Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 12842 1303373 1283742 2026-08-30T11:33:45Z ~2026-47201-47 48789 /* Иҫкәрмәләр */ 1303373 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Таймаҫ |оригинальное название = {{lang-ru|Таймаcово}} |герб = |флаг = |lat_deg = 52 |lat_min = 47 |lat_sec = 58 |lon_deg = 55 |lon_min = 27 |lon_sec = 51 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Башҡортостан |регион в таблице = Башҡортостан |вид района = |район = Көйөргәҙе районы{{!}}Көйөргәҙе |район в таблице = |вид поселения = Ауыл советы |поселение = Таймаҫ ауыл Советы (Көйөргәҙе районы){{!}}Таймаҫ |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = {{ Население | Таймасово | тс }} |год переписи = {{ Население | Таймасово | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = башкиры |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 453358 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = 80239855003 |категория в Commons = |сайт = }} '''Таймаҫ''' ({{lang-ru|Таймасово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Көйөргәҙе районы]]ндағы ауыл. == Тарихы == Таймаҫ — [[Бөрйән]] улусының кешеләре йәшәгән төп ауылы. Беренсе тапҡыр ауыл исеме [[1795 йыл]]да lX рәүиздә (перепись) рәсми иҫкә алына, ул ваҡытта ауылда 21 хужалыҡта 160 кеше йәшәгән, X рәүиздә [[1816 йыл]] — 251 кеше, [[1834 йыл]]да — 349 кеше, [[1850 йыл]]да — 504 кеше, 1859 йылғы рәүиз буйынса 569 кеше йәшәй, шул уҡ ваҡытта Юғары Юлдаш ауылынан (хәҙерге [[Фёдоровка районы (Башҡортостан)|Федоровка районы]]) 86 ир, 65 ҡатын ҡыҙ күсенеп киләләр һәм ауылда 720 кеше көн күрә. Рәсәй картаграфияһында Таймаҫ ауылы беренсе тапҡыр Ырымбур крайының Генераль картаһында 1854 йылда күренә.<ref>[http://www.etomesto.ru/map-orenburg_kray-1851-1854/]</ref> һәм <ref>[https://etomesto.com/map-orenburg_voysko/ «Карта земель Оренбургского, Уральского и Башкирского казачьих войск 1858 года»]</ref> Таймаҫ ауылы батша хөкүмәтенә тоғро хеҙмәт иткән Табын ырыуы тарханы, старшина [[Таймаҫ Шәһимов]]тың балалары тарафынан Рәсәй батшалығы менән [[ҡаҙаҡтар]] араһындағы сикте һаҡлау өсөн 1780-се йылдарҙа погранпункт булараҡ барлыҡҡа килә. Уның менән бер арала ауыл кешеһе — 9-сы башҡорт кантонының икенсе бүлегенең 14-се класлы дистанция начальнигы Тунас Аҡҡужин — Яматов (1770—1816) етәкселек итә, ул Ырымбур ил сиге буйына һаҡсылырҙы (үҙ йәшәү сығанаҡтары менән -аҙыҡ, ҡорал, аттары…) алып бара һәм хеҙмәт иткәндәрҙе алып ҡайта. Бөрйән ырыуы кешеләре йәшәгән ауылға табын ырыуы старшинаһы исеме Таймаҫ көсләп тағыла, уға 1700—1740 йылдарҙағы ихтилалдарҙа табын ырыуы менән бөрйән ырыуы араһындағы ҡатмарлы мөнәсәбәттәр сәбәпсе була. (Белешмә: Табын ырыуы тарханы, старшина [[Таймаҫ Шәһимов]] 1700-се йылдарҙың башындағы бөрйән ырыу вәкилдәре башлаған ихтилалдарҙа үҙенең ырыу вәкилдәрен ҡатнаштыртмай, ә инде 1735—1740 йылдарҙа уның етәкселегендәге ҡораллы көстәр башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа әүҙем ҡатнаша). "Арғаяш башҡорттарының ауыҙ-тел ижады ҡомартҡылары" китабында, профессор Дамир Валиев бына ниҙәр бәйән итә Таймаҫ Шәһимов тураһында https://nazir1965.com/tarix/ar%D2%93ayash-bash%D2%A1orttary-tarixynan.html Бөгөнгө Таймаҫ ауылы халҡының ата-бабаларының 140 ғаиләһе 1700 йылдың башынан алып 1780-сы йылдарға тиклем (80 йыл) батша карателдәренең эҙәрлектәреүенән юл яҙҙырып Көнъяҡ Урал тауҙарында ҡасып урын алыштырып йөрөйҙәр. Буй еткереп ҡорал тоторға яраған ир-егеттәре батша власына ҡаршы көрәшкә китә торған булған<ref>[https://bashkirica.com/upload/iblock/7c7/7c7ec54ceaf12eb7c657ca0b9f424a8f.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601054608/https://bashkirica.com/upload/iblock/7c7/7c7ec54ceaf12eb7c657ca0b9f424a8f.pdf|date=2019-06-01}}</ref>. Таймаҫ ауылы 9-сы контон, 31-се йортҡа ҡарай, 1864 йылдан өйәҙ үҙәге була, 1919—1935 йылдарҙа Көйөргәҙе улусына керә. == Халыҡ һаны == {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''<ref name='2002F' /> |--- class='bright' | colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше |--- class='shadow' | 2002 || 2009 || кеше || % |--- | 297 || 342 || +45 || +15,15 |} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ермолаевка (Көйөргәҙе районы)|Ермолаевка]]): 33 саҡырым * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Таймаҫ]]): 2 саҡырым * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Кумертау): 26 саҡырым == Урамдары == * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная (улица)}}) * Рәшит Солтангәрәев урамы ({{lang-ru|Рашита Султангареева (улица)}}) * Шалтыран урамы ({{lang-ru|Шалтранская (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/033/000061.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Ямат Бикәев]] (1685—16.03.1740) — 1710-сы йылдарҙа башҡорт ихтилалдары етәксеһе, 1740 йылдың февралендә Ямат Бикәевте, Алдар Иҫәкәевте һәм 9 башҡорт старшинаһын Һамарға ҡаҙаҡтар менән һөйләшеү алып барырға тип Рәсәй батша власы вәкилдәре алдап саҡырып ҡулға алалар. Шул уҡ йылдың 16 мартында Минзәлә төрмәһендә язалайҙар. (Ямат Бикәевтың балалары әле һәм төрлө йылдарҙа Таймаҫта йәшәгән — Солтангәрәевтәр, Тунасовтар, Бикмөхәмәтовтар, Яматовтар, юғалған фамилиялар - Бәхтигәрәевтәр, Аҡҡужиндар, Бикҡужиндар, Юлсуриндар). * Мәҡсүт Үтәгәнов 1773 йылда старшина вазифаһында була (РГА, разд. Vl, д. 416, ч. l, отд.7,л.11). * Тунас Аҡҡужин — Яматов (1770—1816) — 9-сы башҡорт кантонының икенсе бүлегенең 14-се класлы дистанция начальнигы. * Бикмөхәмәт Бикҡужин — Яматов (1786 — ?) — 9-сы башҡорт кантонының 31-се отряды старшинаһы, зауряд-есаул. Олатаһы Ямат Бикәев язаланғандан һуң 110 йыл үткәс кенә, 1850 йылда үткән йәниҫәптә үҙен Биккужин — Яматов — тип яҙҙырырға батырсылыҡ итә. * Ғүмәр Ҡалманов (Араптанов) (1786-?) — зауряд-есаул. * Ишморат Качкильдинов (1789—1850 йылда уға 61 йәш була) — зауряд-есаул. * Габил Үтәгәнов (1801—?) — зауряд-хорунжий. * Вәлит Кейекбаев (1761—1835) — указлы мулла. * Йомағужа Бәхтигәрәев-Солтангәрәев (1781 — в 1850 йылда уға 69 йәш була) — указлы аҙансы. * Мөхәмәтсәлих Бикҡужинов-Солтангәрәев (1800—1850 йылда уға 50 йәш була) — урядник. * [[Рәшит Солтангәрәев]] — яҙыусы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты. * [[Айрат Ҡобағошов]] — композитор, Башҡортостан Республикаһы, Рәсәй Федерацияһы композиторҙар Союзы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. * [[Исҡужин Рудик Ғәзиз улы]] — дәүләт эшмәкәре. * [[Солтангәрәев Әмир Миһран улы]] — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы, юстиция һәм дәүләт советнигы, Башҡортостандың Третей Суды Президиумы рәйесе, Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар Союзы ағзаһы, Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы журналистар Союзы ағзаһы. * [[Ибраһимов Илдус Ғамир улы]] (17.10.1957), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп эшмәкәре. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2009). * [[Хәмитова Гөлнур Карамат ҡыҙы]] (14.11.1957), [[Рәшит Солтангәрәев]] исемендәге гимназия педагогы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005). == Матбуғатта == * [[Йәшлек (гәзит)|Йәшлек]] «Ерҙә кеше йәшәй икән, теле лә йәшәй…»<ref>[https://ye102.ru/articles/konkurs/2016-05-26/er-keshe-y-sh-y-ik-n-tele-l-y-sh-y-537750 Йәшлек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402105236/https://ye102.ru/articles/konkurs/2016-05-26/er-keshe-y-sh-y-ik-n-tele-l-y-sh-y-537750 |date=2022-04-02 }}</ref> == Ауыл сайты == * Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Таймаҫ ауылы<ref>[https://uistoka.ru/taymasovo/folklor]</ref> == Видеояҙмалар == * Шалтыран шишмәһе, Таймаҫ ауылы,1.07.18., Әмир Солтангәрәев [https://ok.ru/video/834228193836] * {{YouTube|qekcaao2dJ0|logo=1}} Таймаҫ һәм ата йорто, Әмир Солтангәрәев == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == Таймаҫ ауылы тураһындағы китаптар: * [http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTUwOTI/0JrQvdC40LPQsNCi0LDQudC80LDRgSAo0L_RgNC-0YjQu9C-0LUg0Lgg0L3QsNGB0YLQvtGP0YnQtdC1KSDQtNC70Y8g0J3QrdCR Таймас (прошлое и настоящее), Әмир Солтангәрәев, изд. «Идел-Пресс»,268 бит,2015 йыл.] * [http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTUwOTE/0JrQvdC40LPQsCDQr9KZ0LzRi9GIINC00LvRjyDQt9Cw0LzQtdC90Ysg0J3QrdCR «Яҙмыш», Әмир Солтангәрәев, изд. «Идел-Пресс»,427 бит, 2013 йыл.] * «История башкирских родов (Бурзян)», Уфа, изд. «Китап», 2019, том 31 (часть 2), стр.435, 773—777, 779—804 https://bashkirica.com/upload/iblock/7c7/7c7ec54ceaf12eb7c657ca0b9f424a8f.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190601054608/https://bashkirica.com/upload/iblock/7c7/7c7ec54ceaf12eb7c657ca0b9f424a8f.pdf |date=2019-06-01 }} * Таймаҫ ауылы (Бөрйән улусының айырым биләмәһе), Өлфәт Ҡобағошов, Өфө, 207 бит, 2007 й. {{Көйөргәҙе районы ауылдары}} [[Категория:Көйөргәҙе районы ауылдары]] ev95t1cnthsl95cd5zylsclbtomzp8o 0 82222 1303354 1287309 2026-08-29T12:26:15Z Marklinklaters 48779 1303354 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kremlin Troitskaya Tower.jpg|thumb|[[Троицкая башня]]— Мәскәү Кремлендәге иң бейек башня]] '''Башня''' — башҡаларҙан үҙенең бейеклеге һәм нигеҙенең ҙурлығы буйынса айырылыусы архитектура ҡоролмаһы.<ref name="БСЭ2">Башня // [[Ҙур совет энциклопедияһы]] (второе издание), Т. 4 (1950 год), С. 362—364.</ref> Бейеклеге горизонталь үлсәмдәренән (фундаментының диаметры, нигеҙенең яҡтарынан) күпкә ҙурыраҡ булған инженер ҡоролмалары. == Тәғәйенләнеше == [[Файл:Kostroma watchtower.jpg|thumb|[[Костромалағы пожар каланчаһы]]]] [[Файл:Shukhov tower shabolovka moscow 02.jpg|thumb|[[Мәскәү]]ҙәге [[Шухов башняһы]]]] [[Файл:Sosruko DSC06305.JPG|thumb|[[Нальчик]]тағы [[Сосруко]] башняһы]] == Этимологияһы == Фасмер һүҙлегенең этимологияһына ярашлы, «башня» һүҙе урыҫ теленә [[итальян теле]]нән ({{lang-it|bastia}} — «бастион, нығытма») көнбайыш славян телдәре менән яраштырып ({{lang-pl|baszta}}, {{lang-cs|bašta}}), славян [[суффикс]]ы [-nja]ны ҡушыуҙан барлыҡҡа килгән. Тәүҙә [[Нестор Искәндәр]] XVI быуатта «башта» һүҙен ҡулланған <ref>[http://www.classes.ru/all-russian/russian-dictionary-Vasmer-term-750.htm Башня // Фасмер Макс: Этимологический словарь русского языка (онлайн версия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725110900/http://www.classes.ru/all-russian/russian-dictionary-Vasmer-term-750.htm |date=2017-07-25 }}</ref>. Ласковский буйынса<ref>«Материалы для истории инженерного искусства в России», часть 1, стр. 96</ref>, «башня» һүҙе беренсе тапҡыр XVI быуатта кенәз Курбский яҙмаларында осрай; уға тиклем башня һүҙенең мәғәнәһендә — «вежа», «столп», «костерь» һәм «стрельница» һүҙҙәрен ҡулланғандар<ref>{{Книга|автор=[[Брунов, Николай Иванович|Брунов Н. И.]]|заглавие=[[Большая советская энциклопедия]]|язык=ru|место=М.|издательство=|год=1927|том=5|страницы=142—143|страниц=}}</ref>. Башнялар күпселектә һаҡ аҫтына алыныусыларҙы тотоу урыны булып хеҙмәт иткәндәр, ошонан сығып, ҡайһы бер тикшеренеүселәр урыҫ телендә «[[төрмә]]» һүҙе килеп сыҡҡан ({{lang-de|Turm}} — «башня»)ти<ref name="БСЭ1">Башня (Н. Брунов) // [[Ҙур совет энциклопедияһы]] (первое издание), Т. 5 (1927 год), С. 142—143.</ref>. Ләкин был фараз шик тыуҙыра, «төрмә» һүҙе урыҫ теленә төрки телдәрҙән үҙгәртеүһеҙ ингән бик күп һүҙҙәр рәтендә тора тип иҫәпләүселәр фекере ышандырырлыҡ дәлилдәр менән раҫлана. [[Файл:Eiffelturm1.jpg|thumb|[[Эйфель башняһы]]]] [[Файл:Lucas van Valckenborch - The Tower of Babel.jpg|thumb| Ренессанс осоронда йәшәгән рәссам Вавилон башняһын шулай күҙ алдына килтергән]] Яҙыусы һәм тәржемәсе А. Ф. Рихтер (XVIII быуат) «Исследования о влиянии монголо-татар на Россию» тигән китабында «башня» һүҙе урыҫ теленә төрки телдәрҙән ингән ти<ref>{{Книга|автор=А. Ф. Рихтер|заглавие=Исследования о влиянии монголо-татар на Россию|год=1825|издание=|место=СПб.|издательство=Отечественные записки|страницы=62|страниц=|язык=ru}}</ref>. Ҡайһы бер тел белгестәре фекеренсә «башня», «башка» һүҙҙәре төрки телдәрҙәге ''баш —''ҡа («голова», «вверх», «вершина») ''ня'' суффиксы өҫтәп яһалған<ref>''Юналеева Р. А.'' Тюркизмы русского языка (проблемы полиаспектного исследования). — Казань: Таглимат, 2000. — 172 с.</ref><ref>{{Cite web|lang=ru |url=https://classes.ru/all-tatar/dictionary-tatar-russian-cyr-term-631.htm|title=Перевод слова баш|author=Татарско-русский словарь Р.А. Сабирова|website=Classes.ru. Иностранные языки для всех. Словари онлайн}}</ref>. Урыҫ телендә «башня» һүҙенән тыш 23 һүҙ ''баш'' һүҙе менән башлана, улар барыһы ла төрки телдән ингән: [[башка]], [[Башҡорттар|башкир]], башмаҡ, башлыҡ, [[баштан]], башнер һ.б.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://classes.ru/all-russian/dictionary-russian-paradigm.htm?letter=2|title=Слова, начинающиеся на Б|subtitle=Полная акцентуированная парадигма по А. А. Зализняку|website=Classes.ru|accessdate=2021-07-04}}</ref>. Төрки телдәрҙә «башня» һүҙе: куле (төрөксә), ҡала (әзербайжанса), минора (үзбәксә). == Тарихы == Архитектурала башняларҙың барлыҡҡа килеү ваҡытын билдәүе ауыр. Башня торлаҡтың тәүге формаларының береһе була, ул өй йәки тәүтормош йортонан һуң барлыҡҡа килә. Торлаҡ башнялар төҙөү дошмандарҙан һәм ҡырағай хайуандарҙан һаҡланыу кәрәклеге бәйле булған. Башняға оҡшаш иң боронғо ҡоролма (бейеклеге 8,5 м) археологтар тарафынан керамикаға тиклемге А неолитының Иерихон ҡалаһында (беҙҙең эраға тиклем 8400—7300 йылдар) табыла. Башнялар төҙөүҙең боронғолоғо күп боронғо архитектураларҙа башняларҙың булыуы, башняларҙың мәҙәниәттә, мифологияла һәм диндә роле менән раҫлана. Әйтәйек, «Башланмыш китабы»ның (Книга бытия) беренсе битендә билдәле «Вавилон башняһы» төҙөү тураһында һөйләй. Башнялар төрлө формалағы балсыҡтан, ағастан, таштан һәм тимерҙән төҙөлгән: түңәрәк, полигональ һәм дүртмөйөшлө ҡыйыҡ йәки тештәр (ҡалҡан, зубцы) менән уратып алынған платформа менән тамамланған. Башнялар XIX быуатҡа тиклем төрлө халыҡтарҙың хәрби ҡала архитектураһында ҙур роль уйнай. === Антик донъя === [[Мысыр]] һәм Вавилон-Ассирия ҡәлғәләрендәге башняларҙың иң боронғо өлгөләре күп һанлы һүрәттәрҙән билдәле. Формаһы буйынса тура мөйөшлө булғандар, унда аралы «теш» рәүешендәге урындар ҡалдырғандар һәм ҡайһы берҙә бик ҙур итеп төҙөгәндәр. Гректар һәм римдәр шулай уҡ дүрт мөйөшлө ҙур башнялар менән ҡәлғәләрен нығытҡан. Римдәр шулай уҡ ҡамау ваҡытында бер нисә ҡаттан торған ағас ҡамау башняларын ҡуллана, улар уттан һаҡланыу өсөн еүешләтелгән күн менән ҡапланған була. Төбөнә «рам» урынлаштырыла, уны ҡамаусылар стенаның нигеҙен йырып сығырға маташа, ә өҫтә һалдаттар ҡәлғә һаҡсылары менән һуғыша һәм ҡайһы берҙә ҡул һуғышы өсөн стенаға менеп китә. === Урта быуаттар === [[Файл:Mendel I 054 v.jpg|thumb|left|150px|Башнялағы ҡараул ( 1433 йыл)]] [[Файл:Armoy round tower County Antrim.jpg|150px|thumb|[[Ирландия]]лағы түңәрәк башнялар Иртә Урта быуаттарҙа төҙөлгән]] Ислам архитектураһында һәм Рәсәйҙә ҡәлғә башнялары [[Византия империяһы]] архитектураһынан алынған. Урта быуаттарҙа ҙур таш ҡорамдар ҡала диуарҙарын емереп ингән дошман һөжүменән һаҡлай алғанлыҡтан, ғибәҙәтхана бинаһына терәп бер йәки бер нисә башня төҙөлгән, улар хәрби маҡсаттарҙа һәм күҙәтеү башнялары сифатында ҡулланылған.<ref>Лестничные башни характерны для первых древнерусских храмов, как то: [[Софийский собор (Киев)|Софийский собор в Киеве]], [[Софийский собор (Новгород)|Софийский собор в Новгороде]], [[Спасский собор (Чернигов)|Спасский собор в Чернигове]].</ref>. Был башняларҙағы ҡыңғырауҙар кешеләрҙе сиркәүгә ғибәҙәткә саҡырған, йәки халыҡҡа ҡурҡыныс хәл тураһында хәбәр иткән (янғын, һуғыш һ.б.)<ref name=":0">{{Книга|автор=|заглавие=Башня|ответственный=|издание=[[Большая советская энциклопедия]] (второе издание)|место=|издательство=|год=1950|том=4|страницы=362—364|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. Урта быуатта Европала нығытылған ҡала һәм замок башнялары ҡәлғә диуарҙарын һаҡлауҙы яҡшырта. Диуар яҫылығынан алға сығып, улар дошманға алғы яҡтан ғына түгел, ҡырыйҙан да да ут асырға мөмкинлек бирә. Шуға күрә башнялар , әгәр стенаның оҙонлоғо уҡ диапазонынан артып китһә (яҡынса 150 ҡалҡан), ҡәлғә мөйөштәренә һәм уртаға эшләнә. Башнялар, ҡағиҙә булараҡ, ҡала диуарының бейеклегенән күпкә бейегерәк була һәм бер нисә ҡаттан тора. Урта ҡаттар кимәлендә «стрельницы» йәки «бойницы» — йәшенеп атыу өсөн тар тишектәр ҡалдырыла. Бынан тыш, башняларҙан баҫып алынған территорияның күҙәтеү отрядтары шартлы билдәләр аша хәбәрҙәр тапшыра. Борон башняларға сәғәттәр ҡуйыу тәҡдиме барлыҡҡа килә һәм тормошҡа ашырыла (Б. э. т. I быуат, Афиналағы елдәр башняһы), тик урта быуаттарҙа механик сәғәттәр уйлап табылғас ҡына был идея киң ҡулланыла башлай. Сәғәт механизмдары ҡағиҙә булараҡ ратушаларҙа, һуңыраҡ, хәҙерге заманда уҡ — тимер юл вокзалдары биналарында һәм башҡа мөһим ҡала биналарында урынлаштырыла. === Ренессанс === Атыу ҡоралы барлыҡҡа килеү һәм артиллерияны камиллаштырыу менән башнялар бастиондар менән алмаштырыла. Яңы хәрби фән буйынса башняларҙы нығытырға маташыуҙар була. XVI быуат аҙағында [[Альбрехт Дюрер]] (Albrecht Dürer) атыу ҡоралынан һаҡланыуға яраҡлаштырылған башняларҙың төрлө системаларын тәҡдим итә, һуңынан был мәсьәлә менән Блез Паган, Марк Рене де Монталамберт һәм һуңыраҡ Австрия эрцгерцогы Максимилиан шөғөлләнә. === XIX быуат=== XIX быуатта винтовка орудиеларын камиллаштырыу һәм киң таралыу башняларҙы үҙгәртә. Металл, бронялы һәм әйләнмәле оборона башнялары мөһим урындарҙа урынлаштырыла. Әйләнеүсе тимер башнялар идеяһы тәүләп капитан Коулз башына килә (1854). Һуңынан ҡоро ер оборонаһы өсөн дә, флот өсөн дә оҡшаш башняларҙың күп төрлө системалары тәҡдим ителә. Улар араһынан XIX быуат аҙағында иң киң таралған Грузон системаһы булған. Диаметры 20 футҡа тиклем булған цилиндр рәүешендәге башняға 1-2 орудие ҡуйыла. Башня менән рельстар буйлап (редукторҙар системаһы һәм тейәгестәр) башня эсендәге махсус бүлмәлә урынлаштырылған 4 кеше идара иткән. Башня тыңҡыслап өйөлгән ерҙән 5,5 фут бейеклектә торған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Фортификация ҡоролмалары]] [[Категория:Башнялар]] az1ym1983uj2ac1sgy8u8xj9m5hflv5 0 110362 1303363 1201993 2026-08-30T06:20:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303363 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Шота Руставели |Төп исеме = შოთა რუსთაველი |Рәсеме = Jerusalem-Monastery-of-the-Cross-689.jpg |Киңлек = 250px |Рәсем аңлатмаһы = Иерусалимда табылған боронғо фрескала Шота Руставелиҙың һүрәтләнеше |Тыуыу датаһы = 1172 йыл тирәһе |Тыуған урыны = Месхети, көньяҡ Грузия |Вафат булыу датаһы = ок. 1216 йыл тирәһе |Вафат булған урыны = Иерусалим |Эшмәкәрлек төрө = Грузин дәүләт эшмәкәре һәм шағиры |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = грузин теле |Викикитапхана = }} '''Шóта Руставе́ли''' ({{lang-ka|შოთა რუსთაველი}}, 1172—1216 йылдар тирәһе) — XII быуатта йәшәгән һәм ижад иткән грузин дәүләт эшмәкәре һәм шағиры, «[[Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр]]» (тәржемәһенең варианты — «Ҡаплан тиреһе ябынған баһадир») хрестоматиялы эпик поэманың авторы. == Биографияһы == [[Файл:Shota Rustaveli. Le Caucase pittoresque dessine d'apres nature par le prince Gregoire Gagarine. 1847.jpg|thumb|right|«Шота Руставели», Flerier, Париж, 1852 йыл]] Шағир тураһында биографик мәғлүмәт үтә ярлы. «Руставели» ҡушаматын уға, күрәһең, тыуған ауылы Руставиға бәйләп биргәндәрҙер. Ул заманда Рустави тип аталған географик пункттар берәү генә булмаған <ref name=krugosvet>[http://slovari.yandex.ru/dict/krugosvet/article/e/ee/1011266.htm Яндекс.Словари<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{мёртвая ссылка|число=14|месяц=06|год=2016}}</ref>. Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ҡарағанда, шағир күренекле заттан һәм Рустави майоратының хужаһы булған. Руставели шәхесенә ҡарата мәғлүмәтте уның поэмаһына яҙылған инеш һүҙҙән белеп була, әҫәр батшабикә Тамараны маҡтауға бағышланған тип билдәләнә. «[[Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр]]»ҙың һуңғы юлдарында шағир үҙен месхетинлы йәки месх <!-- Ахалцих өлкәһе кешеһе тип атаған --><ref name=ESBE>[http://www.rulex.ru/01170446.htm Руставели Шота<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Грецияла уҡыған, артабан Тамараның, Грузия батшабикәһенең, дәүләт ҡаҙнаһын һаҡлаусыһы булған (1190 йылда уның ҡултамғаһы һалынған акт табылған). Был Грузияның сәйәси ҡеүәте һәм йәш батшабикәнең тантаналы һарайында урта быуаттарға хас рыцарҙарға оҡшарға тырышыу билдәләре менән айырылып торған лирик шиғриәттең үҫешкән дәүере булған. Ҡайһы бер тарихи мәғлүмәтте Иерусалимдағы Тәре монастырындағы Синодиктан (вафат булғандарҙы иҫкә алыу китабынан) алырға мөмкин. XIII быуатҡа ҡараған яҙмала Шотаның исеме һәм батша һарайындағы вазифаһы иҫкә алынған. Монастырь эсендә (XIII быуаттың беренсе яртыһына ҡараған) аҡһөйәктәр кейемендәге вельможаның фреска портреты бар, ә яҙыуҙа шулай уҡ «Руставели» исемләнә. Шунан сығып, Руставели монастырға күп ярҙам иткән сановник булған тигән һығымтаға килеп була<ref name=krugosvet/>. Гомер поэмалары һәм Платон фәлсәфәһе, дини тәғлимәт, пиитика нигеҙҙәре һәм риторика, фарсы әҙәбиәте һәм ғәрәп әҙәбиәте менән таныш Руставели үҙен әҙәби эшмәкәрлеккә бағышлаған һәм грузин яҙмаһының биҙәге һәм ғорурлығы булған «Юлбарыҫ тиреһе эсендәге баһадир» поэмаһын яҙған. Ҡайһы бер легендаларға ҡарағанда, үҙенең хакимәһенә өмөтһөҙ ғашиҡ булған ғалим монастырь (келья) хөжрәһендә ғүмерен тамамлаған. XVIII быуаттағы грузин митрополиты Тимофей Иерусалимда, грузин батшалары төҙөгән Изге Тәре сиркәүендә, Руставелиҙың ҡәберен һәм аскет ҡәһәрмандың сәстән, кәзә йөнөнән ҡапсыҡ кеүек итеп тегелгән оҙон шырау ҡара күлдәктә (власяница) төшкән портретын күргән. Икенсе фараз буйынса, хакимәгә ғашиҡ Руставели Нина исемле башҡа бер ҡыҙға өйләнгән, шағирҙың туйы үтеүгә «идеаль табыныу бикәһе» уға еңелгән шаһтың әҙәби бүләген грузин теленә тәржемә итергә бойорған. Йөкләмәне бик сифатлы башҡарыуына ҡарамаҫтан, шағир бүләктән баш тартҡан. Был ваҡиғанан һуң бер аҙна үтеүгә уның башы сабып үлтерелгән кәүҙәһе табылған, тиелә. Бөгөнгө көнгә саҡлы Руставели һәм уның Тамара батшабикә менән үҙ-ара мөнәсәбәттәренә бағышланған бик күп легендалар килеп еткән. Риүәйәт буйынса, батшабикә тере саҡта шағирҙы ҡурсалаған католикос Иоанн, һуңынан, Руставелиҙы эҙәрлекләй башлаған. Факттарға нигеҙләнмәгән риүәйәттәргә ярашлы, шағир Иерусалимда һуңғы көндәрен уҙғарған һәм шунда ерләнгән дә<ref name=krugosvet/>. XVIII быуатта ла әле патриарх Антоний I күмәк халыҡ алдында 1712 йылда Вахтанг VI батша баҫтырып сығарған «Юлбарыҫ тиреһе эсендәге баһадир»ҙың бер нисә экземплярын яндырған. == Тәржемәләре == «Юлбарыҫ тиреһе эсендәге баһадир»ҙың тулы тәржемәләре немец (Leist, «Der Mann im Tigerfelle», Лейпциг, 1880), француз («La peau de léopard», 1885), инглиз, ғәрәп, әрмән, осетин, испан, итальян, украин («Витязь в тигровій шкурі», 1937, Микола Бажан), ҡытай, курд, фарсы, япон, сыуаш (2008, Юхма Мишша тәржемәһендә), иврит, һинд һ.б. телдәрендә баҫылып сыҡҡан. Поляк телендә ике тулы текст — 1960 йылда Николай Алексеевич Заболоцкий рус теленән тәржемә иткәндең поляк теленә ауҙарылған варианты һәм Вахтанг VI батшаның грузин оригиналы редакцияһынан 1976 йылда Ежи Загорскийҙың тәржемәһе. Поэманың рус теленә 5 тулы шиғри тәржемәһе (Константин Дмитриевич Бальмонт, 1933; Пантелеймон Антонович Петренко, 1937; Георгий Константинович Цагарели, 1937; Шалва Исакович Нуцубидзе, 1937; Николай Заболоцкий, 1957) һәм тиҫтәләгән баҫмалары бар. Шулай уҡ С. Г. Иорданишвилиҙың машинала баҫылып башта ҡулдан-ҡулға йөрөтөп уҡылған һәм 1966 йылда ғына баҫтырып сығарылған юллап эшләнгән тәржемәһе булған (атап әйткәндә, Н. Заболоцкий ошо юллап эшләнгән тәржемәгә мөрәжәғәт иткән дә инде), 2015 йылда, ентекле комментарийҙар һәм оҙатыу мәҡәләләре менән, яңынан баҫылған. XX быуаттың 30-сы йылдарынан башлап 80-се йылдары дауамында поэманан өҙөктәр йыш ҡына тәржемә ителгән һәм СССР халыҡтары һәм социалистик лагерға ҡараған илдәрҙең телдәрендә күп тапҡырҙар баҫылып сыҡҡан. == Хәтер == [[Файл:Rustaveli monument National Library of Georgia.jpg|thumb|200px|Грузия Милли парламент китапханаһы бинаһы алдында Шота Руставелиға һәйкәл]] * Шота Руставели исеме Грузин дәүләт академия театрына, Тбилисиҙағы театр институтына, Грузия Милли фәндәр академияһының грузин әҙәбиәте ғилми-тикшеренеү институтына бирелгән. СССР дәүерендә Руставели исеме Батуми дәүләт педагогия институтына бирелгәйне. * '''Руставели исеме менән аталған:''' ** Тбилисиҙың Руставели (төп) проспекты, Тбилиси аэропорты һәм Тбилисиҙағы метро станцияһы; ** [[Ереван]] үҙәгендәге урам, шулай уҡ Грузияның һәм элекке Советтар Союзының күп ҡалаларындағы күп урамдар. Мәҫәлән, [[Киев]]тың, [[Бишкәк]]тең, [[Ташкент]]тың, [[Харьков]]тың, [[Львов]]тың үҙәк урамдары, [[Санкт-Петербург]]тағы, [[Мәскәү]]ҙәге, Владикавказдағы, [[Омск]]иҙағы, [[Өфө]]ләге, [[Силәбе]]ләге, [[Тула]]лағы, [[Дондағы Ростов]]тағы, Карагандалағы һәм Сумылағы Шота Руставели урамдары; ** Иерусалимда Изге Тәре Монастыры урынлашҡан урам; ** Кавказдың Безенгий диуарының бер түбәһе — Шота Руставели пигы (тау сусағы). * СССР-ҙа Руставелиға бағышланған почта маркалары сығарыла торғайны. <center><gallery perrow="5" widths=150 heights=150> Файл:1938 CPA 587.jpg|<small>СССР почта маркаһы, <br /> [[1938 год]]</small> Файл:1966 CPA 3396.jpg|<small>«[[Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр]]» поэмаһына иллюстрация: С. Кобуладзеның шул уҡ исемле һүрәте буйынса, 1935—1937.</small> Файл:The Soviet Union 1956 CPA 1970 stamp (Shota Rustaveli and Episode from The Knight in the Panther's Skin).jpg|<small>СССР почта маркаһы, <br /> [[1956 йыл]]</small> Файл:1966 CPA 3397.jpg|<small>Шота Руставелиҙың 800 йыллығына бағышланған почта блогы (СССР)</small> Файл:1966 CPA 3395.jpg|<small>Шағирҙың 800 йыллығына бағышланған СССР почта маркаһы</small> </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Викиөҙөмтә = Шота Руставели |Викикитапхана = Шота Руставели }} * {{lib.ru|http://lib.ru/POEEAST/RUSTAWELI/}} * [http://www.piratyy.h14.ru/jer/kresta.html Иерусалим. Монастырь Креста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718223226/http://www.piratyy.h14.ru/jer/kresta.html |date=2018-07-18 }} * [http://look-israel.com/viewtopic.php?f=6&t=46 Монастырь Креста, репортаж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218103326/http://look-israel.com/viewtopic.php?f=6&t=46 |date=2010-12-18 }} {{Библиомәғлүмәт}} {{DEFAULTSORT:Руставели, Шота}} [[Категория:Грузияның дәүләт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:XII быуаттағы грузин шағирҙары]] [[Категория:XIII быуаттағы грузин шағирҙары]] tr6du4kay6oma2k6rio41x4xgeq5h65 0 117519 1303360 874942 2026-08-29T18:42:56Z Amherst99 2108 /* */ 1303360 wikitext text/x-wiki {{Народ | название = Сербы | самоназвание = {{lang-sr|Срби}} | численность = ≈12-13 млн<ref>[http://rs.one.un.org/organizations/12/Serbian%20Diaspora%20and%20Youth,%20June%202011.pdf rs.one.un.org]</ref><ref>[http://web.archive.org/web/20131205032421/http://www.serbianunity.com/serbianunitycongress/pdf/world_of_serbs/Serbs_Around_the_World_by_Region.pdf web.archive.org]</ref><br> | расселение = {{Флагификация|Сербия}} 6 212 838<ref name="2002 Census">[http://webrzs.statserb.sr.gov.yu/axd/en/popis.htm Official results of 2002 Serbia census]</ref><br /> {{Флагификация|БиГ}} 1 239 019<ref>(1996 UN census)</ref><br /> {{Флагификация|Швейцария}} 191 500<ref>[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/01/02/blank/key/auslaendische_bevoelkerung/staatsangehoerigkeit.html 2006 figures] (PDF)</ref><br /> {{Флагификация|Австрия}} 177 300<ref>http://www.statistik.at/web_de/static/bevoelkerung_2001_nach_umgangssprache_staatsangehoerigkeit_und_geburtsland_022896.pdf</ref><br /> {{Флагификация|США}} более 170 000<ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&-reg=ACS_2005_EST_G00_S0201:558;ACS_2005_EST_G00_S0201PR:558;ACS_2005_EST_G00_S0201T:558;ACS_2005_EST_G00_S0201TPR:558&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201PR&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201T&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201TPR&-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&-TABLE_NAMEX=&-ci_type=A&-redoLog=true&-geo_id=01000US&-format=&-_lang=en United States — Selected Population Profile in the United States (Serbian (152))]</ref><br /> {{Флагификация|Канада}} 100 000-125 000<ref>[http://www.multiculturalcanada.ca/ecp/content/serbs.html Multicultural Canada<!--Bot-generated title-->]</ref><br /> {{Флагификация|Швеция}} 100 000<ref>[http://www.scb.se/statistik/_publikationer/BE0101_2006A01_BR_03_BE0107TAB.pdf SCB(Statistics Sweden)]</ref><br /> {{Флагификация|Австралия}} 95 000<ref>2001 [[Australia]]: [[2006 Australian Bureau of Statistics]]: [http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/PopularAreas?ReadForm&prenavtabname=Popular%20Locations&type=popular&&navmapdisplayed=true&javascript=true&textversion=false&collection=Census&period=2006&producttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&productlabel=Ancestry%20by%20Country%20of%20Birth%20of%20Parents&breadcrumb=POTL&topic=Ancestry& Ancestry by Birthplace of Parent(s) — Australia : 2006 Census] ([[PDF]])</ref><br /> {{Флагификация|Франция}} 80 000<ref>[[Ministry of Foreign Affairs (France)|Ministère des Affaires étrangères]]: [http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/serbie-et-montenegro_443/presentation-communaute-etatique-serbie-et-montenegro_952/ Présentation de la Communauté étatique de Serbie-et-Monténégro]</ref><br /> {{Флагификация|Италия}} 78 174<ref>[http://demo.istat.it/str2004/index.html Statistiche demografiche ISTAT]</ref><br /> {{Флагификация|Словения}} 38 000<ref>Statistični urad Republike Slovenije: [http://www.stat.si/popis2002/si/rezultati/rezultati_red.asp?ter=SLO&st=7 7. Prebivalstvo po narodni pripadnosti, Slovenija, popisi 1953, 1961, 1971, 1981, 1991 in 2002]</ref><br /> {{Флагификация|Македония}} 35 939<ref>[http://www.stat.gov.mk/pdf/kniga_13.pdf] ([[PDF]])</ref><br /> {{Флагификация|Румыния}} 22 518<ref>Agenţia Naţionala pentru Intreprinderi Mici si Mijlocii: [http://mimmc.ro/info_util/formulare_1294/ Recensamânt România 2002]</ref><br /> {{Флагификация|Греция}} 10 000<ref>Greece national statistical service: [http://web.archive.org/web/20090319052510/http://www.statistics.gr/eng_tables/S1100_SAP_5_euro04.pdf Statistics of Greece 2002]</ref><br /> {{Флагификация|Венгрия}} 7350<ref>Hungarian Central Statistical Office: [http://www.nepszamlalas.hu/eng/volumes/06/00/tabeng/1/load01_10_0.html Population by languages spoken with family members or friends, affinity with nationalities' cultural values and sex]</ref><br /> | вымер = | культура = | язык = [[Серб теле|Серб]] | религия = [[Православие]] | родственные = [[хорваттар]], [[боснаҡтар]], [[черногорҙар]], [[словендар]], [[македондар]], [[болгарҙар]] | входит = көньяҡ славяндар | включает = | происхождение = }} '''Сербтар''' ({{lang-sr|Срби}} Srbi) — [[Сербия]], [[Черногория]], [[Босния һәм Герцеговина]], [[Хорватия]], [[Германия]], [[Австрия]] һәм башҡа илдәрҙә йәшәүсе көньяҡ славян халҡы. Дөйөм һаны 12-13 млн кеше. Төп дине — православие. Теле — серб. == Этногенез == {{See also|Сербия тарихы}} [[Файл:Slav-7-8-obrez.png|мини|VII быуат аҙағында славяндарҙың һәм улырҙың күршеләренең таралыу картаһы]] Серб халҡының килеп сығышы турыһында бер нисә теория бар. Сербтарҙы беренсе мәртәбә Плиний Старший телгә ала, шулай уҡ Клавдий Птолемей беҙҙең эраның 2-се быуатында үҙенең «География»һында Төньяҡ Кавказ һәм Түбәнге Волга буйында йәшәүсе сармат ҡәбиләһе тип яҙа. 4-се быуатта сармат сербттары башҡа славян ҡәбиләләре менән, [[һундар]] һәм аландар баҫымы аҫтында Үҙәк Европаға күсенә. Хәҙерге көнбайыш Германия һәм көнбайын Польша ерҙәрендә ''Аҡ Сербия'' өлкәһендә урынлашалар. Ҡайһы бер тикшереүселәр мәғлүмәте буйынса Эльба-Зале төбәгендә, башҡа мәғлүмәт буйынса [[Висла]] Һәм [[Одра]] йылғаларының өҫкө өлөшөндә, өсөнсөләр Эльба-Зале һәм Висла төбәгенең бөтә ерҙәрендә тип иҫәпләй. Сербтар урындағы славян халыҡтары менән ҡушыла. [[Саксония]]ла хәҙерге көнгә тиклем Сорбия районы бар (Лужица, Lusatia, Sorbian Łužica, German Lausitz). [[Византия империяһы|Византия императоры]] Константин Багрянородный II яҙмаһы буйынса, сербтар (берҙәм славян халҡы булараҡ) 7-се быуатта, Ираклий I хакимлек иткән осорҙа, хеҙерге Сербия, Македония, Черногория, Дальмация, Босния һәм Герцеговина ерҙәрендә төпләнә. Европаны ғосман илбаҫарҙары баҫып алғас, төрөктәр баҫымы аҫтында бөлгөнлөккә төшкән күпселек сербтар Сава һәм [[Дунай]] йылғалары буйына төньяҡҡа һәм көнсығышҡа күсенә, хәҙерге [[Воеводина]], Славония, Трансильвания һәм [[Венгрия]] ерҙәре. Һуңыраҡ, [[XVIII быуат|XVII быуатта]] меңләгән сербтар [[Рәсәй империяһы]]на юллана, уларға [[Новороссия]]ла ерҙәр бирелә, был райондар Яңы Сербия һәм Славяносербия тип атала. == Таралышы == Сербтарҙың төп йәшәгән ареалы — Сербия, Черногория, [[Хорватия]], Босния һәм Герцеговина. Шулай уҡ башҡа илдәрҙә лә күпләп йәшәйҙәр: [[Төньяҡ Македония]] (Куманово, [[Скопье]]), [[Словения]] (Крайна Белу), [[Румыния]] (Банат), [[Венгрия]] (Печ, Сентендра, Сегед). Күпселек илдәрҙә серб диаспоралары бар, уларҙың иң билдәләләре Германияла, Австрияла, [[Швейцария]]ла, [[Франция]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Бразилия]], [[Канада]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] , [[Австралия]]. Я[[Яңы Зеландия|ңы зеландия]], [[Көньяҡ Африка Республикаһы|Көньяҡ Африка]], [[Аргентина]], [[Боливия]], [[Бразилия]] , [[Чили]] диаспоралаы ҙур түгел, әммә юҡҡа сыҡмайҙар, киреһенсә арта баралар. Балкан ярымутрыуынан ситтә диаспораларҙа йәшәгән сербтар һаны билдәле түгел, 1-2 миллиондан 4 миллионға тиклем тип иҫәпләй Сербия Республикаһының диаспора министрлығы. Шуға күрә донъялағы сербтар һанын да билдәләп булмай. Яҡынса 9,5 — 12 миллион тип алына. 6.5 миллион серб Сербияның өстән ике өлөшөн тишкил итә. Хәрби конфликт алдынан 1.5 млн серб Босния һәм Герцеговинала, 600 мең Хорватияла, 200 мең Черногорияла йәшәгән. 1991 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса [[Югославия|Югославиның]] 36 % серб булған, йәғни 8.5 миллион кеше. Ҡала халҡы [[Белград]]<nowiki/>та (1.54 млн серб), Ново-садта (300 мең серб), Шиштә (250 мең серб), [[Баня-Лука]]<nowiki/>ла (220 мең.), Крагуевцта (175 мең.), [[Сараево]]<nowiki/>ла (130 мең) йәшәй. Югославия сиктәренән ситтә [[Вена]]<nowiki/>ла сербтар күпләп йәшәй. Чикаго, [[Торонто]] сиктәрендә һәм [[Лос-Анджелес|Лос-Анжелес]] серб йәмғиәте булған мегаполис булараҡ билдәле, [[Истанбул]] һәм [[Париж]] шул иҫәптә.<gallery> File: Serbs in Croatia, Bosnia, Montenegro and Serbia, 1981.png| File:SerbsInYugoslavia1992-1995.png| File:Balkans05.png| File:Balkans2010.png| </gallery> [[Категория:Германия халыҡтары]] [[Категория:Румыния халыҡтары]] [[Категория:Сербия халыҡтары]] [[Категория:Хорватия халыҡтары]] [[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]] ijwzwydbv37kvxc0zm7ooz1zqv9s6sh 0 118684 1303357 1303352 2026-08-29T17:46:59Z Айсар 10823 орфография 1303357 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист | имя = Светлана Ходченкова | оригинал имени = | изображение = SvetlanaKhodchenkova (cropped).jpg | ширина = 230px | описание изображения = Светлана Ходченкова «Беҙ киләсәктән 2» фильмының премьераһында | имя при рождении = Светлана Викторовна Ходченкова | место рождения = {{ТУ|Мәскәү}}, РСФСР, [[СССР]] | гражданство = {{RUS}} | профессия = {{актёр|Рәсәй}} | годы активности = [[2003]] — әлеге көнгәсә | направление = | киностудия = | награды = | место работы = }} '''Ходченкова Светлана Викторовна''' ([[21 ғинуар]] [[1983 йыл]]) — [[Рәсәй]] театр, кино һәм телевидение актёры. == Биографияһы == Светлана Викторовна Ходченкова (кейәүҙә — ''Яглыч'') 1983 йылдың 21 ғинуарында Мәскәүҙә тыуған. Оҙаҡ ваҡыт әсәһе менән Железнодорожный ҡалаһында йәшәгән. 16 йәшендә күпмелер ваҡыт модель агентлығында эшләп алған. Кинолағы дебюты — Станислав Говорухиндың «Благословите женщину» фильмында роль (2003). Был роль өсөн ул «Ника» кинопремияһына күрһәтелә. Карьераһын «Талисман любви» тарихи телесериалында күрәҙәсе Кассандра роле менән дауам итә (2005). 2005 йылда Борис Щукин исемендәге театр институтын, М. Борисов курсын тамамлай. Шул уҡ йылда режиссёр Станислав Говорухиндың  «Не хлебом единым» таҫмаһында Надежда Дроздова ролен башҡара. 2007 йылда Ходченкова режиссёр Павел Санаевтың «Нулевой километр» фильмында төшә. 2009 — 2013 йй. режиссёр Марюс Вайсберг менән эшләй: йырсы Вера Брежнева һәм актриса Анастасия Задорожная менән бергә «Любовь в большом городе» трилогияһында уйнай. 2011 йылда актрисаның Голливудта дебюты була<ref>[http://www.sobaka.ru/oldmagazine/portrety/13770#pr Светлана Ходченкова в рубрике «Портреты»] — Журнал [[Собака.ru (журнал)|«Собака.ru»]] — [http://www.webcitation.org/6OBkWmZuC архивировано от 19.03.2013]</ref> — «Шпион, выйди вон!»<ref>{{Cite web|url = http://www.marieclaire.ru/razgovori/svetlana-hodchenkova-v-rossii-pleyboy-eto-kompliment-a-ne-kompromat-/|title = Светлана Ходченкова: "В России плейбой – это комплимент, а не компромат"|author = |date = 18 октября|publisher = marieclaire.ru}}</ref> картинаһын Светлана үҙенең америка коллегалары Гэри Олдмен, Колин Фёрт һ.б. менән на Венеция кинофестивалендә күрһәтә. Ходченкова һуңынан тағы бер америка картинаһы «Росомаха: Бессмертный» фильмында уҫал Ҡара йылан ролен башҡара. 2013 йылда «СашаТаня» телесериалында төшә. Шунан «Василиса», «Чемпионы», «Кровавая леди Батори» фильмдарында уйнай. 2016 йылдың 29 декабрендә экрандарға «Викинг» тарихи фильмы сыҡты, унда Ходченкова төп ролдәрҙең береһен башҡара. «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһы ағзаһы<ref>[http://www.fontanka.ru/2010/02/27/141/ Светлана Ходченкова: «Вторая Юлия Тимошенко из меня не выйдет» // Фонтанка.ру 27.02.2010]</ref>. Рәсәй кинематографистары берлеге ағзаһы. == Фильмографияһы == {{ВФильмеВерх|ру}} {{ВФильме|2003| [[Благословите женщину]] | Вера |5=ру}} {{ВСериале|2004|| [[Карусель (телесериал, 2004)|Карусель]] | Тамара Онегина |6=ру}} {{ВСериале|2004|| [[Охотники за иконами]] | Неждана |6=ру}} {{ВФильме|2005| [[Не хлебом единым (фильм)|Не хлебом единым]] | Надежда Сергеевна Дроздова |5=ру}} {{ВФильме|2005| [[Одиночество любви (фильм)|Одиночество любви]] | Ирина |5=ру}} {{ВСериале|2005|| [[Моя Пречистенка]] | Агния Тихомирова |6=ру}} {{ВСериале|2005|| [[Риэлтор (телесериал)|Риэлтор]] | Маша |6=ру}} {{ВСериале|2005|| [[Талисман любви]] | күрәҙәсе Кассандра |6=ру}} {{ВФильме|2006| [[Жена Сталина]] | Женя |5=ру}} {{ВСериале|2006|| [[Псевдоним «Албанец»]] | Галина Ермолаева |6=ру}} {{ВФильме|2006| [[Четыре таксиста и собака 2]] | Козыркина |5=ру}} {{ВФильме|2007| [[Нулевой километр (фильм, 2007)|Нулевой километр]] | Алина |5=ру}} {{ВФильме|2007| [[Последняя репродукция]] | Елена һәм уның күсермәһе |5=ру}} {{ВФильме|2008| [[Малая Москва]] | Вера Светлова |5=ру}} {{ВФильме|2008| [[Реальный папа]] | Людмила |5=ру}} {{ВФильме|2008| [[Тихая семейная жизнь]] | Мария Тимофеевна |5=ру}} {{ВСериале|2008|| [[Шальной ангел]] | Алёна Некрасова |6=ру}} {{ВСериале|2009|| [[Аптекарь (телесериал)|Аптекарь]] | Любовь Николаевна |6=ру}} {{ВФильме|2009| [[Когда мы были счастливы]] | Елена Викторовна Синцова |5=ру}} {{ВФильме|2009| [[Ловушка (фильм, 2009)|Ловушка]] | Лилиана |5=ру}} {{ВФильме|2009| [[Любовь в большом городе]] | Настя |5=ру}} {{ВСериале|2010|| [[Банды (телесериал)|Банды]] | Анна Владиславовна Егорова |6=ру}} {{ВФильме|2010| [[Любовь в большом городе 2]] | Настя |5=ру}} {{ВСериале|2010|| [[Робинзон (телесериал)|Робинзон]] | Лена Балунова |6=ру}} {{ВФильме|2011| [[Служебный роман. Наше время]] | Людмила Прокофьевна Калугина |5=ру}} {{ВФильме|2011| [[За тобой]] | Кира |5=ру}} {{ВСериале|2011|| [[Краткий курс счастливой жизни]] | Саша Усова|6=ру}} {{ВСериале|2011|| [[Метод Лавровой]] | Екатерина Лаврова |6=ру}} {{ВФильме|2011| [[Шпион, выйди вон!]] | Ирина |5=ру}} {{ВФильме|2011| [[Беременный]] | прокурор |5=ру}} {{ВФильме|2011| [[Пять невест]] | Настя |5=ру}} {{ВФильме|2012| [[Удиви меня (фильм)|Удиви меня]] | Ирина (Багира) |5=ру}} {{ВФильме|2012| [[Ржевский против Наполеона]] | [[Наташа Ростова]] / император адъютанты |5=ру}} {{ВФильме|2012| [[Мамы]] | Ирина Козырева |5=ру}} {{ВФильме|2012| [[8 первых свиданий]] | таксиҙағы ҡыҙ|5=ру}} {{ВСериале|2012|| [[Метод Лавровой 2]] | Екатерина Лаврова |6=ру}} {{ВФильме|2012| [[Метро (фильм)|Метро]] | Ирина Гарина |5=ру}} {{ВСериале|2012|| [[Мосгаз (телесериал)|Мосгаз]]|Ирина Викторовна Лаврова |6=ру}} {{ВФильме|2013| [[Росомаха: Бессмертный]]| Виктория / [[Гадюка (Мадам Гидра)|Гадюка]] |5=ру}} {{ВФильме|2013| [[Любовь в большом городе 3]] | Настя |5=ру}}<!-- титрҙарҙа күрһәтелмәгән 2013 йыл--> {{ВФильме|2013| [[В гостях у $kazki]] | Ярослава |5=ру}} {{ВФильме|2013| [[Остров везения]] | Лена |5=ру}} {{ВФильме|2013| [[Василиса (фильм)|Василиса]] | [[Василиса Кожина]] |5=ру}} {{ВФильме|2014| [[Авантюристы (фильм, 2014)|Авантюристы]]|Катя |5=ру}} {{ВФильме|2014| [[Дневник мамы первоклассника]]|Маша |5=ру}} {{ВСериале|2014|| [[Куприн (телесериал)|Куприн. Яма]]|Женька |6=ру}} {{ВФильме|2014| [[Любит не любит]]|Ирина |5=ру}} {{ВФильме|2014| [[Весь этот джем]]|Яна |5=ру}} {{ВФильме|2014| [[Новогодний рейс]]|Фаня |5=ру}} {{ВСериале|2014|| [[Палач (телесериал)|Палач]]|Ирина Лаврова |6=ру}} {{ВФильме|2014| [[Чемпионы (фильм, 2014)|Чемпионы]]|[[Светлана Журова]] |5=ру}} {{ВФильме|2015| [[Империя в небе]]| Анна Петрова |5=ру}} {{ВФильме|2015| [[Воин (фильм, 2015)|Воин]]|Катя |5=ру}} {{ВФильме|2015| [[Гороскоп на удачу]]| Елена |5=ру}} {{ВФильме|2015| [[Конец прекрасной эпохи (фильм)|Конец прекрасной эпохи]]|Марина |5=ру}} {{ВФильме|2015| [[Кровавая леди Батори]]|[[Батори, Елизавета|Елизавета Батори]] |5=ру}} {{ВСериале|2015|| [[Мата Хари (телесериал)|Мата Хари]]| Златка Дженич |6=ру}} {{ВФильме|2016| [[Одноклассницы (фильм, 2016)|Одноклассницы]]|Вика|5=ру}} {{ВФильме|2016| [[Викинг (фильм, 2016)|Викинг]]|Ирина|5=ру}} {{ВСериале|2016|| [[Мурка (телесериал)|Мурка]]| Варвара Шаховская |6=ру}} {{ВСериале|2016|| [[По ту сторону смерти (телесериал)|По ту сторону смерти]]| Юлия Дёмина |6=ру}} {{ВФильме|2016| [[Сдаётся дом со всеми неудобствами]]| Ирина |5=ру}} {{ВСериале|2017|| [[Вы все меня бесите!]]| Соня Багрецова |6=ру}} {{ВФильме|2017| [[Одноклассницы: Новый поворот]]|Вика|5=ру}} {{ВСериале|2017|| [[Хождение по мукам (телесериал, 2017)|Хождение по мукам]] (төшөрөлә)| Лиза Расторгуева |6=ру}} {{ВФильмеНиз|ру}} == Иҫкәрмәләр == [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:21 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:1983 йылда тыуғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] ge3lnixall9q3df5rhi4gpnkxjal373 0 129677 1303364 1279029 2026-08-30T08:29:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303364 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Эрнест Миллер Хемингуэй''' ({{lang-en|Ernest Miller Hemingway}}Ernest Miller Hemingway; [[21 июль]] [[1899 йыл]], Оук-Парк, [[Иллинойс]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] — [[2 июль]] [[1961 йыл]], Кетчум, [[Айдахо]], АҠШ) — Америка яҙыусыһы, журналист, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһының [[1954 йыл]]ғы лауреты. Хемингуэй бер яҡтан — үҙенең романдары һәм күп һанлы хикәйәләре, икенсе яҡтан — мажараларға һәм көтөлмәгән хәлдәргә тулы тормошо менән киң танылыу ала. Уның ҡыҫҡа һәм сағыу стиле [[XX быуат]] әҙәбиәтенә һиҙелерлек йоғонто яһай. == Биографияһы == === Бала сағы === [[Файл:ErnestHemingwayBabyPicture.gif|мини|Эрнест сабый сағында.]] Эрнест Хемингуэй 1899 йылдың 21 июлендә Чикаго ситендәге өҫтөнлөк менән файҙаланыусылар йәшәгән Оук-Парк ([[Иллинойс]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) ҡалаһында тыуа. Уның атаһы Кларенс Эдмонт Хемингуэй табип була, ә әсәһе Грейс Холл бар ғүмерен балаларын тәрбиәләүгә бағышлай. Атаһы, улының киләсәктә уның юлын һайлап, медицина һәм тәбиғәт белеме менән шөғөлләнер, тип хыялланып, иң бәләкәй сағынан уҡ Эрнеста тәбиғәткә һөйөү тәрбиәләргә тырыша. Эрниға 3 йәш тулғас, атаһы уға беренсе ҡармағын бүләк итә һәм уны үҙе менән балыҡҡа ала. Буласаҡ яҙыусы 8 йәшенә Урта Көнбайышта булған бөтә ағас, сәскә, ҡош, балыҡ һәм хайуандар исемдәрен яттан белә. Әҙәбиәт Эрнестың икенсе бер яратҡан шөғөлөнә әйләнә. Малай сәғәттәр буйы өй китапханаһынан тапҡан китаптарҙы уҡып ултыра, уға бигерәк тә [[Чарльз Дарвин|Дарвин]]дың эштәре һәм тарихи әҙәбиәт<ref name="Грибанов">{{книга|автор=Б. Т. Грибанов.|заглавие=Эрнест Хемингуэй|место=М.|издательство=Феникс|год=1984|страниц=544|серия=Мужчина — миф|isbn=5-222-00224-1|тираж=5000}}</ref> оҡшай. [[Файл:Hemingway_birthplace.jpg|мини|Хемингуэйҙар йорто. Оук-Парк]] Әсәһе малайының теләгенә ҡаршы төшә, шуға ла көн һайын Хемингуэй музыка менән шөғөлләнергә мәжбүр була. Оук-Парктағы ҡышҡы йорттарынан тыш ғаиләнең Валлун күле янында «Уиндмир» коттеджы була. Хемингуэй һәр йәй һайын ата-әсәһе, ағалары-ҡустылары һәм һеңлеләре менән ошо тыныс урында ял итә. Малай өсөн «Уиндмир»ға барыу тулыһынса ирек алыу менән бер була. Бер кем дә уның виолончелдә уйнауын талап итмәй, һәм уға үҙ эштәре менән шөғөлләнергә мөмкин — яр буйында балыҡ ҡармаҡлап ултыра, урманда йөрөй, индеецтар ҡасабаһында йәшәгән балалар менән уйнай. 1911 йылда, Эрнестҡа 12 йәш тулғас, Хемингуэй олатаһы уға 20-се калибрлы бер зарядлы ҡорал бүләк итә. Был бүләк олатай менән ейән араһындағы дуҫлыҡты нығыта. Малай олатаһының төрлө ваҡиғалар тураһында һөйләүен тыңларға ярата, шуға ла ғүмере буйы уның тураһында яҡшы хәтирәләр һаҡлай, киләсәктә йыш ҡына ошо хәтирәләрҙе үҙ әҫәрҙәрендә ҡуллана. Һунар Эрнест өсөн төп мауығыуға әйләнә. Кларенс улын ҡоралды ҡулланырға һәм йәнлекте эҙәрлекләргә өйрәтә. Ник Адамс — үҙенең alter egoһы тураһындағы иң тәүге хикәйәләренең береһен Хемингуэй һунарға һәм атаһы һынына арнай. Атаһының шәхесе, тормошо һәм фажиғәһе — Кларенс үҙ-үҙенә ҡул һала — яҙыусыны һәр саҡ тулҡынландыра<ref name="Вагнер">{{книга|автор=L. Wagner-Martin.|заглавие=A Historical Guide to Ernest Hemingway|место=New York|издательство=Oxford University Press|год=2000|isbn=0-19-512151-1}}</ref>. === Йәш сағы === ==== Мәктәп осоро ==== Мәктәп йылдарында Хемингуэй мәктәптәге ҙур булмаған «Изге таҡта» журналында үҙен яҙыусы сифатында таныта. Тәүҙә «Маниту хөкөмө» баҫыла, әҫәр төньяҡ экзотикаһы, ҡан һәм [[индеецтар]] фольклоры менән һуғарылған була. Журналдың киләһе һанындағы «Бөтә эш тән төҫөндә» исемле икенсе хикәйәһе — бокстың күҙгә күренмәгән һәм бысраҡ, аҡсаға бәйле яғы тураһында. Артабан, башлыса, спорт ярыштары, концерттарҙан репортаждар баҫыла. Оук-Парктың «аҡһөйәктәре тормошо» тураһындағы мыҫҡыллы мәҡәләләре бигерәк тә популяр була. Был ваҡытта инде Хемингуэй яҙыусы булырға ҡарар итә. ==== Полиция репортеры ==== Мәктәпте тамамлағандан һуң ул, ата-әсәһе талап итеүенә ҡарамаҫтан, университетҡа уҡырға инмәҫкә ҡарар итә һәм, Канзас-Ситиға күсенеп, унда урындағы {{En|The Kansas City Star}} гәзитенә эшкә төшә. Бында уға ҡаланың төп дауаханаһы, вокзалы һәм полиция участкаһы ингән ҙур булмаған районы өсөн яуаплылыҡ йөкмәтелә. Йәш репортер бөтә ваҡиғалар уртаһында ҡайнай: енәйәтсе оялары менән таныша, фәхишәләр, ялланған үлтереүселәр һәм кеше алдаусылар менән осраша, янғын булған урындарҙы һәм төрмөләрҙе күрә<ref name="Майерс">{{книга|автор=J. Meyers.|заглавие=Hemingway: A Biography|место=London|издательство=Macmillan|год=1985}}</ref>. Эрнест Хемингуэй тормошто күҙәтә, кеше ҡылығының сәбәптәрен аңларға, һөйләшеү рәүешен, ым-ишараһын һәм еҫтәрен хәтерендә ҡалдырырға тырыша. Былар барыһы ла аҙаҡ уның яҙыласаҡ хикәйәләренең сюжеттары, деталдәре һәм диалогтары булырға тейеш. Ошонда уның әҙәби стиле формалаша, ул һәр ваҡыт ваҡиғалар үҙәгендә булырға өйрәнә. Гәзит мөхәррирҙәре уны теүәл һәм аңлайышлы телдә яҙырға һәм күп һүҙлелектән һәм стиль ҡытыршылығынан ҡотолорға өйрәтә<ref name="Паскуаль">{{книга|автор=А. М. Паскуаль.|заглавие=Эрнест Хемингуэй|ссылка=|ответственный=А. Беркова|место=М.|издательство=АСТ|год=2006|страниц=188|серия=Биография и творчество|isbn=5-17-034527-5|тираж=4000}}</ref>. ==== Беренсе донъя һуғышы ==== [[Файл:Ernest_Hemingway_in_Milan_1918_retouched.jpg|мини|Эрнест Хемингуэй хәрби формала, 1918 йыл]] Хемингуэй армияла хеҙмәт итергә теләй, әммә күреү һәләте насар булғанлыҡтан, оҙаҡ ваҡыт уны хәрби хеҙмәткә алыуҙан баш тарталар. Ләкин, үҙ теләге менән Ҡыҙыл Тәре йәмғиәтенә шофер булып яҙылып, барыбер Италияла Б[[Беренсе донъя һуғышы|еренсе донъя һуғышы]] фронтына барып эләгә. Миланға килгәндең беренсе көнөндә үк поездан төшөү менән уны һәм уның менән килгән йәш һалдаттарҙы шартлатылған һуғыш кәрәк-яраҡтары заводы территорияһын таҙартыуға ебәрәләр. Бер нисә йылдан һуң үҙенең тәүге «Хуш, ҡорал!» китабында беренсе тапҡыр һуғыш менән күҙмә-күҙ осрашыуын һүрәтләй. Икенсе көнөнә йәш Хемингуэйҙы фронтҡа Скио ҡалаһында урынлашҡан отрядҡа санитар машина водителе сифатында ебәрәләр. Әммә бында бөтә ваҡыты салундарға йөрөү, кәрттә һәм [[бейсбол]]да уйнау кеүек күңел асыуҙарҙа үтә. Бындай тормош Эрнестың күңеленә хуш килмәй, шуға ул Пьяве йылғаһы янына күсереүҙәренә өлгәшә, унда армия кибеттәрен хеҙмәтләндереү менән шөғөлләнә. Тиҙҙән алғы һыҙыҡҡа эләгеү ысулын таба: туранан-тура окоптағы һалдаттарға аҙыҡ-түлек ташый башлай. 1918 йылдың 8 июлендә Хемингуэй яралы итальян снайперын ҡотҡарғанда австрия пулемёт һәм минометтары уты аҫтына эләгә, әммә тере ҡала. Госпиталдә тәненән 26 ярсыҡ соҡоп алалар, Эрнестың тәнендә ике йөҙҙән ашыу яра була. Оҙаҡламай уны Миланға күсерәләр, унда пуля тишкән тубыҡ ҡапҡасы урынына табиптар алюминь протез ҡуя. ==== Өйгә ҡайтыу ==== Бер йыл тирәһе Хемингуэй, алынған яраларын дауалап һәм үҙенең киләсәге тураһында уйланып, ғаиләһе янында була, 1920 йылдың 20 февралендә яңынан журналистикаға ҡайтыу өсөн Т[[Торонто|оронто]]ға (Канада) күсенә. Ул Toronto Star гәзитенә урынлаша, эш биреүсеһе йәш репортерға теләһә ниндәй темаларға яҙырға рөхсәт итә, әммә тик баҫылып сыҡҡан мәҡәләләр өсөн генә аҡса түләй. Эрнестың «Күсмә картиналар күргәҙмәһе» һәм «Бушлай ҡырынып ҡарағыҙ» кеүек тәүге эштәре сәнғәт һөйөүселәрҙең һауалы булыуын һәм американдарҙың төрлө хөрәфәттәргә ышанып барыуын тәнҡит утына тота. Аҙағыраҡ һуғыш, үҙ йорттарында бер кемгә лә кәрәкмәгән ветерандар, гангстерҙар һәм ахмаҡ чиновниктар тураһындағы етди материалдары баҫыла башлай. Шул уҡ йылдарҙа Эрнестың өлкәгәйеүен танырға теләмәгән әсә һәм ул араһында конфликт тоҡана. Бер нисә бәхәс һәм низағтан һуң Хемингуэй, Оук-Парктан әйберҙәрен алып, Чикагоға күсенә. Был ҡалала ул Toronto Star менән хеҙмәттәшлеген дауам итә һәм «Cooperative Commonwealth» журналында мөхәррирләү эше менән дә параллель рәүештә шөғөлләнә. 1921 йылдың 3 сентябрендә Эрнест йәш пианистка Хэдли Ричардсонға өйләнә һәм уның менән, күптән хыялында йәшәгән [[Париж]]ға (Франция) юллана. === 1920-се йылдар === ==== Париж ==== [[Файл:Hemi_and_Bamby.jpg|слева|мини|Эрнест Хемингуэй улы Бамби менән, 1926 йыл]] Йәшәү һәм йәй айҙарында донъя буйлап сәйәхәт итеү өсөн Хемингуэйға бик күп эшләргә тура килә. Ул аҙна һайын Toronto Starға үҙенең хикәйәләрен ебәрә башлай. Редакция яҙыусынан Европа тормошо, көнкүреше һәм ғәҙәт-йолалары тураһында һүрәтләмәләр көтә. Был Эрнестҡа очерктары өсөн темаларҙы үҙенә һайлау, уларҙа үҙ стилен булдырыу мөмкинлеген бирә. Ул тәүге очерктарында арзанлы кәйеф-сафа артынан һуғыштан һуңғы Европаға эркелеп килгән Америка туристарынан, «алтын йәштәрҙән» һәм еңел-елпе тормош алып барғандарҙан мыҫҡыллап көлә («Бына шундай ул — Париж», «Америка богемаһы Парижда» һәм башҡалар). 1923 йылда Эрнест «Шекспир һәм компание» тип аталған китап кибетенең хужабикәһе булған Сильвия Бич менән таныша. Улар араһында йылы дуҫтарса мөнәсәбәт урынлаша. Хемингуэй күп ваҡытын Сильвия кибетендә үткәрә, прокатҡа китаптар ала, Париж богемаһы, уның кеүек үк кибеткә йыш йөрөүсе яҙыусылар һәм рәссамдар менән таныша. Йәш Эрнест өсөн Гертруда Стайн менән танышыу иң ҡыҙыҡлыһы һәм әһәмиәтлеһе була. Ул Хемингуэй өсөн өлкән һәм тәжрибәлерәк иптәшкә әйләнә, уның менән кәңәшләшә, әҙәбиәт тураһында фекер алыша. Гертруда гәзит эшенә кәмһетеп ҡарай һәм Эрнесты, уның тормоштағы төп билдәләнеше яҙыусы булыу, тип инандырырға тырыша. Сильвия Бич кибетендә йыш булған ҡунаҡ [[Джеймс Джойс]]ҡа ла Хемингуэй яҡынлай. Джойстың «Улисс» романы АҠШ-та һәм Англияла цензура тарафынан тыйылғас, ул Чикаголағы дуҫтары аша китаптарҙы йәшәрен ташыуҙы һәм таратыуҙы юлға һала. ==== Генуя — Константинополь — Германия ==== ==== Әҙәби танылыу ==== Эрнест Хемингуэйға иң беренсе әҙәби уңышын пессимизмға ҡоролған, әммә 1920-се йылдарҙа Францияла һәм Испанияла йәшәгән йәш кешеләрҙең «юғалған быуыны» тураһындағы 1926 йылда донъя күргән сағыу «Ҡояш барыбер ҡалҡа» романы алып килә. [[Файл:ErnestHemingway.jpg|слева|мини|Хемингуэй эш өҫтөндә. 1930-се йылдар]] 1927 йылда Эрнест Хемингуэйҙың «Ҡатын-ҡыҙҙарһыҙ ир-егеттәр» хикәйәләр йыйынтығы, ә 1933 йылда — «Еңеүсе бер нимә лә алмай» китабы сыға. Улар Хемингуэйҙы уникаль ҡыҫҡа хикәйәләр авторы булараҡ таныта. «Үлтереүселәр», «Фрэнсис Макомберҙың оҙайлы булмаған бәхете» һәм «Килиманджаро ҡарҙары» бигерәк ҙур билдәлелек ала. Шулай ҙа Хемингуэй күптәргә «Хуш, ҡорал!» (1929) романы буйынса таныш. Ул — [[Беренсе донъя һуғышы]] фонында үҙ теләге менән һуғышҡа килеп эләккән АҠШ һалдаты һәм Англия шәфҡәт туташы араһында тыуған мөхәббәт тарихы. Китап Америкала бығаса булмаған уңышҡа өлгәшә, хатта иҡтисади көрсөк тә һатыуға ҡамасаулай алмай. === 1930-сы йылдар === ==== Флорида ==== 1930 йыл башында Хемингуэй, АҠШ-ҡа ҡайтып, Флоридала Ки-Уэст ҡаласығына урынлаша. Бында ул, балыҡ ҡармаҡлау менән мауыға, [[Багам Утрауҙары|Багама]] утрауҙарына, [[Куба]]ға үҙ яхтаһында сәйәхәт ҡыла һәм яңы хикәйәләр яҙа. Биографтарҙың фекеренсә<ref name="Меллоу">{{книга|автор=J. R. Mellow.|заглавие=Hemingway: A Life Without Consequences|место=New York|издательство=Houghton Mifflin|год=1992|isbn=0-395-37777-3}}</ref>, тап ошо осорҙа уға олуғ яҙыусы даны килә лә инде. Уның авторлығы билдәләнегән әҫәр тиҙ арала ташҡа баҫыла һәм күп һанлы тираж менән тарала. Аҙаҡ ғүмеренең иң матур бер нисә йылы үткән йортта яҙыусының музейы булдырыла. 1930 йылдың көҙөндә Эрнест етди автоһәләкәткә тарый, һөҙөмтәлә һөйәктәре һына, башы йәрәхәтләнә һәм ныҡлап аяҡҡа баҫыу өсөн уға ярты йылға яҡын ваҡыт талап ителә. Хатта уға бер ни тиклем ваҡытҡа ғәҙәттәге яҙыу ҡоралы булған ҡәләмдән баш тартырға тура килә, әҫәрҙәрен машинкала баҫа башлай. 1932 йылда ул «Төштән һуңғы үлем» романына тотона, унда ул корриданы йола һәм батырлыҡты һынау булараҡ кәүҙәләндерә. Китап, Хемигуэйҙы, «беренсе һанлы» американ яҙыусыһы статусын раҫлап, бестселлерға әүрелә. 1933 йылда Хемингуэй «Еңеүсе бер нимә лә алмай» исемле хикәйәләр йыйынтығына тотона, уның килемен үҙенең күптәнге хыялы — Көнсығыш Африка буйлап оҙайлы сәфәргә барыуҙы планлаштыра. Был юлы ла китап өмөтөн аҡлай, яҙыусы сәйәхәткә юл ала. ==== Африка ==== Хемингуэй [[Танганьика]] күле тирәһенә бара, урындағы ҡәбиләләр вәкилдәренән хеҙмәтселәр һәм юл күрһәтеүселәр яллай, лагерын урынлаштырып, һунарға йөрөй. 1934 йылдың ғинуарында, сираттағы сәфәренән ҡайтҡас, Эрнест амёба дизентерияһы сире менән зарарлана. Яҙыусының хәле көндән-көн мөшкөлләнә, һаташа, ә организмы һыуһыҙлана бара. Дар-эс-Сәләмдән яҙыусыны алырға махсус самолет ебәрелә, шулай итеп, ул баш ҡала территорияһына эләгә. Бында, Англия госпиталендә бер аҙна дауалана, әүҙем терапия курсын үткәс, сәләмәтлеге яҡшыра. Ауырыуына ҡарамаҫтан, был һунар сезоны Хемингуэй өсөн уңышлы тамамлана: ул өс арыҫлан атып ала, трофейҙары араһында егерме ете антилопа, ғәләмәт ҙур буйвол һәм Африкалағы башҡа хайуандар була. Танганьикала алған тәьҫораттары «Мисс Мэриның арыҫланы» китабында теркәлә, уны Хемингуэй ҡатынына һәм арыҫлан артынан бик оҙаҡ һунар итеүенә арнай. «Африканың йәшел түмәләстәре» (1935) әҫәрендә лә Африка темаһы дауам итә. Ғәмәлдә әҫәрҙәр — һунарсы һәм сәйәхәтсе Эрнестың көндәлектәре. ==== Испанияла Граждандар һуғышы ==== 1937 йыл башында яҙыусы сираттағы «Хужа булыу һәм булмау» китабын тамамлай. Повеста АҠШ-тағы Бөйөк[[Бөйөк депрессия|депрессия]] осорондағы ваҡиғаларға автор баһаһы ҡуйыла. Хемингуэй проблемаға, нужанан ҡасып, контрабандист булып киткән Флорида кешеһе күҙлегенән ҡарай. Бында яҙыусының күп йыллыҡ ижадында тәүге тапҡыр Испаниялағы борсоулы хәлдәр нигеҙендә барлыҡҡа килгән социаль тема күтәрелә. Унда Эрнест Хемингуэйҙы бик ныҡ тулҡынландырған Граждандар һуғышы башлана. Ул генерал Франкоға ҡаршы һуғышҡан республика яҡлыларҙы яҡлай һәм уларға ярҙам йыйыуҙы ойоштора. Аҡса йыйылғандан һуң Эрнест Төньяҡ Америка гәзит Ассоциацияһынан Испаниялағы һуғыш хәрәкәте барышын яҡтыртыу өсөн уны [[Мадрид]]ҡа ебәреүҙәрен үтенә. Тиҙ арала кинорежиссёр Йорис Ивенс етәкселегендәге кино төшөрөү төркөмө туплана, улар «Испания ере» исемле документаль фильм төшөрөргә йыйына. Хемингуэй картинаның сценарийын яҙырға тейеш була. Һуғыштың иң ауыр көндәрендә Эрнест франкистар ҡамауға алған [[Мадрид]]та, ваҡытлыса Интернационалистар штабына һәм хәбәрселәр клубына әйләнгән «Флорида» отелендә була. Бомбаға тотоуҙар, артиллерия уты аҫтында берҙән-бер «Бишенсе колонна» ([[1937]]) пьесаһы яҙыла, унда һүҙ контрразведканың эше тураһында бара. Ошонда уҡ Эрнест Америка журналисы, буласаҡ өсөнсө ҡатыны Марта Геллхорн менән таныша. Барселона янындағы һуғыш айырыуса ҡанһыҙлығы менән айырылып торғанға күрә, яҙыусы Мадридтан [[Каталония|Каталони]]яға юллана. Ошонда, окоптарҙың береһендә, Эрнест француз яҙыусыһы һәм летчигы Антуан де Сент-Экзюпери һәм интернациональ бригада командиры Ганс Кале менән таныша. Һуғыштан алған тәьҫораттары Хемингуэйҙың иң танылған романдарының береһе — «Ҡыңғырау кемде иҫкә алып шалтырай» (1940) романында сағылыш таба. Унда республиканың түңкәлеүенең сағыу күренештәре, ошондай финалға килтергән тарих һабаҡтарын аңлау һәм шундай фажиғәле заманда ла шәхестең еңеп сығасағына ышаныс бергә үрелеп бирелә. === Икенсе донъя һуғышы === 1941 йылда Хемингуэй Балтиморға юллана, ундағы судоверфтән ҙур диңгеҙ катеры һатып ала һәм уға «Пилар» исемен ҡуша. Судноны Кубаға килтергәс, 1941 йылдың 7 декабренә тиклем диңгеҙҙә балыҡ тота. Тап шул мәлдә [[Япония]] Пёрл-Харбор базаһына һөжүм итә, һәм Тымыҡ океан ғәрәсәтле һуғыш хәрәкәте зонаһына әүерелә. 1941—1943 йылдарҙа Эрнест Хемингуэй Кубала нацист шпиондарына ҡаршы контрразведка ойоштора, [[Кариб диңгеҙе]]ндә<ref name="NG05052017">''Ян Шенкман'' [https://www.novayagazeta.ru/articles/2017/05/04/72377-cheloveka-ne-sleduet-ubivat-nado-prosto-emu-nalit «Человека не следует убивать, надо просто ему налить»] // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0 Новая газета]. — 2017. — № 47-48 (2624—2625). 05.05.2017</ref> үҙ катерында немец һыу аҫты кәмәләрен эҙәрлекләй. Шунан һуң ул, [[Лондон]]ға хәбәрсе сифатында<ref name="Прапоров">{{книга|автор=Ю. Прапоров.|заглавие=Хемингуэй на Кубе|место=М.|издательство=Советский писатель|год=1982|страниц=576|тираж=100&nbsp;000}}</ref> күсенеп, журналист эшенә ҡайта. [[1944 йыл]]да Хемингуэй, хәрби бомбардировщиктарға ултырып, Германия һәм оккупацияланған Франция өҫтөндә барған һауа һуғыштарында ҡатнаша. Союзниктар Нормандияға төшкән ваҡытта хәрби хәрәкәттәрҙә һәм разведкала ҡатнашырға рөхсәт алыуға өлгәшә. Эрнест 200-гә яҡын кешенән торған француз партизан отрядын етәкләй һәм [[Париж]], [[Бельгия]], Эльзас өсөн барған һуғыштарҙа, «Зигфрид линияһын» өҙөүҙә ҡатнаша. Был алыштарҙа әүҙем ҡатнашҡаны өсөн Хемингуэйға Бронза йондоҙ тапшырыла. === Куба === 1949 йылда яҙыусы [[Куба]]ға күсенә, унда әҙәби эшмәкәрлегенә ҡабат ҡайта. 1940 йылда уҡ ул Гавананың ҡала ситендә «Финка Вихия» ({{Lang-es|Finca Vigía}}) поместьеһында йорт һатып алған була. Шунда «Ҡарт һәм диңгеҙ» (1952) повесы яҙыла. Китапта һәләкәткә дусар булған килеш, бар донъяла япа-яңғыҙ ҡалһа ла, үҙенең ныҡышмалылығына ғына таянып, яҙмыш ғәҙелһеҙлегенә тура ҡарап, тәбиғәт көстәренә батырҙарса ҡаршы тороусы кеше тураһында бәйән ителә. Тотҡан балығын тәләфләгән акулаларға ҡаршы алышҡан ҡартҡа Хемингуэйға хас һыҙаттар һалынған. [[1953 йыл]]да Эрнест Хемингуэй [[«Ҡарт һәм диңгеҙ»]] повесы өсөн Пулитцер премияһына лайыҡ була. Был әҫәр Хемингуэйға шулай уҡ 1954 йылда әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы бирелеүгә лә йоғонто яһай. 1956 йылда Хемингуэй 1920-се йылдарҙағы Париж тураһында «Һәр ваҡыт һинең менән булған байрам» автобиографик китабы өҫтөндә эшләй башлай. Әммә ул яҙыусы вафатынан һуң ғына донъя күрә Ул донъя буйлап сәйәхәтен дауам итә, һәм 1953 йылда [[Африка]]ла етди авиаһәләкәткә эләгә. === Ғүмеренең һуңғы йылдары === [[1960 йыл]]да Хемингуэй, Куба утрауын ҡалдырып, АҠШ-ҡа ҡайта һәм Кетчум (штат [[Айдахо]]) ҡалаһында төпләнә. Хемингуэй етди ауырыуҙарҙан, шул иҫәптән гипертония һәм диабеттан яфалана, әммә «дауалау» өсөн уны Рочестер ҡалаһындағы (АҠШ) Майо психиатрик клиникаһына урынлаштыралар. Ул тәрән депрессияға бирелә, өҫтәүенә эҙәрлекләү паранойяһынан яфалана. Бөтә ерҙә лә [[Федераль тикшереүҙәр бюроһы|ФБР]] агенттары уның артынан күҙәткән кеүек тойола уға, телефондар тыңлана, уға килгән почта уҡыла, тип фаразлай Хемингуэй, хатта урамда барған ябай кешене ҡайһы берҙә ФБР агентына оҡшата. Әммә 1980-се йылдар башында, Э. Хемигуэйҙың архив эшенән серлелек алынғас, яҙыусы артынан күҙәтеүҙең булыуы раҫлана — яҙыусы ғүмеренең һуңғы биш йылында Делоға ике шикәйәт өҫтәлә; 2011 йылдың 2 июлендә''The New York Times ''гәзитенең «Фекерҙәр» рубрикаһында яҙыусының дуҫы һәм биографы А. Хотчнер, ФБР, ысынлап, Хемингуэй артынан әүҙем күҙәткән, тигән версияны белдерә<ref name="The New York Times">{{cite web|author=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2011/07/02/opinion/02hotchner.html?_r=1|title=Hemingway, Hounded by the Feds|publisher=|accessdate=1 июля 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/65BbBOqKR|archivedate=2012-02-04}}</ref>). Дауаланған осорҙа, коридорға сығып, телефондан дуҫына шалтыратып, уны күҙәтеү өсөн бөтә ергә жучоктар ҡуйыуҙары тураһында әйтә. Аҙаҡ та электрошок терапияһын ҡулланып дауалап ҡарайҙар, әммә был һөҙөмтә бирмәй. Ул эшләй алмай, депрессияла була, паранойянан яфалана. Үҙ-үҙенә ҡул һалырға маташып та ҡарай, әммә уны ҡотҡарып ҡалалар. Майо клиникаһынан сығып бер нисә көн үткәс, 1961 йылдың 2 июлендә Кетчумдағы йортонда Хемингуэй үҙенең яратҡан ҡоралынан атылып үлә, атылыр алдынан бер ниндәй яҙыу ҙа ҡалдырмай. == Ғаиләһе == : 1. Беренсе ҡатыны — Элизабет Хэдли Ричардсон (1891—1979). ::* Улы — Джон Хэдли Никанор (1923—2000). ::** Ейәнсәрҙәре: ::*** Марго (1954—1996), ::*** Мариэль (1961). : 2. Икенсе ҡатыны — Паулина Пфайфер (1895—1951). ::* Улдары: ::** Патрик (1928) ::** Грегори(1931—2001). ::*** Ейәне: ::**** Шон Хемингуэй<ref>[http://abook-club.ru/index.php/t25883.html Хемингуэя напечатают без купюр]</ref> (1967) : 3. Өсөнсө ҡатыны — Марта Геллхорн (Martha Gellhorn; 1908—1998). : 4. Дүртенсе ҡатыны— Мэри Уэлш (1908—1986). == Библиографияһы == == Экранлаштырыу == # Хуш, ҡорал! (фильм) (АҠШ, 1932 йыл) # Ҡыңғырау кемде иҫкә алып шалтырай (фильм) (АҠШ, 1943 йыл) # Хужа булыу һәм булмау (фильм) (АҠШ, 1944 йыл) # Үлтереүселәр (фильм) (АҠШ, 1946 йыл) # Макомбер эше (АҠШ, 1947 йыл) # Килиманджаро ҡарҙары (фильм) (АҠШ, 1952 йыл) # Үлтереүселәр (фильм) (СССР, 1956 йыл, ҡыҫҡа метражлы: 19 минут) # Ҡояш барыбер ҡалҡа (фильм) (АҠШ, 1957 йыл) # Хуш, ҡорал! (фильм) (АҠШ, 1957 йыл) # Ҡарт һәм диңгеҙ (фильм) (АҠШ, 1958 йыл) # Үлтереүселәр (фильм) (АҠШ, 1964 йыл) # Фиеста (фильм-спектакль) (СССР, 1971) # Мөхәббәт һәм һуғыш. «Хуш, ҡорал!» романы мотивтары буйынса (АҠШ, 1996 йыл) # Ҡарт һәм диңгеҙ (йәнһүрәт) (Канада-Рәсәй-Япония, 1999 йыл) # Ҡарт һәм диңгеҙ (фильм) (Рәсәй, 2006 йыл) — спектаклдең оҙонлоғо БДТ 01:32:28 # Шал (Ҡарт) (Ҡаҙағстан, 2012 йыл) == Йоғонтоһо һәм бағышлауҙар == 1989 йылда Генри С. Виллард ({{lang-en|Henry S. Villard}}Henry S. Villard) һәм Джеймс Нагель ({{lang-en|James Nagel}}James Nagel) «Хемингуэй: мөхәббәттә һәм һуғышта: Агнес фон Куровскиҙың юғалған көндәлеге» документаль романын баҫтырып сығара ({{lang-en|Hemingway in Love and War: The Lost Diary of Agnes von Kurowsky}} Hemingway in Love and War: The Lost Diary of Agnes von Kurowsky). Китап Агнестың хаттарына, шулай уҡ Эрнестың үҙенең корреспонденцияларына нигеҙләнеп яҙылған, һәм Беренсе Донъя һуғышы осорондағы<ref name="villard+nagel">''Villard, Henry Serrano & Nagel, James.'' Hemingway in Love and War: The Lost Diary of Agnes von Kurowsky: Her letters, and Correspondence of Ernest Hemingway. [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/1555530575 ISBN 1-55553-057-5] H/B, [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/034068898X ISBN 0-340-68898-X] P/B.</ref> романтик мөнәсәбәттәр тураһында һөйләй. Америка Ҡыҙыл Тәре йәмғиәтенең шәфҡәт туташы Агнес фон Куровски Хемингуэйҙың «Хуш, ҡорал!» күбеһенсә автобиографик романының героиняһы Кэтрин Барклиҙың прототибы була. 1996 йылда Виллард һәм Нагель китабы буйынса Ричард Аттенборо «Мөхәббәттә һәм һуғышта» фильмын төшөрә, унда йәш Хемингуэйҙы Крис О ' Доннелл уйнай. 1996 йылда Рәсәй журналисы һәм яҙыусыһы Игорь Михайлов яҙыусының Париждағы яратҡан урындары тураһында һөйләгән «Хемингуэйҙың Парижы» тигән документаль фильм төшөрә. 2011 йылда «Мөхәббәттән артығыраҡ» циклынан «Эрнест Хемингуэй һәм Мэри Уэлш» документаль фильмы төшөрөлә (Мәҙәниәт телеканалы һәм «Студия „Фишка- фильм“» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте. Рәсәй, Мәскәү). «Ҡарт һәм Мэри: Эрнест Хемингуэйҙың һуңғы төнө» (режиссеры — Ирина Евтеева)<ref>{{cite web|url=http://www.tvkultura.ru/issue.html?id=116005|title=Больше, чем любовь. Эрнест Хемингуэй и Мэри Уэлш|publisher=Телеканал «Культура»|date=07.12.2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/68cwOMFk0|archivedate=2012-06-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120317095510/http://www.tvkultura.ru/issue.html?id=116005 |date=2012-03-17 }}</ref>. 2014 йылда Игорь Михайлов «Нәфис әҙәбиәт» нәшриәтендә «Эрнест Хемингуэй тормошонан роман» документаль романын баҫтыра. Куба яҙыусыһы Леонардо Падур «Хуш, Хемингуэй!» нәфис романында Хемингуэйҙың утрауҙағы тормошо темаһы күтәрә. Эрнест Хемингуэй, беллетристикала әҙәби персонаж булараҡ, Америка журналисы һәм яҙыусыһы Крэйг Макдональдтың <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>баш.<ref>''McFarland, Ron''. Appropriating Hemingway: Using him as a Fictional Character. United States: McFarland &Company Inc., 2014</ref> бер нисә романында урын ала. 1960-сы йылдарҙа лётчиктар әҙерләүсе училищеның Кубанан килеп уҡыған курсанттары Рязань өлкәһенең Сасово ауылында Эрнест Хемингуэйға һәйкәл ҡуя. Яҙыусының тормошона байтаҡ ҡына кинематографик эштәр арнала. 1996 йылда режиссер Ричард Аттенбороның «Мөхәббәт һәм һуғыш» фильмы сыҡты, ул яҙыусы «Хуш, ҡорал!» романында һүрәтләгән реаль ваҡиғаларға нигеҙләнеп төшөрөлә. Режиссер Филип Кауфмандың «Хемингуэй һәм Геллхорн» (2012) фильмы Эрнест Хемингуэй менән уның өсөнсө ҡатыны, «Ҡыңғырау кемде иҫкә ала» романын яҙырға илһамландырған Марта Геллхорн араһындағы мөнәсәбәттәр хаҡында бәйән итә, фильмда төп ролдәрҙе Николь Кидман менән Клайв Оуэн башҡара. Яҙыусы образы, эпизодик персонаж булараҡ, нәфис фильмдарҙа күп тапҡыр ҡулланыла. Алан Рудольфтың «Модернистар», Вуди Аллендың «Парижда төн уртаһы», Майкл Грандаджтың «Гений», «Йәш Индиана Джонс хроникаһы» телевизион сериалында бер нисә эпизодта Хемингуэй пәйҙә була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://www.cubaweb.ru/ernest-heminguej-i-kuba/ Эрнест Хемингуэй һәм Куба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190630142908/https://www.cubaweb.ru/ernest-heminguej-i-kuba/ |date=2019-06-30 }} * Хемингуэйҙың [http://www.peeep.us/b823c13e Парижы һәм ул ғына ла түгел…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024215059/http://www.peeep.us/b823c13e |date=2016-10-24 }} * {{Мәҡәлә|автор=Марианна Шатерникова.|заглавие=Те, кто его любил. Женщины Хемингуэя|ссылка=http://www.chayka.org/oarticle.php?id=460|издание=[[Чайка (журнал)|Чайка]]|тип=журнал|год=15 марта 2002|номер=6(22)}} * [http://univertv.ru/video/filologiya/literaturovedenie/zarubezhnaya_literatura/ernest_heminguej/ Эрнест Хемингуэй] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170621191947/http://univertv.ru/video/filologiya/literaturovedenie/zarubezhnaya_literatura/ernest_heminguej/ |date=2017-06-21 }} — әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты (1954) * Яҙыусы Эрнест Хемингуэйҙы КГБ үҙ эшенә ылыҡтыра, ләкин уңышһыҙ * [http://www.jzl-life.ru/book/heminguej-5595590.html Эрнест Хемингуэй] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203154835/http://www.jzl-life.ru/book/heminguej-5595590.html |date=2012-02-03 }} «Һоҡланғыс кешеләр» серияһында * ''Балонова М. Г'' [http://www.disser.h10.ru/balonovaMG.html . Э. Хемингуэйҙың һуңғы ижадында герой проблемаһы (40-50-се йй.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170618024435/http://www.disser.h10.ru/balonovaMG.html |date=2017-06-18 }}. Кандидатлыҡ диссертацияһын. Түбәнге Новгород, 2002 * {{Cite web|title=Hemingway, Hounded by the Feds|url=https://www.nytimes.com/2011/07/02/opinion/02hotchner.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/61A3EYQm1|archivedate=2011-08-24|author=A. E. Hotchner.|publisher=The New York Times|date=1 июля 2011}} * Эрнест Хемингуэйҙың китаптарын параллель рәүештә инглиз теленән рус теленә тәржемә итеү * [http://vault.fbi.gov/ernest-miller-hemingway/ernest-hemingway-part-01-of-01/view FBI Records: The Vault, Subject: Ernest Hemingway] * [http://www.topcrop.ru/persons/kak-nauchitsja-pisat-sovety-hemingujeja.html Арнолд Сэмюэлсон интервьюһында Эрнест Хемингуэй китап яҙыу сәнғәте тураһында.] [[Категория:Инглиз телендә проза авторҙары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:АҠШ журналистары]] [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат яҙыусылары]] [[Категория:АҠШ яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:21 июлдә тыуғандар]] [[Категория:1899 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1961 йылда вафат булғандар]] 19qn007j5ie3iz5lktk7jnw7jea1pup 0 134101 1303356 1278075 2026-08-29T17:08:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303356 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Микаэл Леонович Таривердиев''' ({{lang-hy|Միքայել Լեոնի Թարիվերդիև}}; [[15 август]] [[1931 йыл]], [[Тбилиси|Тифлис]] — [[25 июль]] [[1996 йыл]], [[Сочи]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] композиторы. РСФСР-ҙың халыҡ артисы ([[1986]])<ref>{{Книга:Энциклопедия «Москва» 1997|Таривердиев Микаэл Леонович}}</ref>. СССР Дәүләт премияһы лауреаты ([[1977]]). Таривердиев 132 кинофильмға, бик күп спектаклгә музыка, шулай уҡ 100-ҙән ашыу йыр һәм романс, 4 балет, 4 опера, камера һәм вокаль циклдар, симфония, орган өсөн 3 концерт, скрипка менән оркестр өсөн 2 концерт һәм альт менән ҡыллы оркестр өсөн концерт яҙа. Музыкаль мираҫы композитор архивынан һаман алып бөтөлмәгән<ref name="autogenerated1">[https://www.youtube.com/watch?v=SCa65DEHkp8 Первый канал, 2011. Вечер музыки к 80-летию со дня рождения Микаэла Таривердиева]</ref>. Кинофильмдарға, бигерәк тә «Семнадцать мгновений весны», «Ирония судьбы, или С лёгким паром!» фильмдарына яҙылған музыка Таривердиевҡа айырыуса ҙур билдәлелек килтерә. == Биографияһы == Әрмән ғаиләһендә тыуа<ref>[http://www.tariverdiev.ru/content/?idp=code_86 Сайт, посвящённый композитору]</ref>. [[Вано Сараджишвили исемендәге Тбилиси дәүләт консерваторияһы|Тбилиси консерваторияһы]] эргәһендәге урта музыка мәктәбендә [[фортепиано]] класында, Тбилиси музыка училищеһында профессор Шалва Мшвелидзеның композиция класында уҡый. Әсәһенең кәңәше буйынса ул Ереван консерваторияһына инә, йыл ярым уҡый. Әрмән телен һөйләшерлек кимәлдә өйрәнеп өлгөрә<ref>[http://noev-kovcheg.ru/mag/2006-14/358.html#ixzz4HVJklbnl По происхождению — Таривердиев, Ноев Ковчег, 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822234521/http://noev-kovcheg.ru/mag/2006-14/358.html#ixzz4HVJklbnl |date=2016-08-22 }}</ref>. 1953—1957 йылдарҙа Гнесиндар исемендәге Мәскәү музыка-педагогия институтында ([[Хачатурян Арам Ильич|А. И. Хачатуряндың]] композиция класы) уҡый, Мәскәү консерваторияһының Ҙур залында дебюты була, романстарын [[Долуханова Зара Александровна|Зара Долуханова]] башҡара. 1958 йылда кинематографта дебюты була: «Юность наших отцов» фильмына музыка яҙа. 1960-сы йылдарҙа Таривердиев Людмила Максаковаға үлеп ғашиҡ була. Бер ваҡыт төнөн Ленинград проспекты буйлап машинала китеп барғандарында юл буйындағы ҡыуаҡлыҡ араһынан тәгәрмәс аҫтына бер иҫерек килеп сыға. Максакова рулдә була. Таривердиев ГАИ-ға рулдә үҙе булыуы тураһында әйтә. Уны ике йылға хөкөм итәләр. Тикшереү ҙә ике йыл бара һәм уны суд залынан иреккә сығаралар. Максакова иһә уны көтөп тә тормайынса һуңғы суд ултырышынан дуҫтары менән сығып китә. Ошонан һуң Микаэл Максакова менән романын өҙә. «Вокзал для двоих» фильмында уның тормошонан ошо эпизод экранлаштырылған<ref>[http://www.tariverdiev.ru/content/?idp=code_86 Микаэл Таривердиев. Страницы жизни.]</ref>. 1983 йылда Вера Гориславовна менән таныша. 13 йыл бергә йәшәйҙәр. 1993—1996 «Яңы исемдәр» тигән хәйриә программаһының художество етәксеһе була. Рәсәй Кинематографистар союзының Кино композиторҙары гильдияһын ойоштороусы һәм уның президенты. Сочиҙағы «Актёр» санаторийында вафат була, Мәскәүҙең Әрмән зыяратында ерләнгән. [[1997 йыл]]да композиторҙың «Я просто живу» тигән китабы сыға. === Шәхси тормошо === * Атаһы: Леон Навасардович Таривердиев (1903, [[Таулы Ҡарабах (регион)|Таулы Ҡарабах]] — 1977). * Әсәһе: Сатеник Григорьевна Акопова (1902, [[Тбилиси|Тифлис]] — 1976). * Беренсе ҡатыны: Елена Васильевна Андреева (1926—2000)<ref>[http://izvestia.ru/news/272997 На огонь смотрел и на солнце немигающими глазами — Известия]</ref>. * Икенсе ҡатыны: Элеонора Маклакова — ҡуйыусы рәссам. Профессор. * Өсөнсө ҡатыны: Вера Гориславовна Таривердиева — музыка белгесе, Микаэл Таривердиевтың Хәйриә фонды президенты, «Биография музыки» тигән китап авторы (Микаэл Таривердиевтың тормошо һәм ижады тураһында), Микаэл Таривердиев исемендәге Халыҡ-ара органсылар конкурсының арт-директоры. * Улы (беренсе ҡатынынан): Карен Микаэлович Таривердиев<ref>[http://www.medved-magazine.ru/articles/article_699.html Майор Таривердиев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513135919/http://www.medved-magazine.ru/articles/article_699.html |date=2012-05-13 }}</ref> (28.05.1960 — 10.07.2014), Рязань юғары һауа-десант командалыҡ училищеһын тамамлай, запастағы майор, ГРУ спецназы подразделениеларында төрлө вазифаларҙа [[Афғанстан]] һуғышында ҡатнаша, ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]], миҙалдар менән наградлана, бер нисә тапҡыр ауыр яралана. Отставкаға сыҡҡас, журналист булып эшләй, Афған һуғышы тураһында хикәйәләр яҙа. Рәсәйҙең үҙәк ваҡытлы баҫмаларында нәшер ителә<ref>{{cite web|url=http://tizer42.ru/news/smert_karena_tariverdieva/2017-04-04-328|title=Причина смерти Карена Таривердиева|publisher=Tizer42|date=2017-04-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819234031/http://tizer42.ru/news/smert_karena_tariverdieva/2017-04-04-328 |date=2017-08-19 }}</ref>, бер аҙ ваҡыт телевидениела «Дорожный патруль» тапшырыуында эшләй<ref>{{cite web|url=http://www.womanhit.ru/archive/157315-proverka-na-dorogah.html|title=ПРОВЕРКА НА ДОРОГАХ|publisher=[[Московский комсомолец|МК-Бульвар]]|date=2002-07-01}}</ref>. == Фильмдрға яҙылған музыкаһы == <div class="NavFrame collapsed" style=""> <div align="left" class="NavHead"><br /> </div> <div align="left" class="NavContent"> Микаэл Таривердиев музыкаһын яҙған йә уның музыкаһы файҙаланылған фильмдар исемлеге<ref>{{Imdb name|0850458|Mikael Tariverdiyev - IMDb}}(англ.)<span> на сайте </span>[//ru.wikipedia.org/wiki/Internet_Movie_Database Internet Movie Database]</ref>: * «Человек за бортом», ВГИК студияһы (режиссёрҙар Эльдар Шенгелая, Михаил Калик, Э. Абалов) * 1958 — «Юность наших отцов» (режиссёрҙар Михаил Калик, Борис Рыцарев), М. Горький исемендәге киностудия * 1958 — «Из пепла» (режиссёр Хельмут Дзюба), Үҙәк телевидение * 1960 — «Десять шагов к Востоку» (режиссёрҙар Виктор Зак һәм Хангилде Ағаханов), Төркмәнфильм * 1961 — «Длинный день» (режиссёр А. Гольдин), Свердловск киностудияһы * 1961 — «Человек идёт за солнцем» (режиссёр Михаил Калик), Молдова-филм * 1962 — «Мой младший брат» (режиссёр Александр Зархи), Горький исемендәге киностудия * 1963 — «Большая руда» (режиссёр Василий Ордынский), Мосфильм * 1964 — «До завтра» (Александр Давидсон), Тажикфильм * 1964 — «До свидания, мальчики!» (режиссёр Михаил Калик), Мосфильм * 1964 — «Добро пожаловать, или Посторонним вход воспрещён» (режиссёр Элем Климов), Мосфильм * 1966 — «Прощай» (режиссёр Григорий Поженян), Одесса киностудияһы * 1966 — «Последний жулик» (режиссёр Ян Эбнер), Рига киностудияһы * 1966 — «Саша-Сашенька» (режиссёр Виталий Четвериков), Беларусьфильм * 1966 — «Восточный коридор» (режиссёр В. Виноградов), Беларусьфильм * 1967 — «Разбудите Мухина!» (режиссёр Я. Сегель), Горький исемендәге киностудия * 1967 — «Спасите утопающего» (режиссёр Павел Арсенов), Горький исемендәге киностудия, Вадим Коростылев шиғырҙары * 1968 — «Маленький школьный оркестр» (режиссёрҙар Александр Муратов, Николай Рашеев) * 1968 — «Любить» (режиссёр Михаил Калик), Горький исемендәге киностудия * 1968 — «Пассажир с „Экватора“» (режиссёр Александр Курочкин, Е. Камбурова башҡ.), Горький исемендәге киностудия * 1968 — «Ошибка резидента» (режиссёр Вениамин Дорман), Горький исемендәге киностудия * 1969 — «Король-олень» (режиссёр Павел Арсенов), Горький исемендәге киностудия, Вадим Коростылев шиғырҙары * 1969 — «Цена» (режиссёр Михаил Калик), Горький исемендәге киностудия * 1970 — «Судьба резидента» (режиссёр Вениамин Дорман), Горький исемендәге киностудия * 1971 — «Пятнадцатая весна» (режиссёр Инесса Туманян), Горький исемендәге киностудия * 1972 — «Земля, до востребования» (режиссёр Вениамин Дорман), Горький исемендәге киностудия * 1972 — «Спасённое имя» (режиссёрҙар Д. Моторный, В. Дёмин), Молдова-Филм * 1973 — «Семнадцать мгновений весны» (режиссёр Татьяна Лиознова), Горький исемендәге киностудия, 12 серия. * 1974 — «Звёздная минута» (режиссёр Лев Кулиджанов), Горький исемендәге киностудия * 1975 — «Ирония судьбы, или С лёгким паром!» (режиссёр Эльдар Рязанов), Мосфильм * 1975 — «Ольга Сергеевна» (режиссёр Александр Прошкин), Мосфильм * 1976 — «Золотая речка» (режиссёр Вениамин Дорман), Горький исемендәге киностудия * 1976 — «Пропавшая экспедиция» (режиссёр Вениамин Дорман), Горький исемендәге киностудия * 1978 — «Старомодная комедия» (режиссёрҙар Э. Савельева и Т. Березанцева), Мосфильм * 1979 — «Дождь в чужом городе» (режиссёрҙар Михаил Резникович, Владимир Горпенко), Довженко исемендәге киностудия * 1980 — «Адам женится на Еве» (режиссёр В. Титов), Үҙәк телевидение * 1981 — «Мы, нижеподписавшиеся» (режиссёр Татьяна Лиознова), Горький исемендәге киностудия * 1982 — «Возвращение резидента» (режиссёр Вениамин Дорман), Горький исемендәге киностудия * 1983 — «Ученик лекаря» (режиссёр Борис Рыцарев), Горький исемендәге киностудия * 1984 — «Медный ангел» (режиссёр Вениамин Дорман), Горький исемендәге киностудия * 1984 — «Государственная граница. 4-се фильм — Красный песок» (режиссёр Борис Степанов), Беларусьфильм * 1986 — «Конец операции „Резидент“», (режиссёр Вениамин Дорман), Горький исемендәге киностудия * 1987 — «Разорванный круг» (режиссёр Вениамин Дорман), Горький исемендәге киностудия * 1987 — «Рейс сквозь память» (режиссёр Владимир Коновалов), ЦСДФ * 1988 — «Аэлита, не приставай к мужчинам» (режиссёр Георгий Натансон), Мосфильм * 1988 — «Комментарий к прошению о помиловании» (режиссёр И. Туманян), Горький исемендәге киностудия * 1988 — «Порог» (режиссёр Р. Сергиенко), ЦСДФ * 1989 — «По ком звонит колокол Чернобыля» (режиссёр Р. Сергиенко) * 1989 — «Загадка Эндхауза» (режиссёр В. Дербенев), Мосфильм * 1990 — «Хомо новус» (режиссёр Пал Эрдёш), Мосфильм * 1990 — «Нелюдь» (икенсе исеме — «В раю запрещена охота») (режиссёр Юрий Иванчук), Горький исемендәге киностудия * 1991 — «Смерть в кино» (режиссёр К.Худяков), Мосфильм * 1991 — «Я обещала, я уйду» (режиссёр В. Ахадов), Мосфильм * 1991 — «Танцующие призраки» (режиссёрҙар Е. Резников, Ю. Коротков), Мосфильм * 1991 — «И возвращается ветер» (режиссёр Михаил Калик) * 1992 — «Разыскивается опасный преступник» (реж. Гохакия), 1-се төш * 1992 — «Ночные забавы» (режиссёрҙар В. Усков, В. Краснопольский) * 1993 — «Русский регтайм» (режиссёр Сергей Урсуляк) * 1994 — «Незабудки» (режиссёр Лев. Кулижанов), Горький исемендәге киностудия * 1994 — «Империя пиратов» (режиссёр Г. Гердушян) * 1994 — «Роман в русском стиле» (режиссёр А. Бренч) * 1994 — «Отелло» (режиссёр Н. Синельников), Би-би-си * 1994 — «Воровка» (режиссёрҙар В. Усков, В. Краснопольский) * 1994 — «Фитиль»: 3?? сығарылыш, «…Страшнее пистолета» эпизоды (режиссёр В. Златоустовский) * 1995 — «Летние люди (Дачники)» (режиссёр Сергей Урсуляк) * 1997 — «Всё то, о чём мы так долго мечтали» (режиссёр Р. Фрунтов) * 1998 — «Сочинение ко Дню победы» (режиссёр Сергей Урсуляк), Горький исемендәге киностудия * 2000 — «Тихие омуты» (режиссёр Эльдар Рязанов), Мосфильм * 2009 — «Исаев» (режиссёр Сергей Урсуляк), Централ Партнершип * 2012 — «Со мною вот что происходит» (режиссёр Виктор Шамиров), Другое кино, All Media. </div> </div> == Дискография == * ''«Человеческий голос. Vox humana»'' урта быуаттар япон шағирҙары шиғырҙарына вокаль циклдар. * ''«Акварели»'', Леонид Мартынов, [[Әхмәҙуллина Белла Әхәт ҡыҙы|Белла Әхмәҙуллина]], Марина Цветаева, Евгений Винокуров шиғырҙарына. * ''«Ожидание»'' моноопераһы, Роберт Рождественский шиғырҙарына. Башҡаралар: [[Долуханова Зара Александровна|Зара Долуханова]] (сопрано), Нина Лебедева (сопрано), Мария Лемешева (сопрано), Нина Светланова (фортепиано), Микаэл Таривердиев (фортепиано), Б.Покровский исемендәге Камера театры оркесты, дирижёр Владимир Агронский. * ''«Я такое дерево. Автопортрет».'' Автор башҡарыуында Григорий Поженян, [[Эрнест Хемингуэй|Эрнест Хэмингуэй]], Людвик Ашкенази, Михаил Светлов, Андрей Вознесенский шиғырҙарына монологтар, речитативтар, балладалар. * ''«Авангард Микаэла Таривердиева».''урта быуаттар япон шағирҙары шиғырҙарына вокаль циклдар. * ''«Акварели»'', Белла Әхмәҙуллина, Семен Кирсанов, Марина Цветаева, Леонид Мартынов шиғырҙарына вокаль циклдар, Владимир Малишевский шиғырҙарына Соль тоналлегендәге сюита, Ольга Кирьянова, Виктория Евтодьева, Татьяна Куинджи башҡара. Фортепиано партияһы — Алексей Гориболь. * ''«QUO VADIS»'' орган өсөн әҫәрҙәр: ** Орган өсөн концерт ''«Кассандра»'' ** «Подражание старым мастерам» циклынан ике хораль прелюдия. ** ''Орган өсөн «Чернобыль»'' прелюдияһы, Екатерина Мельникова һәм Жан Пьер Стайверс башҡарыуында. * ''«Настроения».'' Орган өсөн: ** «Подражание старым мастерам» циклынан алты хораль прелюдия. ** «Настроения» циклынан 10 пьеса. ** Алексей Паршин башҡарыуында орган өсөн өсөнсө концерт. * ''«Граф Калиостро».'' Ике шаршаулы комик опера. Б. Покровский исемендәге Мәскәү Камера театры солистары һәм артистары башҡарыуында. Дирижёр — Владимир Агронский. * ''«Запомни этот миг».'' Ике дискта Микаэл Таривердиева әҫәрҙәре йыйынтығы. * ''«17 мгновений весны».'' Фильмға музыка. * «Ирония судьбы». «Элекке оҫталарға оҡшатыу». * «Ольга Сергеевна», «Ошибка резидента», «Медный ангел», «Пропавшая экспедиция», «Король-олень», «Пятнадцатая весна» кинофильмдарына музыканан торған ике өлөшлө альбом. * ''«Знаменитые песни из знаменитых фильмов».'' * ''«Знаменитые инструментальные хиты».'' * ''«Двое в городе».'' Микаэл Таривердиев башҡарыуында монологтар, речитативтар, балладлар, Ольга Дзусова (вокал) һәм Алексей Гориболь (ф-но) башҡарыуында. * ''«Предчувствие любви».'' Микаэл Таривердиев мадригалдары «Меридиан» вокаль триоһы башҡарыуында. * ''«Не исчезай».'' Микаэл Таривердиев романстары һәм йырҙары Галина Беседина һәм Сергей Тараненко дуэты башҡарыуында. * ''«Ночные забавы. Тихая музыка».'' Һуңғы йылдар киноһы музыкаһы. * ''«Воспоминание о Венеции. Тихая музыка».'' Һуңғы йылдар киноһы музыкаһы. * ''«До свидания, мальчики!»'' 1960-сы йылдар киноһы музыкаһы. * ''«Видение джаза».'' * Маша Иткина башҡарыуында автор эшкәртеүендәге йәһүд йырҙары. * ''«Мгновения»''. Кино музыкаһы. * ''«Обещание любви»''. Кино музыкаһы. * ''«Микаэл Таривердиев и Эльдар Рязанов».'' * ''«Семнадцать мгновений судьбы. От Кобзона до Глюкозы».'' Микаэл Таривердиев йырҙарының яңы версиялары. * ''«Nostalgia».'' «Хиде-Хиде» япон дуэты башҡарыуында Микаэл Таривердиев музыкаһы. * ''«Мир музыки Микаэла Таривердиева»'' — Микаэл Таривердиев тураһында яҙмалар, концерттар, тапшырыуҙар яҙылған ике DVD. == Әҫәрҙәренең исемлеге == '''Опералары''' * «Кто ты?» (йәштәр өсөн опера). Василий Аксеновтың «Пора, мой друг, пора!» повесы буйынса либретто. * «Мандарины из Марокко» А. А. Вознесенский, Е. М. Винокуров, Е. А. Евтушенко, Г. Поженян, Р. И. Рождественский, С. И. Кирсанов, М. Львовский шиғырҙарына. * «Граф Калиостро» (опера-буфф), А. Н. Толстойҙың шул уҡ исемдәге повесы буйынса. * «Ожидание» (моноопера). * «Женитьба Фигаренко» (Бомарше мотивтары буйынса сатирик опера, М. Г. Казовский һәм Ф. Филиппов либреттоһы). '''Инструменталь музыка''' * Фортепиано өсөн 9 новелетта, 1953 йыл. * «Мимолётности», фортепиано өсөн, 1953 йыл. * Валторна һәм фортепиано өсөн соната, 1954 йыл. * Тромбон менән оркестр өсөн концерт, 1954 йыл. * Тауыш менән оркестр өсөн концерт, 1956 йыл. * Полифоник трио, 1957 йыл. * «К звёздам» увертюраһы, 1958 йыл. * Скрипка менән оркестр өсөн концерт N1, 1982 йыл. * Фортепиано өсөн 24 пьесанан торған «Настроения» циклы, 1986 йыл. * Скрипка менән оркестр өсөн концерт N2, 1992 йыл. * Альт менән ҡыллы музыка ҡоралдары өсөн концерт, 1994 йыл. * Фортепиано, скрипка һәм виолончель өсөн трио, 19 мин. ; Орган өсөн әҫәрҙәре * Орган өсөн «Кассандра» концерты, 1985 йыл. * Орган өсөн «Чернобыль» симфонияһы, 1988 йыл. * Орган өсөн «Полифоническая тетрадь» концерты, 1988 йыл. * Орган өсөн дүрт пьеса («Отражения», «Движение», «Хорал», «Прогулка в до-мажоре»), 1989 йыл. * Орган өсөн ун хорал «Подражание старым мастерам», 1995 йыл. ; Балеттары * «Герника» — ике шаршаулы балет, 1984 йыл. * «Девушка и смерть» — ике шаршаулы балет, 1986 йыл. ; Концерттары * Тауыш менән оркестр өсөн концерт. * Скрипка менән оркестр өсөн концерт N1 (беренсе редакция). * Скрипка менән оркестр өсөн концерт N1 (камера составы өсөн икенсе редакция). * Скрипка менән ҡыллы оркестр өсөн концерт N2. * Альт менән ҡыллы оркестр өсөн романтик стилдәге концерт. ; Театр эштәре * «На берегу», бер шаршаулы балет. * «Допрос», бер шаршаулы балет. * «Назначение», 1963 йыл, «Современник» театры, ҡуйыусы режиссёр О. Ефремов. * «Прощай, оружие!», 1966 йыл, ЛЕНКОМ театры, ҡуйыусы режиссёр Гинзбург. * «Кто ты?» 1966 йыл, Камера музыкаль театры, ҡуйыусы режиссёр Б. Покровский. * «Герой нашего времени» 1966 г., Таганкалағы театр, ҡуйыусы режиссёр Ю. Любимов. * «Прощай», 1968 г., Моссовет исемендәге театр, ҡуйыусы режиссёр М. Захаров. * «Восхождение на Фудзияму», «Современник» театры, ҡуйыусы режиссёр Г. Волчек. * «Граф Калиостро» Мәскәү камера музыкаль театры, 1983 йыл, ҡуйыусы режиссёр Б. Покровский. * «Ожидание», Мәскәү камера музыкаль театры, 1985 йыл, ҡуйыусы режиссёр Б. Покровский. * «Ожидание», София опера һәм балет театры, 1990 йыл. * «Ожидание», Ереван опера һәм балет театры, 1992 йыл. * «Ожидание», Волгоград музыкаль театры. Ҡуйыусы дирижёр А. Смирнов, 2010 йыл. * «Преступная троица», Мәскәү «СФЕРА» театры, 1994 йыл, ҡуйыусы режиссёр Е. Еланская. * «Король, дама, валет», Мәскәү «СФЕРА» театры, 1995 йыл, ҡуйыусы режиссёр Е. Еланская. * «Король-олень», Лос-Анджелестағы «ГЛОБУС» театры, 1994 йыл. * «Король-олень», Мәскәү «СФЕРА» театры, ҡуйыусы режиссёр Е. Еланская, 1996 йыл. * «Мария Стюарт», Ермолова исемендәге театр, режиссёр Владимир Андреев, 1996 йыл. ; Вокаль әҫәрҙәре * А.Исаакян шиғырҙарына өс романс («Сорванную розу ветке не вернуть» 3.10, «Могила» 2.56, «Я помню всегда» 3.59), 1955 йыл. * Шекспирҙың өс сонеты («Замшелый мрамор каменных могил» 2.48, «О, как тебе хвалу я воспою» 3.46, «Трудами изнурен» 4.05), 1956 йыл. * «Бывает так» (Гайкович шиғ.) 2.45, 1961 йыл. * В.Орлов шиғырҙарына өс йыр («Знакомая песенка» 2.52, «Золотые сумерки» 2.05, «Песенка по телефону» 3.08), 1957 йыл. * «Акварели» — урта быуаттар япон шағирҙары шиғырҙарына вокаль цикл («В путь» 0.55, «Пути в столицу» 1.54, «Перед казнью» — «В тумане утреннем» 1.54, «Сон» 1.51,) 1957 йыл. * Маяковский шиғырҙарына вокаль цикл («А вы могли бы?» 1.06, «Кое-что про Петербург» 2.16, «Тучкины штучки» 1.49, «Послушайте» 2.05, «Вместо письма» 8.08), 1958 йыл. * С.Давыдова шиғырҙарына өс йыр («Песня о голубях» 2.01, «Дорожная песня» 2.38, «Песня о весне» 2.17), 1959 йыл. * «Садовое кольцо» (С. Гребенников һәм Н. Добронравов шиғырҙары) 2.49, 1960 йыл. * «Твои глаза, как фары новых машин» 3.10 (С. Кирсанов шиғыры), 1960 йыл. * Кирсанов шиғырҙарына өс романс («Твои рисунки» 3.17, «И за белой скатертью» 3.58, «Приезжай» 3.36), 1960 йыл. * Л. Мартынов шиғырҙарына вокаль цикл («Вечерело» 2.30, «Вода» 1.50, «Листья» 4.01), 1962 йыл. * Н. Добронравов шиғырына ике йыр («Ты не печалься» 2.34, «По вечерам» 2.18), 1963 йыл. * Белла Әхмәҙуллина шиғырҙарына вокаль цикл («Старинный романс» 2.25, «Я думала, что ты мне враг» 3.14, «Пятнадцать мальчиков» 4.31), 1963 йыл. * Е.Винокуров шиғырҙарына вокаль цикл («Я ловил ощущение» 2.46, «Окна» 1.39, «Я лицо твое стал забывать» 2.59), 1964 йыл. * «Скирли» — М. Малишевский шиғырҙарына вокаль сюита («Воробей-экспериментатор» 1.48, «Обезьяна и зеркало» 1.53, «Самолюбие» 1.17, «Критики и пузыри» 1.03, «Беседа» 1.43, «По-грачиному» 1.28, «Соловей и художественный совет» 1.59), 1964 йыл. * Г. Поженян шиғырҙарына ете йыр-речитатив («Я такое дерево», «Дельфины», «Вот так улетают птицы», «Сосны», «Мне хотелось бы», «Я принял решение», «Скоро ты будешь взрослым»), 1967 йыл. * «Ты уходишь, как поезд» 2.57, Е. Евтушенко шиғырына, 1966 йыл. * «Прощай, оружие» — Э.Хемингуэй һүҙҙәренә вокаль цикл, тәрж. А.Вознесенский. * «Маленький принц» 2.05, (Н.Добронравов шиғ.), 1968 йыл. * Людвиг Ашкенази шиғырҙарына алты вокаль новелла («Радио» 1.44, «Женщины» 1.09, «Сигареты» 1.30, «Я ей прямо так и сказал» 2.28, «Облако пара» 1.37, «Песня о новом поколении» 1.20), 1969 йыл. * А. Вознесенский шиғырҙарына йырҙар «Тишины хочу» 2.42, «Не трожь, человека, деревце» 1.30, «Загляжусь ли на поезд» 3.12, Память («Убил я поэму») 3.32, «Свисаю с вагонной площадки» 3.32, 1970 йыл. * М.Цветаева шиғырҙарына ике романс («Мой милый, что тебе я сделала?» 3.06, «Попытка ревности» 2.58), 1971 йыл. * «Я к вам пишу» М. Лермонтов шиғ. 2.58, 1971 йыл. * Р. Рождественский шиғ. ике йыр («Мгновения» 2.47, «Песня о далекой родине» 2.41), 1972 йыл. * Совет шағирҙары шиғырҙарына алты йыр («Мне нравится», М. Цветаева 1.33, «Никого не будет в доме», Б. Пастернак 2.18, «Со мною вот что происходит», Е. Евтушенко 2.25, «Я спросил у ясеня», В. Киршон 3.06, «По улице моей», Б. Әхмәҙуллина 2.51). * «Память» Д. Самойлов шиғ. 3.06, 1975 йыл. * «Не исчезай» А. Вознесенский шиғ. 3.02, 1975 йыл. * «Мы с тобою, товарищ» — М.Светлов шиғырҙарына йырҙар циклы («Далекие красногвардейцы» 2.47, «Песня старых комсомольцев» 1.47, «Я другом ей не был» 2.06, «Московский военный округ» 2.10, «В разведке» 1.59, «Болота проходит пехота» 2.13, «Мы с тобою»). * «Эхо» («Не возвращайтесь к былым возлюбленным», А. Вознесенский 4.10), 1977 йыл. * "Песенка о цирке, Б. Әхмәҙуллина 3.04, 1977 йыл. * «Запомни этот мир» — А. Вознесенский шиғырҙарына вокаль цикл («Над пашней сумерки не резки» 1.58, «Ностальгия по настоящему» 2.13, «Благодарю, что не умер вчера» 2.16, «Запомни этот миг» — 2.48), 1979 йыл. * Шекспирҙың һигеҙ сонеты («Люблю» 3.00, «Сонет о курице» 1.48, «Я виноват» 2.15, «Увы, мой стих не блещет новизной» 4.42, «Сонет о яблоке» 2.10, «Любовь слепа и нас лишает глаз» 4.51, «Мешать соединенью двух сердец» 2.59, «Пылающую голову рассвет» 2.39). * М. Цветаева шиғырҙарына биш йыр («Откуда такая нежность?» 2.10, «Вот опять окно» 2.36, «Островитянка» 2.26, «Мне тебя уже не надо» 2.23, «Забыть?» 3.25), 1986 йыл. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (28 июнь 1982 йыл)<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/143/45224?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 28 июня 1982 года № 7425—X «О награждении орденами СССР группы деятелей искусств»]</ref> * СССР Дәүләт премияһы (1977) * Ленин комсомолы премияһы (1977) * РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1986) * өс «Ника» кинопремияһы лауреаты * Америка музыка академияһы премияһы лауреаты. == Хәтер == * Мәскәүҙең Усиевич урамында композитор утыҙ йыллап йәшәгән 9-сы йортҡа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған. * Рәсәйҙәге берҙән-бер органсылар конкурсы Микаэл Таривердиев исемен йөрөтә, ул 1999 йылдан башлап ике йыл һайын Калининградта үткәрелә. * Мәскәүҙә Очаково микрорайонындағы Балалар музыка мәктәбенә композитор исеме бирелгән. * 1998 йылда «Кинотавр» асыҡ Рәсәй фестиваленең төп конкурсы сиктәрендә Микаэл Таривердиев исемендәге Иң яҡшы музыка өсөн премия булдырыла. * 2013 йылдың 11 сентябрендә Калининград өлкәһе Гвардейск ҡалаһындағы Балалар музыка мәктәбенә композитор исеме бирелә. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.tariverdiev.ru Сайт, посвящённый композитору] * [http://eldar-ryazanov.ru/index.php?r=11&m=64&p=51 М.] [http://eldar-ryazanov.ru/index.php?r=11&m=64&p=51 Таривердиев и Э. Рязанов] * {{lib.ru|http://lib.ru/KSP/tariwerd.txt}}библиотеке Максима Мошкова * ''Разумный В. А.'' [http://razumny.ru/tariverdiev.htm Воспоминания современника о М. Л. Таривердиеве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825172409/http://razumny.ru/tariverdiev.htm |date=2011-08-25 }} * [http://www.krugozor-kolobok.ru/65/08/65-08-15.html Монологи города. Из вокального цикла на стихи Маяковского] // Журнал «Кругозор», 1965, № 8. * [http://www.krugozor-kolobok.ru/66/09/66-09-08.html Чтобы земля никогда не остыла. Диалог критика и композитора] // Журнал «Кругозор», 1966, № 9. * ''Сабурова Ольга.'' [http://sobesednik.ru/showbiz/20130516-vdova-mikaela-tariverdieva-ya-umerla-vmeste-s-nim Вдова Микаэла Таривердиева: Я умерла вместе с ним] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170516094726/http://sobesednik.ru/showbiz/20130516-vdova-mikaela-tariverdieva-ya-umerla-vmeste-s-nim |date=2017-05-16 }} // «Собеседник», 16 мая 2013. [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Рәсәй кинокомпозиторҙары]] [[Категория:СССР кинокомпозиторҙары]] [[Категория:Йыр ижад итеүсе композиторҙар]] [[Категория:XX быуат композиторҙары]] [[Категория:Рәсәй композиторҙары]] [[Категория:СССР композиторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:РСФСР-ҙың халыҡ артистары]] [[Категория:Опера композиторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:15 августа тыуғандар]] [[Категория:1931 йылда тыуғандар]] [[Категория:Тбилисиҙа тыуғандар]] [[Категория:25 июлдә вафат булғандар]] [[Категория:1996 йылда вафат булғандар]] [[Категория:СССР Композиторҙар союзы ағзалары]] nin50sd8p779w2nqq20wtx32mp73lgw 0 135901 1303359 808252 2026-08-29T18:33:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303359 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Тефта Ташко-Коко''' ({{lang-al|Tefta Tashko-Koço}}; [[2 ноябрь]] [[1910]], Әл-Фәйүм, [[Мысыр]] — [[22 декабрь]] [[1947]], [[Тирана]], [[Албания]]) — [[Албания]] опера йырсыһы. == Биографияһы == [[XIX быуат]]та йырсының ата-бабалары {{ТУ|Ғосман империяһының|Ғосман империяһында|Ғосман империяһы}} (хәҙерге {{ТУ|Албания}}ның) Фрашери ауылын ташлап китеп [[Мысыр]]ға йәшәргә күсә. Тефтаға 11 йәш тулғанда атаһы вафат була, һәм ул ғаиләһе туған яғына [[Корча]] ҡалаһына әйләнеп ҡайта. 1927 йылда Тефта ғаиләһе менән бергә [[Франция]]ның [[Монпелье]] ҡалаһына күсенә, бында ул музыка мәктәбен тамамлай. 1932—1935 йылдарҙа [[Париж]]да Милли консерваторияла белем ала (педагогтары Жана Сере һәм Лео Берманди). [[Файл:Tefta Tashko tomb in Sharre.jpg|thumb|250px|left|Тирана зыяратында йырсының ҡәбере]] 1935 йылдың ноябрендә Албанияға ҡайта һәм шунда уҡ концерт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә башлай, илдең иң популяр йырсыларының береһе булып китә. Концерттары илдең барлыҡ эре ҡалаларында үткәрелә һәм улар ҙур ажиотаж менән оҙатып барыла<ref>Albanian urban lyric song in the 1930s, Volumes 1-2 By Eno Koço Page 60-62 ([https://books.google.com/books?id=oWL2ZKPimKEC&pg=PA383&dq=Tefta+Tashko&cd=1#v=onepage&q=Tefta%20Tashko&f=false])</ref>. Концерттарҙа Тефта менән бергә пианистар Тонин Гуаразиу, ә һуңынан Лола Алекси сығыш яһайҙар. 1930-сы йылдар аҙағында йырсының тәүге фонограмма яҙмалары килеп сыға. Тефта репертуарында Албанияның төрлө төбәктәренең йырҙары була, улар араһында ''«Kroi fshatit tone»'', ''«Dola ne penxhere»'' һәм ''«Zare trendafile»'' бигерәк тә ҙур популярлыҡ яулай. 1940 йылда йырсы Кристо Кочоға кейәүгә сыға. 1941 йылда парҙар Миланға бара һәм үҙенең йырҙарын профессиональ тауыш яҙҙырыу ҡоролмаһында яҙҙырып ала<ref>Albanian urban lyric song in the 1930s, Volumes 1-2 By Eno Koço Page 53 ([https://books.google.com/books?id=oWL2ZKPimKEC&pg=PA383&dq=Tefta+Tashko&cd=1#v=onepage&q=Tefta%20Tashko&f=false])</ref>. Шулай уҡ [[Италия]]ла Тефта бер нисә итальян операларында (шул иҫәптән «Травиата» һәм «Севилья цирюльнигы») сығыш яһай. Италиялағы турне барышында йырсының һаулығы насарая, бигерәктә был улы Эно тыуғандан һуң ныҡ һиҙелә. 1944 йылда Албания фашистарҙан азат ителгәс, туған иленә ҡайта һәм албан радиоһында бер нисә радио-концерт уҙғара. Тираналағы Миша Иордан сәнғәт мәктәбендә вокал буйынса дәрестәр бирә. 1946 йылды һаулығы үтә ныҡ ҡаҡшағас, дауаланыуға [[СССР]]-ға ебәрелә, бында Тефтала яман шеш ауырыуын табалар. 1947 йылда Тирана ҡалаһында вафат була. == Хәтер == Үлгәндән һуң Албанияның халыҡ артисы исеме бирелә. 1973 йылда уның тураһында ''Këndon Tefta Tashko Koço (Тефта Ташко-Коко йырлай)'' тигән документаль фильм төшөрөлә. [[Тирана]] урамдарының береһенә уның исеме бирелгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Robert Elsie: ''A Biographical Dictionary of Albanian History''. I.B. Tauris: 2012, s. 435. ISBN 978-1-78076-431-3. * Eno Koço, ''E vërteta e vdekjes së babait'', rozm. Blerina Goce, Tirana Observer 25 III 2005. * Alma Mile, ''Teuta Koço, jo thjesht një pinjolle'', Shekulli 28 IX 2007. * Flori Slatina, ''Portrete artistesh'', Tirana 1999. == Һылтанмалар == * [http://www.enokoco.com/tefta-tashko-ko%C3%A7o-section/ Soprano Tefta Tashko Koço (1910—1947)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222062802/http://www.enokoco.com/tefta-tashko-ko%C3%A7o-section/ |date=2014-02-22 }}{{ref-en}} [[Категория:Албания опера йырсылары]] [[Категория:Сопрано]] [[Категория:Париж консерваторияһын тамамлаусылар]] jqdhoa6s6lt6bq01jvnb0n0aer6pgke 0 146010 1303362 1288347 2026-08-29T20:01:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303362 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Тукумс''' (лат.<span lang="lv" style="font-style:italic;"><span class="plainlinks">[[Медиа:Lv-Tukums.ogg|Tukums]]</span></span>, нем.<span lang="de" style="font-style:italic;">Tuckum</span>) — [[Латвия]]ла ҡала, Тукумс крайының административ үҙәге. Риганан көнбайышҡа табан 65 км алыҫлыҡта урынлашҡан. [[Рига]], Елгава, Вентспилсҡа ҡарай тимер юлдар линияһы үҙәге. == Тарихы == [[:ru:XI век|XI]]—[[XII быуат|быуат]]тарҙа ҡала урынында ливалар ауылы барлыҡҡа килә. 1299 йылда бында немец рыцарҙары нығытылған замок төҙөй, һуңынан ул Ливон ордены геррмейстерҙарының резиденцияһы булып хеҙмәт итә. 1445 йылда ауылға ҡала статусы менән ''Туккум'' (нем. <span lang="de" style="font-style:italic;">Tuckum</span>) исеме бирелә. 1561 йылда орден ҡолатылғандан һуң замок Речь Посполитаяға лен рәүешендә курлянд герцогына тапшырыла. Шул ваҡытта уҡ һарай янында ҙур ауыл булған. Ҡаланың төп иҫтәлекле урыны— [[XIII быуат]]тың Ливон ордены һарайынан ҡалған «Пилс» башняһы («Һарай»)<ref><div>[http://archive.travel.ru/latvia/sites/ Тукумс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528212030/http://archive.travel.ru/latvia/sites/ |date=2010-05-28 }}</div></ref>. Башня үҙ заманында ат һарайы, склад һәм төрмә булып хеҙмәт иткән, ә [[1995 йыл]]да унда ҡаланың тарих музейы асыла. [[XIX быуат]] аҙағында ҡалала, ул саҡта Курлянд губернаһының өйәҙ үҙәге булараҡ, 7542 кеше йәшәй, шуларҙың байтаҡ өлөшөн [[йәһүдтәр]] тәшкил итә. Ҡалала православие сиркәүе, лютеран кирхаһы ([[XVI быуат]]), [[Католицизм|рим-католик]] костёлы һәм [[синагога]], 11 уҡыу йорто булған. Сауҙа [[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге]] мөхәррирҙәре баһаһы менән ҙур булмаған. 46 мең һумлыҡ етештереү менән 8 завод һәм фабрика (татлы тамыр заводы) булған. [[1898 йыл]]да килем 13 554 һум, сығым — 11 653 һум тәшкил иткән. Ҡаланан ике саҡрым алыҫлыҡта тимер һәм углекислоталы ике минераль сығанаҡ бар. Ҡалала сәнғәт музейы, бер нисә сиркәү менән мәҙәниәт йорто бар. Тукумс Земгале тарихи-мәҙәни төбәктә урынлашҡан. [[1990 йыл]]дың [[15 август|15 авгусында]] Тукумс янында Слока — [[Талси]] трассаһының юл-транспорт ваҡиғаһында билдәле совет рок-музыканты Виктор Цой һәләк була. == Халҡы == Үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, [[2015 йыл]]дың 1 ғинуарына ҡарата ҡалала халыҡ һаны 17 563 кеше тәшкил итә.<ref name="постнас"><div>[http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/Sociala/Sociala__ikgad__iedz__iedzskaits/IS0042.px/table/tableViewLayout1/?rxid=09cbdccf-2334-4466-bdf7-0051bad1decd Енес буйынса даими халыҡ һаны: республика әһәмиәтендәге ҡала, төбәк, ҡала һәм улус йыл башында һәм уртаһында]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html Iedzīvotāji — Datubāze (Халҡы. Мәғлүмәт базаһы)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117024435/http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html |date=2015-11-17 }} statistikas Centrālā pārvalde (Латвия Үҙәк статистика бюроһы){{ref-lv}}</div></ref> ; [[1989 йыл]]да халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы һәм 2015 йылдың баһаһы буйынса милли составы<ref>34</ref><ref>4</ref> {| class="standard sortable" !милләте !кеше <br />(1989) !% !кеше (2015) !% |- |барыһы | align="right" |21439 | align="right" |100,00 % | align="right" |17563 | align="right" |100,00 % |- |[[Урыҫтар|латыштар]] | align="right" |14097 | align="right" |65,75 % | align="right" |14503 | align="right" |82,58 % |- |урыҫтар | align="right" |4849 | align="right" |22,62 % | align="right" |1824 | align="right" |10,39 % |- |[[белорустар]] | align="right" |680 | align="right" |3,17 % | align="right" |354 | align="right" |2,02 % |- |[[украиндар]] | align="right" |839 | align="right" |3,91 % | align="right" |232 | align="right" |1,32 % |- |сиғандар | align="right" |359 | align="right" |1,67 % | align="right" |176 | align="right" |1,00 % |- |поляктар | align="right" |201 | align="right" |0,94 % | align="right" |152 | align="right" |0,87 % |- |литвалар | align="right" |144 | align="right" |0,67 % | align="right" |145 | align="right" |0,83 % |- |башҡалар | align="right" |270 | align="right" |1,26 % | align="right" |177 | align="right" |1,01 % |} == Транспорты == Тукумсҡа Елгава (Тушки) — Тукумс төбәк P98 автомобиль юлы алып бара. Тукумста P104 Тукумс — Ауце — литва сиге (Витини), P121 Тукумс — Кулдига һәм P131 Тукумс — Кестерциемс — Мерсрагс — Колка төбәк трассалары башлана. === Тимер юл бәйләнеше === Тукумс [[:ru:Тукумс I (станция)|I]] станцияһы Торнякалнс — II Тукумс электрлаштырылған линияла һәм үҙәк тимер станцияһы Тукумс II, уға шулай уҡ Вентспилс — II Тукумс һәм II Тукумс — Елгава линиялары килә. == Иҫтәлекле урындары == * Изге Троица лютеран сиркәүе == Башҡа факттар == Тукумс аэропортында Baltic Bees пилотаж төркөмө урынлашҡан, ул [[2008 йыл]]да барлыҡҡа килгән, төрлө аэрошоу һәм авиасалондарҙа ҡатнашып, юғары пилотаж фигураларын күрһәтә. == Галереяһы == <gallery class="center"> Файл:Tukums (37).jpg|Ҡала үҙәге Файл:Tukums, hradní věž.jpg|Пилс башняһы («Һарай») Файл:Tukums, luteránský kostel.jpg|[[Лютеранская церковь Святой Троицы (Тукумс)|Изге Троица лютеран сиркәүе]] Файл:Durbe manor house.jpg| Дурбе һарайы Файл:Тукумс.Дурбе.Эстрада 01.jpg|Дурбе паркында эстрада. Файл:Тукумс здание ферментного завода.jpg|Элекке фермент заводы бинаһы Файл:Тукумс Католическая церковь.jpg|Католик сиркәүе Файл:Тукумс ул.Лиела 01.jpg| Лиела урамы Файл:Tukums, Kalna kapi (14).jpg|Кална капи Файл:Unknown Soviet Army Soldier, Kalna Kapi, Tukums, Latvia.jpg|Совет Армияһының билдәһеҙ һалдаты, Кална капи </gallery> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Сығанҡтар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Туккум}} * [http://www.tukums.lv Официальный сайт Тукумского края]{{ref-lv}}{{ref-ru}}{{ref-en}} * [http://www.mesta.lv/index.php?p=11&id=8104 Информация о Тукумсе на туристическом портале mesta.lv]{{ref-ru}} * [http://vietvardi.lgia.gov.lv/vv/to_www_obj.objekts?p_id=22878 Информация о Тукумсе в топонимической базе данных]{{ref-lv}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Латвия ҡалалары]] i20qyfx9q927a6v8gbi08j7fdiig0s7 0 148814 1303365 1068416 2026-08-30T09:47:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303365 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Юрий Гагарин һәйкәле''' [[Ташкент]]та совет осоусы-космонавты, [[Советтар Союзы Геройы]] — донъя тарихында йыһан арауығына осош яһаған беренсе кеше [[Гагарин Юрий Алексеевич|Юрий Алексеевич Гагарин]] хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәл. == Тарихы == [[Файл:Otkrytka_Pamyatnik_Gagarinu_Tashkent.jpg|слева|мини|401x401пкс|{{Small|Гагарин исемендәге паркта ҡуйылған Ю. А. Гагарин обелискы һүрәтләнгән асылма, Ташкент, 1970. В. Бровко фотоһы}}]] [[XX быуат]]тың 60-сы йылдар башында Ташкентта, беренсе ботаника баҡсаһы территорияһында, Анхор каналының һул яры буйында, Юрий Алексеевич Гагарин хөрмәтенә аталған парк ойошторолған була<ref>[http://uzcapital.info/about-tashkent/travel-tashkent/44-2011-05-08-19-36-48 Прогулки по Ташкенту. Маршрут 3. Набережная Анхора. Площадь Мустакиллик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151119005714/http://uzcapital.info/about-tashkent/travel-tashkent/44-2011-05-08-19-36-48 |date=2015-11-19 }}</ref>. [[1969 йыл]]да паркта обелиск ҡуйыла, ул бетон куб ҡаҙап ҡуйылған стела күренешендә була, кубтың бер яғында космонавтың портреты рәүешендә барельеф эшләнгән. [[1979 йыл]]да обелиск һәйкәл менән алыштырыла, һәйкәлдең скульпторы космос темаһына эштәре менән билдәле Григорий Постников, архитекторы Сабир Адылов. Һәйкәл асыу тантанаһында космонавтар Георгий Береговой һәм Владимир Джанибеков<ref>[http://vesti.uz/index.php?option=com_content&view=article&id=6710:2011-03-28%2021:51:44&catid=18:rusworld&Itemid=38 С именем Юрия Гагарина]</ref> ҡатнаша. [[1995 йыл]]да һәйкәл ҡаланың Чиланзар районына, [[Юрий Гагарин]] исемен йөрөткән урамға, «Чайка» кинотеатры ҡаршыһына күсерелә, һуңғараҡ кинотеатрҙың исеме лә беренсе [[Космонавт|космонавт]] хөрмәтенә үҙгәртелә<ref name=gagarin>[http://www.gazeta.uz/2015/10/10/gagarin-street/ Пьяная площадь имени Гагарина]</ref>. == Һәйкәлдең тасуирламаһы == Бронза [[скульптура]] Юрий Гагаринды йыһан [[Скафандр|скафандрында]], шлемһыҙ, ракетаның конденсацияланған эҙе рәүешендә стилләштерелгән 28 метрлыҡ стела фонында, Ер шары түбәһендә баҫып тора итеп һүрәтләй. Юғары күтәрелгән уң ҡулында Ерҙең беренсе яһалма юлдашы макетын тотоп тора<ref>[http://www.orexca.com/rus/gagarin_monument.shtml Памятник Юрию Гагарину] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330170157/https://orexca.com/rus/gagarin_monument.shtml |date=2019-03-30 }}</ref>. Һәйкәлдең алһыу гранит менән көпләнгән постаментында металл хәрефтәр менән '''«ЮРИЙ ГАГАРИН»'''исеме теҙеп яҙылған. Һәйкәл композицияһы менән һәм стилистик Мәскәүҙә 1958 йылда, Рига метро станцияһы вестибюле янында урамда ҡуйылған Беренсе Ер юлдашы монументы (скульпторы С. Ковнер) менән оҡшаш<ref>[http://onfoot.ru/sights/monuments/542.html Памятник создателям первого спутника 1957 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081600/http://onfoot.ru/sights/monuments/542.html |date=2016-03-04 }}</ref>. Һәйкәл тәүге асылған урында, Ю. А. Гагарин исемендәге паркта, постамент бейек ҡалҡыулыҡҡа ҡуйылған була, уның итәгенән түбәһенә киң гранит баҫҡыс илтә. Яңы урында һәйкәлдең постаменты тигеҙ бетон майҙансыҡҡа ҡуйыла. == Хәҙерге торошо == Юрий Гагарин һәйкәле һәм уның эргәһендәге майҙан, Рәсәй дипломаттары һәм дәүләт власы вәкилдәре ҡатнашлығында, Халыҡ-ара авиация һәм космонавтика көнөнә бағышланған тантаналы саралар үткәреү урыны булып хеҙмәт итә<ref>{{Cite web|url = http://uzb.rs.gov.ru/node/559|title = Церемония возложения цветов к памятнику Ю.А.Гагарину в Ташкенте|author = |work = |date = |publisher = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117033333/http://uzb.rs.gov.ru/node/559 |date=2015-11-17 }}</ref><ref>{{Cite web|url = http://ria.ru/world/20150412/1058064150.html|title = Около ста человек возложили цветы к памятнику Гагарину в Ташкенте|author = |work = |date = |publisher = }}</ref> Үзбәкстан киң мәғлүмәт сараларында байрам саралары үтмәгән көндәрҙә монумент тирәһендәге йәмһеҙ күренешкә ҡағылышлы бер нисә мәҡәлә баҫылып сыҡҡандан һуң, урындағы власть һәйкәл янындағы территорияны матурлау эшенә тотона<ref name=gagarin /><ref>[http://www.gazeta.uz/2015/10/16/street/ Улицу Гагарина в Ташкенте благоустроят]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == [http://mytashkent.uz/2012/11/18/yu-a-gagarin-triptix/ Все три варианта памятника Гагарину в Ташкенте] [[Категория:Бронза скульптуралар]] [[Категория:Алфавит буйынса скульптуралар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ташкент һәйкәлдәре]] 73q7m1vwon4dlbp9okodvk38pdi1mp3 0 151042 1303366 1295114 2026-08-30T09:49:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303366 wikitext text/x-wiki {{другие значения}} {{НП |статус = Город |русское название = Юрмала |оригинальное название = {{lang-lv|Jūrmala}} |подчинение = город республиканского подчинения |страна = Латвия |герб = Coat of Arms of Jūrmala.svg |флаг = Flag of Jurmala.svg{{!}}border |описание герба = Герб Юрмалы |описание флага = Флаг Юрмалы |ширина герба = 80 |ширина флага = 190 |lat_dir = N |lat_deg = 56 |lat_min = 58 |lat_sec = 20 |lon_dir = E |lon_deg = 23 |lon_min = 47 |lon_sec = 49 |CoordAddon = type:city(56060)_region:LV |CoordScale = |размер карты страны = |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = Регионы Латвии{{!}}Регион |регион = Видземе |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = Мэр |глава = Гатис Трукснис<ref>[https://www.jurmala.lv/lv/pasvaldiba/deputati/50939-gatis-truksnis-domes-priekssedetajs Gatis Truksnis - domes priekšsēdētājs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919160213/https://jurmala.lv/lv/pasvaldiba/deputati/50939-gatis-truksnis-domes-priekssedetajs |date=2020-09-19 }}{{ref-lv}}</ref> |дата основания = 1785 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = 1920 |площадь = 100 |вид высоты = |высота центра НП = |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = {{спад}}49 646<ref name="постнас"/> |год переписи = 2015 |плотность = {{#expr: 49646 / 100 round 1}} |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав= |этнохороним = |часовой пояс = +2 |DST = есть |телефонный код = (+371) 67 |почтовый индекс = |почтовые индексы = LV-2008, LV-2010, LV-2011, LV-2015, LV-2016<ref>[http://www.pasts.lv/lv/uzzinas/Indeksu_gramata/novadi/Novadi_aprilis_2011.xls Книга почтовых индексов Латвии] — апрель 2011{{ref-lv}}</ref> |автомобильный код = |вид идентификатора = код ATVK |цифровой идентификатор = 0130000<ref>[http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 Классификатор административных территорий и территориальных единиц Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115115730/http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 |date=2010-11-15 }} - 16 февраля 2011{{ref-lv}}</ref> |сайт = http://www.jurmala.lv |add1n = [[Девиз]] |add1 = Город на волне!<ref>[http://www.jpd.gov.lv/docs/d05/s/d05s001_m.htm Par Jūrmalas pilsētas simboliku<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304172513/http://jpd.gov.lv/docs/d05/s/d05s001_m.htm |date=2016-03-04 }}{{ref-lv}}</ref> |add2n = |add2 = |карта страны=0 |карта региона=0 |карта района=0 |add3n = {{+ПозКарты |Порядок=ББ |Инфобокс=да |Позиционная карта = Латвия |Размер карты = 310 |Рамка 1 = 0 |Вид карты = Jurmala in Latvia.svg |Позиционная карта 2 = Латвия |Вид карты 2 = Jūrmala (location map).png |Размер карты 2 = 310 |Рамка 2 = 0 }} |add3 = <!--Не заполнять--> }} '''Юрмала''' (латыш<span lang="lv" style="font-style:italic;"><span class="plainlinks">[[Медиа:Lv-Jūrmala.ogg|Jūrmala]]</span></span> — рус. һүҙмә-һүҙ «''взморье''») — [[Латвия]]лағы ҡала, Рига ҡултығында иң ҙур курорт. Халҡы — 50 мең кеше самаһы. Юрмала үҙәгенән [[Рига]] үҙәгенә тиклем — 25 км. Заманса ҡала курорт ҡасабалары теҙмәһенән (тарихи — балыҡсылар ҡасабаһынан) барлыҡҡа килә, улар ваҡыт үтеү менән берләшә. Риганың диңгеҙ буйы территорияһын биләй, уның оҙонлоғо 32 км һәм киңлеге 3 км булып Рига ҡултығы һәм Лиелупе араһында һуҙылған. == Тарихы == Һыу инеү өсөн беренсе урындар Дуббельнела ойошторола (хәҙер Дубулты, хәҙерге ҡаланың административ үҙәге). Юрмаланың икенсе иҫке өлөшө —был элекке Шлок (Слока), 1785 йылда ҙур ауыл статусын алған, ә [[1878 йыл]]да үҙаллы ҡала була. Кеммерн (хәҙерге Кемери) [[1838 йыл]]да унда ләм һәм минераль сығанаҡтар асылғандан һуң [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт курорты була. [[XIX быуат]]та Дуббельндан һуң хәҙерге Юрмала территорияһындағы башҡа балыҡсылар ҡасабаһы курорт булып китә. Уларҙың элекке немец атамалары хәҙергеләренән айырыла. Лиелупе Буллен тип атала, Булдури — Бильдеринггоф, Дзинтари 1907 йылдан — Эдинбург-II (ЭдинбургI -1907 йылдан һуңыраҡ Дзинтари менән берләшкән Авоти ҡасабаһы, был станция [[1964 йыл]]ға тиклем була), Майори — Майоренгоф, Дубулта — Дуббельн -I, Яундубулты — Дуббельн - II, Пумпури 1914 йылдан алып — Карлсбад-I, Меллужи 1914 йылдан алып — Карлсбад-II, Асари — Ассерн-I (1927—1938 йылдарҙа. — Асари-I). 1927 йылда Асари-II станцияһы асыла (1938 йылдан Вайвари), Слока Шлок исемен, ә Кемери — Кеммерн исемен йөрөтә. Курорттар булған осорҙа Рига менән бәйләнеш тик аттарҙа башҡарылған. Риганан Лиелупеға даими паром һыҙығы 1833 йылда, ә Рига-Дубулты тимер юл линияһы [[1843 йыл]]да асыла. Был 1848 йылда Дзинтари, Майори, Меллужи һәм Асарила һыу инеү өсөн яңы урындар асыуға мөмкинлек бирә. Улар 1877 йылда Рига-Тукум тимер юлы һәм 1905 йылда Риганан шоссе юлы асылыу менән тағы ла бөтәһе өсөн дә мөмкин була<ref>''Apinis K.'' Latvijas pilsētu vēsture. — Rīgā, 1931. — 50.lpp</ref>. Латвия хөкүмәте [[1920 йыл]]дың 2 мартында курорт ҡасабаларын ''Рига Диңгеҙ буйы'' (лат. <span lang="lv" style="font-style:italic;">Rīgas Jūrmala</span>) ҡалаһына берләштерә. [[1946 йыл]]дың башында Юрмала Рига ҡалаһына айырым район булараҡ индерелә, уға 1949 йылда Приедайна ҡушыла. Ләкин [[1959 йыл]]дың 11 ноябрендә Латвия ССР-ының Юғары советы айырым Юрмала ҡалаһын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә, уға Риганың Юрмала районы, шулай уҡ Слока һәм Кемери инә. [[2000 йыл]]дарҙа Юрмалала күп кенә хәлле рәсәйҙәрҙең үҙ дачалары була: «Был бөтөн бер колония, ысынында, эмиграцияның өсөнсө тулҡыны. Бында тормош өсөн уңайлы һәм тыныс урын эҙләгән урта хәлле эшҡыуарҙар һәм бай кешеләр урынлаша<ref>[http://www.kp.ru/daily/26135.4/3025472/ Дачи в Юрмале у россиян могут отнять в счет «оккупации»]</ref>. == Климаты == {{Ҡала климаты |Город_род = Юрмала |Источник = [http://www.svali.ru/catalog/49/26423/index.htm Туристический портал] | Янв_ср= | Янв_ср_осад=33 | Фев_ср= | Фев_ср_осад=25 | Мар_ср= | Мар_ср_осад=31 | Апр_ср= | Апр_ср_осад=39 | Май_ср= | Май_ср_осад=43 | Июн_ср= | Июн_ср_осад=61 | Июл_ср= | Июл_ср_осад=79 | Авг_ср= | Авг_ср_осад=79 | Сен_ср= | Сен_ср_осад=76 | Окт_ср= | Окт_ср_осад=60 | Ноя_ср= | Ноя_ср_осад=61 | Дек_ср= | Дек_ср_осад=49 | Год_ср= | Год_ср_осад=636 | Янв_ср_мин=-8 | Янв_ср_макс=-2 | Фев_ср_мин=-7 | Фев_ср_макс=-2 | Мар_ср_мин=-4 | Мар_ср_макс=3 | Апр_ср_мин=1 | Апр_ср_макс=10 | Май_ср_мин=6 | Май_ср_макс=17 | Июн_ср_мин=11 | Июн_ср_макс=21 | Июл_ср_мин=13 | Июл_ср_макс=23 | Авг_ср_мин=12 | Авг_ср_макс=21 | Сен_ср_мин=8 | Сен_ср_макс=16 | Окт_ср_мин=4 | Окт_ср_макс=11 | Ноя_ср_мин=0 | Ноя_ср_макс=4 | Дек_ср_мин=-5 | Дек_ср_макс=0 | Год_ср_мин=3 | Год_ср_макс=10 | Янв_а_макс=10.9 | Янв_а_мин=-39.3 | Фев_а_макс=9.6 | Фев_а_мин=-37 | Мар_а_макс=16.8 | Мар_а_мин=-27.6 | Апр_а_макс=29.0 | Апр_а_мин=3.8 | Май_а_макс=32.8 | Май_а_мин=3.4 | Июн_а_макс=36.8 | Июн_а_мин=8.3 | Июл_а_макс=37.2 | Июл_а_мин=9.5 | Авг_а_макс=37.2 | Авг_а_мин=6.7 | Сен_а_макс=28.4 | Сен_а_мин=2.7 | Окт_а_макс=21.0 | Окт_а_мин=-3.8 | Ноя_а_макс=12.2 | Ноя_а_мин=-29 | Дек_а_макс=11.6 | Дек_а_мин=-31.9 | Год_а_макс=37.2 | Год_а_мин=-39.3 | Янв_вода=0 | Фев_вода=0 | Мар_вода=1 | Апр_вода=5 | Май_вода=11 | Июн_вода=17 | Июл_вода=21 | Авг_вода=23 | Сен_вода=19 | Окт_вода=15 | Ноя_вода=10 | Дек_вода=5 | Год_вода=11 |}} == Халҡы == 2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡы һаны 49 646 кеше тәшкил итә<ref name="постнас">[http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/Sociala/Sociala__ikgad__iedz__iedzskaits/IS0042.px/table/tableViewLayout1/?rxid=09cbdccf-2334-4466-bdf7-0051bad1decd Численность постоянного населения по полу: города республиканского значения, края, города и волости в начале и в середине года]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html Iedzīvotāji — Datubāze (Население. База данных)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117024435/http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html |date=2015-11-17 }} Centrālā statistikas pārvalde (Центральное статистическое бюро Латвии){{ref-lv}}</ref> йәки халыҡ регистры мәғлүмәттәре буйынса 57 671 кеше йәшәй (граждандар һәм миграция эштәре буйынса идаралыҡ, Эске эштәр министрлығы)<ref name="числнас2015">[http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/01.01.2015/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Численность жителей Латвии в самоуправлениях. Дата — 01.01.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316134945/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/01.01.2015/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=2015-03-16 }}{{ref-lv}}</ref>. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа Юрмала халҡы тәбиғи сәбәптәр менән кәмей. === Этник составы === 1989 һәм 2011 йылға ҡарата халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡаланың милли составы<ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm Ethnic composition: 1989 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823105722/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm |date=2017-08-23 }}</ref><ref>[http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-060.px/table/tableViewLayout1/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0 Сайт Центрального статистического управления]</ref><ref>{{Cite web|accessdate = 2015-11-23|title = Постоянное население по статистическим регионам, городам республиканского подчинения и краям по национальности на 1 марта 2011 года|url = http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-060.px/table/tableViewLayout1/?rxid=992a0682-2c7d-4148-b242-7b48ff9fe0c2|publisher = Центральное статистическое управление|lang = lv}} [http://data.csb.gov.lv/pxweb/en/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-060.px/?rxid=992a0682-2c7d-4148-b242-7b48ff9fe0c2 Англоязычная версия]{{проверено|23|11|2015}}</ref><ref name="Этно2011">[http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/predef_tables_ts2011_fin2_lv.xlsx T 2.1 Постоянное население статистических регионов, городов и краёв Латвии по национальности по состоянию на 1 марта 2011 года (TSG11-061)] (Gatavas 2011.gada tautas skaitīšanas rezultātu tabulas) // [http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/2011gada-tautas-skaitisana-datubaze-33609.html Перепись населения Латвии 2011 года — База данных] (2011.gada tautas skaitīšana — Datubāze)</ref><ref name="Латгал2011">[http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/predef_tables_ts2011_fin2_lv.xlsx T 2.3 Постоянное население статистических регионов, городов и краёв Латвии по повседневному использованию латгальского языка по состоянию на 1 марта 2011 года (TSG11-08)] (Gatavas 2011.gada tautas skaitīšanas rezultātu tabulas) // [http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/2011gada-tautas-skaitisana-datubaze-33609.html Перепись населения Латвии 2011 года — База данных] (2011.gada tautas skaitīšana — Datubāze)</ref>: {| class="standard sortable" !милләте !кеше <br />(1989) !% !кеше <br />(2011) !% |- |барыһы | align="right" |600 60 | align="right" |100,00 % | align="right" |840 50 | align="right" |100,00 % |- |латыштар | align="right" |379 23 | align="right" |38,58 % | align="right" |27 087 | align="right" |53,28 % |- |шул иҫәптән латгалец<ref>по числу постоянно использующих в повседневной жизни [[латгальский язык]] (перепись 2011 года)</ref> | align="right" | | align="right" | | align="right" |1168 | align="right" |2,30 % |- |[[урыҫтар]] | align="right" |503 25 | align="right" |42,08 % | align="right" |474 17 | align="right" |34,37 % |- |[[белорустар]] | align="right" |2955 | align="right" |4,88 % | align="right" |1781 | align="right" |3,50 % |- |[[украиндар]] | align="right" |2069 | align="right" |3,41 %-ҡа | align="right" |1176 | align="right" |2,31 % |- |поляктар | align="right" |905 | align="right" |1,49 процент | align="right" |785 | align="right" |1,54 % |- |литвалар | align="right" |541 | align="right" |0,89 % | align="right" |453 | align="right" |0,89 % |- |[[йәһүдтәр]] | align="right" |544 | align="right" |0,90 % | align="right" |422 | align="right" |0,83 % |- |сиғандар | align="right" |300 | align="right" |0,50 % | align="right" |358 | align="right" |0,70 % |- |башҡалар | align="right" |4404 | align="right" |7,27 % | align="right" |1304 | align="right" |2,56 процент |} == Транспорт == Юрмала аша электрлаштырылған Торнякалнс — Тукумс II тимер юлы һыҙығы үтә. Был һыҙыҡтағы 14 станция Юрмала ҡалаһында урынлашҡан; асылда, электропоезд Юрмалала даими ҡала эсе транспорты булып тора. Приедайненан Кемериға тиклем билет хаҡы 1,40 евро тәшкил итә<ref>[http://www.pv.lv/ru/bileti/?from=Priedaine&stop_from=&to=%C4%B6emeri&stop_to= AS «Pasažieru vilciens»]</ref>. Станция һәм платформалар:{{columns-list|3|* [[Приедайне (станция)|Приедайне]] (станция) * [[Лиелупе (платформа)|Лиелупе]] (платформа) * [[Булдури (платформа)|Булдури]] (платформа) * [[Дзинтари (платформа)|Дзинтари]] (платформа) * [[Майори (платформа)|Майори]] (платформа) * [[Дубулты (станция)|Дубулты]] (станция) * [[Яундубулты (платформа)|Яундубулты]] (платформа) * [[Пумпури (платформа)|Пумпури]] (платформа) * [[Меллужи (платформа)|Меллужи]] (платформа) * [[Асари (платформа)|Асари]] (платформа) * [[Вайвари (платформа)|Вайвари]] (платформа) * [[Слока (станция)|Слока]] (станция) * [[Кудра (платформа)|Кудра]] (платформа) * [[Кемери (станция)|Кемери]] (станция)}}Юрмала буйлап даими автобустар һәм маршрут таксиҙары йөрөй. == Иҫтәлекле урындары == == Галерея == <gallery perrow=4 widths="200px"> Jurmala juli 2005.jpg|Пляж 1967 CPA 3564.jpg|Почта маркаһы, 1967 Skolas iela.JPG| Jūrmala 2.jpg| </gallery> * Латвия президентының ике резиденцияһының береһе * Брежнев дачаһы (Дәүләт дачаһы № 2) — музей<ref>[http://www.sovietparty.lv/?id=3 «Soviet Party»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509162733/http://www.sovietparty.lv/?id=3 |date=2012-05-09 }}</ref> * Райнис һәм уның ҡатыны шағирә Аспазияның дача-музейы == Туризм һәм фестивалдәр == «Дзинтари» концерт залында совет осоронан музыка һәм юмор фестивалдәре үтә, улар башлыса рус телле тамашасыларға юҫыҡланған. Мәҫәлән, 1986—1993 йылдарҙа Юрмалала Бөтә союз йәш башҡарыусылар конкурсы үткәрелгән, СССР тарҡалғандан һуң Ялтаға күсерелә. 2002 йылда уға алмашҡа Игорь Крутой етәкселеге аҫтында «Яңы тулҡын» конкурсы килә. 2000 йылдарҙа бында Comedy Club Рәсәй телевизион юмористик шоуҙың «Юғары юмор аҙналығы», КВН музыкаль фестивале, «Аншлаг» сығыштары һәм башҡа концерттар, фестивалдәр үтә. 2015 йылдан Украиналағы агрессия һәм ҡайһы бер Рәсәй башҡарыусыларына Юрмалаға инеү тыйылғандан һуң Латвия тарафынан санкциялар индереү менән бәйле, күп рус телле фестивалдәр Юрмаланан [[Рәсәй]]гә күсерелә<ref>[http://www.interfax.ru/culture/417390 Фестиваль «Новая волна» переедет из Юрмалы в Сочи. Интерфакс 12.01.2015]</ref><ref>[http://www.interfax.ru/world/417588 КВН и «Юрмалина» отказались от выступлений в Юрмале. Интерфакс 13.01.2015]</ref>. == Һылтанмалар == * См. Категория:Персоналии:Юрмала == Туғанлашҡан ҡалалар<ref>[http://www.jurmala.lv/lv/pilseta/starptautiska_sadarbiba/sadraudzibas_pilsetas Города-побратимы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170220094222/http://www.jurmala.lv/lv/pilseta/starptautiska_sadarbiba/sadraudzibas_pilsetas |date=2017-02-20 }} Сайт Юрмальской городской думы{{ref-lv}}</ref> == {{columns-list|2|* {{Флаг|Португалия}} [[Анадия]], [[Португалия]] * {{Флаг|Швеция}} [[Эскильстуна]], [[Швеция]] * {{Флаг|Швеция}} [[Евле]], [[Швеция]] * {{Флаг|Франция}} [[Кабур]], [[Франция]] * {{Флаг|Италия}} [[Террачина]], [[Италия]] * {{Флаг|Рәсәй}} [[Ҡазан]], [[Рәсәй]] * {{Флаг|Литва}} [[Паланга]], [[Литва]] * {{Флаг|Эстония}} [[Пярну]], [[Эстония]] * {{Флаг|Финляндия}} [[Якобстад]], [[Финляндия]] * {{Флаг|Украина}} [[Алушта]], [[Украина]] (до 2014 г.) * {{Флаг|Төркмәнстан}} [[Төркмәнбашы]], [[Төркмәнстан]] (2013) * {{Флаг|Үзбәкстан}} [[Сәмәрҡәнд]], [[Үзбәкстан]] * {{Флаг|Ҡытай}} [[Шэньян]], [[Ҡытай]] * {{Флаг|Израиль}} [[Ашдод]], [[Израиль]]}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} * [http://www.jurmala.lv/ru/home/default.aspx Официальный сайт] * [http://vietvardi.lgia.gov.lv/vv/to_www_obj.objekts?p_id=5852 Информация о Юрмале в топонимической базе данных]{{ref-lv}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:ПозКартаға күсереләсәк рәсемдәр]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] [[Категория:Латвия]] [[Категория:Латвия ҡалалары]] sjvmcphua3ob0jznv541xadprwx9uul 0 154092 1303358 1182846 2026-08-29T18:03:24Z Айсар 10823 аныҡлаштырыу 1303358 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Фая Сәхип ҡыҙы Гәрәева |изображение = Гәрәева Фая Сәхип ҡыҙы.jpg |ширина = |описание изображения = |описание = |имя при рождении = |род деятельности = |дата рождения = 31.8.1931 |место рождения = [[Башҡортостан АССР-ы]], [[Дүртөйлө районы]], [[Иҫке Яндыҙ]] ауылы |дата смерти = 10.9.2001 |место смерти = [[Башҡортостан]], [[Өфө]] ҡалаһы |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = }} {{фш|Гәрәева}} '''Гәрәева Фая Сәхип ҡыҙы''' ([[31 август]] [[1931 йыл]] — [[10 сентябрь]] [[2001 йыл]]) — {{бейеүсе|СССР|Башҡортостан|XX быуат}}. РСФСР-ҙың (1981) һәм Башҡорт АССР-ының (1977) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. == Биографияһы == Фая Сәхип ҡыҙы Гәрәева 1931 йылдың 31 авгусында [[Башҡортостан АССР-ы]] {{ТУ|Дүртөйлө районы}} [[Иҫке Яндыҙ]] ауылында тыуған. 1951—1971 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы була. 1971—1975 йылдарҙа — Өфө Пионерҙар һарайының бейеүселәр коллективы, 1975—1981 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның «Шатлыҡ» халыҡ бейеү ансамбле етәксеһе була. 1981—1986 йылдарҙа Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе булып эшләй. «Гөлнәзирә», «Дуҫлыҡ», «Кейәү егет» («Жених»), «Йәш йөрәктәр», «Мөғлифә», «Һыу буйында осрашыу», «Шаян ҡыҙҙар», «Яҙғы ташҡын» һәм башҡа бейеүҙәрҙе яңғыҙ башҡара. «Ҡыр ҡаҙҙары», «Сәскә атҡан яҡ» бейеүҙәрен ҡуя. 1955 йылда [[Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы]]нда, 1968 йылда [[Ульяновск]]иҙа һәм 1969 йылда [[Ленинград]]та Башҡорт АССР-ы мәҙәниәт көндәрендә ҡатнаша. 2001 йылдың 10 сентябрендә {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһында вафат булған. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты ([[Вена]], 1959) * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977) * РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981) == Хәтер == * 2010 йылда [[Дүртөйлө районы]]нда Фая Гәрәева исемендәге бейеү фестивале булдырылған. * 2012 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның иң яҡшы студенттарына уның исемендәге премия бирелә<ref name="Романов">{{cite web|author=Романов Владимир.|datepublished=2016-08-31|url=http://www.bashinform.ru/news/889000-vidnye-deyateli-kultury-bashkortostana-faya-gareeva-k-85-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-vydayushcheysya-t/|title=Видные деятели культуры Башкортостана: Фая Гареева (К 85-летию со дня рождения выдающейся танцовщицы)|lang=|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2019-09-04}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''[[Алла Докучаева|Докучаева А. А.]]'' Созвездие талантов. — Уфа, 2009. == Һылтанмалар == * {{БЭ|5257|автор=}} * [http://gaskarov-ensemble.ru/ensemble/veterans/309-gareeva-faya-sakhipovna Гареева Фая Сахиповна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905004337/http://gaskarov-ensemble.ru/ensemble/veterans/309-gareeva-faya-sakhipovna |date=2019-09-05 }} // Государственный академический ансамбль народного танца имени Файзи Гаскарова. [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] q1qkhtmbhu828be9evzoswn49wmex9e 1303361 1303358 2026-08-29T18:53:10Z Айсар 10823 1303361 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Фая Сәхип ҡыҙы Гәрәева |изображение = Гәрәева Фая Сәхип ҡыҙы.jpg |ширина = |описание изображения = |описание = |имя при рождении = |род деятельности = |дата рождения = 31.8.1931 |место рождения = [[Башҡортостан АССР-ы]], [[Дүртөйлө районы]], [[Иҫке Яндыҙ]] ауылы |дата смерти = 10.9.2001 |место смерти = [[Башҡортостан]], [[Өфө]] ҡалаһы |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = }} {{фш|Гәрәева}} '''Гәрәева Фая Сәхип ҡыҙы''' ([[31 август]] [[1931 йыл]] — [[10 сентябрь]] [[2001 йыл]]) — {{бейеүсе|СССР|Башҡортостан|XX быуат}}. РСФСР-ҙың (1981) һәм Башҡорт АССР-ының (1977) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. == Биографияһы == Фая (Фәниә) Сәхип ҡыҙы Гәрәева 1931 йылдың 31 авгусында [[Башҡортостан АССР-ы]] {{ТУ|Дүртөйлө районы}} [[Иҫке Яндыҙ]] ауылында тыуған. 1951—1971 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы була. 1971—1975 йылдарҙа — Өфө Пионерҙар һарайының бейеүселәр коллективы, 1975—1981 йылдарҙа «Шатлыҡ» халыҡ бейеүҙәре ансамбле етәксеһе була. 1981—1986 йылдарҙа Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе булып эшләй. «Гөлнәзирә», «Дуҫлыҡ», «Кейәү егет» («Жених»), «Йәш йөрәктәр», «Мөғлифә», «Һыу буйында осрашыу», «Шаян ҡыҙҙар», «Яҙғы ташҡын» һәм башҡа бейеүҙәрҙе яңғыҙ башҡара. «Ҡыр ҡаҙҙары», «Сәскә атҡан яҡ» бейеүҙәрен ҡуя. 1955 йылда [[Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы]]нда, 1968 йылда [[Ульяновск]]иҙа һәм 1969 йылда [[Ленинград]]та Башҡорт АССР-ы мәҙәниәт көндәрендә ҡатнаша. 2001 йылдың 10 сентябрендә {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһында вафат була. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты ([[Вена]], 1959) * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977) * РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981) == Хәтер == * 2010 йылда Дүртөйлө районында Фая Гәрәева исемендәге бейеү фестивале булдырылған. * 2012 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]]ның иң яҡшы студенттарына уның исемендәге премия бирелә<ref name="Романов">{{cite web|author=Романов Владимир.|datepublished=2016-08-31|url=http://www.bashinform.ru/news/889000-vidnye-deyateli-kultury-bashkortostana-faya-gareeva-k-85-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-vydayushcheysya-t/|title=Видные деятели культуры Башкортостана: Фая Гареева (К 85-летию со дня рождения выдающейся танцовщицы)|lang=|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2019-09-04}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''[[Алла Докучаева|Докучаева А. А.]]'' Созвездие талантов. — Уфа, 2009. == Һылтанмалар == * {{БЭ|5257|автор=}} * [http://gaskarov-ensemble.ru/ensemble/veterans/309-gareeva-faya-sakhipovna Гареева Фая Сахиповна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905004337/http://gaskarov-ensemble.ru/ensemble/veterans/309-gareeva-faya-sakhipovna |date=2019-09-05 }} // Государственный академический ансамбль народного танца имени Файзи Гаскарова. [[Категория:Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаусылар]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] iw7h8ptkp2souz4ucp2cgzamcd4i4a4 0 166995 1303369 1281094 2026-08-30T11:26:07Z ~2026-47201-47 48789 /* Иҫкәрмә */ 1303369 wikitext text/x-wiki {{{Ук}} '''Дворище''' — [[Ленинград өлкәһе]] Сланцевский районының Выскатский ауыл биләмәһендәге ауыл. == Тарих == ''Дворище'' ауылы — Ф. Ф. Шуберттың 1834 йылдағы Санкт-Петербург губернаһы картаһында телгә алынған<ref>{{Cite web|url=http://leb.nlr.ru/edoc/6407/|title=Топографическая карта Санкт-Петербургской губернии. 5-и верстка. Шуберт. 1834 г.|accessdate=2018-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150626112918/http://leb.nlr.ru/edoc/6407/|archivedate=2015-06-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626112918/http://leb.nlr.ru/edoc/6407/ |date=2015-06-26 }}</ref>. ДВОРИЩЕ — деревня принадлежит генерал-майорше Лихардовой, число жителей по ревизии: 6 м п., 6 ж. п.<ref name="SPb-1838">{{книга|автор=|часть=|заглавие=Описание Санкт-Петербургской губернии по уездам и станам|ссылка=https://dlib.rsl.ru/viewer/01003542886#?page=35|издание=|ответственный=|место=СПб.|издательство=Губернская Типография|год=1838|том=|страницы=34|страниц=144}}</ref> (1838 год) <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" />''Дворище'' ауылы профессор Куторга Степан Семёновичтың 1852 йылдағы картаһынан алынған<ref>[https://etomesto.com/karta338/ Геогностическая карта Санкт-Петербургской губернии проф. С. С. Куторги, 1852 г.]</ref>. {{Цитата башы} ДВОРИЩЕ — деревня госпожи Лихардовой, по просёлочной дороге, число дворов — 3, число душ — 7 м п.<ref name="SPb-1856">{{книга|автор=|часть=[[Гдовский уезд]]|заглавие=Алфавитный список селений по уездам и станам С.-Петербургской губернии|ссылка=http://dlib.rsl.ru/viewer/01003543409#?page=51|издание=|ответственный=Н. Елагин|место=СПб.|издательство=Типография Губернского Правления|год=1856|том=|страницы=47|страниц=152}}</ref> (1856 год) ---- ДВОРИЩЕ — деревня владельческая при речке Дымокорке, число дворов — 3, число жителей: 19 м п., 14 ж. п. ДВОРИЩЕ — деревня владельческая при речке Дымокорке, число дворов — 3, число жителей: 9 м п., 14 ж. п.<ref>[http://lopress.47lib.ru/imageViewer/img?url=mZaTmpGekprCl4uLj8XQ0JmQh4uNkIvRnpOLjJCZi9GMj53RjYrQk5CPjZqMjNKMi5CNnpia0NDPz8/O0M/Pz87Qz8nNzdGPm5nZnIqNjZqRi6+emJrCztmah4vCj5uZ2Z6Li43CzsfJy8vPys3HyNmMmo2WnpPCztmQnZWanIvCzsfJx8nJz83OzNmYjZCKj8LP Списки населённых мест Российской Империи, составленные и издаваемые центральным статистическим комитетом министерства внутренних дел. XXXVII. Санкт-Петербургская губерния. По состоянию на 1862 год. СПб. 1864. С. 43] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170719103857/http://lopress.47lib.ru/imageViewer/img?url=mZaTmpGekprCl4uLj8XQ0JmQh4uNkIvRnpOLjJCZi9GMj53RjYrQk5CPjZqMjNKMi5CNnpia0NDPz8/O0M/Pz87Qz8nNzdGPm5nZnIqNjZqRi6+emJrCztmah4vCj5uZ2Z6Li43CzsfJy8vPys3HyNmMmo2WnpPCztmQnZWanIvCzsfJx8nJz83OzNmYjZCKj8LP |date=2017-07-19 }}</ref> (1862 год) <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /></blockquote>Xix — ХХ быуат башында ауыл Санкт-Петербург губернаһы Гдов өйәҙенең беренсе станының Выскатский улусына ҡараған 1-се земство участкаһына административ рәүештә буйһона. Санкт-Петербург губернаһының Иҫтәлекле китабына ярашлы, [[1905 йыл]]да Дворище ауылы Патреевский ауыл йәмғиәтенә инә<ref>Памятная книжка Санкт-Петербургской губернии. Собрал и составил ''Н. В. Шапошников''. СПб. 1905 год. С. 86</ref>.<gallery widths="530px" heights="300px" class="center"> Файл:Dvorishche1919.jpg|1919 й. картаһында Дворище ауылы </gallery>1917 йылдан 1924 йыл аҙағына тиклем Дворище ауылы Гдов өйәҙе Выскатский улусының Казинский ауыл советы составына инә. [[1924 йыл]]дан алып Патреевский ауыл советы составында тора. [[1927 йыл]]дың авгусынан алып Рудненский районы составына инә. [[1928 йыл]]дан алып Савиновщинский ауыл советы составында. 1928 йылда ауыл халҡы 123 кеше тәшкил итә. 1930 йылдан алып Попковогорский ауыл советы составында була<ref name="spr">[https://old.classif.gov.spb.ru/sprav/np_lo/menu.html Справочник истории административно-территориального деления Ленинградской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190730191456/https://old.classif.gov.spb.ru/sprav/np_lo/menu.html |date=2019-07-30 }}</ref>. [[1933 йыл]]дағы мәғлүмәттәр буйынса Рудненский районының Попковогорский ауыл советына ''Дворище I'' һәм ''II Дворище ауылдары инә''<ref>[http://lopress.47lib.ru/imageViewer/img;jsessionid=16205F9D9542CB50A3CF461807582E34?url=mZaTmpGekprCl4uLj8XQ0JmQh4uNkIvRnpOLjJCZi9GMj53RjYrQk5CPjZqMjNKMi5CNnpia0NDPz8/O0M/Pz87Qz8nNzNGPm5nZnIqNjZqRi6+emJrCztmah4vCj5uZ2Z6Li43CzsfJy8vPys3HyNmMmo2WnpPCztmQnZWanIvCzsfJx8nJz8zIyNmYjZCKj8LP ''Рыкшин П. Е.'' Административно-территориальное устройство Ленинградской области. — Л.: Изд-во Леноблисполкома и Ленсовета, 1933. — 444 с. — С. 386] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414193928/http://lopress.47lib.ru/imageViewer/img;jsessionid=16205F9D9542CB50A3CF461807582E34?url=mZaTmpGekprCl4uLj8XQ0JmQh4uNkIvRnpOLjJCZi9GMj53RjYrQk5CPjZqMjNKMi5CNnpia0NDPz8%2FO0M%2FPz87Qz8nNzNGPm5nZnIqNjZqRi6+emJrCztmah4vCj5uZ2Z6Li43CzsfJy8vPys3HyNmMmo2WnpPCztmQnZWanIvCzsfJx8nJz8zIyNmYjZCKj8LP |date=2021-04-14 }}</ref>. 1933 йылдың авгусынан алып улар Гдов районына ҡарай. [[1935 йыл]]дан алып ауыл яңынан Савиновщинский ауыл советы составында. [[1933 йыл]]дың авгусынан алып Гдов районы составында тора [[1941 йыл]]дың ғинуарынан алып Сланцевский район составына инә. [[1941 йыл]]дың [[31 ғинуар]]ынан [[1944 йыл]]дың [[1 август|1 авгусы]]на тиклем германия оккупацияһы аҫтында тора. [[1954 йыл]]дан алып яңынан Попковогорский ауыл советы составына инә. [[1963 йыл]]дан алып Кингесепп районы составында тора. [[1965 йыл]]дың 1 авгусына ҡарата ''Дворище'' ауылы Кингисепп районы Выскатский ауыл советы составына инә<ref name="adm3">{{Китап|заглавие=Административно-территориальное деление Ленинградской области|ссылка=http://old.reglib.ru/Files/file/administrativno-territorialnoe%20delenie%20leningradskoi%20oblasti_%201966%20g_4.pdf|ответственный=Сост. Т. А. Бадина|издание=Справочник|место=Л.|издательство=[[Лениздат]]|страницы=87|страниц=197|год=1966|тираж=8000}}</ref>. 1965 йылдың ноябренән алып Сланцевский районыының Выскатский ауыл советы составына яңынан инә. 1965 йылда ауыл халҡы 31 кеше тәшкил итә<ref name="spr"/>. [[1973 йыл]] мәғлүмәттәре буйынса ''Дворище'' ауылы Сланцевский районының Попковогорский ауыл советы составына инә<ref>[http://old.reglib.ru/Files/file/administrativno-territorialnoe%20delenie%20leningradskoi%20oblasti_%201973%20g_5.pdf Административно-территориальное деление Ленинградской области. — Лениздат. 1973. С. 268]</ref>. [[1990 йыл]] мәғлүмәттәре буйынса ''Дворище'' ауылы Выскатский ауыл советы составына инә<ref name="adm2">[http://old.reglib.ru/Files/file/administrativno-territorialnoe%20delenie%20leningradskoi%20oblasti_%201990%20g_6.pdf Административно-территориальное деление Ленинградской области. Лениздат. 1990. ISBN 5-289-00612-5. С. 106]</ref>. [[1997 йыл]]да Выскатский улусының ''Дворище'' ауылында 5 кеше, шулай уҡ [[2002 йыл]]да ла 5 кеше (бөтәһе лә урыҫтар) йәшәй<ref>[http://old.reglib.ru/Files/file/administrativno-territorialnoe%20delenie%20leningradskoi%20oblasti_%201997%20g_7.pdf Административно-территориальное деление Ленинградской области. СПб. 1997. ISBN 5-86153-055-6. С. 106]</ref><ref>{{Cite web|url=http://lingvarium.org/russia/BD/02c_Leningradskaja_obl_new.xls|author=[[Коряков, Юрий Борисович|Коряков Ю. Б.]]|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России». Ленинградская область}}</ref>. 2007 йылда Выскатский ауыл биләмәһене. ''Дворище'' ауылында 5 кеше йәшәй, 2010 йылда — 7, 2011 һәм 2012 йылдарҙа — 8, 2013 йылда — 4, 2014 йылда — 8 кеше була<ref name="adm">[http://lopress.47lib.ru/imageViewer/img?url=mZaTmpGekprCl4uLj8XQ0JmQh4uNkIvRnpOLjJCZi9GMj53RjYrQk5CPjZqMjNKMi5CNnpia0NDPz8/O0M/Pz87Qz8nNxtGPm5nZnIqNjZqRi6+emJrCztmah4vCj5uZ2Z6Li43CzsfJy8vPys3HyNmMmo2WnpPCztmQnZWanIvCzsfJx8nJzs3KztmYjZCKj8LP Административно-территориальное деление Ленинградской области. — СПб. 2007. С. 128] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720020734/http://lopress.47lib.ru/imageViewer/img?url=mZaTmpGekprCl4uLj8XQ0JmQh4uNkIvRnpOLjJCZi9GMj53RjYrQk5CPjZqMjNKMi5CNnpia0NDPz8/O0M/Pz87Qz8nNxtGPm5nZnIqNjZqRi6+emJrCztmah4vCj5uZ2Z6Li43CzsfJy8vPys3HyNmMmo2WnpPCztmQnZWanIvCzsfJx8nJzs3KztmYjZCKj8LP |date=2017-07-20 }}</ref><ref name="per2010">{{Cite web|url=http://petrostat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/petrostat/resources/b281da004d2c553abe51bef5661033e3/%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.rar|title=Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Ленинградская область.|accessdate=2019-11-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615214347/http://petrostat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/petrostat/resources/b281da004d2c553abe51bef5661033e3/%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.rar|archivedate=2018-06-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615214347/http://petrostat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/petrostat/resources/b281da004d2c553abe51bef5661033e3/%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.rar |date=2018-06-15 }}</ref><ref>[http://viskatskoe.ru/tinybrowser/files/poselenie/statistika/1.doc Список населённых пунктов, количество хозяйств и количество проживающего населения муниципального образования Выскатское сельское поселение Сланцевского муниципального района Ленинградской области, на 01.01.2011 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160803143458/http://viskatskoe.ru/tinybrowser/files/poselenie/statistika/1.doc |date=2016-08-03 }}</ref><ref>[http://viskatskoe.ru/tinybrowser/files/poselenie/statistika/2.doc Список населённых пунктов, количество хозяйств и количество проживающего населения муниципального образования Выскатское сельское поселение Сланцевского муниципального района Ленинградской области, на 01.01.2012 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160803174923/http://viskatskoe.ru/tinybrowser/files/poselenie/statistika/2.doc |date=2016-08-03 }}</ref><ref>[http://viskatskoe.ru/tinybrowser/files/poselenie/statistika/3.doc Список населённых пунктов, количество хозяйств и количество проживающего населения муниципального образования Выскатское сельское поселение Сланцевского муниципального района Ленинградской области, на 01.01.2013 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160803210337/http://viskatskoe.ru/tinybrowser/files/poselenie/statistika/3.doc |date=2016-08-03 }}</ref><ref name="vys">[http://viskatskoe.ru/tinybrowser/files/administratciya/statistika/spisok-na-01.01.2014.doc Список населённых пунктов, количество хозяйств и количество проживающего населения муниципального образования Выскатское сельское поселение Сланцевского муниципального района Ленинградской области, на 01.01.2014 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160803204055/http://viskatskoe.ru/tinybrowser/files/administratciya/statistika/spisok-na-01.01.2014.doc |date=2016-08-03 }}</ref>. == Географияһы == Дворище ауылы райондың үҙәк өлөшөндә {{Табличка-ru|41К-|803}} (Казино — Дворище) автомобиль юлында урынлашҡан. Административ үҙәгенән ауылға тиклем ара — 17 км<ref name="adm"/>. Яҡындағы Сланцы тимер юл платформаһына тиклем ара — 26 км<ref name="adm3"/>. Ауыл биләмәләре аша Дымакарка йылғаһы аға. == Демография == <timeline> ImageSize = width:480 height:300 PlotArea = left:30 right:40 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:123 ScaleMajor = unit:year increment:50 start:0 gridcolor:gray1 PlotData = bar:1838 color:gray1 width:1 from:0 till:12 width:15 text:12 textcolor:red fontsize:8px bar:1862 color:gray1 width:1 from:0 till:56 width:15 text:56 textcolor:red fontsize:8px bar:1928 color:gray1 width:1 from:0 till:123 width:15 text:123 textcolor:red fontsize:8px bar:1965 color:gray1 width:1 from:0 till:31 width:15 text:31 textcolor:red fontsize:8px bar:1997 color:gray1 width:1 from:0 till:5 width:15 text:5 textcolor:red fontsize:8px bar:2002 color:gray1 width:1 from:0 till:5 width:15 text:5 textcolor:red fontsize:8px bar:2007 color:gray1 width:1 from:0 till:5 width:15 text:5 textcolor:red fontsize:8px bar:2010 color:gray1 width:1 from:0 till:7 width:15 text:7 textcolor:red fontsize:8px bar:2011 color:gray1 width:1 from:0 till:8 width:15 text:8 textcolor:red fontsize:8px bar:2012 color:gray1 width:1 from:0 till:8 width:15 text:8 textcolor:red fontsize:8px bar:2013 color:gray1 width:1 from:0 till:4 width:15 text:4 textcolor:red fontsize:8px bar:2014 color:gray1 width:1 from:0 till:8 width:15 text:8 textcolor:red fontsize:8px bar:2017 color:gray1 width:1 from:0 till:12 width:15 text:12 textcolor:red fontsize:8px </timeline> == Инфраструктураһы == [[2014 йыл]]да ауылда өс йорт хужалығы теркәлгән<ref name="vys"/>. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ауыл тораҡ пункты]] 1l49g0fctlilopnzsq32cb0sewrvx25 0 167129 1303374 1067343 2026-08-30T11:35:24Z ~2026-47201-47 48789 /* Сығарылған карталар */ 1303374 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Йүкәле (Липовская) тауы''' — [[Көньяҡ Урал]]да айырым торған [[тау]], [[Силәбе өлкәһе]] ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]). == Этимологияһы == «Йүкәле» атамаһы, күрәһең, тауҙы ҡаплап үҫкән йүкә ағасы күплегенән сығып бирелгәндер<ref name="автоссылка1">[https://books.google.ru/books?hl=ru&id=_BsjAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F Липовская, гора // Миасс. Словарь географических названий] / Сост. ''Стрельников С. М.'' — [[Златоуст]]: Изд. С. М. Стрельникова, 1995. С. 25.</ref>. == Тасуирламаһы == Йүкәле тауының абсолют бейеклеге — 540 м. өҫтәрәк ҡушыла.. көньяҡ ярына Уның түбәһе [[Түргеяҡ|Түргеяҡ күленең]] көньяҡ ярынан 3,4 километрҙа төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә. Тау битләүҙәре текә, ҡатнаш урман менән ҡапланған. Уның итәгендә — Түргеяҡ күленең Йүкәле көрйәһе (ҡултығы) <ref name="автоссылка1"/><ref>[http://www.miass.info/slovari/article.php?article=786 Липовская, гора // Миасс. Энциклопедический словарь]</ref>. == Топографик картала тау == === Сығарылған карталар === * [http://rf-town.ru/map1007299_0_1.htm Гора Липовская на карте окрестностей Златоуста (Л. 22-Г)] (1980—1990-е годы) * [https://etomesto.com/na-karte-zlatoust/ Гора Липовская на карте окрестностей города Златоуста] ([[1985 йыл|1985 год]]: середина, правая граница карты) * [https://etomesto.com/map-topo_n41_chelyabinsk/?y=55.151389&x=60.020278 Липовская гора на карте Урала] ([[2000 йыл|2000 год]]) === Һанлы карталар === * [https://wikimapia.org/24009432/ru/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B0-%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F Страница Липовской горы на сайте] Викимапия == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Заозёрный хребет * Пугачёва гора * Крутики (скалы) * Центральный Ильменский хребет == Әҙәбиәт == * ''Сементовский В. Н. '' Тургояк. 1916. — 60 с. * ''Сементовский В. Н. '' Көньяҡ Урал Ынйылары. Күл Тургояк // Тәбиғәт һәм кеше. 1913. № 15. С 225-228. == Һылтанмалар == * [http://www.miass.info/slovari/article.php?article=786 Йүкәле (Липовская) тауы // Мейәс. Энциклопедик һүҙлек] * [https://books.google.ru/books?hl=ru&id=_BsjAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F Йүкәле (Липовская) тауы // Мейәс. Географик атамалар һүҙлеге] / Сост. ''С. М. Стрельников'' — [[Златоуст]]: Изд. С. М. Стрельников, 1995. 25. с. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Урал тау һырттары]] [[Категория:Златоуст ҡала округы]] [[Категория:Златоуст географияһы]] [[Категория:Силәбе өлкәһе тауҙары]] [[Категория:Һатҡы районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] p4nwxzgimq6nq8y87g6gfohn94v1zqa 0 169486 1303368 1273941 2026-08-30T11:24:13Z ~2026-47201-47 48789 /* Һылтанмалар */ 1303368 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Себер юғары ҡатын-ҡыҙ курстары''' йәки '''Томскиҙағы юғары ҡатын-ҡыҙ курстары''' — {{lang-ru|Сибирские высшие женские курсы}} — [[Томск|Томскиҙағы]]XX быуат башында асылған беренсе ҡатын-ҡыҙ юғары уҡыу йорто (1910—1920). == Тарихы == XIX быуаттың икенсе яртыһында ҡатын-ҡыҙҙар юғары белем алыуға хоҡуҡ өсөн әүҙем көрәш алып бара. Халыҡ мәғарифы министрлығы ведомствоһының ҡатын-ҡыҙҙар училищелары тураһында "Положениелар"ы баҫылғандан һуң Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары асыла башлай, сөнки университеттар ир-егеттәр уҡыу йорттары булып ҡалған. Себер юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары Томскиҙа 1910 йылдың 26 (8 ноябрь) октябрендә, Себерҙе Рәсәйгә ҡушыу көнөндә асыла. Курстарҙы ойоштороу инициаторҙары булып Томск юғары уҡыу йорттары профессорҙары В. В. Сапожников, Б. Вейнберг, Е. Л. Зубашев, Н. И. Карташев һәм башҡалар сығыш яһай. Курстарҙың асылыуына Томск губернаторы Н Л. Гондатти ла булышлыҡ иткән. Халыҡ мәғарифы министрлығы был идеяны хуплай, сығарылыш уҡыусыларына юғары уҡыу йортон тамамлаған хоҡуҡтарҙы бирергә әҙер булыуҙарын белдерә, ләкин финанс йөкләмәләрен үҙ өҫтөнә алмауҙарын белдерә. 1909 йылда ''Себер юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарына иғәнәләр йыйыу өсөн булдырылған Йәмәғәт ойошмаһына'' Г. Н. Потанин, В. Н. Саввин, В. Сапожников, А. Кухтерина һәм башҡалар ингән. Йәмғиәт ойошмаһы эшмәкәрлегенә етәкселек итеү комитеты башлығы итеп М. М. Гондатти,ә ул Томскиҙан киткәндән һуң Е. Л. Зубашев һайлана. Беренсе составтағы комитет киң эшмәкәрлек йәйелдерә — хәйриә лекциялары, кисәләр, баҙарҙар һәм башҡалар ойошторола. 1910 йылда йәмғиәттең ағзалары — 152, ә 1911 йылда 663 кеше булған. Дөйөм алғанда, Йәмғиәткә зыялы һәм эшлекле Томск шәхестәре: В.Вытнов, С. Горохов, И. Кухтериндар, Д. Зверев, профессор И. Грамматикати, И. Базанов, И. Бобарыков, инженерҙар В. Реутовский, Н.Боголюбский, Бресский, Бресневич, П. Ломовицкий һәм А. Макушин башҡалар инә.Бинаның төҙөлөшөнә 10 000 һумды — ҡала Управаһы, 3 000 һумды билдәле себер мәғрифәтсеһе П. И. Макушин бүлгән. Йәмғиәт тарафынан тейешле аҡса табылыу һәм уҡытыусылар составы тупланыу менән, тыңлаусылар йыйыу тураһында иғлан бирергә ҡарар сығарыла. Курстар Слосмандың шәхси ағас йортоноң (хәҙер ул юҡ) ете бүлмәһендә урынлашҡан (хәҙерге Совет урамы).1911 йылда Томск ҡала Управа курстарға айырым таш бина һалыу өсөн 10 мең һум аҡса бүлгән. Себер ҡатын-ҡыҙҙар курстары 1920 йылда Сибревком тарафынан ябыла — ҡатын-ҡыҙҙарға университетҡа ир-егеттәр менән бер рәттән инергә рөхсәт итәләр. 1914 йылда Себер юғары ҡатын-ҡыҙ курстарына юғары уҡыу йорто статусы бирелә. Ул Себерҙә (Уралдан алып Тымыҡ океанға тиклем) дүртенсе булып ойошторолған. Бынан алда Томск ҡалаһында — ике һәм Владивостокта бер юғары уҡыу йорто асылған булған. 1914 йылда гуманитар, тарих-филология факультеты асыу мәсьәләһе күтәрелә, тик был планға һуғыш ҡамасаулай. 1915 йылда Мәғариф министрлығы дәүләт имтихан комиссияһы һынауҙарын үтергә тәүге 29 уҡыусыға рөхсәт биргән. Курстарҙы тамамлаған Е.Киселева, Т. Триполитова, Е. Воронина, Е. Волочнева — университет кафедраһына ассистент сифатында ҡабул ителә. == Тамамлаусылар == 1918 йылда педагогия бүлексәһе асыла, тыңлаусылар һаны 713 кешегә тиклем арта. 1917 йылда курстар дипломы университеттыҡы менән тиңләштерелә. Ҡатын-ҡыҙҙарҙы 1920 йылда университеттарҙа уҡытыуға рөхсәт биреү менән Сибревком ҡарары менән курстар ябыла. Ун йыллыҡ осорҙа бөтәһе 1426 тыңлаусы, уларҙың 1266-һы — тәбиғи бүлексәгә һәм 160-ы — математика бүлексәһенә ҡабул ителә; ябылыу ваҡытына алты сығарылыш яһалған. == Сығанаҡтар == * [http://idea1.westsib.ru/sibir Сибирские женские курсы, Институт исследования Сибири и другие инициативы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518074348/http://idea1.westsib.ru/sibir |date=2021-05-18 }} * [http://elib.tomsk.ru/purl/1-6165/ Сибирские высшие женские курсы (г. Томск). Общество для доставления средств Курсам. Отчет о деятельности Общества для доставления средств Сибирским Высшим женским курсам в Томске за 1910 год. — Томск : Типо-литография Сибирского товарищества печатного дела, 1911. — 33 с. ; 26 см.] * ''Кащенко Н. Ф.'' Сибирские высшие женские курсы, их положение, нужды и надежды/ Н. Ф. Кащенко. — Томск, 1912. — 12 с., [5] л.фот * ''Кузьминова Е. Ф.'' Сибирские высшие женские курсы в г. Томске : 1910—1920 гг. диссертация кандидата исторических наук : 07.00.02 Томск, 2006 280 c. : 61 07-7/190 == Һылтанмалар == [https://etomesto.com/map-tomsk_1914/ Высшие женские курсы на карте Томска 1914 года] (10: Girls' High School, судя по всему, местоположение указано неточно, в двух кварталах от ул. Еланской). {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] t4f7oxubne32roui4kz23duttnchzfj 0 171835 1303370 1194297 2026-08-30T11:26:54Z ~2026-47201-47 48789 /* Һылтанма */ 1303370 wikitext text/x-wiki {{Хребет |Название = Ишкүл һырты <br>Хребет Ишкуль |Изображение = Ишкульский хребет. Южный Урал.jpg |Подпись = |Координаты = 55.1515/N/60.1216/E |CoordScale = |Расположение = Көньяҡ Урал |Горная система = Илмән тауҙары |Хребет или массив = |Диаметр кратера = |Глубина кратера = |Последнее извержение = |Высота = 661 |Источник высоты = |Относительная высота = |Первое восхождение = |Позиционная карта = Рәсәй |Страна = Рәсәй |Регион = Силәбе өлкәһе |Категория на Викискладе = }} '''Ишкүл һырты''' ({{lang-ru|Ишкульский хребет}}) — Көньяҡ [[Көньяҡ Урал|Урал]]<nowiki/>да. Илмән [[Илмән тауҙары|тауҙарындағы]] һырт (Силәбе өлкәһе, Рәсәй). == Топонимика == «Ишкүл» атаманың килеп сығышына ике фараз бар * [[башҡорт теле]]н<nowiki/>дә— «парлы, ҡушма күл» (унда «ишле» — тигәнде аңлата., «кул» — «күл»), тағын «күп күл» тигән варианты осрай. * башҡорт ир-ат исеме Ишкул (иш — «ағай-эне, һабаҡташтары, дуҫтары, хеҙмәттәштәре»)<ref>[http://toposural.ru/index.php/toponimiya/i Информация на сайте топонимики Челябинской области «Toposural.ru»]</ref>. == Тасуирлама == Ишкүл һырты [[Үҙәк Илмән һырты|Үҙәк Илмән һыртының]] көнбайыш өлөшө булып тора. Уның оҙонлоғо — 11 км. 500 метр тирәһе бейеклетән башлана. Иң юғары нөктәһе — 661 метр. Һырттың атамаһы менән Ишкүл түбәһе тип йөрөтөлә. [[Илмән тауҙары|Илмән түбәһенән]] һуң бейеклек буйынса икенсе урында ([[Үҙәк Илмән һырты|Илмәнтау]]<nowiki/>ҙан һуң) тора. [[Силәбе|Силәбегә]] тиклем — 127 км , [[Екатеринбург]]<nowiki/>тан — 187 км, [[Мейәс]]<nowiki/>тән 24 км алыҫлыҡта ята. [[Илмән ҡурсаулығы|Ил]]<nowiki/>мән [[Илмән ҡурсаулығы|ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан]]. Координаталары: 55°15′15″N 60°12′16″E Һыртының көнсығыш итәгендә Ишкүл күле урынлашҡан .Һырттың битләүҙәрендә ҡарағай, ҡайын, ҡарағас үҫә. Ишкүл һыртының төньяҡ өлөшөндәге түбәнән ҡарағанда (яҡынса 510 метр бейеклектән), Силәбе өлкәһенең Арғужа һыуһаҡлағысына, унан арыраҡ Уйылды күленә иҫ киткес матур күренеш асыла. Көньяҡта Илмән тауҙары, шулай уҡ, Ишкүл түбәһе үҙе, Тәрәнкүл һәм Һырткүл күлдәре ғәжәйеп матурлығы менән хайран итә.. Көн аяҙ булғанда көнбайышта Ишкүл һыртынан Талов һыртына [[Кесе Урал һырты]]на, [[Елсел (һырт)|Елсел тауына (]][[Рус теле|рус.]] ''Гора́ Ицы́л'') , Оло Таткүл күленә , Караматкүлгә, Арғы Тағанайға панорама асыла. Ә төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә Карабаш тауын күрергә мөмкин. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанма == * [http://pochel.ru/c/272-hrebet-ishkul/ Белешмә битен һырт ишкульский] буйынса [[силәбе өлкәһе]] * [http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/ishkul_hrebet Силәбе өлкәһенең туристик порталы биттәрендә Ишкүл һырты ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191011185226/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/mountains/ishkul_hrebet |date=2019-10-11 }} * [https://etomesto.com/map-atlas_topo-russia-ural/ Топографик картала Ишкүл түбәһе] [[Урал]] ([[2000 йыл]]) [[Категория:Силәбе өлкәһенең тау һырттары]] [[Категория:Уралдың тау һырттары]] hi5fqb1te3yy8hnwb0mt4cpwn35c0ab 0 172436 1303371 1278612 2026-08-30T11:31:41Z ~2026-47201-47 48789 /* Һылтанмалар */ 1303371 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Варган тауы''' (ғәҙәттәге ҡулланылышта — '''Варгановка''') — [[Көньяҡ Урал]]да, [[Силәбе өлкәһе]]ндә ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) айырым торған [[тау]]. Абсолют бейеклеге — 763 [[метр]]. Заозерная һыртына ҡарай. 1990 йылға тиклем бында Бөтә Союз туристик маршрут № 55 һалынған булған<ref>По Южному Уралу: туристские маршруты 171-99-01 (55), 171-90-02 (371). — [[Москва|М.:]] [[Федеральное агентство геодезии и картографии|Главное управление геодезии и картографии при Совете Министров СССР]], 1975.</ref><ref name="автоссылка1">[http://www.miass.info/slovari/article.php?article=249 Варганова, гора // Миасс. Энциклопедический словарь]</ref>. == Топонимика == Атамаһы урыҫса Варган (шаулаусан, ғауғасыл кеше шулай аталырға мөмкин) ҡушаматынан, йә Варганов фамилияһынан килеп сыҡҡан. ([https://ru.wikisource.org/wiki/варганить Варганить]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — тауышланыу, ҡысҡырыу, нимәләлер насар уйнау, йәки, тиҙ-тиҙ, урынына еткермәй эшләү)<ref>[https://books.google.ru/books?hl=ru&id=_BsjAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Миасс. Словарь географических названий] / Сост. ''Стрельников С. М.'' — [[Златоуст]], Изд. С. М. Стрельникова, 1995. С. 8.</ref><ref>{{Cite web|url=http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/852-gory-juzhnogo-urala.html|title=Северо-восточные хребты Южного Урала // Весь Южный Урал. 19.03.2012|accessdate=2019-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191007165206/http://yuzhnyj-ural.ru/kraevedenie/toponimika/852-gory-juzhnogo-urala.html|archivedate=2019-10-07}}</ref>. == Тасуирлама == Варган тауы — айырым торған тау, Заозерная һыртына инә. Уның итәге буйлап оҙонлоғо — 3 километр, киңлеге — 3,5 километр. Абсолют бейеклеге — 763 метр, сағыштырмаса ([[Куштумга]] йылғаһы өҫтөнән) бейеклеге 360 метр. Варган тауы түбәһе [[Түргеяҡ]] күленән 3 км төньяҡ-көнбайышта, уның үҙәгенән 7,2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. [[Түргеяҡ]] күленең көнсығыш ярынан Варган тауы яҡшы күренә. Төньяҡ һәм көнбайыш яғынан тауҙы [[Куштумга]] йылғаһы урап аға. Заозерный һәм Варган һырттары араһындағы биләндән Липовка йылғаһы ағып сыға. Тау битләүҙәре, бигерәк тә төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә текә. Тау аралаш урман (ҡайын, уҫаҡ, имән) менән ҡапланған. Тауҙың көнсығыш яғынан, тау итәгендә, шишмә бар. Тауҙан күренмәй.<ref name="автоссылка1"/><ref>[https://books.google.ru/books?hl=ru&id=_BsjAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Миасс. Словарь географических названий] / Сост. ''Стрельников С. М.'' — [[Златоуст]], Изд. С. М. Стрельникова, 1995. С. 8.]</ref><ref>[http://www.naurale.com/items/?id=1712&page=items#.XZrizm5uKUk Информация на сайте «На Урале»]{{Недоступная ссылка|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Галерея == <gallery class="center"> Файл:Вид со скалы на Тургояк.jpg|[[Крутики (ҡаялар)]] ҡаяһынан [[Заозёрный һырты]] күренеше (уңда — Варган тауы) Файл:За горы 1.jpg|[[Заозёрный һырты|Заозерный]] һәм Варган тауҙары өҫтөндә киске шәфәҡ. Файл:Лучи солнца над Тургояком - panoramio.jpg|Түргеяҡ күле аръяғында — Заозерный һәм Варган тауҙары Файл:СОЛНЦЕ СЕЛО.jpg|Заозерный һырты өҫтөндә киске шәфәҡ. </gallery> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Малый Уральский хребет]] * [[Крутики (скалы)]] * [[Пугачёва гора]] * [[Липовская (гора, Челябинская область)]] * [[Центральный Ильменский хребет|Ильменский хребет]] * [[Золотая гора (Челябинск)]] * [[Заозёрный хребет]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [http://www.miass.info/slovari/article.php?article=249 Варганова, гора // Миасс. Энциклопедический словарь] * [https://books.google.ru/books?hl=ru&id=_BsjAQAAIAAJ&focus=searchwithinvolume&q=%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 Миасс. Словарь географических названий] / Сост. ''Стрельников С. М.'' — [[Златоуст]]: Изд. С. М. Стрельникова, 1995. С. 8. * По Южному Уралу: туристские маршруты 171-99-01 (55), 171-90-02 (371). — [[Мәскәү|М.:]] Главное управление геодезии и картографии при Совете Министров СССР, 1975. * ''Сементовский В. Н.'' Тургояк. 1916. — 60 с. * ''Сементовский В. Н.'' Жемчужина Южного Урала. Озеро Тургояк // Природа и люди. 1913. № 15. С. 225—228. == Һылтанмалар == * [https://wikimapia.org/20399629/ru/Гора-Варганова Страница Варгановой горы на сайте] Викимапия * [https://yandex.ua/maps/org/gora_varganova/92470569845/?lang=ru&ll=60.005330%2C55.197497&z=9 Страница Варгановой горы на]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Яндекс. Карты * [http://karta-russia.ru/chelyabinskaya_kusinskiy_gora-varganova Страница Варгановой горы на сайте «Karta-russia.ru»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228102338/http://karta-russia.ru/chelyabinskaya_kusinskiy_gora-varganova/ |date=2019-12-28 }} * [https://etomesto.com/tut23999/ Гора Варганова на карте окрестностей города Златоуста (середина, правая граница карты): издание 1985 года] * [http://rf-town.ru/map1007299_0_1.htm Гора Варганова на карте окрестностей Златоуста (Л. 22-Г)] * [https://etomesto.com/map-topo_n41_chelyabinsk/?y=55.212800&x=60.004100 Варганова гора на топографической карте] [[Урал]]а ([[2000 йыл|2000 год]]) [[Категория:Урал тау һырттары]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең тау түбәләре]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Силәбе өлкәһенең иҫтәлекле урындары]] 4v1r50kbhdosamd8idw87c1zttdymgw 0 184109 1303367 1222803 2026-08-30T11:23:02Z ~2026-47201-47 48789 /* Иҫкәрмәләр */ 1303367 wikitext text/x-wiki [[Файл:08 Zarstvo Bulgarskoe.jpg|мини|300px|<nowiki>group="*"}} (Итиль)</nowiki>'' до впадения Вятки, затем ''Итиль-(Камъ)''<ref>{{Cite web|url=https://etomesto.com/map-kazan_carstvo-bulgarskoe/|title=Карта царства Булгарского|website=etomesto.com|accessdate=2026-08-30}}</ref>'']] {{значения|Итиль}} '''Иҙел''' ({{Lang-ba|Иҙел}}, {{Lang-cv|Атӑл}}, {{Lang-tt|Идел}},{{Lang-kk|Еділ}}, {{Lang-xal|Иҗил}}, {{Lang-mn|Ижил}}, {{Lang-nog|Эдил}}) — [[Волга|Волганың]] [[Төрки телдәр|төрки]] исеме. Тарихи яҡтан - ул тамағынан Кама менән ҡушылғанға тиклем [[Волга|Волганың]] түбәнге ағымы, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙелдең]] Камаға ҡойған участкаһы һәм Ағиҙелдең бөтә ағымы атамаһы. Тотош Волга атамаһы сифатында сыуаштар, татарҙар, башҡорттар һәм [[Төрки халыҡтар|башҡа төрки телле]] һәм монгол телле халыҡтарҙа<ref>[https://bigenc.ru/domestic_history/text/2027784 ИТИЛЬ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125080857/https://bigenc.ru/domestic_history/text/2027784 |date=2021-01-25 }} // Большая российская энциклопедия. Электронная версия (2016)</ref> әлегә тиклем ҡулланыла. Исеменең төрөксә килеп сығышы ҡайһы берҙә шик аҫтына ҡуйыла. Гидроним уғыр этнотел мөхитендә хәҙерге заман [[манси]] теленә яҡын булған терминдан ''eetl'' — «диңгеҙ һыуы»нан барлыҡҡа килгән. Һуңынан термин [[Уғырҙар|уғыр]]ҙарҙы алмаштырған төркиҙәр тарафынан ҡабул ителгән һәм яраҡлаштырылған, тип фаразларға мөмкин<ref name="Беленов"/>{{rp|44}}. == Тарихы == ''Иҙел'' (''Итиль'') атамаһы Волганың б. э. II быуатта [[Клавдий Птолемей]] Гиркан (Каспий) диңгеҙенә ҡойған ''Ра'' йылғаһы тип теркәгән боронғо исемдәрен алмаштыра, һәм диңгеҙгә ҡойған Ра йылғаһының тамағын билдәләй, йылғаның үрге ағымы юғарыраҡ киңлектәрҙә, уларҙың береһе көнбайыштан, икенсеһе көнсығыштан аҡҡан ике йылғаның ҡушылыуы һөҙөмтәһендә хасил була<ref name="Подосинов">''[[Подосинов, Александр Васильевич|Подосинов А. В.]]'' Еще раз о древнейшем названии Волги // [http://dgve.ru/arkhiv/DGVE_1998.shtml Древнейшие государства Восточной Европы. 1998 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200203143214/http://dgve.ru/arkhiv/DGVE_1998.shtml |date=2020-02-03 }} — М.: «Восточная литература» РАН, 2000. — С. 230—239.</ref>{{rp|230—231}}.|group="*"}}, һуңыраҡ барлыҡҡа килгән ғәрәп картографияһы һәм географияһы был форманы ҡабул итә<ref name="Подосинов"/>{{rp|230—231}}. Яңы исем [[Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе]] осоронда Волга далаларында төрки телле халыҡтар өҫтөнлөк иткән осорҙағы мөһим этник үҙгәрештәрҙең сағылышы булды<ref name="Подосинов"/>{{rp|238—239}}. В. В. Бартольд баһалауынса, исемдең барлыҡҡа килеүе IV быуаттан да һуң булырға тейеш түгел<ref name="Бартольд">''[[Бартольд, Василий Владимирович|Бартольд В. В.]]'' [http://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/journals/sovetskoe_vostokovedenie_01_1940_02_bartold.pdf Арабские известия о русах // Советское востоковедение. Том I]. — М.-Л.: Академия наук СССР, 1940. — 50 с.</ref>{{rp|18}}. Шул уҡ исемде (бәлки, исемдәрҙең береһендер) Волга тамағында урынлашҡан ҡала, Хазарияның баш ҡалаһы — ''Атиль (Итиль)'' тип аталған<ref name="Новосельцев">{{книга|автор=[[Новосельцев, Анатолий Петрович|Новосельцев А. П.]]|ссылка=http://dgve.ru/bibl/Novoseltcev_1990.shtml|заглавие=Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа|место=М.|издательство=Наука|год=1990|страниц=264|isbn=5-02-009552-4}}</ref>{{rp|128}}. Византия сығанаҡтарында {{lang-cv|Атӑл}} яҡын исем VI быуаттан башлап осрай, яҡын сыуаш. [[Менандр Протектор]]ҙа (VI б.) Волга {{lang-grc2|Ἀττίλα}} исеме менән аталған, Феофилакт Симокаттала (VI—VII бб.) — {{lang-grc2|Tίλ}}, [[Феофан Исповедник|Феофанды]]ң (VIII—IX бб.) «Хронография»һында — {{lang-grc2|Ἀτέλ}} тип аталған<ref>''[[Скржинская, Елена Чеславовна|Скржинская Е. Ч.]]'' Комментарий к тексту и переводу Барбаро // [http://moscowstate.ru/wp-content/uploads/2017/06/Skrzhinskaya-E.CH.-red.-sost..-Barbaro-i-Kontarini-o-Rossii.-K-istorii-italo-russkih-svyazej-XV-v.-1971.pdf Барбаро и Контарини о России. К истории итало-русских связей XV в.] — Л.: Наука, 1971. — С. 163.</ref><ref>''[[Чичуров, Игорь Сергеевич|Чичуров И. С.]]'' Экскурс Феофана о протобулгарах // Древнейшие государства на территории СССР. 1975. — {{М.}}: Наука, 1976. — С. 65—80.</ref>. IX—X быуаттарҙан башлап атама көнбайыш Европа (Китапханасы Анастасий Феофандың «Хронография»һын латынь теленә IX быуат аҙағында тәржемә иткән) һәм X быуаттан алып ғәрәп сығанаҡтарында ҡулланыла<ref name="Федотов"/>{{rp|209}}. А. П. Новосельцев билдәләүенсә, әрмән сығанаҡтарында Волга исеме Атиль формаһына тап килә. Шуның менән бергә йәһүд-хазар сығанаҡтарында исем беренсе «алев (йәһүд алфавиты)» хәрефе менән яҙыла, әммә йәһүд яҙмаһында һүҙ башындағы хәреф уҡылмай, шуға күрә тарихсылар ике вариантты — Атиль һәм Итиль — ҡабул иткән<ref name="Новосельцев"/>{{rp|164 (прим. к 128)}}. Урта быуат ғәрәп телендә, Йаҡут әр-Румиҙың географик һүҙлегендә аңлатыуҙарынса, ике һуҙынҡы ла «И» аша әйтелгән<ref>''[[Якут аль-Хамави|Йакут ал-Хамави]]''. Му‘джам ал-Булдан (Словарь стран) / Пер. Н. Гараевой // История татар с древнейших времён в 7-ми тт. Т. 2. — Казань, 2006. — С. 804.</ref>. Боронғо төрки һүҙлегендә йылғаның исеме түбәндәге формаларҙа теркәлгән: * Edil, Idil — йәнәсәй яҙма һәйкәлдәренә һылтанма яһап (Е 363)<ref name="ДТС"/>{{rp|163}}; * Etil, Itil — [[Мәхмүт әл-Ҡашғари]] һүҙлегенә (МК I 73) һәм «Уғыҙ ҡаған тураһында легенда»ға (ЛОК 185[* 3]) һылтанма яһап, эпик йөкмәткеле XIII быуат һәйкәле; «Уйғыр яҙмаһының XV быуатта яҙылған берҙән-бер исемлеге — һәр битендә 9 юл яҙылған 42 биттән тора» Париждағы Милли китапханала һаҡлана<ref name="ДТС"/>{{rp|XXVIII}}. Боронғо төрки һүҙлектәге (ЛОК 185) «TALAJ» мәҡәләһендә түбәндәге һүҙҙәр бәйләнеше миҫал итеп килтерелгән: «munda ẹṭil mürän dẹgän bir ṭalaj bar ẹrdi — бында Иҙел йылға тип аталған ҙур йылға булған», {{lang-trk|talaj — «океан, диңгеҙ; ҙур йылға (?)»}}<ref name="ДТС"/>{{rp|528}} ({{lang-trk|mürän}} — «йылға»<ref name="ДТС"/>{{rp|354}}).|group="*"}})<ref name="ДТС"/>{{rp|187}}. Нигеҙҙә Б. Н. Заходер һүҙҙең беренсе һәм икенсе хәрефен яҙыу менән айырылып торған был исемдең («Итиль, Исиль, Атиль, Афиль») осраған варианттарын йылға һәм Хазар баш ҡалаһының исеме ғәрәп-фарсы яҙмаһына сит телдән эләгеүен аңлата<ref>''[[Заходер, Борис Николаевич|Заходер Б. Н.]]'' [http://gumilevica.kulichki.net/Rest/rest0105a.htm Каспийский свод сведений о Восточной Европе] / Часть 1. Поволжье и Хорасан. Итиль. Начатки городской жизни (окончание).</ref> һәм өҫтәп ҡуя: {{начало цитаты}}… был һүҙҙе ғәрәп графикаһы менән яҙҙырғандар, күрәһең, ҡулында булған график саралар менән тәүге һуҙынҡы һәм икенсе тартынҡы өндәрҙе нисек һүрәтләргә белмәйҙер. Ваҡыт үтеү менән генә орфография традицияһы Итиль яҙмаһын ҡабул итә, һәм Йакут үҙенең "Географик һүҙлеге"ндә һүҙгә орфография буйынса ентекле аңлатма бирә һәм был яҙманың мотлаҡ икәнен раҫлай{{конец цитаты}} Йылғаның урта быуаттарҙағы ентекле тасуирламаһын ғәрәп географияһы яҙып ҡалдырған. Әммә урта быуат төркиҙәренең һәм ғәрәптәренең йылға үҙәне тураһында күҙаллауҙары хәҙергеләренә тап килмәй, шуға күрә ''Иҙел, Итиль'' атамаһын бөтә Волга менән тиңләштереп булмай<ref>{{Cite web|url=https://www.loc.gov/resource/g3200.ct001903/|title=Weltkarte des Idrisi vom Jahr 1154 n. Ch., Charta Rogeriana|website=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|accessdate=2021-01-18}}</ref>. Иҙелдең үрге үҙәне тип Каманың (аҫҡы ағымында) һәм Ағиҙел үҙәндәре ҡабул ителә, хәҙер урыҫтар ''Белая'' тип йөрөткән йылға Башҡортостанда борондан уҡ [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] тип аталған{{lang-trk|aq}} — {{lang-ru|белый}}<ref name="ДТС">{{книга|заглавие=Древнетюркский словарь|место=Ленинград|издательство=Наука|год=1969|ссылка=https://altaica.ru/LIBRARY/dts.pdf}}</ref>). ''Иҙел, Итиль'' атамаһына оҡшаш исем [[Башҡорт теле|башҡорт]], [[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]], [[Ҡалмыҡ теле|ҡалмыҡ]], [[Монгол теле|монгол]], [[Татар теле|татар]], [[Сыуаш теле|сыуаш]]<ref name="Фасмер">{{Фасмер|Волга|том=1|страницы=336—337}}</ref><ref name="Подосинов"/>{{rp|239}}, [[Ҡарасай-балҡар теле|ҡарасай-балҡар]] һәм [[Нуғай теле|нуғай]] телдәрендә һаман һаҡлана. Шулай уҡ был атама (заманында) сығатай телендә лә булған<ref name="Фасмер"/>. == Этимологияһы == Сыуаш тел белгесе М. Р. Федотов, О. И. Прицак эшенә һылтанып, {{lang-grc2|Ἀτέλ}} ({{lang-cv|Атӑл}}) гидронимының ҡушма өлөштәре булып ''асла'' — «ҙур, бөтә нәмәне үҙ эсенә алған, бөйөк») һүҙендә [[Алтай телдәре|алтай]] [[апеллятив]]ы äs (>{{lang-cv|ас-}} плюс (~төрки-[[монгол]] tal ~ dal — «ҙур йылға; диңгеҙ; һыу йәйелеү, ташҡын») [[Алтай телдәре|алтай]] [[апеллятив]]ы *til<;*tal тора, тип иҫәпләй<ref>''[[Прицак, Омельян Иосифович|Omeljan Pritsak]]''. Der Titel Attila. — «Festchrift für Max Wasmer zum 70. Geburtstag». — Wiesbaden, 1959. — S. 412—413.</ref><ref name="Федотов">''Федотов М. Р.'' Этацизм и итацизм в свете тюркских названий реки Волги («Советская тюркология» № 4, Баку, 1978. С. 44—47.) // [http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/pers_0_0000048.pdf Духовное и научное наследие академика М. Р. Федотова / сост. В. М. Терентьев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527205314/http://elbib.nbchr.ru/lib_files/0/pers_0_0000048.pdf |date=2020-05-27 }}. — Чебоксары: «Новое Время», 2011. — С. 207—212. — 576 с.</ref>{{rp|211}}. Фекер алышыуҙың төп предметы — йылға исеменең һун юлбашсыһы [[Аттила]]ның исеме менән бәйле булыуы хаҡындағы фараз. Әйтәйек, 1990 йылда А. П. Новосельцев Аттила исеме менән бәйләнештең «хәҙер юҡҡа сыға, сөнки Аттиланың исеме һун теленән түгел (төрки теленән дә түгел), ә гот теленән барлыҡҡа килгән» тип билдәләй. Новосельцев «Атиль» һүҙенең «йылға» мәғәнәһендәге фин-уғыр һүҙенән килеп сығышын фаразлай. Һәм быны, атап әйткәндә, Башҡортостанда әлегә тиклем Ағиҙел йылғаһының элекке исемен ҡулланыуҙы күҙ уңында тотоп (С. А. Аннинский мәҡәләһенә һылтанма)<ref>''[[Аннинский, Сергей Александрович|Аннинский С. А.]]'' [https://www.studmed.ru/anninskiy-s-a-izvestiya-vengerskih-missionerov-xiii-xiv-vv-o-tatarah-i-vostochnoy-evrope_f3e567ea470.html Известия венгерских миссионеров XIII—XIV вв. о татарах и Восточной Европе] // Исторический архив. Том III. — М.-Л.: Академия наук СССР, 1940. — С. 71—112.</ref>), һәм XIII быуатта әле башҡорттарҙың ата-бабалары венгр миссионерҙарына аңлайышлы уғыр телендә һөйләшкән, тип дәлилләй. <!-- Мадьярҙар боронғо башҡорт телендә һөйләшкәнме әллә? «Ателькуза һәм Леведия» ({{lang-el|Aτελκoυζoυ}} мадьяр атамаһы билдәле, боронғо мадьярҙарҙың таралып ултырған тарихи өлкә атамаһы хәҙерге заманда {{lang-hu|Etelköz}} тип аталған) Әллә күсенеп киткән халыҡ үҙҙәренең һаман ''Иҙел кешеләре'' икәнен онотмағанмы?--><ref name="Новосельцев"/>{{rp|128—129}}{{ref+|В венгерских источниках упоминается река с названием «Этул» в Восточной Европе ([[Шимон из Кезы]] относил этот гидроним к [[Дон]]у<ref>''Комар А. В.'' [https://bulgari-istoria-2010.com/booksRu/A_Komar_Magyar_Etelkez.pdf Древние мадьяры Этелькеза: перспективы исследований] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210201123802/https://bulgari-istoria-2010.com/booksRu/A_Komar_Magyar_Etelkez.pdf |date=2021-02-01 }} // Археологія і давня історія України. — 2011. — Вып. 7. — С. 26.</ref>). Известно также венгерское название «[[Ателькуза и Леведия|Ателькуза]]» ({{lang-el|Aτελκoυζoυ}}, совр. {{lang-hu|Etelköz}}) для обозначения исторической области расселения древних [[Венгры|венгров]]<ref name="Беленов"/>{{rp|47}}.|group="*"}}. Р. Р. Челахсаев, осетин телендә яраҡлы һүҙ тапҡандан һуң, (бер аҙ һаҡлыҡ менән) скиф-сармат тибындағы атамаһы файҙаһына фекер әйтә{{ref+|Одним из основных доводов Челахсаев называет то, что ираноязычные скифо-сарматы обитали в среднем и нижнем Поволжье, по однозначным оценкам учёных, как минимум тысячу лет и их гегемония была нарушена лишь в конце IV века<ref name="Челахсаев"/>.|group="*"}}{{ref+|Осетинский язык сохраняет следы древних контактов с [[Германские языки|германскими]], тюркскими, [[Славянские языки|славянскими]] и финно-угорскими языками<ref>''[[Абаев, Василий Иванович|Абаев В. И.]]'' Скифо-уральские изоглоссы // Избранные труды. Том II. Общее и сравнительное языкознание. — Владикавказ, 1995.</ref>.|group="*"}}. Ул ошо йылғаның иң мөһим үҙенсәлекле билдәһе буйынса Итиль атамаһын сығара. Элек Волганың ошондай билдәһе булып ташҡындар торған. Яҙғы ташҡын күсмә малсылыҡ менән шөғөлләнгән күскенселәрҙең хәрәкәтен сикләгән һәм тормошон ҡатмарлаштырған. Йылғаның аҡылһыҙлығы һәм дыуамаллығы ({{lang-os|ӕдылы}} — {{lang-ru|аҡылһыҙ, шашынған}}) уның исемендә сағылыш табыуы мөмкин. Йәғни Итиль — «аҡылһыҙ, башһыҙ йылға». Төркисә килеп сығышына шик тыуҙырып, Челахсаев, атап әйткәндә, лексема менән телдең «ҙур йылға» мәғәнәһендә Волга буйы төрки телле халыҡтарҙа ғына булыуын билдәләй. Урта Азия һәм Кесе Азия (Анатолия) төркиҙәре телдәрендә был һүҙ табылмаған — күрәһең, Волга буйында һуңыраҡ аңлау, ә һүҙҙең тәүге мәғәнәһе юғалған йәки билдәһеҙ ҡалған <!-- алыҫ Урта Азияла йәшәгән халыҡ нишләп Иҙелгә атама бирергә тейеш булған, тип раҫлайҙар һуң? --><ref name="Челахсаев">{{Cite web|url=http://www.darial-online.ru/2008_2/chelehsaev.shtml|author=Челахсаев Р. Р.|title=Волга|website=www.darial-online.ru|accessdate=2021-01-28}}</ref>. Р. Ғ. Әхмәтйәнов атаманы сығышы һәм тәүге мәғәнәһе билдәһеҙ булған «Этиль» йәки «Эртиль» яңғырашлы боронғо төрки һүҙенә ҡайтара, шулай уҡ [[Иртыш]] гидронимы менән бәйләнеш ихтималлығын да билдәләй<ref>''[[Ахметьянов, Рифкат Газизянович|Әхмәтьянов Р. Г.]]'' Татар теленең кыскача тарихи-этимологик сүзлеге. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2001. — С. 76. — ISBN 5-298-01004-0</ref>. Н. В. Беленов баһалауынса<ref name="Беленов">''Беленов Н. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-o-tyurko-mongolskom-nazvanii-reki-volgi К вопросу о тюрко-монгольском названии реки Волги] // Вестник Череповецкого государственного университета. — 2018. — № 5. — С. 44—50.</ref>{{rp|46}}, атаманың төрки булмаған килеп сығышы тураһындағы фаразды Г. Шрамм һәм Я. Харматта эҙмә-эҙлекле формалаштыра<ref>''Шрамм Г.'' Реки Северного Причерноморья. — М.: Eastern Communications, 1997. — 196 с.</ref>. Г. Шрамм гидронимды төркиҙәр төрки булмаған һундарҙан үҙләштергән тип һанай{{ref+|Возможность передачи названия от гуннов, пришедших в низовья Волги в конце III века, допускает и [[Подосинов, Александр Васильевич|А. В. Подосинов]]<ref name="Подосинов"/>{{rp|239}}.|group="*"}}. Әммә Беленов эҙмә-эҙлекле сылбырҙы нигеҙле тип иҫәпләй: һун теле — хазар һәм болғар телдәре (бәлки, берҙәм тел) — сыуаш теле, һәм һундар күп быуатлыҡ миграция юлында көнсығыштан Волга түбәнге ағымына тиклем бик күп төрки булмаған элементтарҙы туплаған һәм яраҡлаштырған, һәм был һундарҙың үҙҙәренең телендә сағылыш тапҡан, тип уйлай<ref name="Беленов"/>{{rp|46—47}}{{ref+|Об этом же пишет В. В. Бартольд: «Двигавшийся в то время на запад турецкий народ принадлежал к числу составных частей окончательно распавшейся в конце I в. н. э. среднеазиатской кочевой империи хуннов (гуннов); при своём движении он смешивался с финскими народностями и, по-видимому, положил начало тому турецкому, но непонятному для прочих турок языку, на котором говорят в настоящее время чуваши»<ref name="Бартольд"/>{{rp|17}}.|group="*"}}. Беленов Феофилакт Симокаттаның эргәһендәге йылғаны «Тиль» формаһындағы атамаһына иғтибар итә<ref name="Симокатта"/>. Әгәр Беленов раҫлауынса, Иордандың «Гетика» трактатындағы (VI б.)<ref>''[[Напольских, Владимир Владимирович|Напольских В. В.]]'' [https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/79831/1/vopon_2018_1_003.pdf Этнолингвистическая ситуация в лесной зоне Восточной Европы в первые века нашей эры и данные «Гетики» Иордана] // Вопросы ономастики. — 2018. — № 1. — С. 7—29.</ref> В. В. Напольскихтың этнонимдар исемлеге аңлатмаһын ҡабул иткәндә, трактатта Волгаға ҡарата «Тил/Тиль» исеме осрай, был ваҡытҡа «Итиль/Атыл» вариантынан элгәре ҡулланылған тотороҡло форманы күрһәтеү мөмкин.<ref name="Беленов"/>{{rp|45}}. А. А. Камаловҡа һылтанып, Беленов, VIII быуат боронғо төрки ҡомартҡыларҙа билдәһеҙ «Итиль/Иҙел» йылғаһы телгә алына һәм ул атамала Волганы күрергә нигеҙ булмағанын дәлилләй<ref>''[[Камалов, Азат Ахмадуллович|Камалов А. А.]]'' Башкирские географические термины и топонимия. — Уфа: Китап, 1997. — 384 с.</ref>, һәм X быуатҡа тиклем гидронимды икенсел этимологиялаштырыу варианттары булыу мөмкинлегенә ишаралай, шул иҫәптән <ref name="Беленов"/>{{rp|45}}: * гидронимды, йылғаның мөһим характеристикаларының береһе булараҡ, «киң, иркен» (йыш ҡына Волгаға ҡарата сыуаш фольклорында ҡулланыла)<ref>''[[Денисов, Пётр Владимирович|Денисов П. В.]]'' Религиозные верования чуваш (историко-этнографические очерки). — Чебоксары: Чувашское государственное издательство, 1959. — 408 с.</ref>) — болғар-сыуаш «атлы»һына ҡайтарыу; * һундарҙың юлбашсыһы — [[Аттила]]ның исеме менән бәйләү, сөнки сыуаштар араһында XIX быуат аҙағында ла «боронғо Атыл батша»<ref>''[[Рекеев, Алексей Васильевич|Рекеев А. В.]]'' Из чувашских преданий и верований. — Казань, 1897. — 25 с.</ref> — сыуаштарға туғандаш халыҡтың юлбашсыһы тураһында легенда йәшәгән. Феофилакт Симокаттаның «Тиль» йылғаһын «төркиҙәр Ҡара тип йөрөтәләр» тигән таныҡлығын ҡабул итеп<ref name="Симокатта">''[[Феофилакт Симокатта]]''. История. — М.: Арктос, 1996. — 272 с.</ref>, Беленов, һис юғында, араһынан уғыҙ һәм ҡыпсаҡ телдәрен йөрөтөүселәр сыҡҡан ҡағанат төркиҙәре өсөн (Симокатта тап улар хаҡында яҙған) «Итиль/Атыл» исеме сит ине, тигән һығымта яһай. Беленов әйтеүенсә, төркиҙәр Волганы Каманың ғына түгел, Иртыштың да дауамы тип ҡабул иткән, шуға күрә йылға атамаһының тотороҡло исеме Волгаға күсерелгән (Урта Азияның төрки телдәрендә Иртыш үрге ағымының исеме — «Ҡара Ирцис» тип аталған), ә ''Иртыш'' гидронимы үҙе, моғайын, төрки булмағандыр<ref name="Беленов"/>{{rp|47—48}}. Беленов фекеренсә, заманса этнотарихи концепцияларға ярашлы, «Итиль/Атыл» гидронимын һундар уғыр этнотел мөхитенән үҙләштергән (Урта Волга буйында уғырҙар төркиҙәрҙән алдараҡ барлыҡҡа килгән) һәм ул боронғо манси теленә яҡын булған {{lang-mns|eetl}} — «диңгеҙ һыуы» «Тил/Тиль» формаһынан бер нисә быуатҡа һуңыраҡ барлыҡҡа килгән<ref>''Федоров Я. А., Федоров Г. С.'' Ранние тюрки на Северном Кавказе. — М., 1978. — 296 с.</ref>) {{ref+|Беленов считает утверждение [[Тенишев, Эдхям Рахимович|Э. Р. Тенишева]] о заимствовании из тюркских языков — {{lang-mns|eetl}} произошло от древнего тюркского названия большой реки<ref>Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Лекси­ка. — М.: Наука, 2001. — С. 90. — 822 с. — ISBN 5-02-022637-8</ref> — ысынында раҫланмаған<ref name="Беленов"/>{{rp|47}}.|group="*"}}. Һуңғы терминға «Этел» гидронимының уғыр-мадьяр формаһы (венгрҙар Волганы «Атель/Этель» тип атаған), шулай уҡ ғәрәп-фарсы әҫәрҙәрендә осраған «Атл» формаһы яҡын<ref name="Беленов"/>{{rp|44, 47}}. == Иҫкәрмәләр == ;Комментарийҙар {{примечания|1|group="*"}} ;Сығанаҡтар {{примечания}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|url=http://archeo73.ru/Russian/statyap/Atil.htm|author=Коновалова И. Г.|title=Традиционные и новые данные о реке Атил|website=archeo73.ru|accessdate=2021-01-28}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''[[Ахметьянов, Рифкат Газизянович|Әхмәтьянов Р. Г.]]'' [https://magarif-vakyt.ru/r-g-exmetyanov-tatar-telenen-etimologik-suzlege-i-ii-tomlar-2/ Татар теленең этимологик сүзлеге: Ике томда. I том (А—Л). Этимологический словарь татарского языка: в двух томах. I том (А—Л)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210303173043/https://magarif-vakyt.ru/r-g-exmetyanov-tatar-telenen-etimologik-suzlege-i-ii-tomlar-2/ |date=2021-03-03 }}. — Казан: Мәгариф — Вакыт, 2015. — С. 293—294. [[Категория:Волга]] [[Категория:Гидронимдар]] clib4ef3ff1lvht0ea63yb99ajlz3rn 0 187045 1303355 1287529 2026-08-29T15:40:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303355 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сәлмән әл-Фарси''' ({{lang-ar|بلال بن رباح الحبشي}}; {{lang-ru|Салман аль-Фариси}};{{ВД-Преамбула}}) — [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең]] билдәле [[Сәхәбәләр|сәхәбәләренең]] береһе. Мөхәммәт пәйғәмбәр уны бик хөрмәтләгән, хатта үҙенең ғаиләһе (әл-бәйт) ағзаһы итеп иғлан иткән. == Биографияһы == Сәлмән [[Иран]]да [[Исфаһан]]дан йыраҡ түгел ауылда тыуа. Атаһы [[зороастризм]] инанысында була. Бер мәл Сәлмән [[Христианлыҡ|христиандар]] менән осраша, һәм улар динен һәйбәтерәк тип таба. Атаһына һөйләгәс, тегеһе уны бығаулап ҡуя, ләкин Сәлмән христиандар менән йәшерен рәүештә бәйләнеш тота. [[Сүриә]]гә христиандар каруаны барғанын белгәс, улар менән ҡасып китә. Унда монахтарға хеҙмәт итә. Һуңғы уға остаҙының үлеменән һуң [[Ғәрәбстан]]ға һуңғы пәйғәмбәр киләсәген һәм уның ҡайһы бер билдәләрен әйтәләр. Сәлмән Мосулға, һуңынан Нусайбин һәм [[Аммурия|Аммурияға]] монахтарға хеҙмәт итергә китә{{Sfn|Али-заде|2007}}. [[Файл:Mosque_Salaman_pharsi,_battle_of_trench,_Medina.JPG|слева|мини|Сәлмән әл-Фарси мәсете, Ур һуғышы, Мәҙинә]] Шунан һуң Сәлмән әл-Фарси [[Ғәрәптәр|ғәрәптәрҙең]] каруанына эйәреп, [[Хижәз|Хижәзгә]] йүнәлә. Каруансылар Сәлмән малы иҫәбенә уны [[Ғәрәбстан]]ға алып барырға ризалашалар, ләкин һүҙҙәрендә тормай, уны Вади әл-Ҡурралағы йәһүдигә һаталар. Уныһы Сәлмәнде [[Мәҙинә|Мәҙинәләге]] бәнү ҡурайза йәһүденә һата{{Sfn|Али-заде|2007}}. [[Мосолман календары|Һижрәттән]] һуң, Сәлмән Мөхәммәттә христиан монахы һүрәтләгән билдәләрҙе күреп, ислам ҡабул итә. [[Һижри]] 5 йылға тиклем (аҡса түләп һатып алынғансы) Сәлмән ҡол була, шуға күрә [[Ур һуғышы]]на тиклем һуғыштарҙа ҡатнаша алмай. Ур һуғышында мосолмандарға 10 меңлек мөшриктәр ғәскәренә ҡаршы торорға тура килә. Мәҙинәлә һаҡланыу сараларын күрәләр, ләкин ҡала нығытылмаған булыу сәбәпле, уны яҡлау бик ауыр була. Әлеге хәлдән сығыу юлын Сәлмән күрһәтә: ҡала тирәһен аттар сыға алмаҫлыҡ соҡор ([[ур]]) менән әйләндереп алырға тәҡдим итә. Әлеге фекер Мөхәммәт Пәйғәмбәргә ошай. Ур ҡаҙып сығыу арҡаһында мөшриктәрҙең ғәскәре ҡаланы яулай алмай. Сәлмән әл-Фарси гел Пәйғәмбәр янында була, ә уның үлеменән һуң, [[Әбү Бәкер]] хәлифәлеге ваҡытында [[Мәҙинә]]лә ҡала. [[Ғүмәр ибн әл-Хәттаб]] хәлифә булғас, Сәлмән [[Иран]]ға ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Ул [[Сәғд ибн Әби Үәҡҡас]] етәкселегендәге ғәскәрҙә хеҙмәт итә. Сәлмән үҙенең милләттәштәре исламға күсһен өсөн күп тырыша. Ирандың баш ҡалаһы Мәдәинде (Ктесифон) алған ваҡытта, ул шаһтың һарай һаҡсыларын бирелергә күндерә. Сәғд ибн Әби Вәҡҡас әлеге ҡаланы мосолман ғәскәрҙәренең штабы итергә уйлай, ләкин [[Ғүмәр ибн әл-Хәттаб]] уңайлыраҡ район һайларға бойороҡ бирә, һәм Сәлмән менән Хүҙәйфә Мәдәиндән көньяҡтараҡ Ефрат ярында [[Әл-Күфә]] ҡалаһына нигеҙ һалалар. === Вафаты === [[Ғүмәр ибн әл-Хәттаб]] Сәлмәнде Мәдәин ҡалаһы башлығы итеп билдәләй. Ул шунда һижри 36 йылда 80 йәшендә вафат була (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа башҡа даталар күрһәтелә). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ИЭС2007|Салман аль-Фариси|692}} * Salmān al-Fārisī / Levi Della Vida, G. // Encyclopaedia of Islam. 2 ed : [англ.] : in 12 vol. / ed. by P. J. Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. van Donzel, B. Lewis, W. P. Heinrichs et al. — Leiden : E.J. Brill, 1960—2005. (платн.) == Һылтанмалар == * [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/SALMAN_AL-FARISI.html Сальман аль-Фариси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160528122325/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/SALMAN_AL-FARISI.html |date=2016-05-28 }} // «[[Кругосвет]]» * [http://www.islamdag.ru/lichnosti/1392 Салман аль-Фариси] / IslamDag.Ru * [http://www.sufizm.ru/prophet&murshids/silsila1/farisi/ Салман аль-Фариси] / Sufizm.Ru * [http://www.muslimpress.ru/novosti/spodvizhniki-proroka-kak-salman-al-farisi-prinyal-islam.htm Сподвижники Пророка. Как Сальман аль-Фариси принял Ислам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209052616/https://www.muslimpress.ru/novosti/spodvizhniki-proroka-kak-salman-al-farisi-prinyal-islam.htm |date=2022-12-09 }} /MuslimPress.Ru * [http://islam-info.ru/sira/587-salman-al-farisi.html Салман Аль-Фариси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017154709/http://islam-info.ru/sira/587-salman-al-farisi.html |date=2021-10-17 }} / Islam-Info.Ru * [https://web.archive.org/web/20110613001623/http://svet-islama.com/hadis/63-salmanalfarisi Путь Сальмана аль-Фариси к Исламу] / Svet-Islama.Com {{Islam-bio-stub}} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Сәхәбәләр}} {{Нәҡшбәндиә}} [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:568 йылда тыуғандар]] [[Категория:Сәхәбәләр]] [[Категория:Әһле әс-сүффа]] p4qq9b8a5310hxb3bqn05n9apx1qsus 0 199876 1303372 1298188 2026-08-30T11:32:48Z ~2026-47201-47 48789 /* Иҫкәрмәләр */ 1303372 wikitext text/x-wiki {{ПОКАЗАТЬ_ЗАГОЛОВОК:Ҡотлобай (ауыл)}} {{НП+Россия|статус=бөтөрөлгән ауыл|русское название=Кутлубаево|lat_deg=54.744729|lon_deg=62.511542|регион=Ҡурған өлкәһе|регион в таблице=Ҡурған өлкәһе|вид района=Муниципаль район|район=Сафакүл районындағы|район в таблице=Сафакүл районындағы|в регион=сверху|B в регион=справа|внутреннее деление=|глава=|дата основания=1780 йыл.|первое упоминание=|прежние имена=|статус с=1972|площадь=|высота центра НП=|население=0ㅤ|год переписи=|плотность=|агломерация=|национальный состав=[[башҡорттар]]|конфессиональный состав=[[Сөнни мосолмандар]]|этнохороним=|сайт=}}'''Ҡотлобай''' (''Ҡыпсаҡ'' ) — Рәсәй Федерацияһының [[Ҡурған өлкәһе| Ҡурған өлкәһенең]] [[Сафакүл районы|Сафакүл районындағы]] ауыл, 1972 йылда бөтөрөлгән . Ауыл халҡының нәҫелдәре хәҙер Сөләймән ауылында һәм Сафакүл районының башҡа ауыл ҡасабаларында йәшәй . Ауылдың атамаһы, элекке йәшәүселәрҙең хәтирәләре буйынса, аҫаба Ҡотлобай исеменән, [[Башҡорт теле|башҡортса]] «ҡотло» һәм «бай» исеменән килеп сыҡҡан. == География . == Ауыл [[Сюй (озеро)|Сөй]] күле янында [[Сөләймән (Ҡурған өлкәһе)|Сөләймән]] яҡынса өс саҡрым алыҫлыҡта, ауылдан 3—4 саҡрым алыҫлыҡта, Абдулменево ауыл советы үҙәгенән 8 саҡрым алыҫлыҡта , [[Силәбе өлкәһе|Силәбе районы]] менән административ сик янында урынлашҡан. Силәбе районының Ҡотлобай ауылына иң яҡын ҡасаба Шамурино ауылы була . == Хикәйә == === Оренбург губернаһы === 1780 йылда [[Ырымбур губернаһы|Оренбург губернаһында]] хәҙерге [[Башҡортостан|Башҡорттан]] [[Табын ҡәбиләһе|Табын]] ырыуынан аҫабалар күл ярына ҡаҙаҡ ҡыуып сығара. Күлде [[Сюй (озеро)|Сөй]] тип атағандар, уның тирәһендә үҫкән. Башҡа ауылдарҙан айырмалы рәүештә, Ҡотлобай бай крәҫтиәндәр булмаған. Йорттар күбеһенсә балсыҡтан һәм һаламдан төҙөлгән. Бүрәнә [[Урыҫ өйө|өйҙәр]] һирәк һәм бәләкәй булған. 1914–1918 йылдар ауыл өсөн ауыр осор була. Ғаиләләрен, ҡатындарын ҡалдырып, ирҙәр фронтҡа китә. Ҡотлобай ауылында өс кенә кешеһенең [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя һуғышында]] иҫән ҡалыуы билдәле, 1926 йылда халыҡ һаны 1900 йылға ҡарағанда 203—142 кешегә кәмерәк була, ауырыуҙар һәм аслыҡ арҡаһында үлем осраҡтары арта. Аслыҡ бигерәк тә 30-сы йылдарҙа көслө була. Халыҡ мал-тыуар, баҡса тоторға тырышҡан, күршеләренә был эштәрҙә ярҙам иткән. Өмөтһөҙлөккә бирелеп, кешеләр дегәнәк, ҡырағай ҡош йомортҡаларын ашаған. Ауылда техника бөтөнләй юҡ тиерлек. 1932—1933 йылдарҙа Кутлубаевоға тракторҙар килә башлағас, кешеләр улар тураһында төрлө тойғолар кисерә: ҡайһы берәүҙәр уларҙа эшләргә хыяллана, ә икенселәр уларҙы «шайтан үрсеме» тип һанай. 1939–1940 йылдарҙа Ҡотлобайсылар мул уңыш ала, ләкин яңынан [[Бөйөк Ватан һуғышы|һуғыш]] башлана. Ун өс Ҡотлобайҙын халығы фронтта һәләк була. Еңеүгә егерме алты Ҡотлобай кешеләр тыл хеҙмәтсәне үҙ өлөшөн индерә. 1942 йылда башланғыс мәктәп асыла. Уның дүрт класы була, бишенсе класҡа тиклемгеләрҙе башҡа ауылдарға [[Баҡай (Ҡурған өлкәһе)|— Баҡай]], Соколоу һәм [[Сөләймән (Ҡурған өлкәһе)|Сөләймән]] ебәрәләр. Баҡай һәм Ҡотлобай мәктәптәрендә уҡытыу [[Башҡорт теле|башҡорт]] телендә барҙы. 1943 йылға тиклем [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкәһенә]] ҡарай. == Һуғыштан һуң . == 1957 йылда ауыл “Сибиряк” совхозы составына ингәс, халыҡ эш хаҡын аҙыҡ-түлек түгел, ә аҡсалата ала башлай. Бүрәнә йорттар төҙөлә, техника, машиналар, тегеү машиналары, сепараторҙар барлыҡҡа килә. === Байрамдар . === Ҡотлобайҙар [[Мосолмандар|мосолман]] булғанлыҡтан, дине байрамдар ( [[Ҡорбан байрамы]], [[Ураҙа байрамы]] ) дәүләт байрамдары ( [[Рәсәйҙә Яңы йыл байрамы|Яңы йыл]], 1 май ) менән бер рәттән билдәләнгән. Ауылда шулай уҡ башҡорттарҙың [[Һабантуй]] байрамы үткәрелгән. === Ауылды күсереү . === Ҡотлобайның артабанғы үҫешенә электр уты, дауахана (фельдшер аҙнаһына бер тапҡыр килә торғайны), юғары уҡыу йорто булмауы ҡамасаулай. Ҡотлобайҙа эш юҡ тиерлек, унда йәшәүселәр эш буйынса [[Сөләймән (Ҡурған өлкәһе)|Сөләймәнғә]] күсеп йөрөгән. 1970 йылға ауылда бары өс ғаилә ҡалған, әммә хатта улар ҙа уны ташлап киткән. 1972 йылда Ҡурған өлкә башҡарма комитеты «Ҡотлобай ауылын күсереү тураһында» ҡарар ҡабул итә. == Халыҡ һаны == {| class="wikitable" |+1866 йылдан 1967 йылға тиклем халыҡ һаны: ! Йыл ! 1866 йыл ! 1900 йыл ! 1916 йыл ! 1949 йыл ! 1959 йыл ! 1964 йыл ! 1967 йыл |- ! йәшәүселәр ! 415 ! 345 ! 362 ! 160 ! 211 ! 221 ! 175 |- ! ихаталары ! 76 ! 57 ! 80 ! 44 ! 46 ! 54 ! 41 |} == Беҙҙең заман . == Ауыл биләмәһендә әле лә зыярат эшләй. Уның эргәһендә «Ҡотлобай ауылы» тип яҙылған һәйкәл ҡуйылған. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ҡурған башҡорттары|Ҡурған башҡорттары .]] == Иҫкәрмәләр == # https://bashenc.online/ru/articles/109656/ # [https://etomesto.com/map-atlas_orenburgskogo-kraya/?y=54.745539&x=62.507164 http://www.etomesto.ru/map-atlas_orenburgskogo-kraya/?y=54.745539&x=62.507164] # [https://etomesto.com/map-karta-strelbickogo_vostok/?y=54.739995&x=62.510597 http://www.etomesto.ru/map-karta-strelbickogo_vostok/?y=54.739995&x=62.510597] == Әҙәбиәт == * Арсланов Ш. Г. "Страницы истории деревни Кутлубаево" {{СОРТИРОВКА_ПО_УМОЛЧАНИЮ:Ҡотлобай (ауыл)}} 319u5ipr01d24cc1yq6d3s60c8su20q