар]]
[[Категория:Атлантик океан утрауҙары]]
[[Категория:Бөйөк Британия утрауҙары]]</text>
      <sha1>5flrsr9lztmdh3kdvtmu2jzpotmi4i1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-08-29</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201429</id>
    <revision>
      <id>1303324</id>
      <timestamp>2026-08-28T13:32:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Bloemknop van een blauwe knoop (Succisa pratensis). 29-08-2023. (d.j.b).jpg</comment>
      <origin>1303324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="7k24ahf3lzs0y2bk9wy640bk4o4qyeb" xml:space="preserve">Bloemknop van een blauwe knoop (Succisa pratensis). 29-08-2023. (d.j.b).jpg</text>
      <sha1>7k24ahf3lzs0y2bk9wy640bk4o4qyeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-08-30</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201430</id>
    <revision>
      <id>1303351</id>
      <timestamp>2026-08-29T09:22:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: 006 Toco toucan in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg</comment>
      <origin>1303351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="tffqiaw9yuutjdo2jzzty4gtnywtf16" xml:space="preserve">006 Toco toucan in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg</text>
      <sha1>tffqiaw9yuutjdo2jzzty4gtnywtf16</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>