Башҡорт Википедияһы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.17</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Башҡорт Википедияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7829</id>
    <revision>
      <id>1303388</id>
      <parentid>1286560</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:59:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marat Kipchakbai</username>
        <id>47330</id>
      </contributor>
      <origin>1303388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21455" sha1="q13yyp1btf7tvbh98ugs9ykys0oqerf" xml:space="preserve">{{Википедия бүлеге}}
'''Башҡорт Википедияһы''' — [[Википедия]]ның [[башҡорт теле]]ндәге бүлеге.

== Тарихы ==
[[Файл:Var5g0.png|thumb|right|200px|«Башҡорт Википедияһына — 10 йыл!» байрам логотипы]]
Википедияның башҡорт телендәге бүлеге 2002 йылдың 2 июнендә асыла. [[Башҡортостан]] исемле беренсе мәҡәлә 2005 йылдың 16 апрелендә аноним яҙыусы тарафынан төҙөлә, был көн Башҡорт Википедияһының тыуған көнө булып иҫәпләнә. Бер йылдан һуң, 2006 йылдың 26 апрелендә [[Химия]] исемле 100-сө мәҡәлә теркәлә.

Башҡорт Википедияһында әлеге ваҡытта {{NUMBEROFARTICLES}} участниктар бар
* 2018 йылдың 31 октябре — 45 000-се мәҡәлә
* 2018 йылдың 9 ғинуары — 41 000-се мәҡәлә
* 2017 йылдың 5 октябре — 40 000-се мәҡәлә
* 2017 йылдың 21 майы — 39 000-се мәҡәлә  — [[Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы]]
* 2017 йылдың 23 марты — 38 000-се мәҡәлә
* 2017 йылдың 30 ғинуары — 37 000-се мәҡәлә
* 2016 йылдың 29 майы — 36 000-се мәҡәлә — [[‎Ушинский Константин Дмитриевич]]
* 2014 йылдың 19 сентябре — 33 000-се мәҡәлә — [[Нөгөш һыуһаҡлағысы]]
* 2013 йылдың 12 феврале — 30 000-се мәҡәлә
* 2012 йылдың 20 декабре — 25 000-се мәҡәлә — [[Башҡорт аты]]
* 2012 йылдың 7 июле — 16 000-се мәҡәлә [[Бөгәрсә]]
* 2012 йылдың 19 ғинуары — 10 000-се һәм 15 000-се мәҡәлә&lt;ref&gt;[http://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News#January_2012 Wikimedia News — Meta]&lt;/ref&gt;.
* 2012 йылдың 19 ғинуарынан 21-нә тиклемге арауыҡта махсус программа (бот) ярҙамында Рәсәй йылғалары тураһында 9 300-ҙән ашыу башланғыс мәҡәлә яҙылды.
* 2012 йылдың 1 ғинуары — 6 102 мәҡәлә
* 2011 йылдың 10 сентябре — 5 000-се мәҡәлә - махсус программа (бот) ярҙамында Башҡортостан ауылдары тураһында башланғыс мәҡәләләр яҙылды.
* 2011 йылдың 1 сентябре — 3 000-се мәҡәлә
* 2011 йылдың 31 авгусы — 2 000-се мәҡәлә
* 2010 йылдың 7 декабре — 1 000-се мәҡәлә
* 2009 йылдың 2 декабре — 500-сө мәҡәлә
* 2008 йылдың 25 ғинуарында — 250-се мәҡәлә

=== Урыны ===
* 2018 йылдың 14 ғинуары  — 90-сы урын.
* 2017 йылдың 4 сентябре — 91-се урын.
* 2017 йылдың 5 феврале — 90-сы урын.
* 2017 йылдың 1 феврале — 93-сө урын.
* 2017 йылдың 30 ғинуары — 92-се урын.
* 2017 йылдың 29 ғинуары — 91-се урын.
* 2017 йылдың 5 ғинуары — 90-сы урын.
* 2016 йылдың 1 ғинуары — 89-сы урын.
* 2015 йылдың 27 авгусы — 86-сы урын.
* 2015 йылдың 31 майы — 83-сө урын.
* 2015 йылдың 22 феврале — 82-се урын.

=== «1000 әһәмиәтле мәҡәлә» проектындағы урыны ===
* 2018 йылдың 5 апрель — 40-сы урын. 34.63 бал, айлыҡ үҫеш +0.74 (4-се урын).
* 2018 йылдың 6 марты — 40-сы урын. 33.89 бал, айлыҡ үҫеш +1.03 (4-се урын).
* 2018 йылдың 6 феврале — 41-се урын. 32.86 бал, айлыҡ үҫеш +0.54 
* 2018 йылдың 6 ғинуары — 41-се урын. 32.32 бал, айлыҡ үҫеш +0.52 (3-сө урын).
* 2017 йылдың 5 декабре — 42-се урын. 31.80 бал, айлыҡ үҫеш +0.12 (22-23-сө урын).
* 2017 йылдың 5 ноябре — 42-се урын. 31.68 бал, айлыҡ үҫеш +0.07 (51-55-се урын).
* 2017 йылдың 5 октябре — 42-се урын. 31.61 бал, айлыҡ үҫеш +0.95 (4-се урын).
* 2017 йылдың 5 сентябре — 43-сө урын. 30.66 бал, айлыҡ үҫеш +0.92 (3-сө урын).
* 2017 йылдың 5 августы — 43-сө урын. 29.74 бал, айлыҡ үҫеш +0.51 (5-се урын).
* 2017 йылдың 6 июле — 43-сө урын. 29.23 бал, айлыҡ үҫеш -0.10 (264-266-сы урын).
* 2017 йылдың 5 июне — 42-се урын. 29.33 бал, айлыҡ үҫеш +0.09 (33-38-се урын).
* 2017 йылдың 5 майы — 42-се урын. 29.24 бал, айлыҡ үҫеш +0.06 (51-56-сы урын).
* 2017 йылдың 6 апрель — 42-се урын. 29.18 бал, айлыҡ үҫеш +0.16 (19-20-се урын).
* 2017 йылдың 7 март — 42-се урын. 29.02 бал, айлыҡ үҫеш +0.25 (8-се урын).
* 2017 йылдың 5 феврале — 42-се урын. 28.77 бал, айлыҡ үҫеш +0.53 (1-се урын).
* 2017 йылдың 5 ғинуары — 42-се урын. 28.24 бал, айлыҡ үҫеш -0.05 (278-се урын).
* 2016 йылдың 7 декабре — 42-се урын. 28.29 бал, айлыҡ үҫеш +0.58 (3-сө урын).
* 2016 йылдың 6 ноябре — 43-сө урын. 27.71 бал, айлыҡ үҫеш +0.28 (7-се урын).
* 2016 йылдың 6 октябре — 45-се урын. 27.43 бал, айлыҡ үҫеш +0.22 (10-13-сө урын).
* 2016 йылдың 6 сентябре — 45-се урын. 27.21 бал, айлыҡ үҫеш +0.65 (3-сө урын).
* 2016 йылдың 6 авгусы — 47-се урын. 26.56 бал, айлыҡ үҫеш +0.33 (7-се урын).
* 2016 йылдың 9 июле — 47-се урын. 26.23 бал, айлыҡ үҫеш +0.19 (20-се урын).
* 2016 йылдың 5 июне — 47-се урын. 26.04 бал, айлыҡ үҫеш +0.31 (10-сы урын).
* 2016 йылдың 6 майы — 47-се урын. 25.73 бал, айлыҡ үҫеш +0.75 (2-се урын).
* 2016 йылдың 5 апреле — 48-се урын. 24.98 бал, айлыҡ үҫеш +1.67 (1-се урын).
* 2016 йылдың 5 марты — 53-сө урын. 16.03 бал, айлыҡ үҫеш +1.03 (1-се урын).
* 2016 йылдың 6 феврале — 54-се урын. 22.28 бал, айлыҡ үҫеш +1.19 (2се — урын).
* 2016 йылдың 5 ғинуары — 58-се урын. 21.09 бал, айлыҡ үҫеш +1.81 (1-се урын).
* 2015 йылдың 5 сентябре — 66-сы урын. 17.89 бал, айлыҡ үҫеш +0.02 (44-53сө урын).
* 2015 йылдың 5 авгусы — 66-сы урын. 17.87 бал, айлыҡ үҫеш +0.07 (44-53сө урын).
* 2015 йылдың 5 июле — 66-сы урын. 17.80 бал, айлыҡ үҫеш +0.14 (53-сө урын).
* 2015 йылдың 5 июне — 66-сы урын. 17.66 бал, айлыҡ үҫеш +0.09 (53-сө урын).
* 2015 йылдың 7 майы — 66-сы урын. 17.57 бал, айлыҡ үҫеш +0.44 (9-сы урын).
* 2015 йылдың 6 апреле — 67-се урын. 17.13 бал, айлыҡ үҫеш +1.10 (1-се урын).
* 2015 йылдың 8 марты — 72-се урын. 16.03 бал, айлыҡ үҫеш +1.30 (3-сө урын).
* 2015 йылдың 5 феврале — 74-се урын. 14.73 бал, айлыҡ үҫеш +0.80 (5-се урын).

=== Мириада проектындағы урыны ===
* 2018 йылдың 17 апреле — 75-се урын. 19.89 бал, айлыҡ үҫеш +0.08 (67-76 сы урын).
* 2018 йылдың 17 марты — 75-се урын. 19.81 бал, айлыҡ үҫеш +0.21 (7-се урын).
* 2018 йылдың 19 феврале — 76-сы урын. 19.60 бал, айлыҡ үҫеш +0.86 (1-се урын).
* 2018 йылдың 16 ғинуары — 77-се урын. 18.74 бал, айлыҡ үҫеш +0.82 (2-3-сө урын).
* 2017 йылдың 16 декабре — 82-се урын. 17.92 бал, айлыҡ үҫеш +0.56 (1-се урын).
* 2017 йылдың 16 ноябре — 82-се урын. 17.36 бал, айлыҡ үҫеш +0.18 (15-16-сы урын).
* 2017 йылдың 16 октябре — 83-сө урын. 17.18 бал, айлыҡ үҫеш +0.07 (50-57-се урын).
* 2017 йылдың 16 сентябре — 83-сө урын. 17.11 бал, айлыҡ үҫеш +0.24 (6-8-се урын).
* 2017 йылдың 16 авгусында — 83-сө урын. 16.87 бал, айлыҡ үҫеш +0.13 (31-36-сы урын).
* 2017 йылдың 16 июлендә — 84-се урын. 16.74 бал, айлыҡ үҫеш +0.22 (10-11-се урын).
* 2017 йылдың 16 июнендә — 84-се урын. 16.52 бал, айлыҡ үҫеш +0.14 (20-24-се урын).
* 2017 йылдың 16 майында — 85-се урын. 16.37 бал, айлыҡ үҫеш +0.24 (9-сы урын).
* 2017 йылдың 16 апрелендә — 85-се урын. 16.13 бал, айлыҡ үҫеш +0.19 (17-19-се урын).
* 2017 йылдың 16 мартында — 85-се урын. 15.94 бал, айлыҡ үҫеш +0.06 (63-72-се урын).
* 2017 йылдың 16 февралендә — 85-се урын. 15.88 бал, айлыҡ үҫеш +0.46 (3-сө урын).
* 2017 йылдың 16 ғинуарында — 86-сы урын. 15.41 бал, айлыҡ үҫеш +0.14 (19-21-се урын).
* 2016 йылдың 16 декабрендә — 86-сы урын. 15.27 бал, айлыҡ үҫеш +0.68 (1-се урын).
* 2016 йылдың 16 ноябрендә — 87-се урын. 14.59 бал, айлыҡ үҫеш +0.13 (25-28-се урын).
* 2016 йылдың 16 октябрендә — 88-се урын. 14.46 бал, айлыҡ үҫеш +0.05 (70-80-се урын).
* 2016 йылдың 16 сентябрендә — 88-се урын. 14.41 бал, айлыҡ үҫеш +0.14 (22-се урын).
* 2016 йылдың 16 авгусында — 88-се урын. 14.27 бал, айлыҡ үҫеш +0.21 (15-се урын).
* 2016 йылдың 16 июлендә — 89-сы урын. 14.05 бал, айлыҡ үҫеш +0.07 (54-69-сы урын).
* 2016 йылдың 16 июнендә — 89-сы урын. 13.98 бал, айлыҡ үҫеш +0.07 (58-65-се урын).
* 2016 йылдың 24 майында — 89-сы урын. 13.91 бал, айлыҡ үҫеш +0.57 (3-сө урын).
* 2016 йылдың 16 апрелендә — 93-сө урын. 13.34 бал, айлыҡ үҫеш +1.12 (1-се урын).
* 2016 йылдың 16 мартына — 95-се урын. 12.22 бал, айлыҡ үҫеш +0.51 (3-сө урын).
* 2016 йылдың 16 февралендә — 95-се урын. 11.71 бал, айлыҡ үҫеш +0.14 (37-39 сы урын).
* 2016 йылдың 16 ғинуарында — 95-се урын. 11.56 бал, айлыҡ үҫеш +0.60 (1-се урын).
* 2015 йылдың 16 декабрендә — 95-се урын. 10.96 бал, айлыҡ үҫеш +0.47 (3-сө урын).
* 2015 йылдың 16 авгусында — 98-се урын. 10.05 бал, айлыҡ үҫеш +0.16 (23-26-се урын).
* 2015 йылдың 16 июлендә — 98-се урын. 9.89 бал, айлыҡ үҫеш +0.12 (43-48-се урын).
* 2015 йылдың 16 июнендә — 98-се урын. 9.77 бал, айлыҡ үҫеш +0.11 (43-48-се урын).
* 2015 йылдың 16 майында — 98-се урын. 9.66 бал, айлыҡ үҫеш +0.11 (38-42-се урын).
* 2015 йылдың 16 апрелендә — 98-се урын. 9.55 бал, айлыҡ үҫеш +0.31 (5-се урын).
* 2015 йылдың 16 мартына — 98-се урын. 9.24 бал, айлыҡ үҫеш +0.37 (8-се урын).

=== Тәрәнлеге ===
* 2017 йылдың 10 авгусында — 23.0
* 2017 йылдың 27 июнендә — 22.0
* 2017 йылдың 10 ғинуарында — 21.0
* 2017 йылдың 10 апрелендә — 21.0
* 2017 йылдың 27 мартында — 20.0
* 2016 йылдың 25 октябрендә — 20.0
* 2016 йылдың 13 сентябрендә — 19.6
* 2016 йылдың 12 июлендә — 19.3
* 2016 йылдың 27 июнендә — 19.2
* 2016 йылдың 29 майында — 19.1
* 2016 йылдың 20 майында — 19.0
* 2016 йылдың 13 майында — 18.9
* 2016 йылдың 11 майында — 18.8
* 2016 йылдың 5 майында — 18.6
* 2016 йылдың 26 апрелендә — 18.5
* 2016 йылдың 22 апрелендә — 18.4
* 2016 йылдың 20 апрелендә — 18.3
* 2016 йылдың 18 апрелендә — 18.2
* 2016 йылдың 15 апрелендә — 18.1
* 2016 йылдың 13 апрелендә — 18.0
* 2016 йылдың 11 апрелендә — 17.9
* 2016 йылдың 8 апрелендә — 17.8
* 2016 йылдың 4 апрелендә — 17.7
* 2016 йылдың 31 мартында — 17.6
* 2016 йылдың 29 мартында — 17.5
* 2016 йылдың 28 мартында — 17.4
* 2016 йылдың 21 мартында — 17.3
* 2016 йылдың 21 мартында — 17.2
* 2016 йылдың 18 мартында — 17.1
* 2016 йылдың 17 мартында — 16.9
* 2016 йылдың 15 мартында — 16.8
* 2016 йылдың 13 мартында — 16.7
* 2016 йылдың 10 мартында — 16.6
* 2016 йылдың 2 мартында — 16.5
* 2016 йылдың 19 февралендә — 16.1
* 2016 йылдың 17 февралендә — 16.0
* 2016 йылдың 17 февралендә — 15.9
* 2016 йылдың 16 февралендә — 15.8
* 2016 йылдың 15 февралендә — 15.7
* 2016 йылдың 14 февралендә — 15.6
* 2016 йылдың 11 февралендә — 15.5
* 2016 йылдың 7 февралендә — 15.4
* 2016 йылдың 5 февралендә — 15.3
* 2016 йылдың 16 ғинуарында — 15.2
* 2016 йылдың 1 ғинуарында —  15.0
* 2015 йылдың 22 июнендә — 12.7
* 2015 йылдың 20 июнендә — 12.6
* 2015 йылдың 17 июнендә — 12.5
* 2015 йылдың 10 июнендә — 12.4
* 2015 йылдың 5 июнендә — 12.3
* 2015 йылдың 31 майында — 12.2
* 2015 йылдың 28 майында — 12.1
* 2015 йылдың 25 майында —   12.0
* 2015 йылдың 19 майында — 11.9
* 2015 йылдың 15 майында — 11.8
* 2015 йылдың 26 апрелендә — 10.9
* 2015 йылдың 23 апрелендә — 10.8
* 2015 йылдың 16 апрелендә — 10.7
* 2015 йылдың 15 апрелендә — 10.6
* 2015 йылдың 12 апрелендә — 10.5
* 2015 йылдың 8 апрелендә — 10.4
* 2015 йылдың 2 апрелендә — 10.3
* 2015 йылдың 27 мартында — 10.2
* 2015 йылдың 15 мартында — 10.1
* 2015 йылдың 5 мартында —  10.0
* 2015 йылдың 28 февралендә — 9.9
* 2015 йылдың 25 февралендә — 9.8
* 2015 йылдың 18 февралендә — 9.7
* 2015 йылдың 9 февралендә — 9.6
* 2015 йылдың 1 февралендә — 9.3

[http://stats.wikimedia.org/RU/TablesWikipediaBA.htm Шулай уҡ Башҡорт Википедияһының үҫеше буйынса айлыҡ статистик мәғлүмәттәрҙе ҡарағыҙ]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

== Берләшмә ==
'''Берләшмә эшендә һәр ҡатнашыусы тигеҙ хоҡуҡлы.''' [[Википедия:Бейҙәр|Бейҙәр]]ҙең, [[Википедия:Хакимдар|хакимдар]]ҙың, [[Википедия:Юғары шура|Юғары шура]] ағзаларының һәм башҡа дәрәжәгә һайлап ҡуйылған ҡатнашыусыларҙың өҫтәмә бурыстары бар.

* '''Бей''' бурыстары хаҡында тулыраҡ [[Википедия:Бейҙәр|мәҡәлә]].
# Бүлектең беренсе бейе [[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] 2006 йылдың 26 ғинуарынан эшләй. 2010 йылдың 9 мартында, [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] тәҡдиме (Әүҙемһеҙлеге өcөн) һәм үҙенең ризалығы менән, '''Jusjih''' стюарды тарафынан бей бурыстарынан бушатыла.
# [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] — 2012 йылдың 12 ғинуарынан.
# [[Ҡатнашыусы:Саган|Саган]] — 2012 йылдың 17 мартынан. Туған теле — [[башҡорт теле]]. Әүҙем.
* '''Хаким''' бурыстары хаҡында тулыраҡ [[Википедия:Хакимдар|мәҡәлә]].
Башҡорт телен туған тел итеп һанаған [[Википедия:Хакимдар|хакимдар]] өсәү ([[:ba:Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]], [[:ba:Ҡатнашыусы:Haqmar|Haqmar]], [[User:Саган|Саган]]).

Башҡорт телендәге бүлектә хакимдар:
# Бүлектең беренсе [[Википедия:Хакимдар|хакимы]] [[Ҡатнашыусы:Untifler|Untifler]] — әүҙем түгел.
# [[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] — 2006 йылдың 26 ғинуарынан. Туған теле — [[башҡорт теле]].
# [[Ҡатнашыусы:Haqmar|Haqmar]] — 2006 йылдың 8 сентябренән. Туған теле — [[башҡорт теле]].
# [[Ҡатнашыусы:Drini|Drini]] — 2007 йылдың 25 сентябренән.
# [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], йәки Вячеслав (15.04.2010 көнөнән башлап). Башҡорт телен белә, туған теле — урыҫ теле.
# [[Ҡатнашыусы:Саган|Саган]] — 2012 йылдың 24 февраленән. Туған теле — [[башҡорт теле]].
* '''Юғары Шура''' бурыстары хаҡында тулыраҡ [[Википедия:Юғары шура|мәҡәлә]]
Юғары Шураның хәҙерге (3-сө) саҡырылышы ағзалары
# [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] — ЮШ рәйесе
# [[Ҡатнашыусы:Саган|Саган]]
# [[Ҡатнашыусы:Venteto|Venteto]]
# [[User:Vago|Vago]]
# [[Ҡатнашыусы:Borovi4ok|Borovi4ok]] — резерв ағзаһы
# [[User:Азат Хәлилов|Азат Хәлилов]]
* '''Cистема хәбәрҙәрен''' башҡортсаға тәржемә итеү [http://translatewiki.net/wiki/Portal:Ba майҙаны]
Башҡорт Википедияһының [http://translatewiki.net/wiki/Portal:Ba система хәбәрҙәрен] башҡортсаға тәржемә итеү башлыса [http://translatewiki.net/wiki/User:Assele Assele (01.01.2012 — 5531 тәржемә)] һәм [http://translatewiki.net/wiki/User:Haqmar Haqmar (01.06.2012 — 2915 тәржемә)] тарафынан атҡарылды.
* '''Ҡатнашыусылар эшмәкәрлеге'''
# [[Ҡатнашыусы:Emijrp/List of Wikipedians by number of edits|Ҡатнашыусылар эшмәкәрлеге хаҡында мәғлүмәт]]
# [[Ҡатнашыусы:Emijrp/List of Wikipedians by number of edits (bots included)|Ҡатнашыусылар эшмәкәрлеге хаҡында мәғлүмәт (Боттарҙы ла ҡушып)]]

== Киң мәғлүмәт сараларындағы хәбәрҙәр ==
Киң мәғлүмәт сараларында хәбәрҙәр исемлеген [[Википедия:Ағымдағы ваҡиғалар#Киң мәғлүмәт сараларында беҙҙең турала|бында]] ҡарағыҙ.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Википедия]]
* [[m:Wikimedians of Bashkortostan User Group/ba|Башҡортостан викимедиасылары төркөмө]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Төрки телдәре Википедиялары}}
{{Рәсәй халыҡтары телдәрендәге Википедиялар}}

[[Категория:Википедия бүлектәре]]
[[Категория:Төрки телдәре Википедиялары]]
[[Категория:Башҡорт теле]]
[[Категория:2002 йылда барлыҡҡа килгән сайттар]]
[[Категория:Википедия:Башҡорт Википедияһы]]</text>
      <sha1>q13yyp1btf7tvbh98ugs9ykys0oqerf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нөрлө</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13696</id>
    <revision>
      <id>1303378</id>
      <parentid>1289936</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1303378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4306" sha1="2kwj5vaq24zo1pxp5n5e59wejxb73cl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Нөрлө''' ({{lang-ru|Нурлино}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Өфө районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 1819 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 450513, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80252850004.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||1892||910||982||48,1||51,9
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Өфө]]): 33 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Николаевка (Өфө районы)|Николаевка]]): 8 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 33 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Ғәлиуллин Мәсғүт Нәбиулла улы]] (1907—1944), шағир.
* [[Суҡбаев Сәләхетдин Хөсәйен улы]] (10.06.1935—17.02.2021), журналистика ветераны, 1964 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974), СССР-ҙың телевидение һәм радио отличнигы (1984), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1996)&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/92858/ Башҡорт энциклопедияһы — Суҡбаев Сәләхетдин Хөсәйен улы]&lt;/ref&gt;.
* Әбделкәбирова Мәүхиҙә Аҙнағол ҡыҙы (4.11.1917—2003), ғалим-геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (1973). 1941—1983 йылдарҙа [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]] Фәндәр академияһының Геология институтында сектор мөдире.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|18|02|2021}}
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. {{ref-ru}} {{V|18|02|2021}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|90171}}{{V|17|02|2021}}   

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Өфө районы ауылдары}}

[[Категория:Өфө районы ауылдары]]</text>
      <sha1>2kwj5vaq24zo1pxp5n5e59wejxb73cl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бад-Франкенхаузен-Кифхойзер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28856</id>
    <revision>
      <id>1303387</id>
      <parentid>1287990</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T06:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Bad Frankenhausen.png]] → [[File:DEU Bad Frankenhausen COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1303387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5500" sha1="nzar9l12kbj1f1cz4c7jyvxqt38sryh" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = ҡала 
 |башҡортса исеме                         = Бад-Франкенхаузен-Кифхойзер 
 |төп исеме                                         = Bad Frankenhausen/Kyffhauser 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Bad Frankenhausen COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec      
 |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec  =  
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Кифхойзер (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Кифхойзер (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            = 4 район  
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Маттиас Штрейк&lt;br /&gt;([[Германияның социал-демократ фирҡәһе|ГСДФ]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 65,85  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 132  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 8962 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 6567 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = KYF 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 65 003 
 |Commons-тағы категория                     =  Bad Frankenhausen 
 |сайт                                                                  = http://www.bad-frankenhausen.de 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Бад-Франкенхаузен-Кифхойзер''' ({{lang-de|Bad Frankenhausen/Kyffhauser}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса ҡалала 8962 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 65,85 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 132 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6567 һәм автомобиль коды — KYF. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [http://www.bad-frankenhausen.de Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161111062639/http://www.bad-frankenhausen.de/ |date=2016-11-11 }}.

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>nzar9l12kbj1f1cz4c7jyvxqt38sryh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1 сентябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67230</id>
    <revision>
      <id>1303380</id>
      <parentid>1152649</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:20:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1303380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34152" sha1="jzv7kmd3vomq2fgx65gcrtjtxvp0eoa" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 244-се ([[кәбисә йыл]]ында 245-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 121 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Тыныслыҡ өсөн профсоюздар хәрәкәте (Тыныслыҡ) көнө. 
** Хаттар яҙыу көнө.
** Таланттар эҙләү көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Шахмат]] көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: [[Белем көнө]].
* {{Флагификация|Словакия}}: Конституция көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]]: Республика көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Тайвань}}: [[Журналистика|Журналистар]] көнө.
* {{Флагификация|Танзания}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1900]]: [[Мәскәү]]ҙә Павелецкий вокзалы файҙаланыуға тапшырыла. 
* [[1910]]: [[Рәсәй империяһы]]нда грампластинкалар сығарыусы тәүге предприятие — Апрелевка грампластинкалар заводы эш башлай. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1917]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ейәнсура районы]] [[Байыш (Ейәнсура районы)|Байыш]] ауылының Ғайса Аҡманов исемендәге мәктәбе асыла.     
* [[1918]]: Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы [[Үтәғол]] ауылында мәктәп эшләй башлай. 
* [[1920]]: [[РСФСР]] (артабан [[СССР]]) Телеграф агентлығының Башҡоростан бүлексәһе – БашТАСС ойошторола. 
* [[1921]]: хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Медицина профилактикаһы үҙәге эш башлай.
* [[1922]]: БашЦИК ҡарары менән Башҡортостан республикаһы Прокуратураһы ойошторола.   
* [[1929]]: [[Мәсәғүт уҡытыусылар институты|Мәсәғүт педагогия училищеһы]] (бөгөн колледж) асыла.
* [[1931]]: [[Балаҡатай районы|Балаҡатай район]] гәзитенең тәүге һаны донъя күрә. 
* [[1939]]: [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] (хәҙер [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы]]) асыла.
* [[1951]]: [[Лондон]]да донъялағы тәүге супермаркет эшләй башлай.
* [[1960]]: [[Күмертау]] ҡалаһында һуңыраҡ  [[Ю. А. Гагарин]] исеме бирелгән 2-се интернат-мәктәп (хәҙер 3-сө Башҡорт республика гимназия-интернаты) асыла.
* [[1966]]: [[Әбйәлил районы]]ның [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылында музыка мәктәбе эш башлай.
* [[1970]]: [[Нью-Йорк]]та [[шахмат]] буйынса тарихта беренсе [[компьютер]] турниры башлана.
* [[1997]]: [[Волга буйы федераль округының Рәсәй Геройы А. В. Доставалов исемендәге Башҡорт кадет корпусы]] (Республика кадет интернат-мәктәбе) асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Долматов Геннадий Константинович]] (1930), [[тау]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]]-[[Геология|геолог]]. 1956 йылдан «Уралцветметразведка» тресы Баймаҡ геология разведка партияһының баш инженеры, 1959 йылдан — Башҡортостан территориаль геология идаралығы Сибай геология разведка экспедицияһының баш геологы; 1967—1997 йылдарҙа хәҙерге Екатеринбург ҡалаһындағы {{comment|«Урал геологик күсермә алыу экспедицияһы»|«Уральская геологосъёмочная экспедиция»}} йәмғиәте хеҙмәткәре. [[Башҡортостан]]дың Урал аръяғында [[Баҡыр|баҡыр колчеданы]] ятҡылыҡтарын асыусыларҙың береһе. Почётлы ер аҫты разведкалаусыһы (1991). [[СССР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]] Уралец ауылынан.
* [[Шамил Рәхмәтуллин]] (1930—22.04.2001), театр актёры, режиссёр, драматург, 1951—2001 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры, [[РСФСР]]-ҙың (1991), [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1976) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2000) халыҡ артисы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәтих Иҡсанов]] (1935—19.10.1992), [[мәҙәниәт]] һәм [[сәнғәт]] эшмәкәре. 1964—1968 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры, 1972—1992 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] режиссёры; «Тальян гармун» республика байрамы инициаторы һәм уны ойошороусы, «Йәдкәр» фольклор ансамбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Архангел районы]] [[Тирәкле (Архангел районы)|Тирәкле]] ауылынан.  
* [[Хәмит Ирғәлин]] (1950), яҙыусы, драматург. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы. 
* [[Филиппов Владимир Иванович]] (1955), СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең хәрби эшмәкәре. Генерал-полковник (2003). [[Чернобыль АЭС-ы]]ндағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә (1988) һәм 1994—1996 йылдарҙа Төньяҡ Кавказда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. 1973 йылдан Совет Армияһында, 1992—2010  йылдарҙа — Рәсәй Армияһында, шул иҫәптән 2002 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең радиациянан һаҡланыу, химик һәм биологик һаҡланыу ғәскәрҙәре начальнигы урынбаҫары, 2003 йылдан — начальнигы. 2008 йылдан Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының Фатирға урынлаштырыу идаралығы начальнигы, бер үк ваҡытта Рәсәй оборона министры урынбаҫары. 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткәне өсөн», 4-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2008), Батырлыҡ, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Манзуров Сергей Марксович]] (1960), [[Журналистика|журналист]]. 1990 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1986 йылдан [[Сибайский рабочий (гәзит)|«Сибайский рабочий»]] гәзите  хеҙмәткәре, 1993 йылдан — мөхәррир урынбаҫары, 2001 йылдан — бүлек мөдире; 2003—2004 йылдарҙа [[Сибай]] ҡалаһында нәшер ителгән  «Уральский проект» гәзитенең баш мөхәррире. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1997). Сығышы менән [[Күмертау]] ҡалаһынан. 
* [[Ғилманов Илдар Рәшит улы]] (1970), рәссам, 1997 йылдан хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 2003 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Рәссамдар союзы ағзаһы.
* [[Ғәбиҙуллина Нурия Ғәзизйән ҡыҙы]] (1970), сәхнә биҙәүсе, [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] рәссамы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Бикмөхәмәтова Һауа Сафиулла ҡыҙы]] (1921—26.03.2003), [[фән|ғалим]]-[[Анатомия|анатом]]. 1944 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1966—1986 йылдарҙа оператив хирургия һәм топографик анатомия кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1973), профессор (1974). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1978). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан.
* [[Чанышева Фәниә Ғафар ҡыҙы]] (1926—14.04.2018), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]], [[йыр]] текстары авторы. 1980 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан китап нәшриәте]]нең элекке мөхәррире һәм [[«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]]ның элекке хеҙмәткәре. [[Ғилемдар Рамазанов]] исемендәге премия лауреаты (2006). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡәҙим Аралбай]] (1941), шағир, йәмәғәт эшмәкәре. 1993—2001 һәм 2009—2012 йылдарҙа [[«Китап» нәшриәте]]нең баш мөхәррире, директоры.  2002—2008 йылдарҙа [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитетының рәйес урынбаҫары. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2011), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1996) һәм әҙәби премиялар лауреаты. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2021).
* [[Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы]] (1946), хеҙмәт ветераны, журналист, шағир. 1986—2002 йылдарҙа [[«Ағиҙел» журналы]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1991 йылдан — бүлек мөдире. 1993 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Станотин Иван Степанович]] (1912—1994), урындағы совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1949 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1952—1963 йылдарҙа — рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Арҡадаҡ районы Чиганак ауылынан.
* [[Костина Анна Васильевна]] (1927—?), [[Педагогика|педагог]]. 1944 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Атингән]], 1952 йылдан — [[Яңы Ергән]], 1963—1984 йылдарҙа — [[Маҡан (Хәйбулла районы)|Маҡан]] мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1962). Сығышы менән Атингән ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлиев Вил Барый улы]] (1932), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1962—1984 йылдарҙа һәм 1992 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968 йылдан етәксе хеҙмәткәрҙәрҙең һәм белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү факультеты деканы; 1995—2001 йылдарҙа Хеҙмәтте һаҡлау һәм экология республика тармаҡ уҡыу аттестация үҙәге хеҙмәткәре. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1990). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977), [[СССР]]-ҙың Газ сәнәғәте (1968), Нефть сәнәғәте  (1978) һәм Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү (1982) министрлыҡтары отличнигы. [[И. М. Губкин]] исемендәге премия лауреаты (1982).
* [[Рәхимҡолов Рәшит Шаһийән улы]] (1932), ғалим-инженер. 1958 йылдан «БАШНИПИнефть» институты инженеры, кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр, сектор етәксеһе, лаборатория мөдире, 1988 йылдан — әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр кандидаты (1965). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Болошло]] ауылынан.
* [[Әхмәт Ғайсин]] (1937—1982), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. 1960 йылдан [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]] һәм [[Ленинсы (гәзит)|«Ленинсе»]] республика гәзиттәре хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы.
* [[Мельников Михаил Александрович]] (1942), инженер. [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. 
* [[Нәбиуллина Минйыһан Муллағәли ҡыҙы]] (1942), педагог. [[Өфө ҡалаһы]] 137-се мәктәбенең элекке башҡорт теле уҡытыусыһы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Рус теле|Рус телле]] мәктәптәр өсөн [[башҡорт теле]] буйынса «Туған тел» дәреслеге авторы. 
* [[Сөләймәнов Урал Таһир улы]] (1947), [[Энергетика|энергетик]]. 1974—2007 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Әбйәлил районы]] электр селтәрҙәре электромонтёры, мастеры; Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2006) һәм Республиканың Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1999). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Балапан]] ауылынан. 
* [[Фомович Владимир Григорьевич]] (1947), [[музыка]]нт, педагог. [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[Ванчухина Любовь Ильинична]] (1952), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1974 йылдан Өфө нефть институты иҡтисадсыһы, 1978 йылдан — бүлек начальнигы, 1980 йылдан  — баш бухгалтер, бер үк ваҡытта 1998 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетының бухгалтер иҫәбе һәм аудит кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (2000), профессор (2013). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (2008), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998).
* [[Ғиззәтуллина Финә Наил ҡыҙы]] (1952), Сибай үҙәк ҡала дауаханаһының элекке өлкән шәфҡәт туташы. Башҡортостандың атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре.
* [[Ноғманов Ринат Мөҙәрис улы]] (ижади псевдонимы [[Иҙрис Ноғманов]]; 1952), агроном, яҙыусы. 1969 йылдан Әбйәлил районы совхоздары агрономы; 2000—2012 йылдарҙа [[Ҡырҙас ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Ҡырҙас ауыл Советы]] башҡарма комитеты хеҙмәткәре. 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы. Райондың И. Мырҙаҡаев-Балапанов исемендәге премияһы (2005), әҙәби конкурстар лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Әбйәлил районы)|Әхмәт]] ауылынан.
* [[Садов Николай Петрович]] (1952), [[Педагогика|педагог]], муниципаль хеҙмәткәр. 1973 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]] мәктәбе уҡытыусыһы, 2008—2011 йылдарҙа [[Һамар ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Һамар ауыл Советы]] хакимиәте башлығы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1996). Сығышы менән ошо райондың [[Ивановка (Хәйбулла районы)|Ивановка]] ауылынан.
* [[Яппаров Рауил Вафа улы]] (1952), эске эштәр органдары ветераны, милиция подполковнигы; йәмәғәтсе. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш (1990—1993) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты.
* [[Миңлешев Вәрис Искәндәр улы]] (1957), педагог. 1984 йылдан Хәйбулла районы [[Воздвиженка (Хәйбулла районы)|Воздвиженка]] мәктәбенең директор вазифаһын башҡарыусы, 1986 йылдан — [[Первомайский (Хәйбулла районы)|Первомайский]] мәктәбе директоры; 2004 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] һыу селтәрҙәре муниципаль унитар предприятиеһының баш инженеры; 2009 йылдан Аҡъяр тау колледжы уҡытыусыһы, 2012 йылдан 110-сы һөнәри училищеның директор урынбаҫары, 2014 йылдан — ситтән тороп уҡыу бүлеге мөдире. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991). Сығышы менән ошо райондың [[Ураҙбай (Хәйбулла районы)|Ураҙбай]] ауылынан.
* [[Борғанов Хәлил Рәсләм улы]] (1962), муниципаль хеҙмәткәр, ғалим-ветеринар. 1998 йылдан [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Ветеринария]] фәндәре кандидаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Тарҡаҙы]] ауылынан.
* [[Йәнбирҙин Рәсүл Рәүеф улы]] (1962), педагог, муниципаль хеҙмәткәр. 1984 йылдан (өҙөклөктәр менән) Әбйәлил районы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәптәре етәксеһе, тренер уҡытыусыһы; 1992—1994 йылдарҙа район Советы башҡарма комитетының физик культура һәм спорт бүлеге, 2001—2011 йылдарҙа район хакимиәтенең физик культура һәм спорт буйынса комитет етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2007) һәм иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Үтәгән (Әбйәлил районы)|Үтәгән]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Зөлҡәрнәев Тәлғәт Рәхимйән улы]] (1943), [[фән|ғалим]]-гигиенист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Әбделмәмбәт (Әбйәлил районы)|Әбделмәмбәт]] ауылынан.
* [[Клемент Александр Васильевич]] (1948), [[Архитектура|архитектор]], йәмәғәт эшмәкәре. 1985 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. 1988—2008 йылдарҙа «Архпроект» йәмғиәтенең директоры һәм генераль директоры. 1994—1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Архитекторҙар союзының идара рәйесе. Рәсәйҙең почётлы архитекторы. [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Йосопов Ислам Йосоп улы]] (1924—16.04.1991), ғалим-инженер-радиотехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби-хеҙмәткәр. 1972—1991 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1971), профессор (1978). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Буралы (Илеш районы)|Буралы]] ауылынан.
* [[Әминев Әхмәт Ғата улы]] (1924—20.09.1999), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]], дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. 1965—1973 йылдарҙа КПСС-тың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитетының беренсе секретары, 1973—1982 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының ауыл хужалығы министры, 1982—1986 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] проректоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1972). [[РСФСР]]-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы, [[БАССР]]-ҙың VII—X саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сафиуллин Ғабдулхаҡ Кашаф улы]] (1934), табип. [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1976). [[Мәсетле районы]]ның почётлы гражданы (2009). 
* [[Дәүләтшин Мөҙәрис Мөбәрәкйән улы]] (1939), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Рәсәй]] Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, техник фәндәр докторы (2006), профессор (2006). Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының — Фән һәм мәғарифтең атҡаҙанған эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] ауылынан.
* [[Ғәлләмов Риф Әмир улы]] (1944), хеҙмәт алдынғыһы. 1968 йылдан «Востокнефтепроводстрой» тресының экскаватор машинисы, 1980—1992 йылдарҙа — бригадиры. [[СССР]]‑ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиелары төҙөлөшө министрлығы отличнигы (1987). СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1987). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1984) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1977) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы [[Яңы Ҡормаш]] ауылынан. 
* [[Надеждина Вера Александровна]] (1954), ғалим-[[тарих]]сы. 1980 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987—2002 йылдарҙа тарих һәм культурология кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (2005), профессор (2012). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Балапанова Сара Хәйрулла ҡыҙы]] (1959), хеҙмәт ветераны. 1983—2016 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] типорафияһы полиграфисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1855]]: Иннокентий Анненский, [[Рәсәй империяһы]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[драма]]тург, тәнҡитсе һәм [[тәржемә]]се. 
* [[1875]]: [[Эдгар Берроуз]], [[АҠШ]] яҙыусыһы, Тарзан тураһында романдар авторы.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1885]]: Герман Грапов, [[Германия]] [[фән|ғалимы]], Боронғо Египетты өйрәнеүсе (египтолог). 
* [[1900]]: Казимеж Вилкомирский, [[Польша]] композиторы, дирижёр, виолончелист.
* [[1900]]: Хосе Педро Сеа, [[Уругвай]] [[футбол]]сыһы, [[Йәйге Олимпия уйындары]]ның ике тапҡыр чемпионы. 
* [[1905]]: Тамара Абакелия, [[СССР]] рәссамы, [[Скульптура|скульптор]].
* [[1925]]: Рой Глаубер, АҠШ ғалимы, [[физика]] буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты (2005).
* [[1945]]: Мостафа Бәлел, [[Төркиә]] яҙыусыһы, драматург һәм тәржемәсе. 
* [[1948]]: Альберт Әсәҙуллин, [[йыр]]сы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1988), [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1998).
* [[1950]]: Вәхит Әләкбәров, [[Рәсәй]] эшҡыуары.
* [[1950]]: [[Михаил Фрадков]], [[дәүләт]] эшмәкәре, 2004—2007 йылдарҙа Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе.
* [[1980]]: Лара Пулвер, [[Англия]]ның [[театр]] һәм телевидение актрисаһы.   }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И01]]
[[Категория:1 сентябрь]]</text>
      <sha1>jzv7kmd3vomq2fgx65gcrtjtxvp0eoa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>31 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71770</id>
    <revision>
      <id>1303379</id>
      <parentid>1303336</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T17:15:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Ваҡиғалар}} */</comment>
      <origin>1303379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20690" sha1="33fu4xbqgaddi5hr75uv2ud7223o3vc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''31 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 243-сө ([[кәбисә йыл]]ында 244-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 122 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 

== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* Традицион Африка медицинаһы көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Саф һауала ашау көнө.
* {{Флагификация|Киргизия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Малайзия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Молдавия}}: Дәүләт теле көнө.
* {{Флагификация|Польша}}: Теләктәшлек һәм азатлыҡ көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Ат]]тар көнө.
* {{Флагификация|Узбекистан}}: Сәйәси золом ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Яусы (димсе) көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Ветеринария]] хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Сингапур}}: [[Уҡытыусы]]лар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1386]]: [[Дон]] йылғаһы үҙәнендәге Куликово яланында рус ғәскәрҙәре [[Алтын Урҙа]] төмәне Мамайҙың ғәскәрен тар-мар итә.
* [[1735]]: [[Үҫәргән]] [[башҡорттар]]ының ерҙәрендә, [[Яйыҡ]] буйында (Ур йылғаһының тамағында) Ырымбур ҡәлғәһенә (хәҙер [[Орск]]) нигеҙ һалына.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1892]]: [[Рәсәй империяһы]] меценаты Павел Третьяков үҙе йыйған рәсемдәр галерияһын [[Мәскәү]] ҡалаһына биреүе тураһында иғлан итә.
* [[1900]]: [[Бөйөк Британия]]ла «Кока-Кола» эсемлеге һатыуға сығарыла.
* [[1914]]: [[Рәсәй]] императоры Николай II фарманы менән [[Санкт-Петербург]] ҡалаһының исеме «[[Петроград]]» итеп үҙгәртелә.
* [[1925]]: [[СССР]]-ҙа дөйөм башланғыс белем биреүҙе индереү тураһында декрет ҡабул ителә.
* [[1937]]: Хәҙерге Бөтә Рәсәй дәүләт учреждениелары һәм йәмәғәт хеҙмәтләндереү ойошмалары хеҙмәтсәндәре һөнәри союзының [[Башҡортостан]] республика ойошмаһы эшләй башлай. 
* [[1939]]: Халхин-Гол йылғаһы буйындағы [[СССР]]—[[Япония]] хәрби конфликты тамамлана.
* [[1993]]: [[Мәскәү]]ҙә [[Рәсәй]]ҙең беренсе авиация-космос салоны асыла.  
* [[1976]]: [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] [[Өфө районы]] [[Нөрлө]] ауылында урта мәктәп эш башлай.   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Мөхәмәтшин Рәшит Әмир улы]] (1950), иретеп йәбештереүсе. 1969—2008 йылдарҙа хәҙерге «[[Газпром Нефтехим Салауат]]» йәмғиәтенең [[электр]] һәм [[газ]] менән иретеп йәбештереүсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған химигы.
* [[Ҡапҡаева Илүзә Эрик ҡыҙы]] (1955), [[Журналистика|журналист]], [[Педагогика|педагог]]. 1985 йылдан «Вечерняя Уфа» гәзите хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1999 йылға тиклем бүлек мөдире, 2001 йылдан — баш мөхәррир урынбаҫары, 2008 йылдан — мөхәррирҙең беренсе урынбаҫары; бер үк ваҡытта 2007 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2005). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] (1997) һәм [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|М. Аҡмулла исемендәге]] (2008) премиялар лауреаты. Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Мари Һыуыҡһыуы ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әбүшахманов Ринат Әхтәм улы]] (1980), [[балет]] артисты, балетмейстер һәм хореограф. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2008). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Гәрәева Фая Сәхип ҡыҙы]] (1931—10.09.2001), [[бейеү]]се. 1951—1971 йылдарҙа хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1981—1986 йылдарҙа — художество етәксеһе. [[РСФСР]]-ҙың (1981) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1977) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале ([[Вена]], 1959) лауреаты. 
* [[Байков Арсен Радик улы]] (1981), [[спорт]]сы. [[Өфө]]нөң «Геракл» спорт клубының пауэрлифтинг буйынса тәрбиәләнеүсеһе. [[Рәсәй]]ҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2000). Студенттар араһында Рәсәй чемпионы (1999, 2002—2003), [[Ер|Донъя]] кубогының (2003) һәм Рәсәй чемпионатының (2001) көмөш призёры, үҫмер спортсылар араһында Рәсәй чемпионы (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Әшә]] ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Березовский Пётр Александрович]] (1917— ), [[иҡтисад]]сы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1947 йылдан [[Башнефть|«Башнефть» производство берекмәһенең]] инженер-иҡтисадсыһы, 1963—1983 йылдарҙа — генераль директор урынбаҫары. [[РСФСР]]-ҙың (1981) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1974) атҡаҙанған иҡтисадсыһы. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1972). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1977), 1-се (1985) һәм 2-се (1944) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]], ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1943) ордендары кавалеры. 
* [[Шаммазов Айрат Минһаж улы]] (1947), [[фән|ғалим]]-инженер-механик. 1971 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы;  1989 йылдан — проректор, 1994—2014 йылдарҙа — ректор. 2006—2011 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] президенты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның икенсе—дүртенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй]] Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, техник фәндәр докторы (1986), профессор (1988). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2003) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1997), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге ике премияһы лауреаты, [[СССР]]-ҙың юғары мәктәп отличнигы (1985), [[Почёт ордены]] кавалеры (2007). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғилметдинова Зөләйхә Зәки ҡыҙы]] (1952), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1984 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 18-се урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1995 йылдан 23-сө урта мәктәп директоры урынбаҫары, 2000 йылдан — уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2011) һәм мәғариф отличнигы (2000), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2006). «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы (2006), «Иң яҡшы профсоюз лидеры» республика конкурсы (2000) еңеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]] [[Таймый]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Сибагатуллин Ростислав Имамович]] (1923—2.07.2016), [[СССР]]-ҙың хәрби начальнигы һәм йәмәғәт эшмәкәре. Отставкалағы гвардия генерал-майоры, Хәрби фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Ветерандарҙың [[Башҡортостан]] республика йәмәғәт ойошмаһының Һуғыш һәм хәрби хеҙмәт ветерандары комитетының элекке бюро ағзаһы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], 3-сө дәрәжә «Ватанға СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәте өсөн» һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Украина]]ның [[Хмельницкий өлкәһе]] Шепетовка ҡалаһынан.
* [[Краснов Сергей Борисович]] (1948), рәссам. Рәсәй художество академияһы академигы (2007). 1976 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2008). [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты (1988).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хохрякова Лидия Николаевна]] (1958), [[Краснокама районы]]ның үҙәк район мәҙәниәт йортоноң «Березонька» халыҡ вокал ансамбле хормейстеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Грубе Александр Васильевич]] (1894—4.10.1980), [[СССР]] скульпторы, уҡытыусы. 1942—1944 йылдарҙа [[Белорус ССР-ы]] Рәссамдар союзының идара рәйесе. Белорус ССР-ының атҡаҙанған (1942) һәм халыҡ (1944) рәссамы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бәләбәй районы]] [[Баженов (Бәләбәй районы)|Баженов]] ауылынан.
* [[Антипин Виктор Николаевич]] (1929—30.11.2010), [[КГБ|именлек]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1958—1991 йылдарҙа [[КГБ|Башҡорт АССР-ы Дәүләт именлеге комитеты]] хеҙмәткәре, комитет рәйесенең беренсе урынбаҫары. Полковник. 1994—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Именлек Советы секретары. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] ике Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе; СССР-ҙың почётлы дәүләт именлеге хеҙмәткәре. Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Грибов Вячеслав Викторович]] (1949), [[йыр]]сы, 1974–1987 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның хор артисы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:31 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1749]]: Александр Радищев, [[18-се быуат]] [[Рәсәй империяһы]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
* [[1810]]: Екатерина Бакунина, Рәсәй империяһының шәфҡәт туташы, [[XIX быуат]]тың ике һуғышында ҡатнашыусы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1850]]: Александр Шимановский, Рәсәй империяһы этнографы, фольклорсы.
* [[1853]]: Алексей Брусилов, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]]-ҙың  хәрби эшмәкәре, генерал-кавалерист, Ҡыҙыл Армияның атлы ғәсҡәрҙәре инспекторы.
* [[1855]]: Всеволод Руднев, Рәсәй империяһы адмиралы, «Варяг» крейсеры командиры.
* [[1870]]: [[Мария Монтессори]], [[Италия]] [[Педагогика|педагогы]], илдең беренсе ҡатын-ҡыҙ табибы.
* [[1874]]: Вячеслав Менжинский, СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре, финанс халыҡ комиссары һәм 1926—1934 йылдарҙа ОГПУ етәксеһе.
* [[1905]]: Федор Зигмунд, СССР-ҙың [[фән|ғалим]]-механигы, [[Ҡазан]] химия технология һәм Ҡазан төҙөүсе инженерҙар институтының элекке  уҡытыусыһы. 
* [[1915]]: Шакир Абилов, СССР һәм [[Рәсәй]] ғалимы, [[Силәбе өлкәһе]] [[Ҡоншаҡ районы]]нда тыуып, [[Татарстан]]да эшләгән әҙәбиәт белгесе.
* [[1932]]: Роман Ткачук, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың К. С. Станиславский исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1977).
* [[1936]]: Владимир Орлов, СССР яҙыусыһы, драматург, профессор, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры.
* [[1940]]: Геннадий Васильев, СССР һәм Рәсәй кинорежиссёры, сценарист.
* [[1945]]: Ван Моррисон, [[Ирландия]] [[музыка]]нты, рок-вокалсы һәм мультиинструменталист.
* [[1945]]: Ицхак Перлман, [[Израиль]] һәм [[АҠШ]] музыканты, [[скрипка]]сы, дирижёр һәм педагог.
* [[1945]]: Леонид Попов, СССР [[Космонавт|космонавы]], ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[1975]]: Игорь Богомазов, Рәсәй [[йыр]]сыһы, «Отпетые мошенники» төркөмөнөң элекке ағзаһы, йыр текстары авторы.
* [[1980]]: Александр Попов, Рәсәй [[хоккей]]сыһы, [[Ер|донъя]] чемпионы (2012).  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:31 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1941]]: Марина Цветаева, [[СССР]] шағиры.
* [[1967]]: Илья Эренбург, СССР яҙыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре,
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2011]]: [[Равмер Хәбибуллин]], СССР-ҙың дәүләт, [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1987—1990 йылдарҙа [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның беренсе секретары, СССР-ҙың почетлы нефтсеһе.
* [[2012]]: Сергей Соколов, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, [[Советтар Союзы Маршалы]] (1978), [[Советтар Союзы Геройы]], 1984—1987 йылдарҙа СССР-ҙың оборона министры.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З31]]
[[Категория:31 август]]</text>
      <sha1>33fu4xbqgaddi5hr75uv2ud7223o3vc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алтын миллиард</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92353</id>
    <revision>
      <id>1303385</id>
      <parentid>1275898</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T04:18:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28422" sha1="65vzo1gmh0w1hx9vsi0afruangd8avy" xml:space="preserve">[[Файл:2011_UN_Human_Development_Report_Quartiles.svg|right|thumb|300x300px|Кеше потенциалының үҫеш индексы буйынса илдәр: ҡуйы зәңгәр — нығыраҡ үҫкән илдәр, асыҡ зәңгәр — әҙерәк үҫкән илдәр]]
'''Алтын миллиард''' — [[Демография|&lt;nowiki/&gt;]][[Демография|демографик]]&lt;nowiki/&gt;һәм социологик төшөнсә, донъяның сикләнгән ресурстары шарттарында алдынғы һәм үҫештәге илдәрҙә халыҡтың тормош кимәле һәм ҡулланыуы араһындағы айырманы сағылдыра.

Тамырҙары менән XVIII быуат аҙағында йәшәгән инглиз ғалимы Томас Мальтус теорияһына — мальтузианлыҡҡа барып тоташа. Атама алдынғы капиталистик илдәрҙә йәшәгән бөтә халыҡтың һанынан алынған: [[Америка Ҡушма Штаттары|&lt;nowiki/&gt;]][[АҠШ  ]](311 млн), [[Канада]] (34,3 млн.), [[Австралия]] (22,5 млн.), [[Европа берләшмәһе|Евросоюз]] илдәре (28 ил, йәмғеһе 500 млн.), [[Япония]] (127,4 млн.), шулай уҡ [[Израиль]], [[Көньяҡ Корея]] һәм XXI быуатта өҫтәләһе халыҡ һаны&lt;ref&gt;World Population to 2300 / United Nations, Department of Economic and Social Affairs Population Division.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;World Population Prospects, the 2010 Revision / United Nations, Department of Economic and Social Affairs Population Division.&lt;/ref&gt;.

== Ер ресурстарын ҡулланыу ==
«Эксперт» журналы биргән мәғлүмәттәр буйынса, «алтын миллиард» — кешелектең сама менән етенсе өлөшө, алдынғы илдәрҙә йәшәүселәр, үткән быуаттың аҙағына тиклем минераль сеймалдың төп файҙаланыусыһы. Төҫлө металдар айырыуса күп ҡулланылған. Улар ҡиммәт булғанлыҡтан (ҡурғаш тимерҙән өс тапҡыр, ә никель ҡырҡ тапҡыр ҡыйбатыраҡ) һәм нигеҙҙә техник яҡтан ҡатмарлы производстволарҙа һәм инновацион продукттарҙа файҙаланылғанлыҡтан төп төҫлө металдарҙы тотоноу Көнбайыш илдәре менән сағыштырғанда уртаса үҫешле илдәрҙә күпкә кәм, ә артта ҡалған илдәрҙә бөтөнләй аҙ була. Үткән быуаттың 70−се — 80−се йылдарында алдынғы дәүләттәр бөтә алюминдың — 90, баҡырҙың — 85, никелдең 80%-ын ҡуллана&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Иван Рубанов.''&amp;#x20;[http://www.expert.ru/printissues/expert/2007/42/deshevle_ne_budet/ Дешевле не] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426172934/http://expert.ru/expert/2007/42/deshevle_ne_budet/ |date=2015-04-26 }}.&amp;#x20; Журнал Эксперт&amp;#x20;(12 ноября 2007).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 13 августа 2010.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20150426172934/http://expert.ru/expert/2007/42/deshevle_ne_budet/ Архивировано из первоисточника 30 марта 2012].&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

[[XX быуат|&lt;nowiki/&gt;]][[XX быуат]]та [[Ауыл хужалығы|&lt;nowiki/&gt;]][[ауыл хужалығы]]нда хеҙмәт етештереүсәнлеге күп тапҡырҙарға арта (дөрөҫ, етештереүҙә энергия тотоноуҙың артыуы иҫәбенә), сеймалға ихтыяжды аҙайтҡан күп төрлө яңы материалдар сығарыла &lt;span class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;sup&gt;[''источник не указан 1931 день'']&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;, техник прогресс иҫәбенә тәбиғи материалдарҙы синтетикаға алмаштырып булмаған тармаҡтарҙа ла материалдар тотоноу кәмей &lt;span class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;sup&gt;[''источник не указан 1930 дней'']&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;. Шул уҡ ваҡытта файҙалы ҡаҙылмаларҙың разведкаланған запастары арта. Ләкин XX быуат уртаһында уҡ әле нефть сығарыуҙың иң юғарғы кимәлгә етәсәге һәм уны тотоноуҙың үҫәсәге фаразлана.&lt;span class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;sup&gt;[''источник не указан 396 дней'']&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;noprint&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;

== Килеп сығышы ==
Виталий Бабенко «Алтын унау» тигән мәҡәләһендә билдәләүенсә, 70-се йылдарҙа ваҡытлы матбуғатта «алтын миллиард» тигән төшөнсә йыш осрай. Ул экологияға ҡағылышлы бәхәстәрҙә ҡулланыла. Экологтар фекеренсә, Ерҙең ресурстарына зыян килмәһен өсөн унда йәшәгән халыҡ һаны миллиардтан артырға тейеш түгел&lt;ref name=&quot;Бабенко&quot;&gt;Цит по: Виталий Бабенко. Золотая десятка // Наука и жизнь. — 2001. — № 11. [http://www.nkj.ru/archive/articles/7328/ Электронный ресурс]&lt;/ref&gt;.

«Әгәр йәшәү мөхите деградацияланһа. „Алтын миллиард“ тураһындағы хыял» («Если деградирует среда обитания. Мечта о „золотом миллиарде“») тигән мәҡәләһендә геолог Рудольф Баландин хәтирәләре менән уртаҡлаша&lt;ref&gt;Рудольф Баландин. Если деградирует среда обитания // Независимая газета. — 2000. — 12 января.&lt;/ref&gt;:
«Шулай килеп сыҡты: был һайланмаларҙың миллиарды тураһында мин һикһәненсе йылдар аҙағында [[Рио-де-Жанейролағы кәңәшмәгә]] СССР-ҙың ул саҡтағы етәксеһе докладының экологик концепцияһын әҙерләгән ғилми төркөмдәрҙең береһендә эшләгәндә ишеттем. Бер ултырышта академик Никита Моисеев сығыш яһаны.
: Ул…, яҡынлашып килгән глобаль экологик кризистан сығыу юлы — бөтәһенән элек тыуымды сикләү һәм Ер кешеләренең һанын бер миллиард итеп ҡалдырыу, тине.
: — Бер миллиардта кемдәр? — тип һораным.
: — Иң лайыҡлыларҙан торған бер миллиард. Биосфераны юҡ итмәйенсә шунса ғына кеше йәшәй ала… Ләкин был иң яҡшы кешеләр, алтын миллиард, буласаҡ…»
Публицист А. К. Цикунов (А. Кузьмич тигән псевдоним аҫтында) 1990 йылда «алтын миллиард» фразаһын мөлкәт тиңһеҙлеге сәбәптәренең береһе тип атаны .&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Кара-Мурза С. Концепция «золотого миллиарда» и Новый мировой порядок, 1999&lt;/ref&gt; Цикуновтың трактовкаһы заговор теорияһының бер төрө булып тора&lt;ref&gt;Кузьмич А. Заговор «Мирового правительства» (Россия и «золотой миллиард») — М: 1994 г.&lt;/ref&gt;. Башҡа трактовкалар 1990 йылға тиклем дә осрай&lt;ref&gt;Леге Ж. Экология и политика // Мир науки. — 1976.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Meadows D. et al.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Печчеи А. Человеческие качества. — М.: Прогресс, 1985. — 312 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kara-murza.ru/books/articles/oro1.html#1 Kara-Murza S. The Gold Billion]&lt;/ref&gt;. 1999 йылда «алтын миллиард» термины Сергей Кара-Мурза тарафынан ҡулланыла.

Рәсәйҙә «алтын миллиард» төшөнсәһенең киң таралыуы Бөйөк Британияның элекке премьер-министры Маргарет Тэтчер исеме менән бәйле. Рәсәйҙә 15 миллион кеше ҡалдырырға кәрәк, тигән фекерҙе ул әйткән тип һанала&lt;ref&gt;[http://www.mexnap.info/articles.php?article_id=253 Миф о том, что концепция «Золотого миллиарда» — единственный выход из демографического кризиса, В. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120808033439/http://www.mexnap.info/articles.php?article_id=253 |date=2012-08-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.pravoslavie.ru/guest/parshev.htm СКколько в России лишних людей?]&lt;/ref&gt;.

Был һүҙҙәрҙең инглиз телендәге төп нөсхәһе табылмаған. Тәүге тапҡыр был фраза А. П. Паршевтың 1999 йылда сыҡҡан «Почему Россия не Америка» тигән китабында телгә алына.&lt;blockquote id=&quot;cx83&quot; class=&quot;&quot; data-source=&quot;83&quot; data-cx-state=&quot;source&quot; data-cx-weight=&quot;661&quot; contenteditable=&quot;true&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot;&gt;
...Тогда  я изучал  английский  язык,  и  как-то  раз мне попалось в звукозаписи какое-то публичное выступление М. Тэтчер по внешней политике. Я уважал и уважаю эту политическую деятельницу, особенно за ее английский язык. Она говорит четко, с оксфордским произношением, простым, понятным языком, это вам не Буш какой-нибудь, со ртом, как будто набитым арахисом. Так вот говоря о перспективах СССР, она заявила примерно следующее, никак это не пояснив: «На территории СССР экономически оправдано проживание 15 миллионов человек». Я еще раз прокрутил запись, может быть, хотя бы «фифти» («пятьдесят»?). Нет, точно «фифтиин» — «пятнадцать», я не ослышался&lt;ref&gt;А. Паршев. Почему Россия не Америка. М.: 1999&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;Артабан А. П. Паршев һүҙҙең иҡтисади яҡтан һөҙөмтәле кешеләр тураһында барыуы хаҡында аныҡлыҡ индерә:

Был фразаның «туҡ миллиард» тигән варианты ла бар.&lt;ref&gt;[http://www.echo.msk.ru/blog/echomsk/619557-echo/ Переписка Б. ]&lt;/ref&gt;

== Теоретик нигеҙләү ==
Донъяла халыҡ һаны артыуына бәйле ресурстарҙың етмәү ихтималлығы идеяһы беренсе тапҡыр Томас Мальтус тарафынан әйтелә. Халыҡ геометрик прогрессияла, ә ресурстарҙы (аҙыҡ-түлек) үҙләштереү арифметик прогрессияла үҫә, өҫтәүенә, ресурстарҙың киләсәктә бөтөүе лә ихтимал, ти ул (мальтузианлыҡ). Мальтус фекеренсә, нәҡ ошо ҡапма-ҡаршылыҡ сәйәси сайҡалыштар, һуғыштар һәм эпидемиялар сәбәбе булып тора.

С. М. Кара-Мурза&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; раҫлауынса, «алтын миллиард» планета ресурстарының төп өлөшөн ҡуллана. 7 миллиард кешенең яртыһы ғына шунса ҡуллана башлаһа ла, ресурстар бөтәһенә лә етмәҫ.

С. Кара-Мурза фекеренсә, «алтын миллиард» төшөнсәһе артында донъяға бер бөтөн геосәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни ҡараш ята:&lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''кто?''&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;&lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;&amp;#x5D;&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt; алдынғы илдәр, үҙ халҡы өсөн юғары ҡулланыу кимәлен тәьмин итеп, мәғлүмәти, сәйәси, хәрби һәм иҡтисади саралар менән ҡалған донъяны артта ҡалған хәлдә тоторға тырыша, уны сеймал сығанағы, экологик яҡтан зарарлы производстволарҙы урынлаштырыу, токсик ҡалдыҡтарҙы һаҡлау урыны һәм арзан эшсе көс сығанағы сифатында файҙалана.

С. Кара-Мурза әйтмешләй, «алтын миллиард», сәйәси метафора булараҡ, йәмғиәт аңы менән глобаль уйнауҙы күҙҙә тота&lt;ref&gt;Кара-Мурза С. Манипуляция сознанием. М.: 2005&lt;/ref&gt;.

Иҡтисадсы А. А. Пороховский билдәләүенсә, &quot;&quot;алтын миллиард&quot;тың һәм өмөтһөҙлөктә көн итеүсе ҡалғандарҙың булыу факты үҙе генә лә донъя өсөн хәүефле, тотороҡлолоҡтан яҙҙырыусы мәғәнәгә эйә&quot;&lt;ref&gt;http://www.mgimo.ru/fileserver/2004/kafedry/mirec/smesh_ec.doc{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Тарих институты директоры Владимир Ламин, демография проблемаларына арналған конференцияла сығыш яһап, «алтын миллиард» фәҡир илдәр (планетаның Көньяғы тип йөрөтөлгән өлөш) менән ысын мәғәнәһендә бүлешә башламаһа, яҡын киләсәктә ресурстар өсөн һуғыштар башланасаҡ&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.expert.ru/printissues/siberia/2007/35/demograficheskie_alternativy_buduschego/ Демографические альтернативы будущего] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728084523/http://expert.ru/siberia/2007/35/demograficheskie_alternativy_buduschego/ |date=2013-07-28 }}.&amp;#x20; Журнал Эксперт&amp;#x20;(24 сентября 2007).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 13 августа 2010.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20130728084523/http://expert.ru/siberia/2007/35/demograficheskie_alternativy_buduschego/ Архивировано из первоисточника 8 февраля 2012].&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Новосибирск дәүләт университетының макросоциология үҙәге етәксеһе социолог Николай Розов фекеренсә, глобалләшеү, бөтә бәйләнештәрҙе көсәйтеп, көслө уйынсылар өсөн мөмкинлектәрҙең бик ныҡ үҫеүенә килтерә. Глобалләшеү үҫешенең ҡотолғоһоҙ эҙемтәләренең береһе — сағыштрмаса тиңһеҙлектең киҫкен үҫеүе, ул иһә социаль көсөргәнешлекте арттыра. Баҙарҙа конкуренцияның аяуһыҙлаша барыуы донъя люмпендары массаһы барлыҡҡа килеүгә һәм социал-дарвинистик процестар көсәйеүгә — баҙарҙа ла тәбиғи һайлап алыу башланыуға — килтерә.

Айырыуса көслө державалар глобалләшеү шарттарында тағы ла ҙурыраҡ көскә эйә була бара. VIP-зона («алтын миллиард») менән түбәнге фәҡир ҡатлам араһында айырма артҡандан-арта&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Мария Роговая.''&amp;#x20;[http://www.expert.ru/printissues/siberia/2006/08/avtarkiya_ili_integraciya/ Автаркия или интеграция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728081325/http://expert.ru/siberia/2006/08/avtarkiya_ili_integraciya/ |date=2013-07-28 }}.&amp;#x20; Журнал Эксперт&amp;#x20;(27 февраля 2006).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 13 августа 2010.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20130728081325/http://expert.ru/siberia/2006/08/avtarkiya_ili_integraciya/ Архивировано из первоисточника 8 февраля 2012].&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Фекерҙәр ===
* Анатолий Вассерман алтын миллиард «теорияһын» «легенда» тип атай&lt;ref&gt;А.&lt;/ref&gt;&lt;blockquote id=&quot;155&quot;&gt;Бына ни өсөн «алтын миллиард» тураһындағы легенда популяр. Ул бөтә ҡалған донъяның бөтә уңышһыҙлыҡтарын бына тигән итеп аңлата. Һәм һәр хаким, уңышһыҙлыҡтан шөрләп (ә кем унан шөрләмәй?), ошондай ышаныслы һәм популяр йәшен ҡайтарғысты ҡуллана… Иң хәүефлеһе — был теория варварлыҡты һәм артталыҡты нығыта… Шулай итеп, «алтын миллиард» тураһындағы легенданың заказсылары һәм уны яҡлаусылар — бөтәһенән элек, тәүәккәллекте ығы-зығылыҡ менән бутаусы сәйәсмәндәр. Был эшкинмәгәндәр ҡулы аҫтында ҡалғандар ғына түгел, уларҙың мәнфәғәтендә эш иткән мифҡа ышаныусылар ҙа уның ҡорбаны булып тора. &lt;/blockquote&gt;
* Ингушетия президенты Юнысбәк Евкуров фекеренсә (ул уны 2012 йылдың сентябрендә әйтә): «дөйөм алғанда, донъяла планета халҡын „алтын миллиардҡа“ тиклем глобаль ҡыҫҡартырға йыйыналар. Йәнәһе, эсәр һыу, аҙыҡ-түлек, тағы әллә нәмәләр етмәйәсәк, шуға халыҡты кәметергә кәрәк, имеш. Бындай ҡарарҙы Хоҙай Тәғәлә урынына Алла көнөн хасил итергә йыйынған аллаһыҙҙар сығарған»&lt;ref&gt;[http://www.segodnia.ru/content/113670 Лекарство от болезни | Сегодня.]&lt;/ref&gt;.
* Тарих фәндәре кандидаты Батюк билдәләүенсә, мәғлүмәт технологиялары үҫеүе арҡаһында «үҫеш юлына баҫҡан илдәрҙә йәшәгән фәҡирҙәр кешелек тарихында тәү тапҡыр „алтын миллиард“ тип йөрөтөлөүселәрҙең нисек йәшәүен күрә алды»&lt;ref&gt;[http://www.rusus.ru/?act=read&amp;id=84 Интернет-издание Россия и Америка в XXI веке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019082421/http://www.rusus.ru/?act=read&amp;id=84 |date=2013-10-19 }}&lt;/ref&gt;.

=== Тәнҡит ===
«Алтын миллиард» төшөнсәһен тәнҡитләүселәр халыҡ һаны һәм ресурстар етешмәү проблемаһы әүәлдән күтәрелә килгәнлеген билдәләй. Иртә христиан теологы Квинт Септимий Тертуллиан (б.э. II һәм III быуаттары араһы) был хаҡта хәүефләнеп саң ҡаға.

1798 йылда инглиз иҡтисадсыһы руханиТомас Роберт Мальтус (әйткәндәй, Петербург Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы) сығарған фәнни гипотезаға ярашлы, планета халҡы — геометрик прогрессия буйынса, ә йәшәү өсөн кәрәкле ресурстар арифметик прогрессия буйынса үҫә, ошо рәүешле мальтузиан ҡапҡаны хасил була&lt;ref&gt;Мальтус Т. Р. Опыт о законе народонаселения. СПб., 1868.&lt;/ref&gt;. Мальтус «Ерҙең һыйҙырышлылыҡ һәләтен» билдәләүгә башланғыс һала, был күрһәткес төрлө ваҡытта 1 миллиардтан 1 триллионға тиклем кеше һанына тиң була. XX быуат аҙағына был интервал 8 — 16 миллиардҡа ҡала.

Мальтустың вафатынан һуң үткән ике быуат уның Ер шарындағы халыҡтың күбәйеү тураһында әйткәнен раҫланы. XX быуатта халыҡ һаны айырыуса йылдам үҫте: 1900 йылда — 1,6 миллиард, 2011 йылда инде — 7 миллиард. Планета халҡының 84%-ы үҫеүсе илдәрҙә йәшәй&lt;ref name=&quot;Атлас&quot;&gt;Atlas of Global Development: A Visual Guide to the World’s Greatest Challenges / World Bank and Collins, 4th Edition.&lt;/ref&gt;. Демографик үҫеште иҡтисади күрһәткестәргә бәйләү мәсьәләһе ҡатмарлыраҡ булып сыҡты.

С. П. Капица биләмә, энергия, аҙыҡ-түлек һәм мәғлүмәт ресурстарының халыҡ һаны үҫешенә йоғонтоһон анализлай һәм донъя демографик процесының математик моделен төҙөй&lt;ref&gt;Капица С. П. Российский анти-Мальтус // Вестн. РАН.- 2000. — № 6.&lt;/ref&gt;. Ул шундай һығмта яһай: кешелек глобаль демографик күсеш тигән осорҙа тора, уның асылы халыҡ һанының киҫкен үҫеп, артабан шулай уҡ киҫкен кәмеүенән һәм тотороҡлашыуынан ғибәрәт&lt;ref&gt;Капица С. П. Рост населения Земли и его математическая модель // Наука и жизнь. — 1998. — № 3.&lt;/ref&gt;. С. П. Капицаның фаразына ярашлы, киләсәктә Ер халҡы артыуҙан туҡтаясаҡ һәм 14 миллиард самаһы тәңгәлендә ҡаласаҡ&lt;ref&gt;Общая теория роста человечества: Сколько людей жило, живёт и будет жить на Земле. М.: Наука, 1999.&lt;/ref&gt;.

== Киләсәк ==
Донъяла барған [[глобалләшеү]]гә ҡарата ыңғай баһалар «алтын миллиард» концепцияһы яҡлыларҙың дәлилдәрһеҙ ҡалдыра. [[Клиодинамика]] яҡлылар фекеренсә, һуңғы йылдарҙа алдынғы илдәр менән ҡалған донъяның иҡтисади үҫеш кимәле тигеҙләшеүе күҙәтелә&lt;ref name=&quot;MatMod&quot;&gt;Коротаев А. В. и др. Законы истории: Математическое моделирование и прогнозирование мирового и регионального развития / Изд. 3, сущ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Коротаев А. В., Халтурина Д. А. [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=169&amp;Itemid=37 Современные тенденции мирового развития] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220052306/http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=169&amp;Itemid=37 |date=2009-02-20 }}. — М.: Либроком, 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sys_mon&quot;&gt;Системный мониторинг. Глобальное и региональное развитие. — М.: Либроком, 2009.&lt;/ref&gt;.

Белгестәр быны иҡтисади процестарҙың [[Глобалләшеү|&lt;nowiki/&gt;]][[глобалләшеү]]е эҙемтәһе&lt;ref&gt;[http://www.intelros.ru/pdf/Rus_Jornal/49/4.pdf PDF]&lt;/ref&gt;, шулай уҡ донъяла белемлелек күтәрелеү һөҙөмтәһе тип һанай: XX быуат аҙағына үҫештәге илдәрҙең күпселеге халҡының белемлелеген күтәреүгә өлгәште, был иһә, бер яҡтан, иҡтисади үҫеште йылдамлаштырҙы, икенсе яҡтан, тыуым кәмеүенә һәм халыҡ һаны артыу тиҙлегенең аҡрынайыуына килтерҙе. Һөҙөмтәлә, үҫештәге илдәрҙең күбеһендә йән башына [[Список стран по ВВП (номинал) на душу населения|ЭТП]] иҡтисади алдынғы илдәрҙәгегә ҡарағанда юғарыраҡ булып китте. Шулай итеп, алдынғы илдәрҙә һәм үҫеш кисереүсе илдәрҙә тормош кимәле, ҡулланыу араһында айырма кәмей.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Глобалләшеү|&lt;nowiki/&gt;]][[Глобалләшеү]]
* [[Төньяҡ һәм Көньяҡ (геосәйәсәт)|&lt;nowiki/&gt;]][[Төньяҡ һәм Көньяҡ (геосәйәсәт)|Көньяҡ һәм төньяҡ ҡапма-ҡаршылығы]]
* [[:en:Earth Summit|1992 йылғы Рио-де-Жанейро]] конференцияһы

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://abc.informbureau.com/html/_cieioie_ieeeeada_.html Золотой миллиард] // ''Экономический словарь''.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Кара-Мурза С. Г.'' Концепция «золотого миллиарда» и Новый мировой порядок. — 1999.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Гильбо Е. В.'' [http://www.analysisclub.ru/index.php?page=social&amp;art=1857 Конец золотого миллиарда]. — 2004.&lt;/span&gt;

[[Категория:Глобалләшеү]]
[[Категория:Донъя иҡтисады]]
[[Категория:Социаль эволюция]]</text>
      <sha1>65vzo1gmh0w1hx9vsi0afruangd8avy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғосман империяһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96883</id>
    <revision>
      <id>1303375</id>
      <parentid>1302608</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T12:25:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="92040" sha1="ig2ti8inhiqjj6wu1dnpdt63u2p32db" xml:space="preserve">{{Историческое государство
 |название                         = Ғоҫман империяһы
 |самоназвание                     = &lt;big&gt;دوله عثمانیه عالیه 
&lt;/big&gt;&lt;br /&gt;Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye
 |статус                           = Империя
 |гимн                             = {{не переведено 5|Ғосман империяһы гимны||en|Imperial anthems of the Ottoman Empire}}
 |флаг                             = Ottoman flag alternative 2.svg
 |описание_флага                   = Ғосман империяһы байрағы
 |герб                             = Osmanli armasi.svg
 |описание_герба                   = Ғосман империяһы гербы
 |карта                            = OttomanEmpireIn1683.png
 |размер                           = 
 |описание                         = Ғосман империяһы [[1683 йыл]]да
|p1 = Румия солтанлығы
|flag_p1 = 
|p2 = Византия империяһы
|flag_p2 =
|p3 = Серб деспотияһы
|flag_p3 =
|образовано = 1299
|ликвидировано = 1922
|s1 =Төркиә
|flag_s1 = Flag of Turkey.svg
|s2 = Мысыр солтанаты
|flag_s2 = Egypt flag 1882.svg
|s3 =Хижаз (короллек)
|flag_s3 = Flag of Hejaz (1917).svg
|s4 =Әсир (әмирлек)
|flag_s4 = Sa asir1.png
|s5 = Йәмән короллеге
|flag_s5 = Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen.svg
|s6 = Сүриә ғәрәп короллеге
|flag_s6 = Flag of Kingdom of Syria (1920-03-08 to 1920-07-24).svg
|s7 =Месопотамия 
|flag_s7 = Flag of Iraq (1924–1959).svg
|s8 = Көнбайыш Әрмәнстан администрацияһы
|flag_s8 = Flag of Administration of Western Armenia.svg
|s9 = Понт (республика)
|flag_s9 = Flag of Pontus (2).svg
|s10 = Фәләстиндә британ мандаты
|flag_s10 = Palestine-Mandate-Ensign-1927-1948.svg
 |девиз  = {{lang-ota3|دولت ابد مدت|Devlet-i Ebed-müddet}}&lt;br /&gt; «Мәңгелек дәүләт»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.osmanlilar.gen.tr/makale.asp?id=27|title=Devlet-i ebed müddet|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=2013-10-19|lang=tr|description=|deadlink=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E76weO4i|archivedate=2013-02-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008080725/http://www.osmanlilar.gen.tr/makale.asp?id=27 |date=2013-10-08 }}&lt;/ref&gt;
|столица = Сүйет (1299—1329) &lt;br /&gt;Борса (1329—1365) &lt;br /&gt;Әдирнә, [[Әдирнә (провинция)]] (1365—1453) &lt;br /&gt;[[Истанбул]] (1453—1922)
 |города                           = 
|язык = ғосман теле һ.б.
|площадь = 5 200 000&lt;ref&gt;{{книга |автор= Peter Turchin, Jonathan M. Adams, Thomas D. Hall.|часть= |ссылка часть= |заглавие= |оригинал= East-West Orientation of Historical Empires and Modern States. In: Journal of World-Systems Research, Vol. XII, N. II, 2006, P.218–239; P.223.|ссылка= http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf|викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |volume= |pages= |allpages= |серия= |isbn= |тираж=}}&lt;/ref&gt; км² (1683 год)
|население = 35 350 000 кеше (1856 йыл)&lt;br /&gt; (донъя халҡының 2,6 %)
|валюта = аҡса, куруш, ғосман лираһы
|форма_правления = [[абсолют монархия]] (1908 йылға тиклем)
[[дуалистик монархия]] (1908 йылдан)
|династия = Ғосмандар
 |титул_правителей                 = солтан
 |правитель1                       = 
 |год_правителя1                   = 
 |титул_правителей2                = 
 |правитель2                       = 
 |год_правителя2                   = 
 |титул_правителей3                = 
 |правитель3                       = 
 |год_правителя3                   = 
 |титул_правителей4                = 
 |правитель4                       = 
 |год_правителя4                   = 
 |титул_правителей5                = 
 |правитель5                       = 
 |год_правителя5                   = 
 |титул_правителей6                = 
 |правитель6                       = 
 |год_правителя6                   = 
 | религия                         = [[ислам]]
 |дополнительный_параметр1         = 
 |содержимое_параметра1            = 
 |Этап1                            = 
 |Дата1                            = 
 |Год1                             = 
 |Этап2                            = 
 |Дата2                            = 
 |Год2                             = 
 |Этап3                            = 
 |Дата3                            = 
 |Год3                             = 
 |Этап4                            = 
 |Дата4                            = 
 |Год4                             = 
 |Этап5                            = 
 |Дата5                            = 
 |Год5                             = 
 |Этап6                            = 
 |Дата6                            = 
 |Год6                             = 
 |Этап7                            = 
 |Дата7                            = 
 |Год7                             = 
 |Этап8                            = 
 |Дата8                            = 
 |Год8                             = 
 |Этап9                            = 
 |Дата9                            = 
 |Год9                             = 
 |Этап10                           = 
 |Дата10                           = 
 |Год10                            = 
 |Этап11                           = 
 |Дата11                           = 
 |Год11                            = 
 |дополнительный_параметр2         = 
 |содержимое_параметра2            = 
 |до                               = Конья солтанлығы
 |после                            = Төркиә
 |прим                             = 
}}
'''Ғосман империяһы''' ({{lang-ota3|دولت عالیه عثمانیه|Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye}}&lt;ref name=&quot;twareekh.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg|title=Ottoman banknote with Arabic script|accessdate=2013-10-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/6D7306i4x|archivedate=2012-12-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328141013/http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg |date=2017-03-28 }}&lt;/ref&gt;, Дәүләте Ғәлиәэ Ғосмания), шулай уҡ '''Оттома́н империяһы''', '''Оттома́н По́ртаһы''' йәки '''По́рта'''&lt;ref&gt;{{БСЭ3
 | статья=Порта (Османская империя)|alt=|автор=|том=|страницы=ref=}}&lt;/ref&gt;  — 1299 йылда Ғосман I етәкселегендә [[Төрки халыҡтар|төрки ҡәбиләләр]] тарафынан төньяҡ-көнбайыш Анатолияла ойошторолған дәүләт&lt;ref&gt;Encyclopedia Britannica — [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/434996/Ottoman-Empire Ottoman Empire, empire created by Turkish tribes in Anatolia]&lt;/ref&gt;. 1453 йылда [[Константинополь]] ҡолатылғандан һуң Ғосман дәүләте империя тип йөрөтөлә башлай. Константинополдең ҡолауы төрөк дәүләтселеген үҫтереүҙә мөһим ваҡиға була, сөнки 1453 йылғы еңеүҙән һуң Ғосман империяһы [[Европа]]ла нығына. Ғосман династияһының хакимлығы 623 йыл, 1299 йылдың 27 июленән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.archive.org/stream/grammarofturkish00davirich#page/xxvi/mode/2up|title=A grammar of the Turkish language |publisher=Archive.org|accessdate=2013-10-19 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6D730acpu|archivedate=2012-12-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;по данным английского историка Эдварда Гиббона «27 июля 1299 года от Рождества Христова Осман I вторгся на территорию Никомедии…» ({{cite book|last=Gibbon|first=Edward|title=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=http://books.google.it/books?id=yy4MAAAAYAAJ&amp;pg=PA185}}). Поэтому эта дата считается датой основания Османской империи&lt;/ref&gt; 1922 йылдың 1 ноябренә тиклем, монархия юҡҡа сығарылғансы дауам итә.

XVI—XVII быуаттарҙа Ғосман империяһы айырыуса  [[Күркәм Сөләймән]] дәүерендә ҡеүәтлегә әйләнә. Ул осорҙа Ғосман империяһы [[Изге Рим империяһы]]ның көньяҡ сигенән төньяҡта Речь Посполитағаса, көньяҡта [[Йәмән]]гә һәм [[Эритрея]]ға, көнбайышта [[Алжир]]ға, көнсығышта [[Каспий диңгеҙе]]нә тиклем йәйрәп ятҡан күп милләтле, күп телле көслө дәүләт була&lt;ref&gt;Stephen Turnbull, The Ottoman Empire 1326—1699, Essential histories, vol. 62, Essential histories, 2003. [from article of the back cover]&lt;/ref&gt;. Көньяҡ-Көнсығыш Европаның ҙур өлөшө, Көнбайыш Азия һәм Төньяҡ Африка уның хакимлығы аҫтында була&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&amp;_pos=3 From the article on the Ottoman Empire in Oxford Islamic Studies Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525072847/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&amp;_pos=3 |date=2012-05-25 }}.&amp;#x20; &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. XVII быуат башында империя 32 провинциянан һәм күп һанлы вассал дәүләттәрҙән тора, уларҙың ҡайһылары һуңынан буйһондорола, ҡайһыларына автономия бирелә&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Некоторое время Османская империя владела далёкими от неё территориями посредством договоров о верности Османскому Султану и Халифу (например, после экспедиции в Ачех) или временным захватом (Например, островом Лансароте в 1585 году).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/AtlantikteTurkDenizciligi.php|title= Turkish Navy Official Website: «Atlantik’te Türk Denizciliği»|publisher= dzkk.tsk.tr|accessdate= 2013-10-19|lang= tr|deadlink= circular-redirect|archiveurl= |archivedate= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100329023319/http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/AtlantikteTurkDenizciligi.php |date=2010-03-29 }}&lt;/ref&gt;.

Империяның баш ҡалаһы [[Константинополь]] (хәҙерге [[Истанбул]]) була. Империя [[Урта диңгеҙ]] бассейнын үҙ ҡарамағында тота. Ғосман империяһы 6 быуат буйы Европа менән Шәреҡ илдәрен бәйләүсе булып тора.

Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе халыҡ-ара танылыу алғас, 1923 йылдың 29 октябрендә Лозанна солох договорына (1923 й., 24 июль) ҡул ҡуйғандан һуң, Ғосман империяһының вариҫы булған Төркиә Республикаһы иғлан ителә. 1924 йылдың 3 мартында Осман хәлифәте тулыһынса юҡ ителә. Уның вәкәләттәре һәм бурыстары [[Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе]]нә тапшырыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |title=Full text of the Treaty of Lausanne (1923)|publisher=Wwi.lib.byu.edu|accessdate=2013-10-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/6D731o1AA|archivedate=2012-12-23}}&lt;/ref&gt;.

== Атамаһының килеп сығышы ==
Ғосман телендәге атамаһы — ''Devlet-i ʿAliyye-yi ʿOsmâniyye''&lt;ref name=&quot;twareekh.com&quot;/&gt;(''دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه''), йә — ''Osmanlı Devleti'' (''عثمانلى دولتى'')&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Начиная с XIX века, для обозначения Османского государства использовалось ''Osmanlı Devleti''.&lt;/ref&gt;. Көнбайышта «Ғосман» һәм «Төркиә» атамалары империя осоронда тиң ҡулланылышта йөрөй. 1920—1923 йылдарҙа Төркиәнең берҙәм рәсми атамаһы барлыҡҡа килгәс, «Ғосман» атамаһы яңы Төркиә өсөн ҡулланылыуҙан туҡтай.

== Тарихы ==

=== Ғосман империяһы барлыҡҡа килеү (1299—1453) ===

Сәлжүктәрҙең (ғосмандарҙың ата-бабаһы) Кония (Рум) солтанлығы тарҡалғандан һуң, 1300-сө йылдарҙа Анатолия бер нисә бейлеккә бүленә. 1300 йылға көсһөҙләнгән [[Византия империяһы]] Анатолиялағы ерҙәренең күбеһен (10 бейлек биләмәһен) юғалта. Бер бейлек Әртуғрулдың улы [[Ғосман I]] (1258&lt;ref name=&quot;Osmanli700&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.theottomans.org/english/family/osman.asp The Sultans: Osman Gazi].&amp;#x20; &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;—1326) идараһы аҫтында була, көнбайыш Анатолиялағы Эскишәһәр ҡалаһы уның баш ҡалаһы була. Ғосман I бейлегенең биләмәләрен киңәйтә башлай, яйлап ҡына Византия империяһы сиктәренә шыла. Ғосман хөкүмәте ойошторола. Империяны киңәйтеү өсөн был бик мөһим була. Хөкүмәт ҡулланған социаль-сәйәси ҡоролошта дини һәм этник әҙселектәр үҙәк властан тулы бойондороҡһоҙлоҡта була. Дини түҙемселлектәре арҡаһында төрөктәр яңы биләмәләр яулағанда ҙур ҡаршылыҡтарға осрамай&lt;ref&gt;http://www.theotheristanbul.com/who-are-the-ottomans/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121228025139/http://www.theotheristanbul.com/who-are-the-ottomans/ |date=2012-12-28 }} {{ref-ja}}&lt;/ref&gt;. Ғосман I үҙенең маҡсаттарын тормошҡа ашырыусыларҙың бөтәһенә лә ыңғай мөнәсәбәт күрһәтә.

Ғосман I-нең вафатынан һуң Ғосман империяһының хакимлығы Көнсығыш Урта диңгеҙ буйына һәм [[Балҡан ярымутрауы|Балҡанға]] тарала. 1324 йылда Ғосман I-нең улы Орхан Бурсаны яулап ала һәм уны Ғосман дәүләтенең баш ҡалаһы итә. Бурсанан яҙыу Византияның Төньяҡ-Көнбайыш Анатолия өҫтөнән контролде юғалтыуын аңлата. 1352 йылда ғосмандар, [[Дарданелла]] аша сығып, беренсе тапҡыр [[Европа]] еренә үҙ аллы аяҡ баҫа, стратегик яҡтан әһәмиәтле Цимпа ҡәлғәһен ала. Христиан дәүләттәре, берләшә һалып, төрөктәрҙе Европанан ҡыуып сығарырлыҡ мәлде ҡулдан ысҡындыра, ә бер нисә тиҫтә йылдан, Византиялағы үҙ-ара ыҙғыштарҙан, Болгар батшалығының тарҡаулығынан файҙаланып, ғосмандар Фракияның ҙур өлөшөн ҡулға төшөрә. 1387 йылда, ҡамап тороп, төрөктәр Константинополдән генә ҡалышып, империялағы иң ҙур ҡала һаналған Салоникиҙы ала. Ғосмандарҙың 1389 йылда Косово эргәһендәге алышта еңеүе был төбәктә сербтарҙың хакимлығына нөктә ҡуя һәм Европаға артабан үтеп инеү мөмкинлеген нығыта. 1396 йылда Никополь эргәһендәге яу [[Урта быуаттар]]ҙа ғосман төрөктәренең Европаға инеүен туҡтата алмаған иң һуңғы ҙур тәре походы булып тора. Балҡанда ғосман биләмәләрен киңәйтеү менән бергә, төрөктәр өсөн Константинополде яулау иң мөһим бурысҡа әйләнә. Ғосман империяһы йөҙҙәрсә километр һуҙымында элекке Византия ерҙәрен контролдә тота. Азия төпкөлөнән тағы бер Урта Азия хакимы [[Аҡһаҡ Тимер]]ҙең бәреп инеүе һәм 1402 йылда Ангор яуында еңеүе генә көсөргәнеште бер аҙ кәметә. Ул солтан ''Баязит I''-нең үҙен әсир ала. Төрөк солтанының әсирлеккә эләгеүе ғосман ғәскәренең тарҡалыуына килтерә. Ғосман Төркиәһендә 1402 йылдан 1413 йылға тиклем хакимһыҙлыҡ хөкөм һөрә. Был уңайлы мәл дә ысҡындырыла — Византия, Болгар батшалығы һәм таралып барған Серб короллеге араһында үҙ-ара ыҙғыштар туҡтамай. Хакимһыҙлыҡ дәүере солтан ''Мәхмәт I''-нең тәхеткә ултырыуы менән тамамлана.

Балҡандағы ғосман биләмәләренең бер өлөшө 1402 йылдан һуң юғалтыла (Салоники, Македония, Косово һ. б.), ләкин 1430—1450 йылдарҙа ''Морат II'' тарафынан ҡайтанан алына. 1444 йылдың 10 ноябрендә Морат II, һан буйынса өҫтөнлөгөнән файҙаланып, Варна эргәһендәге һуғышта Владислав III-нөң, Янош Хуньядиҙың берләшкән венгр, поляк һәм валах ғәскәрҙәрен ҡыйрата&lt;ref&gt;Bodnar, Edward W. ''Ciriaco d’Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Halecki, Oscar, ''The Crusade of Varna''.&lt;/ref&gt;. Дүрт йылдан, 1448 йылда Косово яланында булған икенсе алышта, Морат II Янош Хуньядиҙың серб-венгр-валах ғәскәрен тар-мар итә.

=== Ғосман империяһының үҫеше (1453—1683) ===

==== Яулап алыуҙар һәм апогей (1453—1566) ====
[[Файл:Moldovita_murals_2010_41.jpg|left|thumb|Ғосман ғәскәре 1453 йылда Константинополде алғанға тиклем, Молдовица монастыры]]
Морат II-нең улы Мәхмәт II төрөк дәүләтен һәм ғәскәрен үҙгәртеп ҡора. Оҙайлы әҙерлектән һәм ике айлыҡ ҡамауҙан һуң 1423 йылдың 29 майында солтан [[Византия]]ның баш ҡалаһы Константинополде ала. Мәхмәт II күп йыллыҡ православие үҙәген юҡ итә.

XV—XVI быуаттар Ғосман империяһының үҫеш йылдары була. Империя солтандарҙың аҡыллы сәйәси һәм иҡтисади идараһы аҫтында уңышлы үҫә. Иҡтисад алға китә, сөнки ғосмандар Европа менән Азия араһындағы төп ҡоро ер һәм диңгеҙ сауҙа юлдарына хужа була&lt;ref&gt;{{cite book |author=Karpat, Kemal H.|title=The Ottoman state and its place in world history|publisher=Brill|location=Leiden|year=1974|page=111|isbn=90-04-03945-7|oclc=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Поиски морского торгового пути из Европой в Азию были главной задачей Изабеллы I, поэтому она финансировала плавание Христофора Колумба, и, в целом, морских стран Европы, но они искали альтернативные торговые пути в Азию. (к примеру, K. D. Madan, Life and travels of Vasco Da Gama (1998), 9; I. Stavans, Imagining Columbus: the literary voyage (2001), 5; W.B. Wheeler and S. Becker, Discovering the American Past. A Look at the Evidence: to 1877 (2006), 105). ''Эта точка зрения необоснованно подверглась критике во влиятельной книге А. Либера («The Ottoman Turks and the Routes of Oriental Trade», English Historical Review, 120 (1915), 577—588), который считал рост Османской империи и начало поисков португальцами и испанцами морского пути в Азию совершенно не связанными между собой событиями. Его точка зрения не была общепринята.'' (см. K.M. Setton, The Papacy and the Levant (1204—1571), Vol. 2: The Fifteenth Century (Memoirs of the American Philosophical Society, Vol. 127) (1978), 335).&lt;/ref&gt;.

Солтан [[Сәлим I]], 1514 йылда Чалдыран яуында [[Сәфәүиҙәр]]ҙе еңеп, Ғосман империяһы биләмәләрен көнсығышҡа һәм көньяҡҡа ҡарай үҫтерә&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Savory |first=R. M.|title = The Principal Offices of the Ṣafawid State during the Reign of Ismā'īl I (907-30/1501-24)|journal = Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|volume = 23 |issue=1 |pages=91–105 |year=1960|doi = 10.1017/S0041977X00149006 |jstor=609888 |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Savory|first=R. M.|title=|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|volume=23|issue=1|pages=91–105|year=1960|doi=10.1017/S0041977X00149006 |jstor=609888 |ref=harv}}&lt;/ref&gt;. Сәлим I мәмлүктәрҙе еңә һәм [[Мысыр]]ҙы яулай. Ошо мәлдән империяның хәрби диңгеҙ флоты Ҡыҙыл диңгеҙгә сыға. Төрөктәр Мысырҙы алғандан һуң Португал һәм Ғосман империялары араһында был төбәктә өҫтөнлөк итеү өсөн ярыш башлана.

[[Файл:1526_-_Battle_of_Mohács.jpg|thumb|249x249px|Мохач янындағы яу, 1526]]

1521 йылда [[Күркәм Сөләймән]] [[Белград]]ты ала һәм ғосман-венгр һуғыштары барышында көньяҡ һәм үҙәк [[Венгрия]]ны үҙенә ҡуша&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276730/Hungary/214181/History#ref=ref411152 |title=Encyclopaedia Britannica |publisher=Britannica.com |archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWAmnSb|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://cache-media.britannica.com/eb-media/47/20547-004-D655EA04.gif |title=Encyclopaedia Britannica |accessdate=2013-10-19 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWD20YU |archivedate=2012-12-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426084941/http://cache-media.britannica.com/eb-media/47/20547-004-D655EA04.gif |date=2012-04-26 }}&lt;/ref&gt;. 1526 йылғы Мохач яуынан һуң ул бөтә Венгрияны ''Көнсығыш Венгрия Короллеге'' менән ''Көнбайыш Венгрия Короллегенә'' бүлә. Ул шулай уҡ Европалағы биләмәләргә солтан вәкилдәрен ҡуя. 1529 йылда Венаға һөжүм итеп, ныҡлы ҡаршылыҡҡа осрай&lt;ref&gt;{{cite book|last=Imber|first=Colin|title=The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power|url=https://archive.org/details/ottomanempire1300000imbe|year=2002|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=0-333-61386-4|page=[https://archive.org/details/ottomanempire1300000imbe/page/50 50]}}&lt;/ref&gt;. 1532 йылда [[Вена]]ны тағы ҡамай, ләкин Кёсег өсөн алышта ҡыйратыла&lt;ref name=&quot;Wheatcroft59&quot;&gt;{{Cite book|last=Wheatcroft first=Andrew|title=The Enemy at the Gate: Habsburgs, Ottomans, and the Battle for Europe|publisher=Basic Books|location=| year=2009|page=59|isbn=0-465-01374-0, 9780465013746}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thompson442&quot;&gt;{{cite book|last=Thompson|first=Bard|title=Humanists and Reformers: A History of the Renaissance and Reformation|url=https://archive.org/details/humanistsreforme0000thom_w6j1|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|location=|page=[https://archive.org/details/humanistsreforme0000thom_w6j1/page/442 442]|year=1996|isbn=0-8028-6348-5, 9780802863485}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ágoston and Alan Masters583&quot;&gt;{{Cite book|last=Ágoston and Alan Masters|first=Gábor and Bruce|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|publisher=Infobase Publishing|page=583|location=| year=2009 | isbn=0-8160-6259-5, 9780816062591}}&lt;/ref&gt;. [[Трансильвания]], Валахия һәм өлөшләтә [[Молдавия]] вассал кенәзлектәр булып ҡала. Көнсығышта төрөктәр 1535 йылда [[Бағдад]]ты ала, [[Месопотамия]]ны һәм [[Фарсы ҡултығы]]на сығыу юлын буйһондора.

[[Франция]] һәм Ғосман империяһы [[Габсбургтар]]ға ҡарата дошмансыллыҡ нигеҙендә союздашҡа әйләнә. 1543 йылда француз-ғосман ғәскәре Хәйр-әд-дин Барбаросса менән Турғут рәйес етәкселегендә Ниццаны еңә, 1553 йылда Корсикаға бәреп инә һәм бер нисә йылдан  яулай&lt;ref&gt;{{cite book|last=Imber|first=Colin|title=The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power|url=https://archive.org/details/ottomanempire1300000imbe|year=2002|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=0-333-61386-4|page=[https://archive.org/details/ottomanempire1300000imbe/page/53 53]}}&lt;/ref&gt;. Бындай еңеүҙәрҙән һуң [[Фердинанд I (Изге Рим империяһы императоры)|Габсбургтар короле Фердинанд I]] 1547 йылда ғосман төрөктәренең Венгрия өҫтөнән власын танырға мәжбүр була.

Сөләймән I-нең ғүмер һуңында Ғосман империяһы халҡы 15 000 000 кеше иҫәпләнә{{sfn|Kinross|1979|p=206}}. Ғосман флоты Урта диңгеҙҙең ҙур өлөшөн үҙ контролендә тота&lt;ref&gt;Mansel, 61&lt;/ref&gt;. Был ваҡытҡа Ғосман империяһы дәүләт ҡоролошонда ҙур уңышҡа өлгәшә, Көнбайыш Европала уны хатта [[Рим империяһы]] менән сағыштыралар.

==== Фетнәләр һәм яңырыу (1566—1683) ====
[[Файл:Szigetvar_1566.jpg|thumb|250x250px|Сигетвар яуында Ғосман ғәскәрҙәрен һәм ҡырым татарҙарының алғы отрядын һүрәтләгән ғосман миниатюраһы]]
[[Файл:Ottoman_small_animation.gif|left|thumb|Ғосман империяһы, 1299—1683]]
Үткән быуаттың көслө хәрби һәм бюрократик структуралары ихтыярһыҙ солтандар хакимлығы осоронда йомшара. Төрөктәр яйлап хәрби эштә европалыларҙан ҡалыша бара. Шулай ҙа Ғосман империяһы 1863 йылда Вена өсөн алышта ҡыйратылғанға тиклем төп баҫып алыусы держава булып ҡалыуын дауам итә.

[[Азия]]ға яңы диңгеҙ юлдарын асыу европалыларға Ғосман империяһы монополияһынан ҡотолорға ярҙам итә. 1488 йылда португалдар Изге Өмөт моронон асҡас, XV быуат буйына [[Һинд океаны]]нда ғосман-португал бәрелештәре булғылап тора. Яңы Донъянан испандарҙың көмөштө күпләп ташыуы Ғосман империяһы валютаһының арзанайыуына һәм йүгәнһеҙ инфляцияға килтерә.

[[Иван Грозный|Яуыз Иван]] осоронда [[Мәскәү]] батшалығы [[Волга]] буйын баҫып ала һәм [[Каспий диңгеҙе]]ндә нығына. 1571 йылда [[Ҡырым ханлығы|Ҡырым ханы]] Дәүләт I Гәрәй Ғосман империяһы ярҙамы менән [[:ru:Крымский поход на Москву (1571)|Мәскәүҙе яндыра]]&lt;ref&gt;Davies (2007). Warfare, State and Society on the Black Sea Steppe,1500-1700. p.16.&lt;/ref&gt;. Ләкин 1572 йылда [[ҡырым татарҙары]] Молоди ауылы эргәһендәге яуҙа еңелә. Ҡырым ханлығы, татар-монголдарҙың урыҫ ерҙәренә барымталарына ҡушылып, Русҡа һөжүмдәрен дауам итә {{sfn|Kinross|1979|p=272}} һәм Көнсығыш Европа XVII быуат аҙағына тиклем ҡырым татарҙары йоғонтоһо аҫтында була&lt;ref&gt;[http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf «The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115170654/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf |date=2013-01-15 }}.&lt;/ref&gt;.

1571 йылда Изге лига ғәскәрҙәре Лепанто янындағы диңгеҙ алышында төрөктәрҙе еңә. Төрөктәр күп кешеһен юғалта, флотына ла бер аҙ зыян килә&lt;ref&gt;Kunt &amp; Woodhead (Ed.) «Suleyman The Magnificent and his Age, The Ottoman Empire in the Early Modern World», Longman 1995, ISBD 0-582-03827-8, p. 53&lt;/ref&gt;. Ғосман флотының ҡеүәте аяҡҡа баҫтырыла, 1573 йылда Порта [[Венеция]]ны солох килешеүенә ҡул ҡуйырға күндерә{{sfn|Itzkowitz|1980|p=67}}. Ошо сәбәпле төрөктәр Төньяҡ Африкала нығына{{sfn|Itzkowitz|1980|p=67}}.

[[Файл:Vienna_Battle_1683.jpg|thumb|Венаны икенсе тапҡыр ҡамау, 1683.]]

[[Габсбургтар]] Габсбург монархияһын төрөктәрҙән һаҡлау өсөн Хәрби Краина төҙөй{{sfn|Itzkowitz|1980|p=71}}. Ғосман империяһында кадрҙар сәйәсәтенең көсһөҙләнеүе Ун өс йыллыҡ һуғышта армияла ҡорал етмәүгә, тәртип йомшарыуға һәм бойороҡтарҙы һанға һуҡмауға килтерә{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=90–92}}. 1585—1610 йылдарҙа [[Анатолия]]ла жәләлиҙәр ихтилалы тоҡана&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;местные войска на жалованье у правителей эялетов и санджаков.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Inalcik, Halil 1969 pg236&quot;/&gt; 1600 йылға империя халҡы 30 000 000-ға етә, был тиклем халыҡҡа ер етмәү Портаға баҫымды көсәйтә{{sfn|Kinross|1979|p=281}}.

1635 йылда ''Морат IV'' ҡыҫҡа ваҡытҡа [[Ереван]]ды, 1639 йылда Бағдадты ала{{sfn|Itzkowitz|1980|p=73}}. Ҡатын-ҡыҙҙар солтанлығы осоронда империяға улдары исеменән солтандарҙың әсәләре идара итә. Айырыуса йоғонтоло ҡатындар булып Көсем Солтан менән уның килене Турхан Хәтижә һанала, уларҙың сәйәси көндәшлеге 1651 йылда беренсеһенең үлтерелеүе менән тамамлана. Көпрүлү дәүерендә албандарҙың Көпрүлү ырыуы вәкилдәре бөйөк вәзир була. Улар Ғосман империяһы өҫтөнән туранан-тура контролде бойомға ашыра. Көпрүлү вәзирҙәре булышлығы менән төрөктәр Трансильванияны үҙҙәренә ҡайтара, 1669 йылда Критты, 1676 йылда Подольены ала{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=80–81}}.

1683 йылдың майында ҙур төрөк ғәскәре Ҡара Мостафа паша етәкселеге аҫтында Венаны ҡамай{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=81–82}}&gt;. Төрөктәр хәл иткес һөжүм менән мыштырлай һәм шул уҡ йылдың сентябрендә Вена алышында [[Габсбургтар]], немецтар һәм поляктар ғәскәрҙәре тарафынан еңелә{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=81–82}}. Был еңелеү төрөктәрҙе 1699 йылдың 26 ғинуарында Изге Лига менән Карловица солохона ҡул ҡуйырға мәжбүр итә, һәм Бөйөк Төрөк һуғышы тамамлана{{sfn|Kinross|1979|p=357}}. Төрөктәр Лигаға күп территорияларҙы ҡалдыра{{sfn|Itzkowitz|1980|p=84}}. 1695 йылдан ғосмандар Венгрияла контрһөжүмгә күсә, ул 1697 йылдың 11 сентябрендә Зента янында тулыһынса тар-мар ителеү менән тамамлана{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=83–84}}.

=== Үҫештән туҡталыу һәм аяҡҡа баҫыу (1683—1827) ===
[[Файл:OttomanEmpire1801.jpg|left|thumb|Ғосман империяһы 1801 йылда]]
[[Файл:Ottoman Sultan Selim III (1789).jpg|thumb|Сәлим III [[Топҡапы|Топҡапы һарайының]] «Сәғәҙәт ҡапҡаһы» алдында идара әһелдәрен ҡабул итә.]]

Был осорҙа урыҫтар Ғосман империяһы өсөн ҙур хәүеф сығанағы була{{sfn|Kinross|1979|p=371}}. Ошо сәбәпле 1709 йылда Полтава яуында еңелгәндән һуң Карл XII төрөктәрҙең союздашы булып китә{{sfn|Kinross|1979|p=371}}. Карл XII ғосман солтаны Әхмәт III-нө Рәсәйгә һуғыш иғлан итергә күндерә. 1711 йылда ғосман ғәскәрҙәре [[Прут (йылға)|Прут]] йылғаһы буйында урыҫтарҙы ҡыйрата{{sfn|Kinross|1979|p=371}}. 1718 йылдың 21 июлендә [[Австрия]] һәм Венеция менән Ғосман империяһы араһында Пожаревац солохо төҙөлә, бының һөҙөмтәһендә Төркиәнең һуғыштары бер аҙға туҡтала. Ләкин Төркиә былай ҙа Европаны яуларлыҡ хәлдә булмай{{sfn|Kinross|1979|p=376}}.

[[Файл:January_Suchodolski_-_Ochakiv_siege.jpg|thumb|1788 йылда Очаковты штурмлағанда ғосман ғәскәрҙәре урыҫтарҙы туҡтатырға тырыша]]

Австрия менән берлектә [[Рәсәй империяһы]] 1735—1739 йылғы Урыҫ-төрөк һуғышында ҡатнаша. Һуғыш 1739 йылда Белград солох договорын төҙөү менән тамамлана. Уның шарттары буйынса Австрия Ғосман империяһына [[Сербия]] менән Валахияны ҡалдыра, ә Аҙау Рәсәй империяһына тапшырыла. Был тыныс осорҙа Ғосман империяһында мәғариф һәм технологик реформалар үткәрелә, юғары уҡыу йорттары төҙөлә{{sfn|Kinross|1979|p=392}}. 1734 йылда Төркиәлә артиллерия училищеһы асыла, унда Франциянан килгән инструкторҙар уҡыта. Ләкин Европа илдәре менән яҡынлашыу халыҡҡа оҡшаһа ла, быны мосолман руханиәте хупламай&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;Stone, Norman «Turkey in the Russian Mirror» pages 86-100 from ''Russia War, Peace and Diplomacy'' edited by Mark &amp; Ljubica Erickson, Weidenfeld &amp; Nicolson: London, 2004 page 97&lt;/ref&gt;. 1754 йылдан училище йәшерен эшләй башлай&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;. 1726 йылда Ибраһим Мөтәфәрриҡә солтан Әхмәт III-гә дингә ҡаршы әҙәбиәт баҫыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә&lt;ref name=&quot;katip celebi&quot;&gt;[http://vitrine.library.uu.nl/wwwroot/en/texts/Rarqu54.htm Presentation of Katip Çelebi, ''Kitâb-i Cihân-nümâ li-Kâtib Çelebi''](недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://vitrine.library.uu.nl/wwwroot/en/texts/Rarqu54.htm ''история''], [//web.archive.org/web/20070808024848/http://vitrine.library.uu.nl/wwwroot/en/texts/Rarqu54.htm ''копия''])&lt;/ref&gt;. 1729 йылдан 1743 йылғаса Ғосман империяһында уның 17 хеҙмәте 23 томда нәшер ителә, һәр томдың тиражы 500—1000 дана тәшкил итә&lt;ref name=&quot;katip celebi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;watson&quot;&gt;William J. Watson, «Ibrahim Muteferrika and Turkish Incunabula», in ''Journal of the American Oriental Society'', Vol. 88, No. 3 (1968), p. 435.&lt;/ref&gt;.

Ҡасаҡ поляк революционерын эҙәрләү һылтауы менән урыҫ армияһы Балтаға — Рәсәй сигендәге ғосман форпосына инә, халыҡты ҡыра, ҡәлғәне яндыра{{sfn|Kinross|1979|p=396}}. Ошо ваҡиға Ғосман империяһының 1768—1774 йылғы урыҫ-төрөк һуғышын башлауына сәбәпсе була. 1774 йылда ғосмандар һәм урыҫтар араһында Көсөк-Ҡайнаржа солох договоры төҙөлә һәм һуғыш тамамлана{{sfn|Kinross|1979|p=405}}. Договорға ярашлы, Валахия һәм Молдавия христиандарын дини иҙеү бөтөрөлә{{sfn|Kinross|1979|p=405}}.

[[Файл:Jean_Baptiste_Vanmour_Prozession_des_Sultans_in_Istanbul.jpg|left|thumb|Истанбулда Солтандың сәфәре, Жан Батист ван Мур]]

XVIII—XIX быуаттарҙа Ғосман империяһы менән Рәсәй араһында бер нисә һуғыш була. XVIII быуат аҙағында Төркиә Рәсәйҙән ҡат-ҡат еңелә. Төрөктәр Ғосман ғәскәрен яңыртырға ҡарар итә&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;.

1789—1807 ''Сәлим III'' хәрби реформа үткәрә. Уның һөҙөмтәһендә [[Яңысарҙар|яңысарҙарҙың]] реакцион йоғонтоһо кәметелә. Ләкин 1804 һәм 1807 йылдарҙа улар реформаларға ҡаршы баш күтәрә. 1807 йылда Сәлим заговорсылар тарафынан һаҡ аҫтына ултыртыла, ә 1808 йылда үлтерелә. 1826 йылда Мәхмүт II яңысарҙар корпусын тарата.

1804—1815 йылдарҙағы серб инҡилабы Балҡанда романтик милләтселек дәүеренә башланғыс һала. Балҡан илдәре Көнсығыш мәсьәләһен күтәрә. 1830 йылда Ғосман империяһы де-юре Сербия суверенитетын таный&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.njegos.org/past/liunion.htm|title=Liberation, Independence and Union |publisher=Njegos.org|accessdate=2013-10-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DR8gFts3 |archivedate=2013-01-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Berend, Tibor Iván, ''History derailed: Central and Eastern Europe in the long nineteenth century'', ([[University of California Press]] Ltd, 2003), 127.&lt;/ref&gt;. 1821 йылда гректар Портаға ҡаршы ихтилал күтәрә. Пелопоннестағы грек ихтилалы артынса Молдавияла ихтилал тоҡана, ул 1829 йылда уның де-юре бойондороҡһоҙлоғо менән тамамлана. 1860—1870 йылдарҙа османдарҙың сюзерендары — [[Сербия]], Валахия, [[Молдова|Молдавия]] һәм [[Черногория]] кенәзлектәре тулы бойондороҡһоҙлоҡ ала.

=== Яңырыу реформалары ===
[[Танзимат]] дәүерендә ([[1839 йыл|1839]]—[[1876 йыл|1876]]) Порта реформалар үткәрә, улар һөҙөмтәһендә армия хеҙмәткә саҡырыу буйынса тулыландырыла, банк системаһы үҙгәртелә, шәриғәт донъяуи ҡануниәт менән алмаштырыла, заводтар урынына гильдиялар барлыҡҡа килә. 1840 йылда Истанбулда Ғосман империяһының почта элемтәһе министрлығы асыла&lt;ref name=&quot;PTT&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ptt.gov.tr/tr/kurumsal/tarihce.html|title=PTT Chronology|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|lang=tr|description=|deadlink=http://web.archive.org/web/20060507073002/http://www.ptt.gov.tr/tr/kurumsal/tarihce.html|accessdate=2013-10-19|archiveurl=http://web.archive.org/20060507073002/www.ptt.gov.tr/tr/kurumsal/tarihce.html|archivedate=2006-05-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913233443/http://www.ptt.gov.tr/tr/kurumsal/tarihce.html |date=2008-09-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PTT2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ptt.gov.tr/index.snet?wapp=histor_en&amp;open=1|title=History of the Turkish Postal Service|publisher=Ptt.gov.tr|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DR8gnTKz|archivedate=2013-01-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401082752/http://www.ptt.gov.tr/index.snet?wapp=histor_en&amp;open=1 |date=2013-04-01 }}&lt;/ref&gt;.

1847 йылда [[Сэмюэл Морзе]] Солтан Әбдел-Мәжит I-нән телеграфҡа патент ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.istanbulcityguide.com/history/body_mansions_palaces.htm|title=Istanbul City Guide: Beylerbeyi Palace|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=|lang=en|description=|deadlink=http://wayback.archive.org/web/20000501000000*/http://www.istanbulcityguide.com/history/body_mansions_palaces.htm|archiveurl=http://web.archive.org/20010307022948/www.istanbulcityguide.com/history/body_mansions_palaces.htm|archivedate=2001-03-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010112702/http://www.istanbulcityguide.com/history/body_mansions_palaces.htm |date=2007-10-10 }}&lt;/ref&gt;. Телеграфты һынау уңышлы үтә, һәм 1847 йылдың 9 авгусында&lt;ref name=&quot;telekomhistory&quot;&gt;[http://www.turktelekom.com.tr/webtech/eng_default.asp?sayfa_id=30 Türk Telekom: History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928000000/http://www.turktelekom.com.tr/webtech/eng_default.asp?sayfa_id=30 |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt; төрөктәр тәүге Истанбул — Әдирнә — Шумен телеграф линияһын төҙөй башлай&lt;ref name=&quot;NTVtarih2&quot;&gt;[http://www.ntvtarih.com.tr/ NTV Tarih] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130212143841/http://www.ntvtarih.com.tr/ |date=2013-02-12 }} history magazine, issue of July 2011.&lt;/ref&gt;.

1876 йылда Ғосман империяһында конституция ҡабул ителә. Төркиәлә парламент барлыҡҡа килә, уны солтан 1878 йылда юҡҡа сығара.

[[Ҡырым һуғышы|1853—1856 йй. Ҡырым һуғышы]] эре-эре Европа державаларының Ғосман империяһы ерҙәре өсөн оҙайлы дәғүәләшеүенең дауамы булып тора. 1854 йылдың 4 авгусында&lt;ref name=&quot;Ottomandebthistory&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://gberis.e-monsite.com/categorie,osmanli-borclanma-tarihi-ottoman-debt-history,3219214.html History of the Ottoman public debt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120724135149/http://gberis.e-monsite.com/pages/osmanli-borclanma-tarihi-ottoman-debt-history/ |date=2012-07-24 }}.&amp;#x20; &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; Ҡырым һуғышы ваҡытында&lt;ref&gt;Douglas Arthur Howard: «The History of Turkey», page 71.&lt;/ref&gt; Ғосман империяһы тәүге кредитын ала. Һуғыш арҡаһында [[ҡырым татарҙары]] күпләп СССР-ҙан китә башлай — 200 000-ләп кеше эмиграциялай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://monderusse.revues.org/docannexe1800.html|title=«''Hijra'' and Forced Migration from Nineteenth-Century Russia to the Ottoman Empire»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2013-10-19|lang=en|deadlink=http://wayback.archive.org/web/20071015000000*/http://monderusse.revues.org/docannexe1800.html|archiveurl=http://web.archive.org/20070611035541/monderusse.revues.org/docannexe1800.html|archivedate=2007-06-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611035541/https:/// |date=2007-06-11 }}&lt;/ref&gt;. Кавказ һуғышы аҙағына иһә [[черкестар]]ҙың 90%-ы, Кавказды ташлап, Ғосман империяһында төпләнә&lt;ref&gt;Memoirs of Miliutin, «the plan of action decided upon for 1860 was to cleanse [ochistit'] the mountain zone of its indigenous population», per Richmond, W. &lt;u&gt;The Northwest Caucasus: Past, Present and Future&lt;/u&gt;.&lt;/ref&gt;.

XIX быуатта Ғосман империяһында йәшәгән күп халыҡтарҙы милләтселек күтәрелеше солғай. Милли үҙаң һәм этник милләтселек Ғосман империяһының төп проблемаһы була. Төрөктәр үҙ илендә генә түгел, унан ситтә лә милләтселек менән осраша. Инҡилап фирҡәләре һаны арта. Ғосман империяһына XIX быуатта инҡилаптар хәүефе  янай, XX быуат башында Портаның сәйәсәте быны иҫәпкә ала.
[[Файл:Opening_ceremony_of_the_First_Ottoman_Parliament_at_the_Dolmabahce_Palace_in_1876.jpg|left|thumb|[[Долмабахче һарайы|Долмабахче һарайы]]нда 1876 йылда ғосман парламенты бинаһын асыу тантанаһы.]]

1877—1878 йылдарҙағы Урыҫ-төрөк һуғышы [[Рәсәй империяһы]]ның еңеүе менән тамамлана. Һөҙөмтәлә төрөктәрҙең Европалағы оборонаһы көсһөҙләнә; [[Болгария]], [[Румыния]], [[Сербия]] бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1878 йылда Австро-Венгрия ғосман провинцияларынан Босния вилайәте менән Яңы Пазар санжагын аннексиялай, ләкин төрөктәр уларҙы нисек тә ҡайтарып алырға тырыша.

Үҙ сиратында 1878 йылғы Берлин конгресынан һуң [[Британ империяһы]] төрөктәргә Балҡандағы территорияларын ҡайтарып биреү тураһында пропаганда башлай&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;A. J. P. Taylor, ''The Struggle for Mastery in Europe: 1848—1918'' (1954) pp 228-54&lt;/ref&gt;. 878 йылда&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;/&gt; инглиздәргә Кипр менән идара итеү тапшырыла. 1882 йылда британ ғәскәрҙәре Араб паша фетнәһен баҫтырыу һылтауы менән [[Мысыр]]ға бәреп инә һәм  баҫып ала.

1894—1896 йылдарҙа Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡыралар, һөҙөмтәлә 100 000-дән 300 000-гә тиклем кеше үлтерелә&lt;ref name=&quot;Akcam, Taner&quot;&gt;Akcam, Taner.&lt;/ref&gt;.

=== Ғосман империяһының тарҡалыуы (1908—1922) ===
{{шуҡ|Ғосман солтанлығын бөтөрөү}}
[[Файл:Declaration of the 1908 Revolution in Ottoman Empire.png|left|thumb|Милләт лидерҙары тарафынан Йәш төрөк хөкүмәтен иғлан итеү.]]
Ғосман империяһы 1914 йылға Европалағы һәм Төньяҡ Африкалағы бөтә ерҙәрен тиерлек юғалтып бөтә. Был ваҡытҡа Ғосман империяһында 28 000 000 кеше йәшәй (17 000 000 — Анатолияла, 3 000 000 — [[Сүриә]]лә, [[Ливан]]да һәм [[Фәләстин]]дә, 2 500 000 — [[Ираҡ]]та, ҡалған 5 500 000 — [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]нда)&lt;ref&gt;Şevket Pamuk, «The Ottoman Economy in World War I» in Stephen Broadberry and Mark Harrison, eds.&lt;/ref&gt;.

Йәш төрөк инҡилабынан һуң 1908 йылдың 3 июленән Ғосман империяһында икенсе конституция дәүере башлана. Солтан 1876 йылғы конституцияның яңынан ғәмәлгә инеүен иғлан итә, ҡабат Парламентты саҡыра. Ғосман империяһының тарҡалыуы башлана.

Халыҡ араһындағы сыуалыштарҙан файҙаланып, [[Австро-Венгрия]] [[Босния һәм Герцеговина]]ға ғәскәр кертә. 1911—1912 йылғы итальян-төрөк һуғышы барышында Ғосман империяһы [[Ливия]]нан ҡолаҡ ҡаға, һәм Балҡан союзы уға һуғыш иғлан итә. Империя [[Балҡан һуғыштары]] барғанда Көнсығыш Фракия менән Андрианополдән башҡа бөтә биләмәләрен юғалта. 400 000 балҡан мосолманы, гректарҙан, сербтарҙан һәм болгарҙарҙан ҡурҡып, ғосман армияһы менән бергә сигенә&lt;ref&gt;{{Cite journal|place=NL|format=PDF|url=http://tulp.leidenuniv.nl/content_docs/wap/ejz18.pdf|title=Greek and Turkish refugees and deportees 1912–1924|publisher=[[Лейденский университет|Universiteit Leiden]]|ref=harv}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070716155929/http://tulp.leidenuniv.nl/content_docs/wap/ejz18.pdf |date=2007-07-16 }}&lt;/ref&gt;. Немецтар Ираҡта тимер юл төҙөргә тәҡдим итә. Ул өлөшләтә төҙөлә. 1914 йылда Британ империяһы был тимер юлды һатып ала һәм төҙөлөштө дауам итә. Тимер юл Беренсе донъя һуғышы башланыуында айырым роль уйнай.
[[Файл:Sultanvahideddin.jpg|thumb|Ғосман империяһының һуңғы солтаны Мәхмәт VI Истанбулдан китә, 1922.]]

1914 йылдың ноябрендә Ғосман империяһы [[Беренсе донъя һуғышы]]на Үҙәк державалар яғында ҡушыла, [[Яҡын Көнсығыш]]тағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Бер нисә еңеүгә өлгәшә (мәҫәлән, Дарданелла операцияһы, Әл-Ҡутты ҡамау), етди еңелеүҙәргә лә дусар була (мәҫәлән, Кавказ фронтында).

Сәлжүк төрөктәре һөжүм иткәнгә тиклем хәҙерге Төркиә территорияһында ромейҙарҙың һәм әрмәндәрҙең христиан дәүләттәре урынлашҡан була, төрөктәр грек һәм әрмән ерҙәрен тартып алғас та әле 18 быуатта гректар менән әрмәндәр — ерле халыҡтың 2/3 өлөшөн, 19 быуатта яртыһын алып тора, ХХ быуат башында халыҡтың 50—60 проценты ерле христиандар була. Беренсе донъя һуғышы аҙағында барыһы ла үҙгәрә, төрөк армияһы ҡурд, черкес, төркүмән һәм төрөк милицияһы менән берлектә гректар, ассирийҙар, әрмәндәр һәм езид ҡурдтарын ҡыра&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/205450/ Геноцид армян]&lt;/ref&gt;.

1915 йылда урыҫ ғәскәрҙәре Көнсығыш Анатолияға һөжүмде дауам итә&lt;ref name=&quot;ArmenianMassacresBritannica&quot;&gt;{{cite web|author=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-massacres|title=''Encyclopædia Britannica'': Armenian massacres (Turkish-Armenian history)|publisher=Britannica.com|accessdate=2013-10-19 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6DR8jE0ev|archivedate=2013-01-05}}&lt;/ref&gt;, ошоноң менән әрмәндәрҙе ҡырып бөтөрөлөүҙән ҡотҡара&lt;ref&gt;[[Peter Balakian|Balakian, Peter]]. ''The Burning Tigris: The Armenian Genocide and America’s Response''. New York: Perennial, 2003. ISBN 0-06-019840-0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Walker|first1=Christopher J|authorlink=Christopher J. Walker| title = World War I and the Armenian Genocide|url=|journal=The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=II|pages=239–273|ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Akcam. ''A Shameful Act'', pp. 109—204.&lt;/ref&gt;.

1916 йылда Яҡын Көнсығышта Ғәрәп инҡилабы ҡуба, ул ваҡиғалар ағышын Антанта файҙаһына үҙгәртә.

1918 йылдың 30 октябрендә Мудрос солохо төҙөлә, ул [[Беренсе донъя һуғышы]]н туҡтата. Уның артынса Константинополь оккупациялана һәм Ғосман империяһы бүлгеләнә. Севр солох килешеүе шарттарына ярашлы, Ғосман империяһының бүлгеләнгән территорияһы Антанта державаларына беркетелә.

Былар һөҙөмтәһендә төрөк милли хәрәкәте көсәйә. 1919—1922 йылдарҙағы Төркиә бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш төрөктәрҙең [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] етәкселегендә еңеүе менән тамамлана. 1922 йылдың 1 ноябрендә солтанлыҡ юҡ ителә, ә 1922 йылдың 17 ноябрендә Ғосман империяһының һуңғы солтаны Мәхмәт VI илдән сығып китә. 1923 йылдың 29 октябрендә [[Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе]] [[Төркиә|Төркиә Республикаһы]]н иғлан итә. 1924 йылдың 3 мартында хәлифәлек бөтөрөлә.

== Идара итеү формаһы ==
[[Файл:Jean_Baptiste_Vanmour_-_Dinner_at_the_Palace_in_Honour_of_an_Ambassador_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|200x200px|Топҡапы һарайында илселәр.]]
Ғосман империяһының дәүләт ҡоролошо бик ябай була. Уның төп йүнәлештәрен хәрби һәм гражданлыҡ хакимиәте тәшкил итә. Солтан иң юғарғы вазифа була. Дәүләт руханиәтте контролдә тота (Византия империяһындағы кеүек). Империяны һаҡлау һәм киңәйтеү дәүләттең төп бурысы була&lt;ref name=&quot;Kapucu&quot;&gt;Naim Kapucu,Hamit Palabıyık «''Turkish public administration: from tradition to the modern age''», p 77&lt;/ref&gt;.

Мосолман донъяһында ғосмандар династияһы власта иң оҙаҡ торған династия һанала&lt;ref&gt;Bernard Lewis, ''Istanbul and the civilization of the Ottoman Empire'', p. 151&lt;/ref&gt;. Был династия төрөк сығышлы була. Ғосман династияһын ике тапҡыр ҡолатырға тырышалар, икеһе лә уңышһыҙ тамамлана&lt;ref name=&quot;Kapucu&quot;/&gt;.

Ғосман солтаны (йәки ''падишаһ'') империяның берҙән-бер идарасыһы була. Элекке солтан улдарының береһе яңы солтан булып китә. Һарай мәктәбе солтан булырға яраҡһыҙ вариҫтарҙы юҡ итә һәм лайыҡлыға булышлыҡ итә. Буласаҡ дәүләт чиновниктары уҡый торған һарай мәктәптәре айырымлыҡта көн итмәй. Мәҙрәсәлә мосолмандар уҡый, ғалимдар һәм дәүләт чиновниктары уҡыта. [[Ваҡыф]]тар матди ярҙам күрһәтә, шунлыҡтан ярлы ғаиләләрҙән сыҡҡан балалар ҙа белем ала ала.&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://tamu.academia.edu/SencerCorlu/Papers/471488/The_Ottoman_Palace_School_Enderun_and_the_Man_with_Multiple_Talents_Matrakci_Nasuh
 | title       = Enderun and Matraki
 |accessdate   = 2013-10-19
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/6DR8ldJHl
 | archivedate = 2013-01-05
}}&lt;/ref&gt; Христиандар [[Әндәрүн]]дә уҡый&lt;ref&gt;Kemal H Karpat, ''Social Change and Politics in Turkey: A Structural-Historical Analysis'', p. 204&lt;/ref&gt;, унда йыл да 8—12 йәшлек 3 000 христиан малайы алына.

[[Файл:Enterance to Divan - Thomas Allom (165186748).jpg|left|thumb|Төрөк Портаһының Ҡапҡаһы (''Bâb-ı Âlî'')]]

Солтан юғарғы монарх булһа ла, дәүләт һәм башҡарма власть сәйәсмәндәргә йөкмәтелә. Үҙидара органында (диван, XVII быуаттан Порта тип атала) кәңәшселәр һәм вәзирҙәр араһында даими сәйәси алыш бара. Бейлек дәүерендә диван аҡһаҡалдарҙан тора. Һуңғары улар урынын армия офицерҙары һәм аҡһөйәктәр биләй. 1320 йылдан бөйөк вәзир солтандың ҡайһы бер вазифаларын башҡара. Ул солтандың мираҫы менән тулыһынса үҙаллы эш итә, теләһә кемде отставкаға ебәрә ала һәм бөтә өлкәләрҙе контролдә тота. XVI быуат аҙағынан солтан дәүләттең сәйәси тормошонда ҡатнашыуҙан туҡтай, бөйөк вәзир ''де-факто'' Ғосман империяһының идарасыһына әйләнә&lt;ref name=&quot;Black p199&quot;&gt;Antony Black (2001), «The state of the House of Osman (devlet-ı al-ı Osman)» in ''The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present'', p. 199&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Tughra_Suleiman.jpg|thumb|[[Күркәм Сөләймән]]дең туғраһы (1520)]]

Йәш төрөк инҡилабынан һуң Ғосман империяһы конституциялы монархия булып китә. Солтан властан ҡолаҡ ҡаға. Бөтә провинцияларҙан делегаттар ингән парламент ойошторола. Улар империя хөкүмәтен хасил итә.

Империяға белемле, тәжрибәле һәм тоғро кешеләр (албандар, фанариоттар, әрмәндәр, сербтар, венгрҙар һ. б.) идара итә. Христиандар, мосолмандар һәм йәһүҙиҙәр Ғосман империяһында идара итеү системаһын тулыһынса үҙгәртә&lt;ref name=&quot;Inalcik, Halil 1969 pg236&quot;&gt;Inalcik, Halil.&lt;/ref&gt;.

=== Ҡанун ===
[[Файл:1879-Ottoman_Court-from-NYL.png|thumb|Ғосман империяһында суд бара, 1877]]
[[Файл:Tott-33-Cadi_leskier.jpg|left|thumb|224x224px|Ҡадиғәскәр, йәғни юғарғы судья, [[XVIII быуат|XVIII]] быуат.]]
Ғосман хоҡуҡ системаһы дини хоҡуҡиәткә нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;Benton 109-110&quot;&gt;Lauren A. Benton, ''Law and Colonial Cultures: Legal Regimes in World History, 1400—1900&quot;, pp 109—110''&lt;/ref&gt;. Ғосман империяһында 3 суд системаһы була: беренсеһе — мосолмандар өсөн, икенсеһе — мосолман булмағандар өсөн (был система башында йәһүдтәр һәм христиандар тора) һәм өсөнсөһө — «сауҙа судтары» системаһы.

Танзимат осоро реформалары Ғосман империяһының хоҡуҡи торошона көслө йоғонто яһай. 1877 йылда шәхсиәт хоҡуҡиәте тәртипкә килтерелә. Һуңыраҡ сауҙа хоҡуҡиәте, енәйәт хоҡуҡиәте, гражданлыҡ процесы тәртипкә һалына.

=== Армия ===
[[Файл:Battle_of_Vienna.SultanMurads_with_janissaries.jpg|left|thumb|244x244px|Солтан Морат IV-нең гофмейстеры яңысарҙар менән.]]
[[Файл:Ottoman_Navy_at_the_Golden_Horn.jpg|thumb|Ғосман караптары төшөрөлгән герман асылмаһы. Һулда өҫтә солтан Мәхмәт V портреты.]]
Ғосман армияһының беренсе хәрби часы [[XIII быуат]] аҙағында Ғосман I тарафынан Көнбайыш Анатолияла йәшәгән ҡәбиләләр вәкилдәренән төҙөлә. Ғосман империяһының тәүге йылдарында хәрби система ҡатмарлы төҙөлөшлөгә әйләнә. Ғосман ғәскәренең вербовкалау һәм феодаль оборона буйынса комплекслы системаһы була. Төп ғәскәр төрҙәре: [[яңысарҙар]], [[сипаһтар]], [[аҡынсы]]лар һәм яңысарҙар орукестры. Ғосман армияһы беренсе булып мушкеттар һәм артиллерия орудиелары ҡуллана башлай. XVII быуат уртаһында осман ғәскәрҙәре көсһөҙләнә.

[[XIX быуат]]та ғосман армияһында һәм тотош илдә яңыртыу бара. 1826 йылда солтан Мәхмүт II яңысарҙар корпусын тарҡата һәм заманса ғосман армияһын төҙөй. Беренсе булып сит ил инструкторҙары яллана, офицерҙар Көнбайыш Европаға уҡырға ебәрелә. Был офицерҙар уҡып тыуған иленә ҡайта башлағас, Ғосман империяһында йәш төрөк хәрәкәте тоҡана.
[[Файл:Battle_of_Vienna.Sipahis.jpg|left|thumb|239x239px|Ғосман сипаһтары — аҡһөйәк кавалеристар ғәскәре.]]
[[Файл:BALKANHARBINDEHARLANTAYYAREMIZ-1912.jpg|thumb|&lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;Военно-воздушные силы Османской империи&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Османские лётчики&lt;sup class=&quot;noprint&quot;&gt;[[:en:Ottoman Air Force|[en]]]&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;Военно-воздушные силы Османской империи&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt; 1912—1913 йй. Балҡан һуғыштары осоронда.]]
Европаны буйһондороуҙа ғосман флоты ла ҡатнаша. Флот ярҙамында Төньяҡ Африка алына. Төрөктәрҙең 1821 йылда Грецияны һәм 1830 йылда Алжирҙы юғалтыуы ғосман флотының ҡеүәте юғала башлауын аңлата. Солтан Абдул-Азиз, донъялағы иң ҙур флоттарҙың береһенә әйләндереп (Бөйөк Британия менән Франциянан ҡала 3-сө урын), ҡеүәтте ҡайтарырға тырыша. 1886 йылда Бөйөк Британияла Барроу верфендә Ғосман империяһы хәрби диңгеҙ флотының беренсе һыу аҫты кәмәһе төҙөлә&lt;ref name=&quot;first submarine at shipyard&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.ellesmereportstandard.co.uk/latest-north-west-news/Petition-created-for-submarine-name.4001190.jp The standard — Petition created for submarine name — Ellesmerereportstandard.co.uk] (англ.)(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.ellesmereportstandard.co.uk/latest-north-west-news/Petition-created-for-submarine-name.4001190.jp ''история'']).&amp;#x20;Проверено 19 октября 2013.&amp;#x20;[http://web.archive.org/20080423225019/www.ellesmereportstandard.co.uk/latest-north-west-news/Petition-created-for-submarine-name.4001190.jp Архивировано из первоисточника 23 апреля 2008].&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Ләкин көсһөҙләнә барған иҡтисад флотты аҫрауҙы тәьмин итә алмай. Солтан [[Ғәбделхәмит II]], реформатор Миҙхәт паша яғына сыҡҡан төрөк адмиралдарына ышанмауы сәбәпле, ҙур флоттың ҡиммәткә үтә төшөүен һәм 1877—1878 йылдарҙа урыҫ-төрөк һуғышында еңеүенә шикләнеүен белдерә. Ул бөтә төрөк караптарын Алтын Мөгөҙ боғаҙына оҙата, улар шунда 30 йыл буйы сереп ултыра. 1908 йылғы Йәш төрөк инҡилабынан һуң «Берләшеү һәм прогресс» партияһы флотты аяҡҡа баҫтырырға тырыша. 1910 йылда йәш төрөктәр яңы караптар алыуға хәйриә аҡсаһы йыя башлай.

Ғосман империяһының хәрби һауа көстәре тарихы 1909 йылда башлана&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Hv. K. K. Mebs.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;. '' ''Беренсе осоу училищеһы 1912 йылда Истанбулда асыла. Хәрби авиация үҫеш ала. 1913 йылда Ғосман империяһында летчиктарҙы разведчик самолеттарға идара итеүгә өйрәтә торған донъялағы беренсе авиация училищеһы асыла, айырым разведка подразделениеһы булдырыла. 1914 йылда Төркиәлә хәрби-диңгеҙ авиацияһы мәктәбе нигеҙләнә. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Ғосман империяһындағы яңырыуҙар ҡырҡа туҡтала.

== Ғосман империяһының административ бүленеше ==
Осман империяһының административ бүленеше дәүләт субъекттарына идара иткән хәрби хакимиәткә нигеҙләнә. Вассал һәм яһаҡ түләй торған дәүләттәр был системаға индерелмәй.

== Иҡтисады ==
[[Файл:OTTOMAN_EMPIRE_Banknotes,_20_Kurush_ND(1852).jpg|thumb|276x276px| 1852 йылғы 20 ҡурушлыҡ аҡса.]]
Ғосман империяһы эре сауҙа һәм сәнәғәт үҙәктәре булараҡ Бурсаны, Адрианополде һәм Константинополде үҫтерә. Был ҡалалар төрлө ваҡытта илдең баш ҡалаһы була&lt;ref name=&quot;inalcikstudies209&quot;&gt;Halil İnalcık, Studies in the economic history of the Middle East : from the rise of Islam to the present day / edited by M. A. Cook.&lt;/ref&gt;. [[Мәхмәт II]] менән уның вариҫы Баязит II һөнәрсе һәм сауҙагәр йәһүдтәрҙең Истанбулға һәм башҡа эре порттарға күсеп килеүен дәртләндерә. Ә Европала йәһүдтәрҙе христиандар һыйҙырмай. Шунлыҡтан йәһүдтәр күпләп Ғосман империяһына күсә.

Ғосман империяһында иҡтисадты нығытыу власты көсәйтеү һәм биләмәләрҙе киңәйтеү иҫәбенә бара. Һөҙөмтәлә империяның килемдәре арта, ул сәскә ата.

Ғосман империяһында ҡаҙнасылыҡ һәм кәнсәләр структураһы башҡа ислам дәүләттәрендәгегә ҡарағанда яҡшыраҡ үҫкән була. Был структура чиновник кәтиптәр тарафынан төҙөлә. Улар юғары квалификациялы дини белгестәр булараҡ һөнәри ойошма булып үҫеп етә.

Дәүләт иҡтисады структураһы уның геосәйәси ҡоролошона бәйле була. Көнбайыш һәм Ғәрәп донъяһы араһында урынлашҡан Ғосман империяһы көнсығышҡа барған юлдарҙы ҡамап ята. Шул сәбәпле португалдар һәм испандар Шәреҡ илдәренә яңы юлдар эҙләй. Ғосман империяһы тәмләткестәр юлын үҙ буйһоноуында тота. 1498 йылда португалдар, Африканы урап үтеп, Һиндостан менән сауҙа башлай. 1492 йылда Христофор Колумб Багам утрауҙарын аса. Был ваҡытҡа Ғосман империяһы сәскә атыу баҫҡысына күтәрелә — солтан власы өс ҡитғаға тарала.

Хәҙерге тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Ғосман империяһы менән Үҙәк Европа мөнәсәбәттәре яңы диңгеҙ юлдары асылыу арҡаһында боҙолған. 1849 йылда Балталиман договорына ҡул ҡуйыла. Һөҙөмтәлә инглиз һәм француз баҙарҙары ғосмандыҡы менән тиңләшеүгә өлгәшә.

== Демография ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin-left:10px;&quot;

! Йыл
! Халыҡ һаны
|-
| 1520
| 11,692,480&lt;ref name=&quot;Kabadayı&quot;&gt;M. Kabadayı, [http://www.iisg.nl/research/labourcollab/turkey.pdf Inventory for the Ottoman Empire / Turkish Republic 1500—2000]&lt;/ref&gt;
|-
| 1566
| 15,000,000&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94206_30-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94206_30-1&quot;&gt;[[#cite_note-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94206-30|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[26]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94206_30-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94206_30-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| 1683
| 30,000,000&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-1&quot;&gt;[[#cite_note-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281-44|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[39]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| 1831
| 7,230,660&lt;ref name=&quot;Kabadayı&quot;/&gt;
|-
| 1856
| 35,350,000&lt;ref name=&quot;Kabadayı&quot;/&gt;
|-
| 1881
| 17,388,604&lt;ref name=&quot;Kabadayı&quot;/&gt;
|-
| 1906
| 20,884,000&lt;ref name=&quot;Kabadayı&quot;/&gt;
|-
| 1914
| 18,520,000
|-
| 1919
| 14,629,000
|}
Ғосман империяһында беренсе халыҡ иҫәбе алыу [[XIX быуат]] башында үтә. Рәсми һөҙөмтәләр нәшер ителә, ләкин бөтә халыҡ та иҫәпкә кертелмәй. Айырым ҡатламдарҙа ғына йәниҫәп алына. Мәҫәлән, 1831 йылда ир заттары ғына һанала&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-2&quot;&gt;[[#cite_note-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281-44|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[39]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-2&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;ref name=&quot;Kabadayı&quot;/&gt;.

Ғосман империяһында 1800 йылда 25 000 000 — 32 000 000 кеше иҫәпләнә, 10 000 000-ы Европала, 11 000 000-ы — Азияла һәм 3 000 000-ы — Африкала. 1914 йылда дәүләттәге халыҡ һаны 18 500 000 кеше тәшкил итә. Был ваҡытҡа биләмәләр өс тапҡырға кәмей.

Империяның ахырында уртаса ғүмер оҙонлоғо 49 йәш була, ә [[XIX быуат]]та ғына был күрһәткес ни бары 20-25 йәш була&lt;ref&gt;Ibid, p. 113&lt;/ref&gt;. XIX быуатта кешеләрҙең иртә үлеү сәбәбе эпидемияларға һәм аслыҡҡа бәйле була. 1785 йылда Ғосман Мысырында халыҡтың алтынан бер өлөшө тағундан (чума) үлә. [[XVIII быуат]]та Алеппо халҡы 20 %-ҡа кәмей. 1687—[[1731 йыл]]дарҙа Мысыр халҡы 6 тапҡыр аслыҡҡа дусар була. Ғосман империяһындағы һуңғы аслыҡ 1770-се йылдарҙа Анатолияла була&lt;ref&gt;Ibid, p. 114; Pamuk, S, «The Ottoman Empire and the World Economy: The Nineteenth Century», International Journal of Middle East Studies, Cambridge University Press, Vol. 23, No. 3, Aug. 1991&lt;/ref&gt;. Һуңғары санитар шарттар яҡшырыу, һаулыҡ һаҡлау тармағының алға китеүе һәм ҡалаларға аҙыҡ-түлек ташыуҙы юлға һалыу арҡаһында халыҡтың ҡырылыуы туҡтала.

Халыҡ портлы ҡалаларға күсенә башлай, пароходсылыҡ һәм тимер юл үҫеше быға ыңғай шарттар тыуҙыра. [[1700 йыл|1700]]—[[1922 йыл]]дарҙа Ғосман империяһында ҡалалар йылдам үҫә. Һаулыҡ һаҡлау һәм санитар шарттар яҡшырғанлыҡтан Ғосман империяһындағы ҡалаларҙа йәшәү кимәле күтәрелә. Бигерәк тә портлы ҡалалар етеҙ үҫә. Мәҫәлән, Салоникта халыҡ һаны 1800 йылдағы 55 000-дән 1912 йылға 160 000-гә, Измирҙә — 1800 й. 150 000-дән 1914 йылға 300 000-гә етә&lt;ref&gt;Ibid, p. 114&lt;/ref&gt;. Ҡайһы бер төбәктәргә халыҡ һаны кәмей. Мәҫәлән, Белград халҡы 25 000-дән 8 000-гә ҡала, ҡалала власть өсөн көрәш быға сәбәпсе була&lt;ref&gt;Ibid, p. 115&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, төрлө төбәктә халыҡ һаны төрлөсә була.

Иҡтисади һәм сәйәси миграция империяға кире йоғонто яһай. Әйтәйек, урыҫтарҙың һәм габсбургтарҙың Ҡырым менән Балҡанды аннексиялауы ул территорияларҙан мосолмандарҙың күпләп ҡасыуына килтерә — 200 000-ләгән ҡырым татары Добруджаға күсеп китә. 1783—1913 йылдарҙа Ғосман империяһына 5 000 000 — 7 000 000 кеше иммиграциялай, уларҙың 3 800 000-ө Рәсәйҙән була. Миграция империяның төрлө өлөшөндә сәйәси көсөргәнешкә төрлөсә тәьҫир итә, шунлыҡтан халыҡтың төрлө ҡатламдары араһындағы айырма кәмей. Һөнәрселәр, сауҙагәрҙәр, сәнәғәтселәр һәм ер эшкәртеүселәр аҙая. XIX быуаттан алып Ғосман империяһына Балҡандағы бөтә мосолмандар күсенә башлай. Ғосман империяһының ахырына, 1922 йылға, дәүләттә йәшәгән мосолмандарҙың күпселеге Рәсәй империяһынан килгән эмигранттар була.

=== Телдәр ===
Ғосман империяһында ғосман теле рәсми тел була. Ул [[Фарсы теле|фарсы]] һәм [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] телдәренең көслө йоғонтоһон кисерә. Илдең азиат өлөшөндәге иң киң таралған телдәр: ғосман (Анадолу һәм Балҡан халҡы, Албания менән Босниянан башҡаһы, шул телдә һөйләшә), фарсы (аҡһөйәктәр һөйләшә торған тел&lt;ref name=&quot;Bertold Spuler page 69&quot;&gt;Persian historiography and geography, Bertold Spuler,M. Ismail Marcinkowski, page 69, 2003&lt;/ref&gt;) һәм ғәрәп (Ғәрәбстан, Төньяҡ Африка, Ираҡ, Кувейт һәм Левант халҡы һөйләшә), азиат өлөшөндә шулай уҡ ҡурт, әрмән, яңы арами, понти һәм каппадокия гректары теле; европа өлөшөндә — албан, [[Грек теле|грек]], серб, [[Болгар теле|болгар]] һәм арумин телдәре. Империя ахырының һуңғы ике быуатында фарсы һәм ғәрәп телдәре халыҡ тарафынан ҡулланылмай: фарсы әҙәбиәт теленә әйләнә, ғәрәп теле дини йолалар ваҡытында файҙаланыла.

Халыҡ араһында наҙанлыҡ көслө булғанлыҡтан ябай халыҡтың хөкүмәткә шикәйәттәрен яҙыу өсөн махсус кешеләр тотола&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://collections.vam.ac.uk/item/O106609/tile/ Tile — Victoria &amp; Albert Museum — Search the Collections].&amp;#x20; &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Милли әҙселектәр үҙ телендә һөйләшә (мәхәллә). Мегаполистарҙа йәшәүселәр араһында ғосман телен белмәгәндәр ҙә була.

=== Диндәр ===

==== Ислам ====
[[Файл:Tile_with_Calligraphy.JPG|thumb|Каллиграфик яҙма менән Алланың, Мөхәммәттең, беренсе хәлифәләрҙең исемдәре төшөрөлгән фритта фарфоры. 1727 йыл тирәһе, Ислам Яҡын Көнсығыш Галереяһы, Виктория менән Альберт музейы&lt;ref&gt;George C. Kohn (2007.&lt;/ref&gt;.]]
[[Ислам]]&lt;nowiki/&gt;ды ҡабул иткәнгә тиклем төркиҙәр мәжүси була. Ислам 751 йылда Талас һуғышында Ғәббәсиҙәр еңгәндән һуң ғына тарала башлай. VIII быуаттың икенсе яртыһында уғыҙҙарҙың (сәлжүктәр һәм төрөктәрҙең ата-бабалары) күп өлөшө ислам ҡабул итә. XI быуатта уғыҙҙар Анатолияла төпләнә һәм был динде тарата.

1514 йылда солтан Сәлим I Анатолияла йәшәгән шиғиҙарҙы кафыр тип күпләп ҡырҙыра, 40 000 самаһы кеше үлтерелә&lt;ref name=&quot;Akcam, Taner&quot;/&gt;.

==== Христианлыҡ һәм иудаизм ====
[[Файл:Gennadios_II_and_Mehmed_II.jpg|left|thumb|Мәхмәт II менән Константинополь Патриархы Геннадий Схоларий.]]
Ғосман империяһында йәшәгән христиандарҙың ирке сикле була, сөнки төрөктәр уларға «икенсе сортлы граждандар» тип ҡарай. Христиандар менән йәһүҙиҙәрҙең хоҡуҡтары төрөктәрҙекенә ҡарағанда кәмерәк була: судта христиандарҙың төрөктәргә ҡаршы шаһитлыҡтары ҡабул ителмәй. Уларға ҡорал йөрөтөү, һыбай йөрөү тыйыла, йорттары мосолмандарҙыҡынан бейегерәк була алмай һәм башҡа сикләүҙәр хөкөм һөрә&lt;ref&gt;Shaw and Shaw.&lt;/ref&gt;. Ғосман империяһының бөтә дәүерендә мосолман булмағандарҙан [[дәвширмә]] тигән  һалым түләтелә. Ваҡыты-ваҡыты менән Ғосман империяһында христиан малайҙарын йыялар һәм мосолман итеп тәрбиәләйҙәр&lt;ref&gt;«[http://www.loyno.edu/history/journal/1998-9/Krummerich.htm The Divinely-Protected, Well-Flourishing Domain: The Establishment of the Ottoman System in the Balkan Peninsula](недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.loyno.edu/history/journal/1998-9/Krummerich.htm ''история''], [//web.archive.org/web/20060908041548/http://www.loyno.edu/history/journal/1998-9/Krummerich.htm ''копия''])», Sean Krummerich, Loyola University New Orleans, ''The Student Historical Journal'', volume 30 (1998-99)&lt;/ref&gt;. Был малайҙар дәүләткә идара итергә өйрәтелә, хакимлыҡ иткән синыфты, элита ғәскәрҙәрен ([[яңысарҙар]]) булдырыуға йәлеп ителә.

Милләт системаһына ярашлы, мосолман булмағандар империя граждандары булһа ла, мосолмандар менән тиң ҡоҡуҡлы булмай. Православие милләте системһы Юстиниан I осоронда уҡ барлыҡҡа килә һәм Византия империяһында ҡулланыла. Христиандар, иң күп һанлы мосолман булмаған төркөм булараҡ, сәйәсәттә һәм сауҙала айырым өҫтөнлөктәргә эйә була, шуға һалымды ла мосолмандарға ҡарағанда күберәк түләй&lt;ref name=&quot;Turkish Toleration&quot;&gt;[http://www.globaled.org/nyworld/materials/ottoman/turkish.html Turkish Toleration], The American Forum for Global Education&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Turkish Toleration&quot;/&gt;.

1453 йылда Константинополь ҡолағандан һуң Мәхмәт II ҡала христиандарын ҡырмай, киреһенсә, уларҙың институцияларын (мәҫәлән, Константинополь православие сиркәүен) һаҡлап ҡалдыра.

1461 й. Мәхмәт II Константинополдең Әрмән патриархатын ойоштора. Византия империяһы осоронда иһә әрмәндәр кафыр тип һанала, шунлыҡтан ҡалала сиркәүҙәр төҙөй алмай. 1492 йылда Испан инквизицияһы ваҡытына Баязит II төрөк флотын Испанияға мосолмандар менән сфарадтарҙы ҡотҡарырға ебәрә, тиҙҙән улар Ғосман империяһында төпләнә.

Портаның Константинополь православие сиркәүе менән аралары тыныс була, репрессиялар бик һирәк ойошторола. Ләкин сиркәү структураһы төрөктәр контролендә ҡала. XIX быуатта милләтсел яңы ғосмандар идараға килгәс, Ғосман империяһы сәйәсәте милләтселек һәм ғосмансылыҡ һыҙаттары ала. Болгар православие сиркәүе таратыла.

== Мәҙәниәте ==
[[Файл:Flickr - …trialsanderrors - Yeni Cami and Eminönü bazaar, Constantinople, Turkey, ca. 1895.jpg|thumb|Истанбулдың Эминөнү районында яңы мәсет һәм мысыр баҙары, 1895 йыл тирәһе.]]
Ғосман империяһына ингән территориялар нигеҙҙә Урта һәм Ҡара диңгеҙҙәрҙең яр буйҙарында ята. Шунлыҡтан был төбәктәрҙең мәҙәниәте лә ерле халыҡ йолаларына нигеҙләнә. Европала яңы ерҙәр баҫып алғас, төрөктәр ул төбәктәрҙең ҡайһы бер мәҙәни йолаларын үҙләштерә (архитектура стилдәре, аш-һыу, музыка, ял, идара итеү формаһы). Мәҙәниәт-ара никахтар ҙа ғосман элитаһы формалашыуына йоғонто яһай. Ғосман империяһы биләмәләрендә йәшәгән халыҡтарҙың мәҙәниәттәре бер-береһенеке менән ҡатнашып, буталып бөтә.

=== Әҙәбиәт ===

Ғосман әҙәбиәтенең төп йүнәлештәрен [[шиғриәт]] һәм [[проза]] тәшкил итә. Шулай ҙа шиғриәт өҫтөнлөклөрәк була. XIX быуат башынаса Ғосман империяһында фәнтәзи хикәйәләр яҙылмай. Роман, хикәйә жанрҙары ла булмай.

== Комментарийҙар ==
{{Иҫкәрмәләр|group=прим.}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Norman Itzkowitz|заглавие=Ottoman Empire and Islamic Tradition|издательство=University of Chicago Press|год=1980|страниц=|isbn=0-226-38806-9|ref=Itzkowitz}}
* {{книга|автор=Patrick Balfour Kinross|заглавие=The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire|издательство=William Morrow|год=1979|страниц=|ref=Kinross}}

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Турция}}
* [http://courses.washington.edu/otap/ Ottoman Text Archive Project — University of Washington] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110703054841/http://courses.washington.edu/otap/ |date=2011-07-03 }}
* [http://www.umich.edu/~turkish/ottemp.html The Ottoman Empire: Resources — University of Michigan]
* [http://www.turizm.net/turkey/history/ottoman.html The Ottoman Empire: A Chronological Outline]
* [http://www.theottomans.org/ Information about Ottomans]
* [http://www.wdl.org/ru/item/11770/ Турция в Азии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906211940/http://www.wdl.org/ru/item/11770/ |date=2015-09-06 }}

{{Һайланған мәҡәлә|тарих}}
[[Категория:Абсолют монархиялар]]
[[Категория:Урта диңгеҙ буйы тарихы]]
[[Категория:Конституциялы монархиялар]]
[[Категория:Ғосман империяһы]]
[[Категория:Төрки империялар]]</text>
      <sha1>ig2ti8inhiqjj6wu1dnpdt63u2p32db</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арал диңгеҙе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96905</id>
    <revision>
      <id>1303386</id>
      <parentid>1283378</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T05:21:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23286" sha1="j32ftr293rs0o36ptkin0616h03hzbq" xml:space="preserve">{{Озеро
 |Название                = Арал диңгеҙе
  |Национальное название  = kk/Арал теңізі/uz/Orol dengizi, Орол денгизи/kaa/Aral ten'izi, Арал теңизи
 |Изображение             = Aralsea tmo 2014231 lrg.jpg
  |Подпись                = 2014 йылдың авгусында Арал диңгеҙе
 |Координаты              = 44/48/47/N/59/36/55/E
  |CoordScale  = 10000000
 |Страны                  = Ҡаҙағстан/Үзбәкстан
 |Высота над уровнем моря = 
 |Длина                   = 
 |Ширина                  = 
 |Площадь                 = 13900
 |Объём                   = 1500—2000 тирәһе
 |Длина береговой линии   = 
 |Наибольшая глубина      = 
  |Средняя глубина        = 
 |Тип минерализации       = 
  |Солёность              = Ҡурҡыныс, 51—52 ‰
  |Прозрачность           = 
 |Площадь водосбора       = 
  |Впадающие реки         = Сырдаръя/Амударъя
  |Вытекающая река        = 
}}
'''Ара́л диңгеҙе''' (''Арал''; {{lang-kk|Арал теңізі}}, {{lang-uz|Orol dengizi, Орол денгизи}}, {{lang-kaa|Aral ten'izi, Арал теңизи}}) — Урта Азияла [[Ҡаҙағстан]] менән [[Үзбәкстан]] сигендәге ябыҡ тоҙло күл. 1960 йылдарҙан диңгеҙ кимәле (һыуының күләме) ҙур тиҙлектә кәмей башлай. Сәбәбе: уны һыу менән туйындырып тороусы [[Амударъя]] һәм [[Һырдаръя]] йылғаларының һыуын баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн алыу. 1989 йылда диңгеҙ ике айырым һыу ятҡылығына: Төньяҡ (Кесе) и Көньяҡ (Ҙур) Арал диңгеҙҙәренә айырыла. 2014 йылда Көньяҡ (Ҙур) Арал диңгеҙенең көнсығыш өлөшө тулыһынса кибә. Һайыҡҡанға тиклем Арал диңгеҙе дәүмәле буйынса донъяла дүртенсе&lt;ref&gt;[http://www.orexca.com/rus/aralsea.shtml Аральское море] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160114215119/http://www.orexca.com/rus/aralsea.shtml |date=2016-01-14 }}&lt;/ref&gt; урынды биләгән була.

== Тарихи мәғлүмәттәр ==
[[Файл:Aral Sea.gif|thumb|right|200px|1960−2014 йй. арауығында Арал һыуының кәмеүе]]
Элек тә Арал диңгеҙенең кимәле үҙгәреп торған. Уның төбө асылған урындарында ҡасандыр шунда үҫкән ағас ҡалдыҡтары табылған. Кайнозой эраһының уртаһында (21 млн йыл элек) Арал [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] (Паратетис) менән тоташҡан булған. 1573 йылға тиклем [[Амударъя]] үҙенең Узбой тигән ҡулсаһы аша Каспийға, Турғай йылғаһы Аралға ҡоя.

XVI быуат аҙағында — XVII быуат башында [[диңгеҙ кимәле]] кәмеү һөҙөмтәһендә Барһакилмәҫ, Каскакулан, Козжетпес, Уялы, Бейектау, Возрождения утрауҙары яһала. [[Һырдаръя]]ның тамаҡтары — Жанадаръя (1819 йылда) һәм Куандаръя (1823 йылда) Аралдың ҡушылдыҡтары булыуҙан туҡтай.
[[Файл:1848 08 08 - Expedition tent on the island of Barsa-Kelmes - Shevchenko -.jpg|мини|200x200пкс|Барһакилмәҫ утрауы Тараса Шевченко һүрәте, 1848 йыл]]
[[Файл:Kos-aral.jpg|thumb|right|200px|Арал экспедицияһының шхуналары — Т. Г. Шевченко һүрәттәрендә]]

1848 йылда [[Ырымбур]]ҙа «Константин» шхунаһы төҙөлә. Шул уҡ йылдың йәйенә шхунаны Һырдаръя тамағы эргәһендәге (Раимское) нығытмаға алып киләләр. 1849 йылда А. Бутаков етәкселегендә Аралды өйрәнеү буйынса тәүге фәнни экспедиция ойошторола. Аралға башлап рекогносцировка (алдан самалап тикшереү) үткәрелә. Тәрәнлеген үлсәйҙәр, Барса-Кельмес үтрауын тулыһынса төшөрөп алалар, яңы утрауҙар төркөмен асалар (Возрождение). Астрономик һәм метеорологик күҙәтеүҙәр яһала.Ҡыш мәлендә боҙ ятыу тарихы өйрәнелә, файҙалы ҡаҙылмалар өлгөһө йыйыла. 1850 йылда Диңгеҙ министрлығының гидрографик департаменты тарафынан Аралдың Диңгеҙ картаһы төҙөлә.

1852 йылда Раим нығытмаһына ҡоролмаған хәлдә «Перовский» һәм «Обручев» пароходтары килтерелә. Арал диңгеҙенә тәүге карап 1853 йылда төшөрөлә.
[[Файл:Stamp of Kazakhstan 117-121.jpg|thumb|right|200px|Арал диңгеҙен һаҡлау яҡлы Марка]]
Арал диңгеҙен артабан өйрәнеүҙәр Урта Азия илдәрен яулап алыуға бәйле хәрби хәрәкәттәр менән бер үк мәлдә алып барыла, һәм унда Арал флотилияһы ла ҡатнаша. 1854 йылдың көҙөндә Арал верфы Раимадан Казалинскиға күсерелә. Арал хәрби  флотилияһы хәүефһеҙлекте тәьмин итә, хәрби йөктәрҙе ташый, гидрографик эштәр башҡара. Барлыҡ пароходтар һәм ярҙамсы караптар, ҡоролмалар артиллерия менән ҡоралланған була. 1862 йылда Казалинскиҙа «Арал» и «Һырдаръя» тип аталған яңы пароходтар һыуға төшөрөлә.

1886 йылда А. Никольскый етәкселегендә — Аралдың көнъяғына, академик Лев Берг етәкселегендә диңгеҙҙең төньяғына экспедициялар ойошторола.Һөҙөмтәлә климаты, диңгеҙҙең үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы тураһында ярайһы ғына мәғлүмәттәр туплана. 1905 йылда Рәсәй сауҙәгәрҙәре Лапшин, Риткин, Красильников, Макеев үҙ кәмәләре менән балыҡсылыр берекмәһе төҙөй. Шуның нигеҙендә Аральскта «Хиуа» тигән акционер ойошмаһы барлыҡҡа килә, Аралда балыҡ тотоу кәсепселегенә башланғыс һалына.

XIX быуат — XX быуаттың уртаһы арауығында Аралдың кимәле үҙгәрмәгән тиерлек. 1950 йылдарҙа Арал майҙаны буйынса донъяла күлдәр араһында дүртенсе урын биләгән (68 мең км²); Оҙонлоғо − 426 км, киңлеге — 284 км, иң тәрән урыны 68 м булған.&lt;ref&gt;[http://www.orexca.com/rus/prearal.shtml Коротко об истории Приаралья]&lt;/ref&gt;

1930 йылдарҙа Урта Азияла һуғарыу каналдары төҙөлә башлай. 1960 йылдарҙан һуғарыу ҡоролмалары эшләү сикһеҙ көсәйеп, Арал ҙур тиҙлектә һайыға. 1960—1990 йылдар эсендә Үҙәк Азиялағы һуғарыла торған ерҙәрҙең майҙаны 4,5 млн-дан 7 млн гектарға тиклем арта. Төбәктә халыҡ хужалығының һыуға булған ихтыяжы йылына 60 км³-ҙан 120 км³-ға тиклем арта. Уның 90%-ы һуғарыуға тотонола, һәм күп осраҡта исрафлауға юл ҡуйыла.1961 йылдан Аралдың һайығыу тиҙлеге көсәйә барып, йылына 20 см-ҙан 80—90 см-ға етә.

[[Файл:AralSeaAug1964-keyhole.jpg|thumb|right|180px|1964 йылда йыһандан төшөрөлгән фотография]]
                                                          
1970 йылдарҙа Аралда 34 төр балыҡ булған. Уларҙың 20-нән артығырағы промысла әһәмиәтенә эйә булған. 1946 йылда Аралда 23 мең тонна балыҡ тотолған. 1980 йылда был күрһәткес 60 мең тоннаға еткән. Аралда Ҡаҙағстан яғынан 5 балыҡ заводы, 1 балыҡ консерваһы комбинаты, 45 балыҡ ҡабул итеү пункты булһа, Үзбәкстан (Ҡараҡалпаҡстан Республикаһы)яғынан — 5 балыҡ заводы, 1 балыҡ консерваһы комбинаты, 20-нән артыҡ балыҡ ҡабул итеү пункты була.

1989 йылда Арал ике һыу ятҡылығына: Төньяҡ (Кесе) и Көньяҡ (Ҙур) Арал диңгеҙҙәренә айырыла. 2003 йылға Аралдың өҫкө йөҙө -¼ өлөшкә, ә күләме 10 % тирәһенә ҡала. 1950—2000 йылдар арауығында абсолют тәрәнлеге 22 метрға кәмеп, 31 метрға ғына тороп ҡала. Балыҡ кәсепселеге Кесе Аралда ғына һаҡланып ҡалған, ә Ҙур Аралда һыуҙың тоҙо күплектән, балыҡтар бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан.

2001 йылда Возрождение утрауы ярымутрауға әйләнгән.

2003 йылға Көньяҡ Арал күле Көнбайыш һәм Көнсығыш өлөштәргә айырыла.

2008 йылда Аралдың Үзбәкстан яғындағы өлөшөнә нефть-газ ятҡылыҡтары эҙләп геологик тикшеренеү эштәре үткәрелә. Подрядчик — «ПетроАльянс» компанияһы, заказ биреүсе — Үзбәкстан хөкүмәте&lt;ref&gt;[http://www.ferghana.ru/article.php?id=5963 Красный треугольник на Аральском дне.]&lt;/ref&gt;. Һайлыҡта ике тораҡтың һәм мавзолей ҡалдыҡтары табылған&lt;ref&gt;[http://www.time.kz/index.php?newsid=1148 Аральская Атлантида]&lt;/ref&gt;.

Кердери мавзолейы сама менән XI—XIV быуаттарға ҡарай. Нисәмә йылдар 20 м тәрәнлектә ятҡан булған. XIV быуатҡа ҡараған Арал-Асар торағының ҡалдыҡтары табылған.

== Экологик эҙемтәләр ==
[[Файл:Aral sea.gif|мини|180px|left|2000 — 2011 йылдар арауығындағы йыһандан төшөрөлгән һүрәтләмәләр (анимация)]]
[[Файл:Aralship2.jpg|мини|250px|2003 йыл, Ҡаҙағстан.]]

Баҫыуҙарҙан Һырдаръя һәм Амударъяға кире килеп ҡушылыусы һыуҙар — күл төбөндәге пестицид һәм башҡа төр ағыуҙар һеңдергән ултырмаларҙың төп сығанағы ла инде (тоҙ менән ҡапланған 54 мең км² элекке диңгеҙ төбө). Тоҙ, ағыулы химикаттар, туҙандан торған буран  500 км-ға саңдау булып оса. Натрий гидрокарбонаты, натрий хлориды һәм натрий сульфаты һауа аша таралып ауыл хужалағы культураларының, үҫемлектәрҙең үҫешен тотҡарлап, бергәлектәрҙең юҡҡа сығыуына сәбәпсе булып тора.

2001 йылда Возрождение утрауы материк менән ҡушыла. Ул утрауҙа 1992 йылға тиклем хәрби биохимик лаборатория була. Унда бактериологик ҡорал — себер язваһы, туляремия, бруцеллёз, тағун (чума), тиф, сәсәк микроорганизмдары үрсетеп, шулай уҡ, ботулизм ағыуы етештереп хайуандарҙа тәжрибә үткәрәләр&lt;ref&gt;[http://meteocenter.net/photo/island/ Остров Возрождения: правда и домыслы об Аральском Полигоне]&lt;/ref&gt;. Әлеге мәлдә, ошо үлемесле микроорганизмдар һаҡланып ҡалып, саң-туҙан һәм кимереүселәр аша башҡа төбәктәргә таралыу хәүефе бар.

1950 йылдарҙан 2000 йылдарға тиклем [[Обь]] йылғаһы бассейнынан Арал бассейнына каналдар төҙөп һыу ташларға тигән әллә күпме проекттар тәҡдим ителә. Бының менән Арал яны төбәгендә иәтисадты (шулай уҡ, ауыл хужалығында ла), өлөшләтә Аралды терелтеп булыр ине тигән фекерҙәр әйтелә. Әммә ул проект бик ҡиммәт һәм [[Себер]] өсөн эҙемтәләре бик етди, тормошҡа ашырыу мөмкин булған хәл түгел.

Әлеге ваҡытта Каспийҙың бассейнынан Аралға канал төҙөп,Аралдың һәм ҡушылдыҡтарының төбөн таҙартып, диңгеҙҙе кире тергеҙергә тигән проект тәҡдим итәләр. Тик ундай төҙөлөш Ҡаҙағстандан территориаль сығымдар, Ҡаҙағстандан, [[Рәсәй]]ҙән, Үзбәкстандан, [[Төрөкмәнстан]]дан һәм башҡа Урта Азия илдәренән бик күп матди һәм интеллектуаль сығымдар талап итә.

2013 йылдың июнендә РФА-ның Океанология институты директорының урынбаҫары Петр Завьялов ултырыштарҙың береһендә Аралдың кибеүе әкренәйҙе тип белдерә. Тоҙлолоғо ныҡ юғары булыуға ҡарамаҫтан, унда үҙенә күрә яңы экосистема барлыҡҡа килгән. «Бик үҙенсәлекле, ләкин тере экосистема», — ти ғалим. Океанология институты үткәргән экспедициялар 40 төр фитопланктон, бик күп биомасса барлыҡҡа килтереүсе, башлыса бер төр ҡыҫаланан торған (Artemia parthenogenetica) зоопланктон барлығын асыҡлай.
{| {{prettytable}}
!Күрһәткестәр
![[1960]]
![[1990]]
![[2003]]
![[2004]]
![[2007]]
![[2008]]
![[2009]]
![[2010]]
|-
!Һыу кимәле, м
|53,40
|38,24
|31,0
|
|
|
|
|
|-
!Күләме, км³
|1083
|323
|112,8
|
|75
|
|
|
|-
!Өҫлөк майҙаны, тыс.км²
|68,90
|36,8
|18,24
|17,2
|14,183&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.ntsomz.ru/projects/eco/econews_271108_beta Данные 2010 г. Аральское море] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031093855/http://www.ntsomz.ru/projects/eco/econews_271108_beta |date=2014-10-31 }}&lt;/ref&gt;.
|10,579&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
|11,8&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
|13,9&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
|-
!Минерализация, [[промилле|‰]]
|9,90
|29
|78,0
|91&lt;ref&gt;[http://aralgenofond.org/rus/aral-evalution/ Фонд защиты генофонда Приаралья &amp;gt; Эволюция Аральского моря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070320032629/http://www.aralgenofond.org/rus/aral-evalution/ |date=2007-03-20 }}&lt;/ref&gt;
|100
|
|
|
|-
!Һыу килеме, км³/год
|63
|12,5
|3,2&lt;ref&gt;2001 йылғы мәғлүмәт&lt;/ref&gt;
|
|
|
|
|
|}
Диңгеҙ акваторияһында (элекке ярҙарынан 100 км арауыҡта) климат континенталь булып бара: йәй ҡоро һәм эҫе, ҡыш оҙайлы һәм һыуыҡ. Кипкән диңгеҙ төбөнән тоҙло, химикатлы саңдау ел менән башҡа региондарға тарала.

Һайығыу сәбәпле Ҙур Аралдың тоҙлолоғо (10 тапҡыр тиерлек) артыу флора һәм фаунаның юҡҡа сығыуына килтергән&lt;ref&gt;[http://inviders.ocean.ru/kharakteristiki-regionov/aralskoe-more.html Высыхание Аральского моря]&lt;/ref&gt;. Унда инде балыҡ промыслаһы юҡҡа сыҡҡан, порттары ябылған&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://velopiter.spb.ru/rep/aral/ Возрождённый Арал-2006]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://zyalt.livejournal.com/239299.html Кладбище кораблей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611054233/http://zyalt.livejournal.com/239299.html |date=2012-06-11 }} (фотоальбом южной части Аральского моря, апрель 2010 года)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dima-chatrov.livejournal.com/213870.html Про маленьких любителей Арала] (фотоальбом 2007 года)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://baursak.info/?p=4622 Аральское море практически уже уничтожено. Фото.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181230181155/http://baursak.info/?p=4622 |date=2018-12-30 }}&lt;/ref&gt;.

Экологик хәлдең хөртәйеүе арҡаһында Арал яны төбәгендә эшһеҙлек, балалар һәм әсәйҙәре араһында үлем күрһәткестәре үтә лә юғары. 1994—1997 йылдарҙа академик Чаржоу Абдиров Ҡараҡалпакстанда Арал диңгеҙе эргәһендәге халыҡтың экологик хәлен яҡшыртыу өҫтөндә эшләй. Шулай ҙа, Үзбәкстан яғынан диңгеҙҙең кибеүе көслөрәк. (Амударья һыуҙары диңгеҙгә барып етә алмай). Диңгеҙ урынында Аҡҡом сүллеге хасил булған (Аралҡом)&lt;ref&gt;[http://techlib.info/ Nukus city город в интернете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151227160856/http://techlib.info/ |date=2015-12-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.godmol.ru/ekologija/127-aralskoe-more.html Экологическая катастрофа Аральского моря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180629102349/http://www.godmol.ru/ekologija/127-aralskoe-more.html |date=2018-06-29 }}&lt;/ref&gt;.

Диңгеҙҙең кибеүе һөҙөмтәһендә, уның эргәһендәге төбәктең климаты үҙгәргән.

== Элекке порттары ==
[[Файл:AralSea ComparisonApr2005-06.jpg|мини|Кесе Арал 2005—2006 йылдарҙа]]
[[Файл:AralShip.jpg|мини|Аральск ҡалаһы янында ташландыҡ судно]]

* Аральск (Ҡаҙағстан)
* Муйнаҡ (Үзбәкстан)
* Ҡаҙаҡдаръя (Үзбәкстан)

== Элекке утрауҙары ==
Арал диңгеҙенең элекке утрауҙары:
* Возрождение
* Барһакилмәҫ
* Кокарал

== Ҡултыҡтары ==
Арал диңгеҙенең ҡултыҡтары:
* Шевченко ҡултығы — Төньяҡ Аралдың өлөшө (Кесе Арал).
* Сарышыганак — Төньяҡ Аралдың өлөшө
* Бутаков ҡултығы — Төньяҡ Аралдың өлөшө.
* Тущибас — хәҙерге ваҡытта күл.
* Чернышёв ҡултығы — Көнбайыш Аралдың өлөшө

Шулай уҡ юҡҡа сыҡҡандары:
* Бозколь
* Аджибай
* Джилтырбас.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
# Hydrobiology of the Aral Sea. Edited by Nikolay V. Aladin et al. Dying and Dead Seas: Climatic vs. Anthropic Causes. NATO Science Series IV: Earth and Environmental Sciences, Vol. 36. Kluwer, 2004.
# The Aral Sea Disaster. Philip Micklin in Annual Review of Earth and Planetary Sciences, Vol. 35, pages 47-72; 2007.
# The Young Man And The Sea. Gael Guichard. Steppe Magazine, steppe 3, pages 70-95; winter 2007. http://www.exacteditions.com/exact/browse/481/565/3772/2/73?dps=on
# ''Шило Н. А., Кривошей М. И.'' Причина исчезновения Арала найдена? // Наука в России. 1995. № 6. С. 85-87.

== Һылтанмалар ==
{{Викиһаҡлағыс|Category:Aral Sea}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Аральское море}}
* [http://www.nkj.ru/archive/articles/2781/ «Вслед за уходящим морем» (журнал «Наука и Жизнь»)]
* [http://www.ntsomz.ru/projects/eco/econews_271108_beta Мониторинг падения уровня Аральского моря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031093855/http://www.ntsomz.ru/projects/eco/econews_271108_beta |date=2014-10-31 }}
* [http://tapemark.narod.ru/more/04.html Аральское море] в книге: ''А. Д. Добровольский, Б. С. Залогин.'' Моря СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1982.
* [http://earthengine.google.org/#intro/AralSea Поэтапные космические снимки падения уровня Арала]
* [http://ecologyproblems.ru/index.php/15-ekologicheskie-problemy-aralskogo-morya Экологические проблемы Аральского моря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140228101019/http://ecologyproblems.ru/index.php/15-ekologicheskie-problemy-aralskogo-morya |date=2014-02-28 }}

{{Яҡшы мәҡәлә|Һыу ятҡылыҡтары}}
[[Категория:Кипкән күлдәр]]
[[Категория:Тоҙло күлдәр]]</text>
      <sha1>j32ftr293rs0o36ptkin0616h03hzbq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәлиев Ғәлиб Барый улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97616</id>
    <revision>
      <id>1303376</id>
      <parentid>1106068</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T13:06:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1990" sha1="r9pk17tpuj12w9cgtmfm52el7an8h9g" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Orphan|date=ғинуар 2016}}
{{ФШ|Ғәлиев}}

'''Ғәлиев Ғәлиб Барый улы''' ([[20 ғинуар]] [[1947 йыл]]) — ғалим-инженер, физика-математика фәндәре докторы, профессор. Фән ойошмалары федераль агентлығының Электроника институты лабораторияһы мөдире.

== Биографияһы ==
Ғәлиб Барый улы Ғәлиев 1947 йылдың 20 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Учалы районы]] [[Ахун (Учалы районы)|Ахун]] ауылында тыуған.
1966 йылда урындағы урта мәктәпте тамамлағандан һуң, [[:ru:Национальный исследовательский университет «Московский институт электронной техники»|Мәскәү электрон техника институтына]] уҡырға инә, 1973 йылда уны тамамлай.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Молекуляр эпитаксия, квант физикаһы.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
* «Полупроводниковая наногетероструктура inalas/ingaas с метаморфным буфером» (патент)

== Һылтанмалар ==
* [https://new.isvch.ru/sotr/galiev_gb/ Институт сверхвысокочастотной полупроводниковой электроники имени В.Г. Мокерова Российской академии наук. НАУЧНЫЕ СОТРУДНИКИ. ГАЛИЕВ ГАЛИБ БАРИЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220115175718/https://new.isvch.ru/sotr/galiev_gb/ |date=2022-01-15 }}{{ref-ru}}{{V|15|01|2022}}

{{rq|sources}}
{{scientist-stub}}
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]</text>
      <sha1>r9pk17tpuj12w9cgtmfm52el7an8h9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡаҙағстандың дәүләт төҙөлөшө</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136398</id>
    <revision>
      <id>1303377</id>
      <parentid>1060402</parentid>
      <timestamp>2026-08-30T15:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18153" sha1="6cyujs8qvu960kgs7keby93blwi2i6l" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Ҡаҙағстан''' — Конституцияға ярашлы — идара итеүҙең президент формаһындағы [[Демократия|демократик]], хоҡуҡи, унитар, донъяуи [[республика]].

Беренсе конституция [[1993 йыл]]дың ғинуарында ҡабул ителә. Әммә [[1995 йыл]]дың авгусында ул яңыһы менән алмаштырыла; [[1998 йыл]]да уға төҙәтеүҙәр индерелә. Яңы конституция буйынса Ҡаҙағстан — [[Демократия|демократик]] хоҡуҡи унитар дәүләт, властың бойондороҡһоҙ өс тармағы — башҡарма, закондар сығарыусы һәм суд тармаҡтары — бар. Президент властың был өс тармағының береһенә лә ҡарамай һәм 40 йәштән йәш булмаған, Ҡаҙағстанда кәм тигәндә 15 йыл йәшәгән һәм дәүләт ([[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]]) телендә иркен һөйләшкән Ҡаҙағстан граждандары араһынан һайлана (Конституцияның III киҫәге). Башҡарма власты Хөкүмәт тормошҡа ашыра, ул Конституцияла ҡаралған тәртиптә Президент тарафынан төҙөлә (Конституцияның V киҫәге). Закондар сығарыу власын — ике палаталы парламент (Сенат — 47 депутат һәм Мәжлес — 107 депутат), суд власын граждан, енәйәтселек һәм закон менән билдәләнгән башҡа суд башҡарыу формалары ярҙамында судтар системаһы атҡара. Судьялар вазифаға Ҡаҙағстан Республикаһы Конституцияһы һәм конституцион закон менән билдәләнгән тәртиптә һайлана йәки тәғәйенләнә һәм даими вәкәләттәргә эйә була&lt;ref&gt;[http://www.easttime.ru/countries/topics/?id=21&amp;r=1&amp;c=3 Государственный и Политический строй Казахстана]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kazakhstan.orexca.com/rus/kazakhstan_political_system.shtml Государственный строй Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161210101033/http://kazakhstan.orexca.com/rus/kazakhstan_political_system.shtml |date=2016-12-10 }}&lt;/ref&gt; (Конституцияның VII киҫәге). Конституцион Совет Конституция суды функцияларын башҡара һәм суд власына инмәй (Конституцияның VI киҫәге). Прокуратураға дәүләт власының күҙәтеү органы функциялары йөкмәтелгән, һәм ул властың өс тармағының береһенә лә инмәй (Конституцияның 83-сө статьяһы).

== Дәүләт идаралығы органдары ==

=== Президент ===
Президент дәүләттең башлығы, иң юғары вазифалы кешеһе булып тора, илдең эске һәм тышҡы сәйәсәтенең төп йүнәлештәрен билдәләй, бөтә власть органдарының ярашып эшләүен тәьмин итә. Президент шулай уҡ илдең ҡораллы көстәренең юғары башкомандующийы булып тора&lt;ref&gt;[http://egov.kz/wps/portal/Content?contentPath=/library2/1_kazakhstan/kr/article/gos%20stroi%20rk&amp;lang=ru Государственный строй]&lt;/ref&gt;.

5 йыллыҡ мөҙҙәткә дөйөм һәм йәшерен тауыш биреү юлы менән һайлана.

Президенттың вәкәләттәре:

* юғары башкомандующий булып тора;
* президенттың указдары һәм бойороҡтары закон көсөнә эйә;
* парламентты таратырға хоҡуҡлы;
* референдумдар һәм парламентҡа һайлауҙарҙы билдәләй һәм уның сессияларын саҡыра;
* парламент ҡабул иткән закондарға ҡул ҡуя һәм ҡабатлап фекер алышыу өсөн уларҙы кире ҡайтарырға хоҡуҡлы;
* парламент ризалығы менән премьер-министрҙы, премьер күрһәтеүенән сығып, хөкүмәт ағзаларын тәғәйеләй;
* парламент ризалығы менән Милли банк рәйесен, генераль прокурорҙы, Милли именлек комитеты рәйесен тәғәйенләй;
* дипломатик вәкиллектәр башлыҡтарын, юғары хәрби етәкселәрҙе, шулай уҡ 5 йыллыҡ мөҙҙәткә Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесен һәм Үҙәк һайлау комиссияһының ике ағзаһын, Хисап комитеты рәйесе менән республика бюджеты үтәлешенә контроллек итеү өсөн ике ағзаһын тәғәйенләй (Конституцияның 44-се статьяһы 7-се ярҙамсы пункты); Именлек Советын һәм башҡа консультатив-кәңәшләшеү органдарын, шулай уҡ Ҡаҙағстан халҡы ассамблеяһын һәм Юғары Суд Советын ойоштора;
* хөкүмәттең һәм урындағы власть органдарының ҡарарҙарын юҡҡа сығарырға хоҡуҡлы;
* дәүләт программаларын раҫлай;
* халыҡ-ара һөйләшеүҙәрҙе алып бара һәм договорҙарға ҡул ҡуя;
* ғәҙәттән тыш хәлде һәм хәрби хәлде индерә.

Президент дәүләткә хыянат иткәне өсөн парламенттың ике палатаһының берлектәге ултырышында вазифаһынан бушатыла ала&lt;ref&gt;[http://easttime.ru/info/kazakhstan/gosudarstvennyi-stroi-kazakhstana easttime.ru]&lt;/ref&gt;.

Ҡаҙағстан Президенты вазифаһы [[1990 йыл]]дың 1 апрелендә булдырыла, шул мәлдән уны Ҡаҙаҡ ССР-ының Юғары Советы тарафынан һайланған [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Нурсолтан Назарбаев]] биләй. Унан һуң Нурсолтан Назарбаев [[1991 йыл]]да беренсе бөтә халыҡ президент һайлауында һайлана, 1995 йылғы референдумда уның вәкәләттәре оҙайтыла, артабан ул 1999 йылғы сираттан тыш һайлауҙа һәм 2005 йылғы президент һайлауында һайлана.

=== Хөкүмәт ===
Башҡарма власты парламент ризалығы менән президент тәғәйенләгән премьер-министр етәкселегендәге [[Ҡаҙағстан Хөкүмәте|Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәте]] тормошҡа ашыра.

Премьер-министр башҡарма органдар системаһына һәм уларҙың эшмәкәрлегенә етәкселек итә.

'''Премьер-министр вазифаһында''':

[[2007 йыл]]дан — Кәрим Мәсимов;

2012—2014 йылдарҙа — Серик Әхмәтов;

2014—2016 йылдарҙа — яңынан Кәрим Мәсимов;

2016 йылдың 9 сентябрендә Мәсимов, вазифанан бушатылып, Милли именлек комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә.

Вазифаға '''Баҡытжан Сағынтаев тәғәйенләнә'''.

== Закондар сығарыу власы ==
'''Юғары '''вәкиллекле '''закондар сығарыу''' органы — илдең парламенты,

ул ике палатанан — Сенат һәм Мәжлестән — тора.

Сенаттың вәкәләтлелек мөҙҙәте — 6 йыл, составының яртыһы 3 йыл һайын ҡабат һайлана.

'''Составы:''' Сенаттың 47 ағзаһының 32-һе өлкәләрҙең вәкиллекле органдары,

баш ҡаланан һәм республика әһәмиәтендәге ҡалаларҙан һайлана (һәр территориаль берәмектән 2-шәр),

15-е ил '''президенты''' тарафынан тәғәйенләнә.

Мәжлес (107 депутат) 5 йылға

дөйөм тауыш биреү юлы менән һайлана: '''98-е''' — бер мандатлы округтарҙан,

'''9-ы''' — Ҡаҙағстан Халҡы ассамблеяһы.

'''Эшмәкәрлеге'''

# Ҡаҙағстан Парламенты конституцияға үҙгәртеүҙәр индерә (президент тәҡдиме буйынса),
# бюджетты, хөкүмәт программаһын һәм отчётын раҫлай (ышанмаусылыҡ вотумы сығарыу өсөн һәр палатала тауыштарҙың өстән ике өлөшөн йыйыу зарур),
# закондар ҡабул итә (президент ветоһын тауыштарҙың өстән ике өлөшөнән торған күпселек менән еңә ала),
# һуғыш һәм солох мәсьәләләрен хәл итә,
# референдум инициативаһын тәҡдим итә,
# халыҡ-ара договорҙарҙы ратификациялай һ. б.

Тик '''Сенаттыҡы ''' булған вәкәләттәр даирәһенә түбәндәгеләр инә:

# президент тәҡдиме буйынса Юғары суд рәйесен һайлау,
# президенттың генераль прокурорҙы тәғәйенләүен раҫлау
# президенттың Милли именлек комитеты рәйесен тәғәйенләүен раҫлау
# урындағы вәкиллекле органдарҙы таратыу&lt;ref&gt;[http://www.sng-moskva.ru/content/?cis/kaz/20080218_1358/ Государственный строй и политика]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Суд власы ==
Юғары суд суд власының юғары органы булып тора (Конституцияның 81-се статьяһы).

Ҡаҙағстан суд системаһын түбәндәгеләр тәшкил итә:

# Юғары суд, урындағы (өлкә, ҡала, район) судтар,
# Махсус судтар (хәрби, ювеналь, иҡтисади).
# Башҡа төрлө махсус судтар булдырылырға мөмкин.

'''Ҡаҙағстан Республикаһының Юғары Суд рәйесе һәм судьялары, '''Юғары Суд Советы тәҡдименә нигеҙләнеп, Республика Президенты күрһәтеүе буйынса Сенат тарафынан һайлана (Конституцияның 82-се статьяһы 1-се өлөшө).

'''Урындағы һәм башҡа судтарҙың рәйестәре һәм судьялары '''вазифаға Республика Президенты тарафынан Юғары Суд Советы тәҡдиме буйынса тәғәйенләнә (Конституцияның 82-се статьяһы 2-се өлөшө).

'''Юғары Суд Советы''' рәйестән һәм Республика Президенты тәғәйенләгән башҡа кешеләрҙән тора (Конституцияның 82-се статьяһы 4-се өлөшө).
Бөтә судтар республика бюджетынан '''финанслана''' (Конституцияның 80-се статьяһы).

'''Конституция Советы''' үҙ функцияларын суд власына ҡарамай башҡара (Конституцияның VI киҫәге).

== Урындағы власть органдары ==
Административ йәһәттән ил 14 өлкәнән һәм республика әһәмиәтендәге 2 [[ҡала]]нан ([[Астана]], [[Алматы]]) тора.

Уларҙың акимдары (губернаторҙары) президент тарафынан тәғәйенләнә.

Өлкәләрҙә һәм тораҡ пункттарҙа '''властың вәкиллекле органдары (мәслихәттәр)''' халыҡ тарафынан һайлана.

== Сәйәси партиялар ==
1991 йылға тиклем республикала КПСС составына ингән коммунистик партия ғына була, ул 1991 йылда таратыла.

Әлеге ваҡытта, Конституцияға ярашлы, '''күп партиялы система''' урын алған.

2004 йылғы парламент һайлауҙарында рәсми теркәлгән 12 партия ҡатнаша.

== Полиция һәм ҡораллы көстәр ==
Ҡаҙағстан Советтар Союзынан милицияны һәм республика Дәүләт именлеге комитетын (КГБ) мираҫ итеп ала, улар Мәскәү контроле аҫтында була.

Башта Ҡаҙағстан хөкүмәте сиктәрҙе һаҡлау һәм тәртип һаҡлау өсөн 20 меңдән кәмерәк берәмекле Милли гвардия төҙөргә була.

Элекке Советтар Союзының Байҡынур космодромы һәм яҡынса 1150 берәмек стратегик ядро ҡоралы [[Рәсәй Федерацияһы]] контроле аҫтында ҡала.

Әммә Рәсәй, Үзбәкстан һәм БДБ-ның башҡа ағзалары үҙ ҡораллы көстәрен ойошторғас, Ҡаҙағстан етәкселеге ҡарашын үҙгәртергә мәжбүр була. Тулы ҡанлы ҡораллы көстәр төҙөргә ҡарар ителә.

'''Был ҡораллы көстәргә''' &lt;u&gt;ҡоро ер ғәскәрҙәре, хәрби һауа көстәре һәм хатта хәрби диңгеҙ флоты инергә тейеш була. &lt;/u&gt;

1995 йылда Ҡаҙағстан ҡораллы көстәрендә хеҙмәт итеүселәр һаны 35 меңдән ашып китә. Ҡаҙаҡ контингентының Үҙәк Азия дәүләттәренең берләшкән батальонында (Центразбат) үзбәк һәм ҡырғыҙ контингенттары менән бергә ҡатнашыуы илдең ҡораллы көстәренең халыҡ-ара абруйын арттыра.

== Тышҡы сәйәсәт ==
Ҡаҙағстан түбәндәгеләрҙең ағзаһы булап тора:

# Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе ([[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]]),
# Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ([[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]),
# Европала хәүефһеҙлек һәм хеҙмәттәшлек ойошмаһы (ОБСЕ),
# [[НАТО]]-ның Координацион советы, НАТО-ның «Тыныслыҡ хаҡына партнерлыҡ» программаһы,
# Иҡтисади координацион совет (унда Урта Азияның башҡа дәүләттәре, шулай уҡ [[Әзербайжан]], [[Төркиә]], [[Иран]] һәм [[Пакистан]] инә) һәм Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы ([[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы|ВТО]]).
# Ҡаҙағстан Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһында ([[Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы|ОПЕК]]) күҙәтеүсе статусына эйә.

1996 йылда Ҡаҙағстан Ҡырғыҙстан, Рәсәй һәм Белоруссия менән дүрт яҡлы таможня килешеүенә ҡул ҡуя.

Ҡаҙағстан шулай уҡ Ҡытай менән сауҙа бәйләнештәрен киңәйтеү, трансазиат үткәргес торбаһын төҙөү, сиктәрҙең хәүефһеҙлеген тәьмин итеү тураһында договорҙар төҙөй. Һуңғыһына 1996 йылда Ҡытай, Рәсәй, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан һәм [[Тажикстан]] тарафынан ҡул ҡуйыла.

2000 йылда Ҡаҙағстан, Рәсәй, Беларусь, Ҡырғыҙстан һәм Тажикстан Евразия иҡтисади берләшмәһен төҙөү тураһында һөйләшеп килешә.

1994 йылғы килешеүгә ярашлы, Рәсәй Ҡаҙағстандан Байҡынур космодромын 50 йылға арендаға ала.


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Ҡаҙағстандың дәүләт ҡоролошо]]</text>
      <sha1>6cyujs8qvu960kgs7keby93blwi2i6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айҙаркүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160594</id>
    <revision>
      <id>1303384</id>
      <parentid>1290536</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T03:12:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3835" sha1="ogskgxmgjiclwhxdighr7vi0bk32wpp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Айҙаркүл''' — [[Үзбәкстан]]дың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә аҡмай торған ҙур [[күл]], 4000 км2 майҙанлы Айҙар-Әрнәсәй күлдәр системаһында хасил булған яһалма һыуһаҡлағыс. Системаға өс тоҙло күл —  Айҙаркүл үҙе, Әрнәсәй һәм Тоҙҡан инә. Күлдәр [[Ҡыҙылҡом]]доң көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан.

== Тарихы ==
[[Файл:Uzbekistan.A2003034.0845.250m.jpg|thumb|25 %|слева|Һулда — Айҙаркүл, уңда — Шардар һыуһаҡлағысы ]]
Үткән быуат уртаһына тиклем Әрнәсәй ҡыҫҡа ғына ваҡыт һыуы торған тоҙло күл булған. Эҫе ваҡытта ул ҡороп, тулыһынса юҡҡа сыға торған булған. 

1960 йылдары башында [[Һырдарья]]ны быуып ҡуялар. Бер үк ваҡытта Шардар ГЭС-ы төҙөлә башлай. [[1969 йыл]]да бик ҙур ташҡын була,  1969 йылдың февраленән 1970 йылдың февраленәсә Һырдаръянан  ағып төшкән һыуҙың бер йыллыҡ миҡдарына ҡарата 60 % (21 км3)  Әрнәсәй үҙәненә ағыҙылған. Һөҙөмтәлә күл барлыҡҡа килә. 1969 йылдан Айҙаркүлгә даими  рәүештә Һырдаръя һыуы ташҡан һайын, Шардар һыуһаҡлағысынан ағыҙып торола. Шул рәүешле Әрнәсәй  тулып еткән һәм төбәктә ҙурлығы буйынса [[Арал диңгеҙе]]нән ҡала икенсе урында торған күл  хасил булған.

[[2005 йыл]]да Айҙаркүлдә 44,3 км3 һыу булған. Хәҙер күлдең майҙаны яҡынса 3000 км2, оҙонлоғо 250 км, киңлеге 15 км-ға тиклем етә. Һыу минерализацияһы бары тик бер литрға 2 грамм (2 ‰).

Күлгә күп төрлө балыҡтар ебәреп үрсетәләр.  Хәҙер хатта балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә башлағандар. Йылына күлдәр системаһында 760-тан 2000  тоннаға тиклем  балыҡ тоталар (1994-2001 йылдар статистикаһы).

[[Ҡыҙылҡом]] фаунаһын  [[Арал диңгеҙе]] яғынан осоп килгән һыу ҡоштары]] байыта.

Айҙаркүл буйында 345 ғаилә (сама менән 1760 кеше) йәшәй.

Айҙаркүл төбәгенең [[балыҡсылыҡ]], күсмә [[малсылыҡ]], шулай уҡ [[туризм]] өсөн бик ҙур мөмкинлектәре бар. Бында АЭС төҙөлөүе лә ихтимал. Күл туңмай.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.pagetour.narod.ru/uzb/Lake_Aidar.htm Айҙаркүл. Мәғлүмәт һәм фотоһүрәттәр] {{ref-en}}
* [http://www.orexca.com/rus/aydar_lake_uzbekistan.shtml Айҙаркүл. Туристар өсөн мәғлүмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811050212/http://www.orexca.com/rus/aydar_lake_uzbekistan.shtml |date=2016-08-11 }} {{ref-ru}}
* [http://clancyloox.livejournal.com/32730.html Айҙаркүлдең һоҡланғыс күренештәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180226021830/http://clancyloox.livejournal.com/32730.html |date=2018-02-26 }} {{ref-ru}}

[[Категория:Үзбәкстан]]
[[Категория:Тоҙло күлдәр]]</text>
      <sha1>ogskgxmgjiclwhxdighr7vi0bk32wpp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барков Лев Митрофанович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163637</id>
    <revision>
      <id>1303390</id>
      <parentid>1299582</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T10:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6928" sha1="7bhv36o3pc0vfpenaucxkb5kgpux1a2" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Барков Лев Митрофанович''' ([[24 октябрь]] [[1928 йыл]] — [[9 февраль]] [[2013 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, физик. 1984 йылдан СССР Фәндәр академияһы, 1991 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы академигы.

== Биографияһы ==
Лев Митрофанович Барков 1928 йылдың 24 октябрендә  [[Мәскәү]] ҡалаһында тыуған.
* 1952 — [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның физика-техника факультетын (хәҙерге MIPT) тамамлай.
* 1952 йылдан — Атом энергияһы институтында эшләй.
* 1967 йылдан — СССР Фәндәр академияһының Себер филиалының атом физикаһы институтында эшләй.
* 1967 йылдан — Новосибирск университетында уҡыта (1973 йылдан профессор).
* 1972 — СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.
* 1976—1979 йылдарҙа ул Новосибирск дәүләт университетының физика факультеты деканы, һуңынан 20 йыл дауамында ядро физикаһы (элементар киҫәксәләр физикаһы) кафедраһын етәкләй&lt;ref&gt;[http://www.phys.nsu.ru/vestnik/catalogue/2013/02/Vestnik_NSU_13T8V2_p128_p129.pdf Биографическая справка о Льве Митрофановиче Баркове] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402153421/http://www.phys.nsu.ru/vestnik/catalogue/2013/02/Vestnik_NSU_13T8V2_p128_p129.pdf |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;
* 1984 — СССР Фәндәр академияһы академигы (1991 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы академигы).

Ғалим 2013 йылдың 9 февралендә [[Новосибирск]] ҡалаһында вафат була, «Көньяҡ» зыяратында ерләнгән.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Төп эштәре уран-һыу системаларында нейтрондарҙы әкренләштереү һәм '''ишәйтеү''' процесстарын өйрәнеү буйынса. Ул пиондарҙың барлыҡҡа килеү һәм уларҙың матдә менән үҙ-ара тәьҫирләшеү процестарын тикшерә. Элементар киҫәксәләр үҙенсәлектәрен тикшереү өсөн ҡеүәтле импульслы магнит ҡырҙары булған яйланмалар булдырыу буйынса байтаҡ эш башҡара. М. С. Золотарев менән бергә эксперимент ойоштора, унда атомар бисмут парҙарында яҡтылыҡтың полярлаштырыу яҫылығы әйләнеше асыла, был иһә электрондарҙың көсһөҙ нейтраль тоҡтарға бәйле булған нуклондар менән үҙ-ара бәйләнеше барлығын күрһәтә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Октябрь Революцияһы ордены]] (1971)
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1975)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1982)
* СССР Дәүләт премияһы (1989)
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1998)
* Миҙалдар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20080611033040/http://www.philosophy.nsc.ru/journals/philscience/18_03/00_barkov.htm Наш юбиляр. Семьдесят пять лет академику Льву Митрофановичу Баркову] // Журнал «Философия науки»
* [http://ufn.ru/ru/articles/2008/12/k/ Лев Митрофанович Барков (к 80-летию со дня рождения)], УФН, том 178, выпуск 12, декабрь 2008
* Профиль Льва Митрофановича Баркова на официальном сайте РАН
* [http://ufn.ru/ru/authors/barkov_l_m/ Лев Митрофанович Барков] в журнале «Успехи физических наук»
* [http://mx.prometeus.nsc.ru/elibrary/2007mgu/257-261.ssi Выпускники МГУ в ННЦ СО РАН. 1957—2007 — Персоналии: Физический факультет. А-З — Барков Лев Митрофанович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306005605/http://mx.prometeus.nsc.ru/elibrary/2007mgu/257-261.ssi |date=2021-03-06 }}
* [http://soran1957.ru/soran1957.aspx?id=svet_100616111408_14749 Персональная страница на сайте фотоархив СО РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202101246/http://soran1957.ru/soran1957.aspx?id=svet_100616111408_14749 |date=2017-02-02 }}
* Храмов, Ю. А. Барков Лев Митрофанович // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 24. — 400 с. — 200 000 экз. — ББК 22.3гя2. — УДК 53(G).

[[Категория:24 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1928 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:9 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:2013 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Новосибирскиҙа вафат булғандар]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй физиктары]]
[[Категория:СССР физиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса физиктар]]</text>
      <sha1>7bhv36o3pc0vfpenaucxkb5kgpux1a2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азия тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167974</id>
    <revision>
      <id>1303383</id>
      <parentid>1301794</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T02:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74286" sha1="0v2pazaqp5x12sf2rwxpst6uor591qx" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Silkroutes.jpg|мини|300x300пкс|[[Бөйөк Ебәк юлы|Бөйөк ебәк юлы]] күп кенә Азия цивилизацияларын тоташтырған.]]
[[Файл:East-Hem_1200ad.jpg|мини|300x300пкс|Азия 1200 йылда, [[Монгол империяһы]] барлыҡҡа килеүе алдынан]]
[[Файл:Asia_1892_amer_ency_brit.jpg|мини|300x300пкс|Азия картаһы, 1892]]
'''Азия тарихы''' — [[Азия]] илдәренең уртаҡ тарихы[[Азия|.]]
== Боронғо Азия ==

==== Палеолит ====
Әз — Зәркә үҙәнендә Даукар формацияһы (Dawqara Formation) ултырмаларында Олдыуай мәҙәниәте ҡоралдары һәм һөтимәр хайуан ҡалдыҡтары табыла, уларҙың йәше 2,48 млн йылдан алып 1,95 млн йылға тиклем, тип билдәләнә&lt;ref&gt;[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119302847 Chronologic constraints on hominin dispersal outside Africa since 2.48 Ma from the Zarqa Valley, Jordan], 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С.]]'' [http://antropogenez.ru/single-news/article/789/ Древнейшим орудиям вне Африки больше 2-х миллионов лет]&lt;/ref&gt;.

Израилдәге Евронда (Evron-Quarry) микролитик индустрияның йәше &gt;1,5 — &lt;2,4 млн йыл тип иҫәпләнә, ә Бизат Рухама тораһына яҡынса 1 млн йыл&lt;ref&gt;''Деревянко А. П.'' Проблема заселения древними популяциями человека Евразии // Современные проблемы археологии России, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Деревянко А. П.'' [http://www.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2006/251/1.pdf Раннепалеолитическая микролитическая индустрия в Евразии: миграция или конвергенция? // Археология, этнография и антропология Евразии 1 (25) 2006]&lt;/ref&gt;.

Иртә палеолит дәүерендә Ғәрәбстан ярымутрауы биләмәһендә беренсе кеше барлыҡҡа килгән һәм бөтә планетаға таралған&lt;ref&gt;[http://www.countries.ru/library/ancient/civ_arabia.htm Цивилизации Древней Южной Аравии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120511015708/http://countries.ru/library/ancient/civ_arabia.htm |date=2012-05-11 }}&lt;/ref&gt;.

Азияла иң боронғо ''Homo'' табылдыҡтары тип дманисий ҡалдыҡтары иҫәпләнә, улар Грузияла (1,8—1,9 млн йыл) табыла. Көнсығыш Ҡаҙағсандың археологик ҡомартҡылары Курчум −1 һәм Курчум-2 усть-уба свитаһына тап килә, уның үрге сиге 1,8 млн йыл тирәһе&lt;ref&gt;''Шуньков М. В.'', ''Таймагамбетов Ж. К.'', ''Павленок К. К.'', ''Анойкин А. А.'', ''Рыбалко А. Г.'', ''Харевич В. М.'' Стоянка-мастерская Курчум — новый палеолитический памятник на Южном Алтае // Проблемы археологии, этнографии, антропологии Сибири и сопредельных территорий. Том: XXI Год: 2015.&lt;/ref&gt; Убейдиялағы (Израиль) табыштарҙың йәше иһә яҡынса 1,4 миллион тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/location/77/ Тель-Убейдиа / 'Ubeidiya = d’Oubeidiyeh]&lt;/ref&gt;.

Флорес утрауында 700 мең кешелектең кәрләтөрө йәшәгән, улар 60-100 мең элек йыл элек юҡҡа сыҡҡан ''Homo floresiensis төрө менән оҡшаш''&lt;ref&gt;[http://www.nature.com/nature/journal/v534/n7606/full/nature17999.html Homo floresiensis-like fossils from the early Middle Pleistocene of Flores]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nature.com/nature/journal/v534/n7606/full/nature17999.html Найдены предки «хоббитов»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://elementy.ru/novosti_nauki/432769/Novye_drevnie_ostatki_lyudey_s_ostrova_Flores_govoryat_o_rodstve_khobbitov_s_erektusami Новые древние остатки людей с острова Флорес говорят о родстве «хоббитов» с эректусами]&lt;/ref&gt;.

Индонезиялағы Ява утрауында (явантроп, мегантроп), Ҡытайҙан (юаньмоу кешеһе, [[синантроп]], ланьтянь кешеһе), Израилдәге (Гешер-Бенот-Яаков)&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/location/100/ Гешер Бенот Йаков 1 и 2 / Gesher Benot Ya’acov 1 &amp; 2]&lt;/ref&gt;, Сүриәләге (Надауйе Айн Аскар) табылған архантроп ҡалдыҡтарҙың йәше яҡынса 0,5—1 млн йыл икәне билдәле&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/fossil/157/ Nadaouiyeh Ain Askar]&lt;/ref&gt;.

Төркиәлә Денизли провинцияһында Кокабас исемле ерҙә ''Homo erectus'' төрөндәге баш һөйәге табылған, уның йәше мең 330—510 йыл тип билдәләнә&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/location/101/ Кокабас / Kocabas]&lt;/ref&gt;.

380—200 мең йыл элек Израилдәге Кесем мәмерйәһендә һәм Әзербайжандағы [[Азых мәмерйәһе]]ндә (азыхантроп) кешеләр йәшәгән.

Люминесцент хронологияһы мәғлүмәттәренә ярашлы, [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]нда 130 мең йыл элек сағыштырмаса эҫерәк булған, ямғыр яуым-төшөмкимәле лә юғары булған, шул арҡала ярымутрау йәшеллек менән ҡапланған һәм йәшәү өсөн уңайлы булған. Ул ваҡытта [[Ҡыҙыл диңгеҙ]]ҙең кимәле түбәнәйә һәм уның көньяҡ өлөшө киңлеге барыһы 4 км тәшкил итә. Был ҡыҫҡа осорҙа кешеләр [[Баб-әл-Мәндәб боғаҙы]] аша сығыуға мөмкинлек алалар, һәм улар Ғәрәбстанға барып етеп, [[Яҡын Көнсығыш]]та бер нисә тәүге ултыраҡ нигеҙләйҙәр, мәҫәлән, Джебель Файя ([[:en:Jebel Faya]])&lt;ref&gt;[http://elementy.ru/news/431505 Найдено новое подтверждение раннего выхода сапиенсов из Африки «южным путём»] — Элементы — новости науки&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://archive.archaeology.org/1105/trenches/homo_sapien_migration_africa_arabia.html From the Trenches — New Evidence for Mankind’s Earliest Migrations] — Archaeology Magazine Archive&lt;/ref&gt;. Иң башта мигранттар [[Африка]]ла климат торошоноң үҙгәреүенә ҡасып, хәҙерге [[Йәмән]] һәм [[Оман]] территорияларына «Ҡайҙы ҡапҡалары» аша үтәләр һәм артабан Ғәрәбстан ярымутрауы аша уңайлы климат шарттарын эҙләп барып сығалар. Ҡыҙыл диңгеҙ һәм Джебел-Файя ([[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|БҒӘ]]) араһында 2000 км, унда хәҙерге ваҡытта йәшәү өсөн яраҡһыҙ сүллек ята, әммә 130 мең йыл элек Ҡыҙыл диңгеҙ ярайһы уҡ һай була, уны хатта кисеп йәки ҙур булмаған һалда аша сығып булған. Ғәрәбстан ярымутрауы ла йәшеллек менән ҡапланған ер була. Сәғүд Ғәрәбстандың төньяҡ-көнбайышында табылған кеше ҡулының урта бармаҡ фалангыһы йәше 90 мең йыл, тип фаразлана&lt;ref&gt;[http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-3749180/Does-finger-prove-ancestors-left-Africa-earlier-believed-90-000-year-old-human-bone-discovered-Saudi-Arabia.html Does this finger prove our ancestors left Africa earlier than believed? 90,000-year-old human bone discovered in Saudi Arabia]&lt;/ref&gt;.

Боҙлоҡ осоро тамамланыу менән [[Европа]]ла климат ныҡ үҙгәрә, эҫе һәм ҡороға әйләнә һәм Ғәрәбстан ярымутрауы йәшәү өсөн яраҡһыҙ сүллеккә әүерелә.

Денисов кешеһе Денисов мәмерйәһендә — 170 меңдән алып 50 мең йыл элек, Байшья исемле тибет мәмерйәһендә (Сяхэ өйәҙе, Ганьсу провинцияһы, Ҡытай) — яҡынса 160 мең йыл элек йәшәгән&lt;ref&gt;{{Публикация|статья|заглавие=A late Middle Pleistocene Denisovan mandible from the Tibetan Plateau|doi=10.1038/s41586-019-1139-x|день=01|месяц=05|год=2019|издание=Nature|тип=журн.|язык=en|автор5=Inga Bergmann, Simon Davis, Huan Xia, Hui Wang, Roman Fischer, Sarah E. Freidline, Tsai-Luen Yu, Matthew M. Skinner, Stefanie Stelzer, Guangrong Dong, Qiaomei Fu, Guanghui Dong, Jian Wang, Dongju Zhang &amp; Jean-Jacques Hublin|автор=Chen|автор4 имя=Shara E.|автор4=Bailey|автор3 имя=Chuan-Chou|автор3=Shen|автор2 имя=Frido|автор2=Welker|автор имя=Fahu|ref=Chen et al.}}&lt;/ref&gt;.

Неандерталецтар табыштары Азияла Яҡын Көнсығыштан алып (Шанидар, Схул, Кафзех, Табун) Себер һәм Урта Азияға(Окладников мәмерйәһе, Чагыр мәмерйәһе, Денисов мәмерйәһе, [[Тишекташ мәмерйәһе|Тишекташ]], Әнгиләк&lt;ref&gt;''Glantz M.'' et al. (2008) New Hominin Remains from Uzbekistan. Journal of Human Evolution 55 (2): 223—237.&lt;/ref&gt;) тиклем таралған.

Мислия мәмерйәһендәге (Cave Misliya) Кармель тауында табылған ''Homo sapiens'' һөйәктәре 194—177 йылдарға ҡарай, тип билдәләнә&lt;ref&gt;[https://phys.org/news/2018-01-scientists-oldest-modern-human-fossil.html Scientists discover oldest known modern human fossil outside of Africa], January 25, 2018&lt;/ref&gt;. Ҡытайҙағы Суйцзияола ([[:en:Xujiayao]]) табылған һөйәктәр 125—104 мең йыл элекке тип фаразлана&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/location/248/ Суйцзияо: ранние палеоантропы / Xujiayao]&lt;/ref&gt;. Ҡытай Бицзеһындағы тештәр хәҙерге ваҡыттағы кешеләрҙең тештәренә оҡшаш һәм уларҙың йәше 112 мең йылдан алып 178 мең йылға тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://paleonews.ru/index.php/new/770-chinamen|title=Китайские антропологи развенчали африканскую прародину человечества|accessdate=2016-08-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180804131508/http://paleonews.ru/index.php/new/770-chinamen|archivedate=2018-08-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804131508/http://paleonews.ru/index.php/new/770-chinamen |date=2018-08-04 }}&lt;/ref&gt;. Чжижэнь исемле Ҡытай мәмерйәһендәге сапиенс тип фаразланған табыылдыҡтарға 116 мең йылдан алып 106 йыл тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;(March 2016) «The age of human remains and associated fauna from Zhiren Cave in Guangxi, southern China». Quaternary International. DOI:10.1016/j.quaint.2015.12.088&lt;/ref&gt;.

Плейстоценда тура йөрөгән кеше үрге Пенджабтағы Потхохар платоһында, шулай уҡ Соан йылғаһы тирәһендә, йәшәгән. Соан мәҙәниәте ҡомартҡылары хәҙерге [[Һиндостан]], [[Пакистан]] һәм [[Непал]] сиктәрендәге Сивалик төбәгендә осрай .

69 000-дән 77 000-гә тиклем йыл элек Суматра утрауы үҙәк өлөшөнөң төньяғында Тоба вулканы атыла&lt;ref name=&quot;Chesner &amp; others 1991, p. 200&quot;&gt;[http://www.geo.mtu.edu/~raman/papers/ChesnerGeology.pdf Chesner, C.A.; Westgate, J.A.; Rose, W.I.; Drake, R.; Deino, A. (March 1991) «Eruptive History of Earth’s Largest Quaternary caldera (Toba, Indonesia) Clarified» Geology 19: 200—203.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226052643/http://www.geo.mtu.edu/~raman/papers/ChesnerGeology.pdf |date=2012-02-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ninkovich &amp; others 1978.&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=D. Ninkovich, N. J. Shackleton, A. A. Abdel-Monem, J. D. Obradovich, G. Izett|заглавие=K–Ar age of the late Pleistocene eruption of Toba, north Sumatra|ссылка=http://www.nature.com/nature/journal/v276/n5688/abs/276574a0.html|язык=en|издание=Nature|год=1978-12-07|том=276|выпуск=5688|страницы=574—577|doi=10.1038/276574a0}}&lt;/ref&gt;, әлеге вулкан шешә муйыны эффектына килтереүе мөмкин, уның һөҙөмтәһендә кеше популяцияһы 2 мең кешегә тиклем кәмегән&lt;ref&gt;[http://www.cell.com/AJHG/fulltext/S0002-9297%2808%2900255-3 The Dawn of Human Matrilineal Diversity]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=John Hawks, Keith Hunley, Sang-Hee Lee, Milford Wolpoff|заглавие=Population Bottlenecks and Pleistocene Human Evolution|ссылка=http://mbe.oxfordjournals.org/content/17/1/2|язык=en|издание={{Нп3|Molecular Biology and Evolution}}|тип=|год=2000-01-01|том=17|выпуск=1|номер=|страницы=2—22|issn=0737-4038|издательство=[[Oxford University Press]]}}&lt;/ref&gt;.

===== ''Homo sapiensтың Азияға килеп етеүе (''юғары палеолит) =====
[[Файл:Bhimbetka.JPG|справа|мини|250x250пкс| Бхимбеткалағы ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр. Мадхья-Прадеш, [[Һиндостан]].]]
[[Файл:EdakkalCaveCarving.jpg|справа|мини|250x250пкс|[[:en:Edakkal Caves|Эдаккал]], Кер мәмерйәләрҙәге һүрәттәр. [[Һиндостан]].]]
мтДНК анализы Homo sapiens-тың Көньяҡ Азияға яҡынса 70-50 мең йыл элек күсеп килгәнен күрһәтә{{Sfn|James, Petraglia|2005}}&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2012/01/27/arabia/ Аравийский полуостров признали первым плацдармом человеческой миграции]&lt;/ref&gt;.

ДНК Y-хромосома анализы Мадураинан көнбайышҡа табан бер ауыл кешеһе әлеге мигранттар вариҫтарының береһе тип күрһәтә&lt;ref&gt;''Spencer Wells'' The Journey of Man: A Genetic Odyssey. Random House, ISBN 0-8129-7146-9&lt;/ref&gt;. Артабан мигранттар, 40-60 мең йыл тирәһе элек Австралияға барып етеп, Көньяҡ-Көнсығыш Азияла, төпләнәләр (Мунго күле ҡалдыҡтары).

Там Па Линг эзбизле мәмерйәһендә (маймылдар мәмерйәһе) табылған TPL 7 &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwuw&quot;&gt;Homo sapiens&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; -тың маңлай һөйәгенең геологик йәше — 70 мең йылдан ашыу&lt;ref name=&quot;ESHE2019&quot;&gt;''Sarah E. Freidline'' et al. [https://www.eshe.eu/static/eshe/files/PESHE/PESHE_2019_OnlinePESHE.pdf Reexamination of the Cranial and Mandibular Homo sapiens Fossils including a New Frontal Bone from Tam Pa Ling (Laos)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629073457/https://www.eshe.eu/static/eshe/files/PESHE/PESHE_2019_OnlinePESHE.pdf |date=2020-06-29 }} // European Society for the study of Human Evolution (ESHE) 9th Annual Meetingю Liège, Belgium, 19th-21st September, 2019&lt;/ref&gt;.

Кальяонан кеше ([[:en:Callao Man]]) һәм Табодан ([[:en:Tabon Man]]) кеше Филиппин утрауҙарында 66,7 ± 1 һәм 47 ± 11 мең йыл элек йәшәгәндәр . Оби-Рәхмәт ҡыушлығынан неандерталецҡа ла, кроманьонцҡа ла оҡшаған бер малай ҡалдыҡтарының йәше 50 мең йылдан да күм түгел, тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://www.orexca.com/rus/archeology_obirakhmat.shtml Исследования грота Оби-Рахмат: Археологические находки на территории долины реки Пальтау] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180709064622/https://orexca.com/rus/archeology_obirakhmat.shtml |date=2018-07-09 }}&lt;/ref&gt;.

Лаостағы ТВМ Па Линг мәмерйәндә табылған TPL 1 баш һөйәгенең йәше 46 мең йыл, тип билдәләнә&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/article/539/ О возрасте находок костных остатков человека из пещеры Там Па Линг (Лаос, Юго-Восточная Азия)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/article/621/ Дополнительный комментарий к публикации о находке костей ископаемого человека современного типа в пещере Там Па Линг (Tam Pa Ling) в Лаосе]&lt;/ref&gt;.

Рәсәйҙән Усть-Ишимдә табылған кеше 45 мең йыл элек йәшәгән&lt;ref&gt;[http://www.nature.com/nature/journal/v514/№ 7523/full/nature13810.html Genome sequence of a 45,000-year-old modern human from western Siberia]&lt;/ref&gt;, шулай уҡ Таймырҙағы ауыр һөңгөнән бит һөйәге йәрәхәтләнгән мамонт&lt;ref name=&quot;Pitulko&quot;&gt;[http://science.sciencemag.org/content/351/6270/260 Early human presence in the Arctic: Evidence from 45,000-year-old mammoth remains, 2016]&lt;/ref&gt;. Байгаралағы (Рәсәй) кешенең үксә өҫтө һөйәгенә — 40,3 мең йыл&lt;ref&gt;''Кузьмин Я. В.'' [https://antropogenez.ru/article/419/ Прямое радиоуглеродное датирование палеолитических людей Евразии: достижения и проблемы]&lt;/ref&gt;.

Фуянь ([[:en:Fuyan Cave]]) мәмерйәһендә табылған 47 тештәргә яҡынса 42 900 йыл&lt;ref&gt;''Wu Liu'' et al. [http://www.nature.com/nature/journal/v526/n7575/full/nature15696.html The earliest unequivocally modern humans in southern China] // [[Nature]], Published online 14 October 2015&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Кузьмин, Ярослав Всеволодович|Кузьмин Я. В.]]'' [https://antropogenez.ru/review/866/ Синоцентризм налицо. О возрасте зубов Homo sapiens из пещеры Фуянь (Китай)]&lt;/ref&gt;.

Худжа тораһына (Тажиҡстан) табылған теш Khudji 1 тештең&lt;ref&gt;''Erik Trinkausa, Vadim A. Ranovc, Stanislav Lauklind'' [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248499903706 Middle Paleolithic human deciduous incisor from Khudji, Tajikistan]&lt;/ref&gt; йәше 42110+2440/-1870 йыл элек тип һанала.&lt;ref&gt;''[[Ранов, Вадим Александрович|Ранов В. А.]], Лаухин С. А., Зубов А. А.'' Первая находка остатков первобытного человека в Таджикистане // Природа. 1998. № 7. С. 101—102.&lt;/ref&gt;. Ҡытайҙағы Тяньюань мәмерйәһендәге ([[:en:Tianyuan man]]) кешенең йәше 37-42 мең йыл иҫәпләнә&lt;ref&gt;[https://www.sciencenews.org/article/ancient-human-dna-suggests-minimal-interbreeding Ancient human DNA suggests minimal interbreeding&quot;. Science News. 2013-01-21.]&lt;/ref&gt;. Малайзияла Калмантан (Борнео) утрауындағы Ниа мәмерйәһендә табылған кешегә 37—42 мең йыл&lt;ref&gt;''Погадаев В. А.'' Малайский мир (Бруней, Индонезия, Малайзия, Сингапур). Лингвострановедческий словарь. М.: Восточная книга, 2012, с. 441&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/zveno-single/182/ Об ископаемых пигмеях]&lt;/ref&gt;. Һыртлан өңө мәмерйәһе (Рәсәй) кешеһе яҡынса 34—34,5 мең йыл элек йәшәгән&lt;ref&gt;''Чикишева Т. А., Васильев С. К., Орлова Л. А.'' «Зуб человека из пещеры Логово гиены (Западный Алтай)»&lt;/ref&gt;.Красноярск һыуһаҡлағысы (Рәсәй) ярындағы Покровка II тигән урында табылған кеше 27740 ±150 йыл элек йәшәгән&lt;ref&gt;''Akimova E., Higham T., Stasyuk I., Buzhilova A., Dobrovolskaya M., Mednikova M.'' «A new direct radiocarbon AMS date for an Upper Palaeolithic human bone from Siberia» // Archaeometry, 2010, V.52, pp.1122-1130.&lt;/ref&gt;. Ереван I һәм Лусакерт әрмән мәмерйә тораларынан архаик палеоантропологик табылдыҡтар үрге палеолит дәүеренә ҡарай&lt;ref&gt;''Ерицян Б. Г., Худавердян А. Ю.'' [http://www.bsu.edu.ru/upload/iblock/bc1/N7(204)34.pdf Среднепалеолитические пещерные стоянки Ереван I и Лусакерт I (Армения) // Научные ведомости Белгородского государственного университета, № 7 (204), вып. 34 Июнь 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112163534/https://www.bsu.edu.ru/upload/iblock/bc1/N7(204)34.pdf |date=2021-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

[[Шри-Ланка тарихы|Шри-Ланка]] мәмерйәләрендә Көньяҡ Азияла хәҙерге кеше тибындағы кеше эшмәкәрлегенең иң тәүге эҙҙәре табылған, уларға яҡынса 34 мең йыл тип һанала (Kennedy 2000: 180).

Уттар-Прадеш штатының көньяғындағы табылдыҡтарҙың йәше мең самаһы радиоуглерод ысулы менән билдәләнгән: уларға 18-17 мең йыл. Шулай уҡ палеолитик ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр өлгөләре билдәле.

Бхимбетка мәмерйәләрендә кешеләр үрге палеолит осоронда кеше йәшәгән (беҙҙең эраға тиклем 10-8 мең йыл) — уларҙа б. э. т. 7000 йыл элек төшөрөлгән ҡаяла төшөрөлгән һүрәттәр табылған. Пакистандағы Сиваликс һәм Потвар төбәктәрендә күп һанлы умыртҡалы хайуан ҡалдыҡтары һәм палеолитик ҡоралдар табылған. улар ул ваҡытта шерт, йәшмә һәм кварциттан яһалған.

==== Мезолит ====
[[Мезолит]] осорона тап килгән технологиялар Көньяҡ Азияла, тәү сиратта, Шри-Ланкала осрай, унда ауыл хужалығы культуралары өсөн ерҙе таҙартыу башланғанға күрә микролиттар бик иртә барлыҡҡа килә. Шуның менән бергә, урындағы хужалыҡта емеш-еләк йыйыу һәм һунарсылыҡ өҫтөнлөк итә, торлаҡтар миҙгелле генә була.

Көньяҡ Һиндостанда, Төньяҡ Һиндостандағы бронза быуаты менән йәнәш, унда төньяҡтан металлургия технологияларын таратыусылар килгәнгә тиклем, мезолит бик оҙаҡ һаҡлана.

==== Неолит ====
[[Яҡын Көнсығыш]]та неолит б.э.т. яҡынса 9500 йыл элек башлана&lt;ref name=&quot;Bellwood&quot;&gt;
[https://www.amazon.com/gp/sitbv3/reader?asin=0631205667&amp;pageID=S00N&amp;checkSum=n2ERnZHriUc/fSrW7Myf4CEtIc8x5mVhcabli2BNrEs=# Figure 3.3] from ''First Farmers: The Origins of Agricultural Societies'' by [[Peter Bellwood]], 2004&lt;/ref&gt;

Неолит революцияһының [[Яҡын Көнсығыш]] үҙәгендә иртә неолит осорона керамикаға тиклемге неолит мәҙәниттәре ҡарай, улар көрсөккә тиклем б.э.т. 6200 йылда ғәмәлдә булғандар. Керамика иң тәүҙә Сатал-Ғөйөк, Джармо, Һажилар ауылдарында барлыҡҡа килгән.

Неолит революцияһының [[Яҡын Көнсығыш|Алыҫ Көнсығыш]] үҙәгендә әлеге осорға Пәнтәүшан һәм Пәлигән мәҙәниәттәре ҡарай. Бер үк ваҡытта улар менән субнеолитический мәҙәниәт [[Дзёмон дәүере|Дземон]] субнеолитик мәҙәниәттәре ғәмәлдә балалар, уларҙың сиктәрендә керамик һауыт-һаба уйлап сығарыла һәм ҡайһы бер баҡса йәшелсәләрҙе ҡулға эйәләштереү менән ассоциацияланған Хоа Бин.

Һиндостанда Гангтың урта өлөшөндәге Лаһурәдеү иң тәүге неолитик һәйкәлдәрҙең береһе тип һанала. Радиоуглерод алымы менән уның йәше билдәләнә — беҙҙең эраға тиклем яҡынса 7 мең йыл&lt;ref&gt;Fuller, Dorian 2006. «Agricultural Origins and Frontiers in South Asia: A Working Synthesis» in Journal of World Prehistory 20, p.42 [http://www.homepages.ucl.ac.uk/~tcrndfu/articles/JWP20.pdf «Ganges Neolithic»]&lt;/ref&gt;. Күптән түгел [[Ганг]] һәм [[Джамна]] йылғалары ҡушылған урында тағы ла бер һәйкәл табыла (шартлы исеме Джхуси, [[:en:Jhusi]]), уның неолитик ҡатламдарына б.э.т. 7100 йыл.

Керамикаға тиклемге неолит (I Мергарх, Белуджистан, Пакистан) яҡынса беҙҙең эраға тиклем 7000 йылдан 5500 йылға тиклем дауам иткән. Керамика неолиты б.э.т. 3300 йылға тиклм дауам иткән, уның ҡалдыҡтары баҡыр һәм бронза быуаты [[Хараппа цивилизацияһы]]ның башында күҙәтелә.

Көньяҡ Һиндостанда неолит беҙҙең эраға тиклем яҡынса 3000 йыл элек башланған һәм 1400 йылға тиклем дауам иткән. Археологик ҡаҙыныуҙар, Һиндостандың көньяҡ өлөшөндә (айырыуса Тамил Наду) кешеләр иң оҙаҡ ваҡыт дауамында йәшәгән.&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Riding the Indian tiger: understanding India--the world's fastest growing market|страницы=20|издательство=John Wiley and Sons, 2008|автор=William Nobrega, Ashish Sinha}}&lt;/ref&gt; Адичаналлурҙа Һиндостан археологик комиссияһы археологтары кешенең баш һөйәге, һөлдәләре һәм һөйәктәре менән 169 балсыҡ һауыт тапҡандар, шулай уҡ дөгө бойҙайы һәм уның сүп-сарыһы, яндырылған дөгө һәм [[неолит]]ик кельт- балталар, һауыттарҙағы ҡәберлектәрҙе неолитик осорона индереү мөмкинлеге тыуа, уларға яҡынса 3800 йыл&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/msid-1354201,prtpage-1.cms|title=Skeletons dating back 3,800 years throw light on evolution|publisher=[[The Times of India]]|accessdate=2008-06-11|date=2006-01-01}}&lt;/ref&gt;.

Көньяҡ Һиндостан неолиты 2500-се йылдан алып Андхра-Карнатака төбәгендә мәйет яндырыулы ҡурған ҡәберлектәре менән характерлана, улар һуңынан Тамил-надала тарала. Тхирунелвели округындағы Адичаналлурҙа һәм Төньяҡ Һиндостанда үткәрелгән ҡаҙыныу эштәре миграцияның урындағы мегалитик мәҙәниәттең көньяҡ йүнәлешендә барыуын дәлилләгән&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=A History of South India|страницы=49—51|isbn=0195606868|автор=Sastri, Kallidaikurichi Aiyah
Nilakanta}}&lt;/ref&gt; . Иң тәүге мегалитик һауыт ҡәберлектәре беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1000 йылға ҡарай, улар Тамил Наду штатының бер нисә урынында, башлыса Адичаналлурҙа табыла, унда археологтар тамил телендә яҙылған брахми яҙмаларын (12 һауыт) табалар.

Индонезия территорияһында б.э.т. яҡынса 2000-се йылда австралоиддарҙы күп һанлы монголоид ҡәбиләләре йота. ваҡытында экспансия австронезиец.

== Боронғо донъя ==

=== Бронза быуаты ===

==== Алғы Азия (Яҡын Көнсығыш) ====
[[Файл:Peredna_Asia_ru.PNG|мини|300x300пкс|Алғы Азия]]

===== Иртә бронза быуаты =====

====== Шумер цивилизацияһы ======
Б.э.т. 4-се меңъйыллыҡтың икенсе яртыһында Көньяҡ [[Месопотамия]]ла шумерҙар барлыҡҡа килә — һуңғараҡ яҙмаларҙа улар үҙ-үҙҙәрен «ҡара башлылар» (шумер.&quot;санг-нгига&quot;, аккад. «цальмат-каккади») тип атайҙар. Был халыҡ этник, [[Тел ғилеме|лингвистик]] һәм мәҙәни яҡтан Төньяҡ [[Месопотамия]]ла яҡынса ошо уҡ ваҡытта йәки бер аҙ һуңғараҡ төпләнгән семит ҡәбиләләренә сит була

Хикмәтле грамматикалы шумер теле хәҙерге ваҡытҡа тиклем һаҡланып ҡалған телдәрҙең береһенә лә оҡшамаған. Шумерҙарҙың тәүге төйәген табырға маташыуҙар әлеге көнгә тиклем уңышһыҙлыҡ менән тамамлана.

[[Месопотамия]]ның көньяғында урынлашҡан [[Шумер]] донъялағы иң боронғо [[цивилизация]] тип иҫәпләнә, ул Убайд осоронда Эридала барлыҡҡа килгән беренсе ултыраҡтан алып ғәмәлдә булған (беҙҙең эраға тиклем 6-сы меңъйыллыҡтың аҙағынаса), Урук осоро (беҙҙең эраға тиклем 4-се меңъйыллыҡ) һәм династик осоро (беҙҙең эраға тиклем 3-сө меңъйыллыҡ) ваҡытында ғәмәлдә була һәм б.э.т. 3-сө меңъйыллыҡ аҙағында — 2 меңъйыллыҡ башында [[Ассирия]]ның һәм [[Вавилон]]дың сәскә ата. [[Аккад|Бөйөк Саргон]] нигеҙ һалған [[Аккад|Аҡкад империяһы]] б.э.т. 24 — 21-й быуатта ғәмәлдә була һәм донъяла тәүге империя тип иҫәпләнә. Аҡкад территориялары ваҡыт үтеү менән [[Ассирия]] һәм [[Бабилия|Бабилия батшалыҡтарына]] тарҡалалар.
[[Файл:Cities_of_Sumeria.svg|центр|мини|440x440пкс|Боронғо Междуречье]]
Шумерҙар килгән ил ҡайҙалыр [[Азия]]ла, таулы ерҙә, урынлашҡан булған, әммә уның халҡы нисектер диңгеҙҙә йөҙөү оҫталығын үҙләштерә алған. Шумерҙарҙың тауҙарҙан килеүен ғибәҙәтханалар төҙөү ысулдары дәлилләй, улар яһалма өйөмдәрҙә йәки кирбестән балсыҡ блоктарынан һалынған ҡалҡыулыҡтарҙа төҙөлә. Бындай ғәҙәт һөҙәк ерҙәрҙә йәшәгән халыҡҡа хас булыуы мөмкин түгел. Уны үҙҙәренең инаныуҙары, тау түбәләрендә аллаларына ҙурлау менән бергә ата-бабалар еренән таулылар алып килергә тейеш кеүек. Тағы ла бер дәлил — шумер телендә «ил» һәм «тау» һүҙҙәре береш яҙыла.
Шулай уҡ күп кенә нәмә шумерҙарҙың Месопотамияға диңгеҙ юлы менән килеүен дәлиллә. Беренсенән, улар йылға тамаҡтарында барлыҡҡа киләләр. Икенсенән, уларҙың боронғо инаныуҙарында төп ролде Ану, Энлиль һәм Энки аллалар уйнай. Һәм, ниһайәт, Месопотамияла төпләнгәс тә, шумерҙар шундуҡ [[һуғарыу]] хужалығын, диңгеҙҙә йөрөү һәм йылғалар һәм каналдар буйлап судоходство ойоштороу менән шөғөлләнә башлайҙар. Беренсе шумерҙар бик ҙур булмаған төркөмдө тәшкил итә. Ул ваҡытта диңгеҙ юлы менән күмәкләп күсенеү мөмкн булмаған. Шумерҙар эпосында уларҙың ватаны телгә алына, уны улар кешелектең тәү төп иле тип һанайҙар — Дильмун утрауы, әммә был утрауҙатауҙар юҡ.

Йылға тамаҡтарында төпләнгәс, шумерҙар Эреда ҡалаһын баҫып алалар. Был уларҙың беренсе ҡалаһы була. Һуңынан улар уны үҙ дәүләтселегенең бишеге тип һанайҙар. Ваҡыт үтеү менән шумерҙар Месопотамия тигеҙлегенә төпкәрәк үтеп инәләр, улар артынан яңы ҡалалар ҡала, ҡайһы берҙәрен улар яулап алалар. Берос мәғлүмәттәренән Бабилия ҡанбабалары үҙ иленең тарихын ике осорға бүлеүе билдәле: «һыу баҫыуға тиклем» һәм «һыу баҫыуҙан һуң» Берос үҙенең тарихи хеҙмәтендә «һыу баҫыуға тиклемге» 10 батшаны билдәләй һәм уларҙың идара итеү осорҙарының фантастик һандарын килтерә. Шул уҡ мәғлүмәтте б.э.т. 21-се быуаттағы шумер текстында ла килтерелә — «[[Шумер һәм Аккад батшалары исемлеге|Батша исемлеге]]&lt;nowiki/&gt;». Эреданан тыш, шумерҙарҙың «бик боронғо» үҙәктәре булараҡ &quot;Батша исемлеге&quot; [[Бад-тибира]]ны, Ларакты (һуңынан әһәмиәтһеҙ ауылдар), шулай уҡ [[Сиппар]]ҙы (төньяҡта) һәм үҙәктә Шуруппакты исемләй. Был килмешәк халыҡ бөтә илде үҙенә буйһондора, шул уҡ ваҡытта урындағы халыҡты ҡыҫырыҡлап сығармай, ә, киреһенсә, урындағы ҡаҙаныштарҙың күпселеген үҙләштерәләр.

Арамиҙар көнбайыш-семит, ярымкүсмә тормош алып барған көтөүсе халыҡ була, улар үрге [[Месопотамия]]ла һәм Арамда ([[Сүриә]]) көн күрәләр. Арамиҙар бер ҡасан да берҙәм батшалыҡ булдырмайҙар; улар бөтә Яҡын көнсығыш буйлап бер нисә бойондороҡһоҙ дәүләткә бүленәләр. Шуға ҡарамаҫтан, бөтә Яҡын Көнсығыш буйлап, хатта уның сиктәренән тыш, тап арамиҙар үҙ телен һәм мәҙәниәтен таратыуға өлгәшәләр. Был хәл өлөшләтә бер-бер артлы алмашынған империяларҙа массауи рәүештә күсенеп йөрөү менән бәйле булыуы бар. Күсмә тормошҡа күнеккән арамиҙар бындай күсенеүҙәрҙе еңел кисергән, шул уҡ ваҡытта күп һанлы башҡа мәҙәниәттәр үҙ берҙәйлеген юғалта. Ахыр сиктә тимер быуатта уҡ армий теле Фарсы империяһының рәсми теле итеп таныла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jaas.org/edocs/v18n2/Parpola-identity_Article%20-Final.pdf|title=See page 9.|accessdate=2014-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717071922/http://www.jaas.org/edocs/v18n2/Parpola-identity_Article%20-Final.pdf|archivedate=2011-07-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071128181409/http://www.jaas.org/edocs/v18n2/Parpola-identity_Article%20-Final.pdf |date=2007-11-28 }}&lt;/ref&gt;.

====== Элам ======
Боронғо [[Элам]] [[Шумер]]ҙан һәм [[Аккад]]тан көнсығышҡа табан, хәҙерге [[Иран]]дың көньяҡ-көнбайышында һәм көнбайыштың сигендә урынлашҡан. Боронғо Элам осоронда (яҡынса б.э.т. 3200 йыл) ул Иран платоһында бер нисә батшалыҡтан торған, үҙәге Аншанда булған.
[[Файл:Elam_Map.jpg|центр|500x500пкс|Дәүләт элам (ҡыҙыл бүленә) һәм күрше территорияларҙа]]
Протоэлам цивилизацияһы б.э.т. 3200 — 2700 йылдарҙа ғәмәлдә була, ул ваҡытта [[Иран таулығы]] мәҙәниәттәре [[Суза]] ([[Элам]] баш ҡалаһы) йоғонтоһо аҫтына эләгә. Был цивилизация Иранда иң боронғо һәм күрше шумер цивилизацияһы менән бер үк ваҡытта ғәмәлдә булған, тип иҫәпләнә. Протоэлам яҙмаһы ҡыҫҡа ваҡыт ҡулланышта була һәм тиҙҙән яңы — элам шына яҙмаһы (клинопись) менән алмаштырыла.

Б.э.т. 2-се меңъйыллыҡтың уртаһынан Хузстан уйһылығында [[Суза]] Элам үҙәге булып таныла.

Б.э.т. 8-7 быуаттарҙа Элам Ассирия империя тарафынан йотола, әммә элам цивилизацияһы б.э.т. 539 йылға, уны фарсылар тулыһынса ассимиляцияға дусар иткәнгә тиклем, һаҡланып килә.

====== Амориҙар ======
[[Амориҙар]] күсмәтормош алып барған [[Семит телдәре|семит]] халҡы була, б.э.т. 3 меңъйыллыҡтың икенсе яртыһынан башлап [[Евфрат]]тан көнбайышҡа территорияны биләй. Унан да алдағы шумер сығанаҡтарында, б.э.т. 2400-се йылдан алып, амориҙар иленең («''Mar.tu''») тарихы, амориҙарҙың төп иле [[Ғәрәбстан]] булыуға ҡарамаҫтан, Сүриәне һәм Ханаанды үҙ эсенә алып, Шумерҙан көнбайышҡа табан ятҡан ерҙәр менән бәйләнә&lt;ref&gt;[http://concise.britannica.com/ebc/article-9007224/Amorites Amorite] ''[[Encyclopædia Britannica]]''&lt;/ref&gt;. Ахырҙа амориҙар Месопотамияға килеп төпләнәләр, бында улар [[Исин]], [[Ларса]], һуңғараҡ [[Вавилон]] кеүек илдәрҙә хакимлыҡ итә.

===== Урта бронза быуаты =====
* [[Ассирия]], [[Митанни]] дәүләтендә бер осор хакимлыҡ иткәндән һуң, Ашшур-убаллит б.э.т. 1965 йылда власҡа килгәс, бөйөк дәүләт булып таныла һәм 1076 йылда Тиглатпаласар I вафатына тиклем әлеге статусты һаҡлап килә. Был осорҙа Ассирия [[Боронғо Мысыр]] менән ярыша һәм Яҡын Көнсығыштың күп өлөшөндә өҫтөнлөк итә.
* [[Вавилон]] баштан уҡ [[Амориҙар|амори]] батшалығы булараҡ булдырыла һәм 435 йыл касситтар хакимлығы аҫтында була. Был осор торғонлоҡ менән билдәләнә, Вавилон бик йыш [[Ассирия]] йәки [[Элам]] йоғонтоһо аҫтында ҡала.
* Ханаан: [[Угарит]], Кадеш, Мегиддо, Израиль батшалығы
* Хет батшалығына б.э.т. 2000 йылдан һуң нигеҙ һалына һәм һәм ул бөйөк дәүләт тип таныла, б.э.т. 1200 йылға тиклем [[Кесе Азия|Анатолияла]] һәм Левантала өҫтөнлөк итә, әммә башта уны Фригия баҫҡынсылары йонсота, ә һуңынан [[Ассирия]] бөтөнләй яулап ала..

===== Һуңғы бронза быуаты =====
Хурриттар Месопотамия төньяғында һәм унан көнсығышҡа һәм көнбайышҡа табан территорияларҙа яҡынса б.э.т. 2500 йылдан алып барлыҡҡа киләләр. Уларҙың барлыҡҡа килеүен [[Кавказ]] территорияһынан кура-аракс мәҙәниәтенә эйә булғандарҙың миграцияһы менән бәйләйҙәр. Баштағы таралып ултырыу үҙәге Хабур йылғаһы үҙәнендәге [[Субарту]] исемле ил була. Һуңынан хурриттар Месопотамияның төньяғында һәм [[Сүриәләге]] ҙур булмаған батшалыҡтар хакимдары булараҡ, үҙ хакимлығын нығыталар. Был батшалыҡтар араһында иң эреһе һәм көслөһө тип [[Митанни]] батшалығы һанала. Хурриттар көнбайышта күршеләш булған [[хеттар]] тарихында бик ҙур роль уйнайҙар.

[[Митанни]] төньяҡ [[Месопотамия]]ла хуррит батшалығы булараҡ билдәле, ул яҡынса б.э.т. 1500 йыл элек барлыҡҡа килгән, иң ҡеүәтле осоронда, XIV быуатта, үҙ эсенә Анатолияның көньяҡ-көнсығышы территооияларын ала, шулай уҡ хәҙерге сүриәнең һәм Ирактың (яҡынса хәҙерге Ҡурдистан территорияһына тиң) территорияларын. Уның [[Тель-Фехериә|Вашуканни]] исемле баш ҡалаһы ҡайҙа урынлашҡаны әлегә тиклем билдәле түгел. Митанни дәүләтендә һин-арий сығышлы элита хакимлыҡ итә (улар Левантҡа б.э.т. 17-се быуат тирәһендә баҫып инәләр), Митанни документтарында уларҙың теле бай лексикаһы менән айырылып тора (мәҫәлән, аттар менән бәйле). Сүриәлә уларҙың хәрәкәте менән керамиканың таралыуын бәйләйҙәр, әлеге керамика һәм кура-аракс мәҙәниәте араһында оҡшашлыҡ табалар&lt;ref&gt;James P. Mallory, «Kuro-Araxes Culture», ''Encyclopedia of Indo-European Culture'', Fitzroy Dearborn, 1997.&lt;/ref&gt;

Анатолия көнсығышының бер яҡ сигендә Ишува исемле батшалыҡ булған, уның исеме б.э.т. 2-се меңъйыллыҡта телгә алына. Классик осорҙа уның территорияһы [[Әрмәнстан]] составына ингән. Элегерәк, [[неолит]] осоронда, Ишува ауыл хужалығы үҙәктәренең тәүгеләре рәтендә була. Яҡынса 3500 йылда [[Евфрат]] үренең үҙәндәрендә ҡала үҙәктәре барлыҡҡа килә. Улар артынса б.э.т. 3000-се йылда тәүге дәүләттәр барлыҡҡа килә. Ишуваның үҙендә аҙ һанлы яҙма сығанаҡтар табылған; мәғлүмәттәрҙең күпселеге хетт текстарынан билдәле.

Ишуванан көнбайышҡа табан уға ҡурҡыныс менән янаған Хетта батшалығы урынлышҡан. Хетта батшаһы т Хаттусили I (б.э.т. яҡынса 1600 йыл) юлында ҡалаларҙы емереп, үҙ ғәскәрҙәрен [[Евфрат]] аша үткәрә, быларға Ишувалағы археологик ҡатламдарҙағы янғындар эҙҙәре дәлил булып тора. Хетта батшалығы емерелгәндән һуң б.э.т. 12 быуат башында Ишувала яңы дәүләт барлыҡҡа килә. Малатья ҡалаһы сира-хетта батшалыҡтарҙың береһенең үҙәге була, Ассирийҙар Ишуваны яулап алғанға тиклем уҡ күсмә халыҡтарҙың миграцияларынан хәлһеҙләнә. Б.э.т. 7 быуаттан алып һәм римлылар яулауына тиклем күҙәтелгән бөлгөнлөктө әлеге миграциялар тыуҙырыуы ихтимал. Һуңыраҡ был территорияла [[әрмәндәр]] биләп алалар, генетик яҡтан улар Ишуваның элекке халҡына туғандаш, моғайын.

Тағы ла бер боронғо батшалыҡ — Киццувадна, тул б.э.т. 2-се меңъйыллыҡта ғәмәлдә була, Искендерун ҡултығы янындағы Анатолия көньяҡ-көнсығышында бейек тауҙарҙа урынлаша, [[Тавр һырты|Тавр тауҙарын]] һәм Жәйхан йылғаһын уратып ала. Әлеге батшалыҡтыңүҙәге — Кумманни, ул да бейек тауҙарҙа урынлашҡан була. Һуңғараҡ был территория Киликия исеме аҫтында билдәлелек ала.

Лувий теле — һинд-европа ғаиләһенә ҡараған анатолия төркөмөнөң юҡҡа сыҡҡан теле. Лувий телендә һөйләшеүселәр яйлар Анатолияла тарала һәм Хетта импрерияһының ғәмәлдә булған осоронда һәм 1180 йылда бөлгөнлөккә төшкәндән һуң хәл иткес роль уйнайҙар. Шулай уҡ лувий теле Сүрия территорияһындағы сираүхетта батшалыҡтарында киң таралған була, атап әйткәндә, Мәлидтә, Кархемитштә, үҙәк анатолия территорияһындағы Табал батшалығында. Лувий теле ике формала һаҡланып ҡалған: шына лувий һәм иероглифик лувий яҙмалары.

[[Мари (боронғо ҡала)|Мари]] — боронғо [[шумер]] һәм [[Амориҙар|амори]] ҡалаһы, ул [[Евфрат]] йылғаһының көнбайыш ярында урынлашҡан хәҙерге Абу-Камал ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 11 км алыҫлыҫта, Дейр-эз-Зоранан ([[Сүриә]]) яҡынса 120 км көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай, урынлашҡан. Унда кешеләр б.э. т. 5 мең йыл элек күсенгәндәр, тип иҫәпләнә, уның сәскә атыу дәүере 2900 — 1959-сы йылдар араһына, уны[[Хаммурапи]] талағанға тиклем, тура килә.

Ямхад — боронғо [[Амориҙар|амори]] батшалығы, унда шулай уҡ бик күп хурриттар күсенә һәм улар уның мәҙәниәтенә бик ҙур йоғонто яһайҙар. Урта бронза быуатта әлеге батшалыҡ бик ҡеүәтле була (б.э.т. 1800—1600 йылдар). Көньяҡҡа табан уның төп ярыншташы Катна булыуы билдәле. Ахыр сиктә [[хеттар]] Ямхадты б.э. т.16 быуатта емерәләр.

Әлеге осорҙоң беренсе этабында Троя һәм газа араһындағы бөтә ҡалалар тиерлек емерелә һәм йыш ҡына бөтөнләй йәшәү өсөн яраҡһыҙ булып ҡалаГаза ҡалаһында араһында беренсе этабы троя осоп (миҫал өсөн, [[Хаттуса]], Микен, [[Угарит]]).

===== Бронза коллапсы =====
Бронза коллапсы термины тарихсылар тарафынан һуңғы бронза дәүеренән иртә тимер быуатына киҫкен драматик күсеү осорон билдәләү өсөн индерелгән. Был дәүер ҡыйралыш, мәҙәни традицияларының ҡырҡа өҙөлөүе, Эгеидала һәм [[Кесе Азия|Анатолияла]] һарай иҡтисадтарының емерелеүе менән бәйле, унда бер нисә ҡаранғы быуат быуаттарынан һәм элекке дәүләттәр менән күсәгилешлеге булмаған яңы дәүләттәр барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=The End of the Bronze Age: Changes in Warfare and the Catastrophe CA 1200 B.C|год=1995|издательство=[[Princeton University Press]]|место=United States|isbn=978-0691025919|страницы=264|автор=Drews, Robert}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Amarnamap.png|центр|мини|500x500пкс| Амарн осорондағы (яҡынса б.э.т. XIV—XII бб.) Көнсығыш Урта диңгеҙ картаһы]]
Бронза коллапсын технологик тарих контекстында ҡарап була&lt;ref&gt;See A. Stoia and the other essays in M.L. Stig Sørensen and R. Thomas, eds., ''The Bronze Age—Iron Age Transition in Europe'' (Oxford) 1989, and T.H. Wertime and J.D. Muhly, ''The Coming of the Age of Iron'' (New Haven) 1980.&lt;/ref&gt; 1206—1150 йыллар осорондаАнатолияла һәм Сүриәлә бер-бер артлы Микен батшалыҡтары, Хетта батшалығы кеүек бөйөк мәҙәниәттәр ҡырыла, ғәрәптәр Сүриәнән һәм Фәләстандан ҡыҫырыҡлап сығарыла, йыраҡ сауҙа бәйләнештәре өҙөлә һәм бер нисә яҙма тел юғала.

Б.э.т. VII меңъйыллыҡтан [[Һинд]] һәм Сарасвати үҙәндәрендә етештереү хужалығы үҫешә башлай. Махсус иртә игенселек культураһы бүленеп сыға, уны мергар культураһы тип исемләйҙәр. Был дәүерҙә кеше аҙыҡ-түлек табыу өсөн һөҙөмтәле ысулдар эҙләй, тап ошо төбәк өсөн оптималь булған [[игенселек]], һунарсылыҡ һәм [[малсылыҡ]] кәсептәрен үҫтерә. Былар барыһы ла сифат яғынан яңы кимәлгә- яңы мәҙәни-тарихи комплексы формалашыуына — күсеү өсөн тейешле шарттар тыуҙыра.

Б.э.т. 10 быуатта ҡаранғы быуаттар тамамлана; Был ваҡытта Сүриәлә һәм Анатолияла арамиҙар батшалыҡтарының, ә шулай уҡ Яңы Ассирия империяһының йоғонтоһо арта бара.

==== Көньяҡ Азия ====
[[Файл:Ю.Азия.png|мини|300x300пкс|Көньяҡ Азия]]

===== Һинд үҙәне цивилизацияһы =====
'''Һинд''' йәки '''Харапп цивилизацияһы''' —кешелек тарихында, боронғо мысыр һәм [[шумер]] менән бер рәттән, өс иң боронғо [[цивилизация]]ларҙың береһе. Өс цивилизация араһында ул иң ҙур майҙанды биләй. Харапп цивилизацияһы [[Һинд]] йылғаһы үҙәнендә б.э.т. . 3300-1300 йылдарҙа үҫешә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.harappa.com/har/indus-saraswati.html|title=Indus Civilization Introduction|accessdate=2013-04-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GFWh0hn5?url=http://www.harappa.com/har/indus-saraswati.html|archivedate=2013-04-29}}&lt;/ref&gt;. Иң мөһим үҙәктәр — Ракхигарх, Хараппа, Лотхал һәм [[Мохенджо-Даро]]. Сәскә атҡан осорҙа халыҡ һаны яҡынса 5 миллион тәшкил итә. [[Шумерҙар|Шумер]] текстарында Харапп цивилизацияһы «Мелухха» атамаһын йөрөтөргә тейеш, тип фаразлап була.
[[Файл:Mohenjodaro_Sindh.jpeg|мини|200x200пкс|Археологтар ҡаҙған [[Мохенджо-Даро]] емереклектәре]]
[[Файл:Dancing_Girl_of_Mohenjo-daro.jpg|слева|мини|180x180пкс|Данлыҡлы [[Мохенджо-Даро]] «бейеүсеһе»]]

Харапптарҙа монументаль төҙөлөш, броза металлургияһы, ваҡ скульптура үҫеш ала. Хосуси милеккә эйә булған мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килә башлай, ә ауыл хужалығы нигеҙендә [[Һуғарыу|ирригацион]] [[игенселек]] ята. Мохенджо-Дарола иң тәүге тип әйтерлек йәмәғәт бәҙрәфтәре табыла, шулай ҡала канализацияһы системаһы.

Һинд үҙәгенең уңдырышлы тупрағы, юғары дымландырыуы, ботаник байлығы хужалыҡтың нигеҙен тәшкил иткән игенселекте үҫтереүгә булышлыҡ итә, һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ, ә яр буйында — диңгеҙ кәсебе менән тулыландырыла.

Харапп мәҙәниәтле ултыраҡтар ҡәлғәнән һәм түбәнге ҡаланан ғибәрәт, улар ентекле планлаштырыу, канализацион структураһы һәм фортификацияның булыуы менән айырылып тора. Торлаҡ йорттар башлыса ике ҡатлы була, уларҙың дөйөм майҙаны — яҡынса 355 кв. м. Хеҙмәт ҡоралдары башлыса баҡырҙан һәм бронзанан яһала.

Община тормошонда һуғарыу системаһының роле бик киҫкен торғанға күрә, бик яҡшы ойошторолған власть институты кәрәк була. Власты мираҫ буйынса тапшырыу ата-бабаларҙы ихтирам итеү йөҙөнән барлыҡҡа килгәндер, ә ҡанбабалар сәйәси иерархияһы юғары ҡатламы һәм башҡа йәмғиәт ҡатламдары араһында аралашыусы ролен үтәй.

Әлеге ваҡытҡа тиклем протоһинд яҙма теленә шифровка табылмаған. Тел тураһында мәғлүмәттәр һәм оҡшаш текстар булмауы яҙманы уҡыу мәсьәләһен ҡатмарлаштыра. Ю Кнорозовтың гипотезаһына ярашлы, протоһиндтар уңдан һулға яҙғандар. Ҡулланған [[иероглиф]]ик билдәләр пиктографиянан үҙләштерелгән, булһа кәрәк, йәки уның өлгөһө буйынса уйлап сығарылған. Дравид гипотезаһы иң ҙур популярлыҡ менән файҙалана (уны Аско Парпола, Иравадхам Махадэван, Кнорозов Юрий хуплайҙар). Популярлыҡ буйынса икенсе урында [[Маһабһаратам|«Маһабһаратам»]] һәм [[Ригведа|«Ригведа»]] эпостары мифик-тарих мәғлүмәттәренә таянған һинд-арий гипотезаһы (атап әйткәндә, уны грек ғалимы Н. Казанас алға һөрә), был фараз буйынса арийҙар Һиндостанда б.э.т. 34 быуатта уҡ йәшәгән. Ғалимдар протоһинд яҙмаһының барлыҡҡа кил тарихын асыҡларға тырышалар, иероглифик билдәләргә график аналогиялар табырға һәм яҙманың урындағы йәки башҡа төбәктәрҙән үҙләштерелгән икәнен раҫларға ынтылалар. Табылған яҙыуҙар — ябай һүрәттәр йәки пиктограммалар, ә ысынында Һинд үҙәнендә бер ниндәй ҙә яҙма булмаған тигән полемик ҡараш та бар.Әлеге версияны Майкл Витцель хуплай.
[[Файл:CiviltàValleIndoMappa.png|центр|мини|462x462пкс|Һинд үҙәне цивилизацияһы ареалы.]]
Көнбайыш Һиндостанда арийға тиклемге цивилизация булыуы тураһында тәүге мәғлүмәттәрҙе XIX быуатта Александр Каннингем баҫтырып сығара. 1921—1922 йылдарҙа Джон Маршал етәкселегендәге экспедиция тарафынан Һинд цивилизацияһы ғәмәлдә булыуы тулыһынса иҫбатлана.
[[Файл:Jar,_Indus_Valley_Tradition,_Harappan_Phase,_Quetta,_Southern_Baluchistan,_Pakistan,_c._2500-1900_BC_-_Royal_Ontario_Museum_-_DSC09717.JPG|мини|Һинд цивилизацияһы керамикаһы, б.э.т 2500—1900 йылдар]]

====== Яҙма тел ======

== Тимер быуат ==
Б.э.т. 911 йылдан башлап, иртә тимер быуаты осоронда, Яңы Ассирия империяһы барлыҡҡа килә, ул төбәктәге өҫтөнлөк итеү өсөн Вавилон һәм башҡа вағыраҡ батшалыҡтар менән ярыша. Әммә тик б.э.т. VIII быуатта Тиглатпалассар III реформалары һөҙөмтәһендә генә&lt;ref&gt;[http://www.livius.org/li-ln/limmu/limmu_1c.html Assyrian Eponym List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114070111/http://www.livius.org/li-ln/limmu/limmu_1c.html |date=2016-11-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tadmor, H. (1994). ''The Inscriptions of Tiglath-Pileser III, King of Assyria.''pp.29&lt;/ref&gt; ул эре һәм ҡеүәтле империя булып китә. 1365—1076 йылдарҙан башлап Боронғо Мысыр һәм Хетта батшалығы менән конкурентлыҡ итә. был ҡеүәтле империяһы менән ярыша һәм боронғо мысыр батшалығына Хет. Һөҙөмтәлә кампания Адад-нирари II кампанияһы арҡаһында Ассирия бик эре империя булып китә һәм [[Боронғо Мысыр]]ҙы, [[Яҡын Көнсығыш]]ты һәм [[Кесе Азия]]лағы ҙур ғына участкаларҙы, шулай уҡ [[Иран]], Кавказ аръяғы һәм көнсығыш Урта диңгеҙ буйын яулап алыуға өлгәшә. . Ҡайһы бер ғалимдар, шул иҫәптән Р. Н. Фрай, Яңы Ассирия империяһын тарихтағы тәүге империя тип һанай&lt;ref name=&quot;Frye&quot;&gt;{{Cite web|first=|last=|authorlink=|author=Frye R. N.|coauthors=|title=Assyria and Syria: Synonyms|url=https://www.youtube.com/watch?v=_KesgkBziUs|work=PhD., Harvard University|publisher=[[Journal of Near Eastern Studies]]|pages=|year=1992|accessdate=|quote=And the ancient Assyrian empire, was the first real, empire in history. What do I mean, it had many different peoples included in the empire, all speaking Aramaic, and becoming what may be called, &quot;Assyrian citizens.&quot; That was the first time in history, that we have this. For example, Elamite musicians, were brought to Nineveh, and they were 'made Assyrians' which means, that Assyria, was more than a small country, it was the empire, the whole Fertile Crescent.}}&lt;/ref&gt;. Ошо осорҙа арамий теле, аҡкад теле менән бер рәттән, империяла икенсе рәсми теле булып иғлан ителә, һуңыраҡ аҡкад телен ҡыҫырыҡлап сығара.

Шул уҡ ваҡытта Хетта империяһы емереклктәре өҫтөндә, Сүриә төньяғында һәм Анатолия көньяғында б.э.т. 1180 — яҡынса 700-се йылдарҙа Яңы Хетта батшалыҡтары ғәмәлдә булалар, ундағы халыҡ лувий, арамей һәм финикий телдәрендә һөйләшкән&lt;ref&gt;Hawkins, John David; 1982a. «Neo-Hittite States in Syria and Anatolia» in ''Cambridge Ancient History'' (2nd ed.) 3.1: 372—441. Also: Hawkins, John David; 1995. «The Political Geography of North Syria and South-East Anatolia in the Neo-Assyrian Period» in ''Neo-Assyrian Geography'', Mario Liverani (ed.), Università di Roma «La Sapienza», Dipartimento di Scienze storiche, archeologiche e anthropologiche dell’Antichità, Quaderni di Geografia Storica 5: Roma: Sargon srl, 87-101.&lt;/ref&gt;.

[[Урарту]] батшалығы хәҙерге [[Әрмәнстан]] һәм төньяҡ [[Месопотамия]] территорияһында&lt;ref&gt;[http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Urartu ''Urartu'' article, Columbia Electronic Encyclopedia, 2007]&lt;/ref&gt; б.э.т. 860—585 йылдарҙа ғәмәлдә булған. Ул [[Кесе Азия]], [[Месопотамия]] һәм [[Кавказ]] араһындағы таулыҡта урынлашҡан, ул хәҙер Әрмән таулығы булараҡ билдәле, ә уның үҙәге [[Ван (күл)|Ван]] күле янында (хәҙер — көнсығыш [[Төркиә]]) уранлаша. «Урарту» атамаһы [[Арарат]] ғәһед терминына туғандаш.

Вавилон империяһы термины б.э.т. 623 йылғы Набопаласар ихтилалынан алып б.э.т. 539 йылда [[Бөйөк Кир II|Бөйөк Кир]] баҫып ингәнгә тиклемге Вавилонияға ҡарай. Яңы вавилон батшалығы тарихындағы иң билдәле ваҡиға — Навухоносор 2-сенең хакимлыҡ осоро.

Бер нисә быуат дауамында [[Ассирия]] төбәктә өҫтөнлөк итә һәм Вавилония абруйлы статусҡа эйә була, әммә статусты юғалтыу ҡурҡынысы тыуыу менән бола сығара. Шуға ҡарамаҫтан, Ассирия Вавилон менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшы кимәлдә тотоуға өлгәшә. Б.э.т. 627 йылда Ассирия батшаһы Ашшурбанипал вафат булғандан һуң вавилондар халдей династияһына ҡаршы сығалар. күтәрелгән. [[Мидиялылар]] һәм [[скифтар]] менән берлектә улар б.э.т. 612 йылда Ассирия баш ҡалаһы [[Ниневия]]ны һәм б.э.т. 608 йылда Харранды баҫып алалар һәм ҡыйраталар. Бынан һуң империя баш ҡалаһы ҡабаттан Вавилонға күсерелә.

[[Әһәмәниҙәр дәүләте|Әһәмәниҙәр империяһы]] фарсы дәүләттәрҙән беренсе булып «оло Иран» территорияһының күпселек өлөшөн үҙ контроле аҫтына ала. [[Мидия|Мидия империяһынан]] икенсе бөйөк иран телле дәүләт булараҡ, үҙенең үҫеш нөктәһендә өс ҡитға ерҙәрен, шул иҫәптән, [[Афғанстан]], өлөшләтә [[Пакистан]], [[Урта Азия]], [[Кесе Азия]], [[Фракия]], [[Ҡара диңгеҙ]], [[Ираҡ]], Төньяҡ Ғәрәбстан ярымутрауы, [[Иордания]], [[Израиль дәүләте|Израиль]], [[Ливан]], [[Сүриә]] һәм [[Боронғо Мысыр]] һәм [[Ливия]]ның бөтә иң эре ҡалалары территорияларын биләй. [[Грек-фарсы һуғыштары]] ваҡытында әһәмәниҙәр грек полистары менән дошманлашалар, шул уҡ ваҡытта улар Библияла йәһүдтәрҙе вавилон әсирлегенән азат итеүселәрһәм арамей телен таратыусылар булараҡ ыңғай яҡтан баһаланған.

=== Ҡытай цивилизацияһы ===
[[Файл:The_Great_wall_-_by_Hao_Wei.jpg|слева|мини|[[Бөйөк Ҡытай диуары]]]]
Ҡытай территорияһында тәүге [[бронза быуаты]] дәүләте — [[Шан (династия)|Шан династияһы]], ул б.э.т. XIV быуатта Аньян районында, Хуанхэ йылғаһының урта ағымында, формалаша.

Күрше ҡәбиләләр менән һуғыштар һөҙөмтәһендә уның территорияһы б.э.т. XI быуат башына хәҙерге Хэнань һәм Шаньси провинциялар территорияларын, шулай уҡ өлөшләтә Шэньси һәм Хэбэй провинциялар территорияларын биләй. Шул ваҡытта уҡ ай календары һәм хәҙерге [[Ҡытай яҙыуы|иероглифик ҡытай яҙмаһының]] прообразы барлыҡҡа килә. Индәр хәрби яҡтан эргә-тирәләге ҡәбиләләрҙән күпкә өҫтөнлөклө булалар — уларҙың бронза ҡорал ҡулланған һөнәри ғәскәре, уҡ, һөңгө һәм хәрби арбалары булған. Индәр кешене ҡорбан иткән, йыш ҡына ҡорбанға әсирҙәр килетерелгән.

Беҙҙең эраға тиклем XI быуатта Инь дәүләте [[Чжоу (династия)|Чжоу]] исемле аҙ һанлы көнбайыш ҡәбиләһе тарафынан баҫып алына.

=== Буддизмдың барлыҡҡа килеүе ===

=== Эллин донъяһының формалашыуы ===
[[Файл:MacedonEmpire.jpg|слева|мини|[[Искәндәр Зөлҡәрнәй]]ҙең Азияға походы]]
Грек дәүләттәре Һиндостандан көнбайышҡа табан [[Бактрия]]ла, төньяҡ [[Афғанстан]] территорияһында, [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] осоронан, беҙҙең эраға тиклем 326 йылда урынлашалар. Селевкидтар батшалығы б. э. т. 323 йылда барлыҡҡа килә, аҙаҡ Грек-Бактрия дәүләте б.э.т. 250 йылда барлыҡҡа килә.
[[Файл:Gandhara_Buddha_(tnm).jpeg|слева|мини|332x332пкс|I-II быуаттағы Будданың грек-будда статуяһы, Гандхар.]]
[[Файл:MenanderChakra.jpg|мини|300x300пкс|Дхарма тәгәрмәсле Менандр I батша тәңкәләре]]

=== Христианлыҡты таратыу ===

== Азияла урта быуаттар ==

=== Исламдың барлыҡҡа килеүе ===

=== Тәре походтары ===

=== Монгол яулауҙары ===
[[Файл:Genghis_khan_empire_at_his_death.png|слева|мини|Сыңғыҙ империяһы уның вафаты мәлендә]]

== Яңы заман. Европалыларҙың үтеп инеүе ==

== Яңы заман. Деколонизация ==
[[Файл:Formación_de_los_países_del_mundo.png|мини|350x350пкс|Деколонизация. Дәүләт бойондороҡһоҙлоҡ датаһы]]

*

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=[[Бузов, Владимир Иванович|Бузов В. И.]] |заглавие=Новейшая история Азии и Африки (1945—2004)|ссылка=http://www.istmira.com/istoriya-azii-i-afriki/|ответственный=Под ред. А. А. Егорова|место=Ростов н/Д|издательство=Феникс|год=2005|страниц=574|isbn=|ref=Бузов}}
* {{H|James, Petraglia|2005}} {{Китап|автор=James, Hannah V. A.; Petraglia, Michael D. |заглавие=Modern Human Origins and the Evolution of Behavior in the Later Pleistocene Record of South Asia|ссылка=https://web.archive.org/web/20060819143802/http://www.human-evol.cam.ac.uk/Members/Petraglia/pubs/JamesPetraglia(CA2005).pdf|издание=''Current Anthropology'', 2005, '''46''' (Supplement)|pages=S3—S27}} Архивная копия от 19 августа 2006 на Wayback Machine.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.eastudies.ru/ISAAVSrednieVekaPeriodizacija Периодизация истории государств Азии в средние века (III в. — первая половина XVI в.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200512181243/http://www.eastudies.ru/ISAAVSrednieVekaPeriodizacija |date=2020-05-12 }}

[[Категория:Азия тарихы]]</text>
      <sha1>0v2pazaqp5x12sf2rwxpst6uor591qx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>А. А. Ежевский исемендәге Иркутск дәүләт аграр университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168509</id>
    <revision>
      <id>1303382</id>
      <parentid>992914</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T01:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6335" sha1="jucktsb46psbelncgrsx83fjw1b2f65" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''А. А. Ежевский исемендәге Иркутск дәүләт аграр университеты''' — [[Иркутск]]иҙа урынлашҡан юғары уҡыу йорто.

==Тарихы ==
Иркутск дәүләт аграр университеты 1934 йылдың 9 майында Иркутск ауыл хужалығы институты булараҡ барлыҡҡа килә.&lt;ref&gt;&quot;Евгения Комиссарова&quot; [http://www.igsha.ru/about_academy/smi_o_nas/files/2011_%E2%84%9624_AiF.pdf Квалифицированный кадры для продовольственной безопасности готовит Ирса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305130727/http://www.igsha.ru/about_academy/smi_o_nas/files/2011_%E2%84%9624_AiF.pdf |date=2021-03-05 }} // «[[Аргументы и факты]] в Восточной Сибири». — 2011. — № 24. — С. 9.&lt;/ref&gt;

Иркутск дәүләт аграр университетында 19 һөнәр, 13 бакалавриат йүнәлеше һәм 11 магистратура йүнәлеше буйынса АПК өлкәһендә һәм иҡтисадтың сиктәш тармаҡтарында әҙерлек алып барыла.

Иркутск дәүләт аграр университетының 30 000 га ауыл хужалығы билдәләнешендә ере бар. Академияның Большое Голоустноеҙа һунарсылыҡ ере - һыуҙары бар, ә Оёкта ауыл хужалығы ерҙәре бар. Иркутск дәүләт аграр университетының 180 000 га майҙанлы уҡытыу-тәжрибә һунарсылыҡ хужалығы бар.

2012 йылда Иркутск дәүләт аграр университетында 704 студент сығарылған, уларҙың е — «левик», се-ситтән тороп уҡый.

2012 йылда нәтижәһеҙ тип табылған, был эште оптималләштереүгә китергән.

2014 йылдың февралендә Ирға һәм Усть-Орда өлкәһе Бүрәт республикаһы хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул һала.

2017 йылдың мартында Рособрнадзор Ежевский исемендәге Иркутск дәүләт аграр университетына студенттар ҡабул итеүҙе тыя.

Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү итеү буйынса Федераль хеҙмәтенең 2017 йылдың унынсы апрелендәге 807-07 номерлы бойороғо менән А.А. Ежевский исемендәге Иркутск дәүләт аграр университетына ҡабул итеү торғоҙола.

== Саңғы трассаһы ==
Иркутск дәүләт аграр университетының саңғы трассаһы 1950-се йылдарҙан бар. Йыл һайын бында 30-ға яҡын старт уҙғарыла, шул иҫәбенә &quot;Россия саңғы юлдары&quot; бөтөн рәсәй массакүләм саңғы ярышы ла инә. 2014 йылдың май айында Иркутск районының Йәштәр биҫтәһендә ИрГСХА саңғы трассаһы территорияһын коммерциялы булмаған «Массовое» йәмғиәтенә бүлеп биреү сәбәпле талаш-һуғыш сыға, йәмәғәтселек быға ҡаршы сыға: бобслей буйынса ике тапҡыр олимпия чемпионы А.Ю. Зубков, донъя чемпионаттарының ике тапҡыр көмөш һәм бронза призеры, тимераяҡта шуу буйынса атҡаҙанған спорт мастеры О. И. Равилова һәм башҡалар ҡаршы була. Хәлде Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаты С.Ю. Тен контрольгә ала.

== Ректорҙары ==
* Ионов, Алексей Максимович (1935-1937)
* Рыжиков, Валерий Николаевич (1989-1992)
* Долгополов, Александр Афанасьевич (1992-2006)
* Юрий Евгеньевич Вашкевич (2007 - 2011)
* Таиланд, Геннадий Орденов (2011 йылдан)
* Вашкевич, Юрий Евгеньевич (2015-2020)
* Дмитриев, Николай Николаевич, ректор вазифаларын ваҡытлыса башҡарыусы (15.09.2020)

== Факультеттар ==
* Агроном
* Инженер
* БиВМ;
* Һунарсылыҡ
* Иҡтисад
* Энергетика

== Иркутск дәүләт аграр университеты матбуғат үҙәге ==
2017 йылдан башлап Иркутск дәүләт аграр университетына Рыжков Артем Владимирович етәкселегендәге һөнәри ориентация һәм йәмәғәтселек менән бәйләнеш үҙәге тураһында нигеҙләмә менән йайга һалына торған матбуғат үҙәге эшләй башлаған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==

* ''Малакшанов К.Л., Базарын Блдбаатар.'' С сибирским дипломом по жизни. – Иркутск: Изд-во БГУЭП, 2009. – 111 с.
* ''Малакшанов К.Л., Щербакова И.Н.'' Мы все родом из БГУЭП. – Иркутск: Изд-во БГУЭП, 2008. – 80 с.
* ''Память сердца – сильней документов: Граждане Монголии – выпускники иркутских вузов'' / под ред. О.Ю. Оношко, И.Н. Щербаковой. Иркутск: Изд-во БГУЭП, 2008. – 240 с.

[[Төркөм:Иркутск университеттары]]
[[Төркөм:Алфавит буйынса университеттар]]</text>
      <sha1>jucktsb46psbelncgrsx83fjw1b2f65</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аҡылов Фәрит Яныбай улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174350</id>
    <revision>
      <id>1303389</id>
      <parentid>1267366</parentid>
      <timestamp>2026-08-31T07:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7637" sha1="bq4kdkxtq22apr1loyfpaihc0muzuap" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Аҡылов Фәрит Яныбай улы''' ({{lang-ru|Акилов Фарит Яныбаевич}}; [[9 июнь]] [[1947 йыл]]) — хеҙмәт ветераны, технолог-тау байыҡтырыусы. 2011—2012 йылдарҙа [[Гай (ҡала)|Гай]] тау-байыҡтырыу комбинатының байыҡтырыу фабрикаһы начальнигы. [[СССР]]‐ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1988)&lt;ref&gt;[[w:ru: Лауреаты Государственной премии СССР за выдающиеся достижения в труде|Лауреаты Государственной премии СССР за выдающиеся достижения в труде]]&lt;/ref&gt;, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1984)&lt;ref&gt;[http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php?title=%D0%90%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%82_%D0%AF%D0%BD%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;mobileaction=toggle_view_mobile Акилов Фарит Яныбаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411192508/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php?title=%D0%90%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%82_%D0%AF%D0%BD%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;mobileaction=toggle_view_mobile |date=2021-04-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Фәрит Яныбай улы Аҡылов 1947 йылдың 9 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Хәйбулла районы]] [[Ғәлиәхмәт]] ауылында тыуған. Ауыл 1927 йылда аҫаба башҡорттар ерендә Аҡъюл ауылынан күсенгән кешеләр тарафынан нигеҙләнгән. Ошо ауылда тыуып үҫеп, республикала танылыу яулаған күп шәхестәрҙең береһе ул Фәрит Яныбай улы&lt;ref&gt;[https://bash.rbsmi.ru/articles/y-m-i-t/t-pk-lg-il-y-r-r-y-n-r-/?sphrase_id=74074 Төпкөлгә илһөйәрҙәр йән өрә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411192512/https://bash.rbsmi.ru/articles/y-m-i-t/t-pk-lg-il-y-r-r-y-n-r-/?sphrase_id=74074 |date=2021-04-11 }}&lt;/ref&gt;.
 
Тыуған ауылында мәктәп тамамлағандан һуң [[Баймаҡ]] тау-механика техникумында уҡып, 1966 йылда ҡулына диплом алған&lt;ref&gt;[http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php?title=%D0%90%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%82_%D0%AF%D0%BD%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;mobileaction=toggle_view_mobile Акилов Фарит Яныбаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411192508/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php?title=%D0%90%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%82_%D0%AF%D0%BD%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;mobileaction=toggle_view_mobile |date=2021-04-11 }}&lt;/ref&gt;.

1974 йылдан алып 2010 йылға тиклем (сит илдә эшләү арҡаһында өҙөклөк менән) [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]нда эшләй: смена мастеры, өлкән мастер була, ә 1982 йылдан алып комплекслы бригада бригадиры вазифаһында.

Беренсе булып камераларының күләме 16 кубометр булған флотомашинаны үҙләштерә, технологик процестар менән идара итеүҙең автоматик системаһын индереүҙә ҡатнаша, технологияны камиллаштырыу йәһәтенән уйлап табыуҙарына патенттар ала&lt;ref&gt;[https://patentdb.ru/author/1536691 Изобретатель АКИЛОВ ФАРИТ ЯНЫБАЕВИЧ является автором следующих патентов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411192506/https://patentdb.ru/author/1536691 |date=2021-04-11 }}&lt;/ref&gt;.

1990 йылда Фәрит Яныбай улын [[Монголия]]ға эшкә йүнәлтәләр, унда берлектәге Рәсәй-Монголия «Эрдэнэт» тау-байыҡтырыу комбинатында байыҡтырыу фабрикаһының бүлек начальнигы урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә.

2002 йылдан тәжрибәле белгесте Учалы байыҡтырыу фабрикаһы начальнигы урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр, ә 2006 йылда фабриканың төп корпусы етәксеһе дәрәжәһенә эйә була.

2010—2011 йылдарҙа «ИВС» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтендә ([[Санкт-Петербург]] ҡалаһы) берлектәге Урал вәкиллегенең (Учалы ҡалаһы) проект-конструкторлыҡ төркөмө төп инженер-технологы вазифаһын биләй.

2011 йылдың апреленән алып 2012 йылға тиклем Гай тау-байыҡтырыу комбинатының байыҡтырыу фабрикаһы начальнигы булып эшләй&lt;ref&gt;[http://rus-eng.org/sovr/Akilov%20Farit%20YAnybaevich.htm Акилов Фарит Яныбаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411192507/http://rus-eng.org/sovr/Akilov%20Farit%20YAnybaevich.htm |date=2021-04-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* СССР‐ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1988)
* Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1984)
* миҙалдар

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|82656}}{{V|5|06|2021}}
* [http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php?title=%D0%90%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%82_%D0%AF%D0%BD%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;mobileaction=toggle_view_mobile Свободная энциклопедия Урала. Инженеры Урала. Акилов Фарит Яныбаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411192508/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php?title=%D0%90%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%82_%D0%AF%D0%BD%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&amp;mobileaction=toggle_view_mobile |date=2021-04-11 }}{{ref-ru}}{{V|5|06|2021}}
* [http://rus-eng.org/sovr/Akilov%20Farit%20YAnybaevich.htm Сайт «Инженеры России». Акилов Фарит Яныбаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411192507/http://rus-eng.org/sovr/Akilov%20Farit%20YAnybaevich.htm |date=2021-04-11 }}{{ref-ru}}{{V|5|06|2021}}
* [https://bash.rbsmi.ru/articles/y-m-i-t/t-pk-lg-il-y-r-r-y-n-r-/?sphrase_id=74074 Кәримә Усманова. Төпкөлгә илһөйәрҙәр йән өрә. «Башҡортостан» гәзите, 23 июнь 2020 йыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411192512/https://bash.rbsmi.ru/articles/y-m-i-t/t-pk-lg-il-y-r-r-y-n-r-/?sphrase_id=74074 |date=2021-04-11 }}{{V|5|06|2021}}

{{Портал|Шәхестәр}}

[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]</text>
      <sha1>bq4kdkxtq22apr1loyfpaihc0muzuap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-08-31</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201431</id>
    <revision>
      <id>1303381</id>
      <timestamp>2026-08-30T19:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Devonshire Lodge (Low-Martin House), Windsor, Ontario, 2025-08-31 01.jpg</comment>
      <origin>1303381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="rspparihtcx9krdadn6wdy09xss7lnu" xml:space="preserve">Devonshire Lodge (Low-Martin House), Windsor, Ontario, 2025-08-31 01.jpg</text>
      <sha1>rspparihtcx9krdadn6wdy09xss7lnu</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>