Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 3 4504 1303413 1302386 2026-08-31T21:53:43Z MediaWiki message delivery 9284 /* Уведомление о переводе: Wiki Academy, Bejoy Narayan Mahavidyalaya */ яңы бүлек 1303413 wikitext text/x-wiki {{Ҡатнашыусы:Comp1089/FlexiShort}} '''Welcome to my talk page!<br /> '''Фекерләшеү битемә рәхим итегеҙ!'''<br /> '''Добро пожаловать на мою страницу обсуждения!''' {| class="wikitable" border="1" |+ Башҡа телдәрҙәге дискуссиялар<br /><br />Discussions in different languages<br /><br />Diverslingvaj diskutoj ! [[Файл:Bash flag gerb.png|50px|center]] !! [[Файл:US-UK-blend.png|50px|center]] !! [[Файл:Nuvola Esperanto flag.svg|50px|center]] !![[Файл:Flag of Poland.svg{{!}}border|50px|center]] |- | [[User:231013-a/Башҡортса алышыуҙары|Чтобы просмотреть или добавить обсуждение на башкирском, нажмите здесь]] || [[User:231013-a/Discussions in English|Please click here to add topic to or look through my English-language discussions]]||[[User:231013-a/Esperantlingvaj diskutoj|Por rigardi kaj aldoni la diskutojn, klaku ĉi tie]] || [[User talk:231013-a/Dyskusje po polsku|Kliknij tutaj aby rozpocząć dyskusję po polsku]] |- | [[User:231013-a/Запросы на перевод с русского|Добавляйте запросы на перевод с русского сюда]] || [[User:231013-a/English to Bashkir text translation requests|Please add your English-Bashkir text translation requests here]] || [[User:231013-a/Tradukpetoj|Bonvolu aldoni viajn EO-baŝkirajn tradukpetojn ĉi tien]] || [[User:231013-a/Teksty do tłumaczenia|Proszę dodawać teksty do tłumaczenia na język baszkirski tutaj]] |} {{Архив|2016. yıldıñ alağarayına tiklem}} == Näśelsänlek == * Вячеслав, сәләм! Ярҙам кәрәк: удали статью [[Нәҫелсәнлек]] после исправления названия, автор не поймет сразу, начнет заново ставить. У меня нет прав. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 14:09, 5 апрель 2016 (UTC) @Айсар: {{Эшләнде}} --<span style="font-family:'Book Antiqua'; font-size:150%; font-style:italic; color:blue">[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Вячеслав]]</span>_{шулай уҡ [[Ярҙамсы:Contributions/Comp1089|Comp1089]]} <sup><span style="font-family:'Book Antiqua, Arial Unicode MS'; font-size:150%; font-style:italic; color:green">[[User talk:Comp1089|aralaşayıq!]]</span></sub> 14:17, 5 апрель 2016 (UTC) * Күрәм. Рәхмәт! 4039624@mail.ru --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 14:20, 5 апрель 2016 (UTC) == Уведомление о переводе: Wikimedia Highlights, March 2016 == <div lang="ba" class="mw-content-ltr">Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, беларуская (тарашкевіца)‎ һәм коми. Страница [[Wikimedia Highlights, March 2016]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Highlights%2C+March+2016&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Highlights%2C+March+2016&language=be-x-old&action=page перевести на беларуская (тарашкевіца)‎] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Highlights%2C+March+2016&language=kv&action=page перевести на коми] <div lang="en" class="mw-content-ltr">Please consider helping non-English-language Wikimedia communities to stay updated about the Wikimedia blog's most notable posts from March, covering Wikimedia Foundation activities and other important events from across the Wikimedia movement. Completed translations will be announced on social media, project village pumps and (for some languages) mailing lists.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 19:21, 13 апрель 2016 (UTC)</div> == Уведомление о переводе: Wikimedia Highlights, April 2016 == <div lang="ba" class="mw-content-ltr">Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, беларуская (тарашкевіца)‎ һәм коми. Страница [[Wikimedia Highlights, April 2016]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Highlights%2C+April+2016&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Highlights%2C+April+2016&language=be-x-old&action=page перевести на беларуская (тарашкевіца)‎] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Highlights%2C+April+2016&language=kv&action=page перевести на коми] <div lang="en" class="mw-content-ltr">Please consider helping non-English-language Wikimedia communities to stay updated about the Wikimedia blog's most notable posts from April, covering Wikimedia Foundation activities and other important events from across the Wikimedia movement. Completed translations will be announced on social media, project village pumps and (for some languages) mailing lists.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 20:45, 17 май 2016 (UTC)</div> == Уведомление о переводе: Template:Usurpation requested == <div lang="ba" class="mw-content-ltr">Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, беларуская (тарашкевіца)‎ һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Template:Usurpation requested|Template:Usurpation requested]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AUsurpation+requested&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AUsurpation+requested&language=be-x-old&action=page перевести на беларуская (тарашкевіца)‎] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AUsurpation+requested&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 22:27, 5 сентябрь 2016 (UTC)</div> == Уведомление о переводе: Template:Usurpation requested == <div lang="ba" class="mw-content-ltr">Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, беларуская (тарашкевіца)‎ һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Template:Usurpation requested|Template:Usurpation requested]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AUsurpation+requested&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AUsurpation+requested&language=be-x-old&action=page перевести на беларуская (тарашкевіца)‎] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AUsurpation+requested&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 22:29, 5 сентябрь 2016 (UTC)</div> == {{subst:#switch:ba|es=CEE Primavera 2016 Encuesta|#default= CEE Spring 2016 Survey|hu=CEE Tavasz 2016 kérdőív|sq=Anketa e CEE Spring 2016|et=Kesk- ja Ida-Euroopa kevad (CEE Spring) 2016 küsitlus|tr=Orta ve Doğu Avrupa (CEE) Baha… == [[File:Logo CEE-t.png|right|170px]] "Вики-яҙ 2016" конкурсында ҡатнашыусыларға сәләм! Халыҡ-ара конкурсты ойоштороусылар һорау алыуҙа ҡатнашырға саҡыра. Ул бик ҡыҫҡа. Был беҙгә статистиканы күрһәтә һәм киләһе конкурсты яҡшыраҡ ойошторорға ярҙам итә. Түбәндәге һылтанмаға күсеп һорау алыу үтегеҙ:https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_eLP1PKZWjSpIi45 Иң изге теләктәр менән, <br />-- [[:m:user:Ата|Ата]] [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MassMessage]] 13:28, 10 сентябрь 2016 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Base@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Base/MassMessage/CEE_Spring-2016-participants&oldid=15897871 --> == Уведомление о переводе: Strategy/Wikimedia movement/2017/Toolkit/Discussion Coordinator Role == <div lang="ba" class="mw-content-ltr">Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, беларуская (тарашкевіца)‎ һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Strategy/Wikimedia movement/2017/Toolkit/Discussion Coordinator Role|Strategy/Wikimedia movement/2017/Toolkit/Discussion Coordinator Role]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Strategy%2FWikimedia+movement%2F2017%2FToolkit%2FDiscussion+Coordinator+Role&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Strategy%2FWikimedia+movement%2F2017%2FToolkit%2FDiscussion+Coordinator+Role&language=be-x-old&action=page перевести на беларуская (тарашкевіца)‎] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Strategy%2FWikimedia+movement%2F2017%2FToolkit%2FDiscussion+Coordinator+Role&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 23:33, 9 март 2017 (UTC)</div> == Статус бюрократа == [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вы несколько лет не выполняете обязанности админа и бюрократа, возможно на это есть причины. Вы просто числитесь бюрократом и админом и это отражается в статистических показателях, которые вычисляет Фархад. Вам бы следовало добровольно снять с себя эти полномочия. Будем только рады, если задумаете вернуться в проект и несложно будет все восстановить.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 04:45, 10 март 2017 (UTC) * Һаумы [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]]. Әүҙемлек булмағанда Бей статусын тотоу килешмәй, ивет. Үҙеңдең әйткәнең иҫтәлер бит. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 10:38, 19 март 2017 (UTC) : Hawmıhığıđ! Isınlap ta, şäxsi säbäptär menän (belgegeđ kilhä, bıl xaqta e-mail'da yađa alam) Başqort Wikipediyahında qatnaşa almağaynım. Xäđer ihä yaylap äwđemläşermen, tip ömöt itäm. Kilähe 1.5-2.5 ay esendä äwđemlegem artmaha, bey wazifahınan waqıtlısa baş tartırğa uylayım (Ğäfü itegeđ, älege waqıtta kiril xäreftäre menän yađa almayım, şuğa transliteraciya menän yađırğa tura kilä). İ.m., --<span style="font-family:'Book Antiqua'; font-size:150%; font-style:italic; color:blue">[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Вячеслав]]</span>_{шулай уҡ [[Ярҙамсы:Contributions/Comp1089|Comp1089]]} <sup><span style="font-family:'Book Antiqua, Arial Unicode MS'; font-size:150%; font-style:italic; color:green">[[User talk:Comp1089|aralaşayıq!]]</span></sub> 11:00, 19 март 2017 (UTC) :: Шәхси сәбәптәрең тураһында беҙ төҫмәрләйбеҙ һәм хәлеңде аңлайбыҙ. Әммә, ул сәбәптәрҙең вазифа тотоуға ни ҡыҫылышы бар? Әүҙемләк булмауға бар, ә вазифанан баш тартыу өсөн бер кәртә лә юҡ ине. Күпме ваҡыт инде шундай аңлатма менән генә сикләнәһең. Бер мин генә әйтмәйем бит һиңә был турала. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 11:10, 19 март 2017 (UTC) == Уведомление о переводе: Strategy/Wikimedia movement/2017/Process/Briefing == <div lang="ba" class="mw-content-ltr">Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, беларуская (тарашкевіца)‎ һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Strategy/Wikimedia movement/2017/Process/Briefing|Strategy/Wikimedia movement/2017/Process/Briefing]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Strategy%2FWikimedia+movement%2F2017%2FProcess%2FBriefing&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Strategy%2FWikimedia+movement%2F2017%2FProcess%2FBriefing&language=be-x-old&action=page перевести на беларуская (тарашкевіца)‎] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Strategy%2FWikimedia+movement%2F2017%2FProcess%2FBriefing&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 22:19, 10 март 2017 (UTC)</div> == Translation request == Dear Comp, please translate the article about Belarusian writer [[:en:Uladzimir Karatkievich]]/ [[:de:Uladsimir Karatkewitsch]]. Thank you in advance. --[[Ҡатнашыусы:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Rymchonak|әңгәмә]]) 09:09, 3 апрель 2017 (UTC) : @Rymchonak: Dziakuj za zapyt, ale možna było b i pa-biełarusku pisać, ja zusim nia suprać. Pierakładu najbližejšym časam. --<span style="font-family:'Book Antiqua'; font-size:150%; font-style:italic; color:blue">[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Вячеслав]]</span>_{шулай уҡ [[Ярҙамсы:Contributions/Comp1089|Comp1089]]} <sup><span style="font-family:'Book Antiqua, Arial Unicode MS'; font-size:150%; font-style:italic; color:green">[[User talk:Comp1089|aralaşayıq!]]</span></sub> 10:23, 3 апрель 2017 (UTC) == Bashkir Wikibooks namespaces == Sorry for the cross-wiki note, but it would be great if you could weigh in on the choice of namespaces for the to-be-reopened Bashkir Wikibooks being discussed at [[m:Requests for new languages/Wikibooks Bashkir#Namespace names]]. (It seems I have done a very good job confusing everyone about the choices<nowiki></sarcasm></nowiki>, so it would be a good idea to get another "independent" viewpoint on what the names should be. Please be explicit in your choices, as a lot of the confusion has been over exactly which names each user is actually suggesting / agreeing to.) - [[Ҡатнашыусы:Dcljr|dcljr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Dcljr|әңгәмә]]) 23:19, 14 август 2017 (UTC) : Regarding being "explicit": If you still can't type in Cyrillic, you could either copy-and-paste the current listed choices to form your own list of suggestions, or just indicate "agree with ZUFAr" or "use name at Bashkir Wikipedia", etc., for each namespace (assuming you can simply select from among the names that have already been suggested). - [[Ҡатнашыусы:Dcljr|dcljr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Dcljr|әңгәмә]]) 23:33, 14 август 2017 (UTC) == Ҡултамғаң хаталы == Сәләм. Һинең "ҡабартмалы" ҡултамғаң хата бирә - отсутствующий закрывающий тег sup. Төҙәт әле. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 06:16, 29 октябрь 2017 (UTC) == Уведомление о переводе: Meta:Babylon/Translators newsletter == <div lang="ba" class="mw-content-ltr">Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Meta:Babylon/Translators newsletter|Meta:Babylon/Translators newsletter]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3ABabylon%2FTranslators+newsletter&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3ABabylon%2FTranslators+newsletter&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3ABabylon%2FTranslators+newsletter&language=kv&action=page перевести на коми] <div lang="en" class="mw-content-ltr">This page explains a new service: to keep translators posted about messages that need a particular effort, we have created a new newsletter. that newsletter is distributed on wiki as a notification and does not requires an email to subscribe. This message is both to kindly suggest you to translate the page explaining that new process, and also to invote you to subscribe to that newsletter. :)</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 18:15, 21 ноябрь 2017 (UTC)</div> == Тауыш биреү һөҙөмтәләре == *Башвикила бер нисә тауыш биреү үткәрҙек. Бына ҡайһы берҙәре: [[Википедия:Ҡоролтай#Башҡорт Википедияһында бер айҙан артыҡ бер ниндәй ҙә әүҙемлек күрһәтмәгән осраҡта админдың хоҡуғы автоматик рәүештә үҙ көсөн юғалта (юҡҡа сыға)|Әүҙем булмаған админдарҙан ҡотолоу]], [[Википедия:Ҡоролтай#Soul Train админ хоҡуғын сикләү|Soul Train админ хоҡуғын сикләү]], [[Википедия буйынса фекерләшеү:Ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр|Конкурстар тураһында]]. Ошо тауыш биреүҙәргә ҡаршы булһағыҙ ҙа, законлы көсөнә инде тип ҡарар сығарып ҡуйырға тейешһегеҙ —[[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|әңгәмә]]) 11:00, 10 июнь 2020 (UTC) : Oşo tawış birewđärđeñ ikehe tamamlandı, ularđı [[Википедия:Тауыш биреүҙәр|oşonda]] küsergäynem. Berehe ihä (konkurstar xaqındağıhı) 2 genä kön buyı bara ine, 10 köngä ođayttım. Kötöp qalayıq. --[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|әңгәмә]]) 13:39, 10 июнь 2020 (UTC) == Уведомление о переводе: VisualEditor/Newsletter/2020/July == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:VisualEditor/Newsletter/2020/July|VisualEditor/Newsletter/2020/July]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2020%2FJuly&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2020%2FJuly&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2020%2FJuly&language=kv&action=page перевести на коми] Крайний срок для перевода этой страницы — the end of this week. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 20:26, 6 июль 2020 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Whatamidoing (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Tech/News/2020/32 == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Tech/News/2020/32|Tech/News/2020/32]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FNews%2F2020%2F32&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FNews%2F2020%2F32&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FNews%2F2020%2F32&language=kv&action=page перевести на коми] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 05:27, 31 июль 2020 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Path slopu@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Tech/Server switch 2020 == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Tech/Server switch 2020|Tech/Server switch 2020]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch+2020&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch+2020&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch+2020&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 13:03, 15 август 2020 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Path slopu@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Wikimedia CH == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Wikimedia CH|Wikimedia CH]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+CH&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+CH&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+CH&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 07:43, 17 декабрь 2020 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Eihel@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Project wiki representatives == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Project wiki representatives|Project wiki representatives]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Project+wiki+representatives&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Project+wiki+representatives&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Project+wiki+representatives&language=kv&action=page перевести на коми] Крайний срок для перевода этой страницы — 2021-02-14. <div lang="en" class="mw-content-ltr">The five year old strategy process has resulted in recommendations. After Global Conversations the number one priority is to establish an Interim Global Council, who will draft a Movement Charter, which will lead to the formation of a Global Council. Please help in translating the concise page "Project wiki representatives" which asks contributor to select for each project wiki a representative, who will help in implementing the first strategic priority.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 12:09, 6 февраль 2021 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Ad Huikeshoven@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Hello, 20th anniversary of the Catalan Wikipedia == Hello, I hope that you are doing fine. Thanks again for your support so long ago! Sorry to write in English, I still can't speak nor write your language, unfortunately. I write you this message because we'll be celebrating our Catalan Viquipèdia 20th birthday soon and I would really appreciate having at least one user of your wikipedia saying a few words in your language in a short video, filmed horizontally, congratulating the Catalan Wikipedia. The time would be around 15 seconds and you are free to say what you want (if the background can be something beautiful of your country (building, monument) it would be just great..) though you would have to finish in Catalan saying "Bon aniversari" and/or "per molts anys". I really hope you will participate! The video has to be sent to viquipedia@wikimedia.cat if possible before February 28th. I hope to hear from you soon! Take real care and have a great week! Claudi/[[Ҡатнашыусы:Capsot|Capsot]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Capsot|әңгәмә]]) 21:36, 25 февраль 2021 (UTC) == Уведомление о переводе: VisualEditor/Newsletter/2021/June == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:VisualEditor/Newsletter/2021/June|VisualEditor/Newsletter/2021/June]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2021%2FJune&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2021%2FJune&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2021%2FJune&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. Крайний срок для перевода этой страницы — 2021-06-20. <div lang="en" class="mw-content-ltr">This short newsletter is good news about posting comments on wiki. You can try out the "Discussion tools" in the Beta Features here at Meta-Wiki, too: [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures]]. Thank you! </div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 00:16, 16 июнь 2021 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Whatamidoing (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Template:InternetArchiveBot header == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Template:InternetArchiveBot header|Template:InternetArchiveBot header]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AInternetArchiveBot+header&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AInternetArchiveBot+header&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AInternetArchiveBot+header&language=kv&action=page перевести на коми] <div lang="en" class="mw-content-ltr">The InternetArchiveBot team has come up with a new header for its documentation and user pages designed to make important links as easy to find as possible. We use this header on the bot's global user page, and we have it set up to show the labels in your interface language, meaning that the labels will appear in Russian on Russian Wikipedia (unless you override the interface language). In order for this feature to work, we need translations of those labels. There are only six labels: * About the Bot * Report Problem * Contact Us * Documentation * Configure * Disable Bot If you know how to say those things in another language, you can help! And your work will make it easier for non-English speakers to use InternetArchiveBot. </div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 16:20, 29 июнь 2021 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Harej@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: InternetArchiveBot/Problem == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:InternetArchiveBot/Problem|InternetArchiveBot/Problem]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-InternetArchiveBot%2FProblem&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-InternetArchiveBot%2FProblem&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-InternetArchiveBot%2FProblem&language=kv&action=page перевести на коми] <div lang="en" class="mw-content-ltr">Thank you to everyone who translated "Template:InternetArchiveBot header". The template is now available in 64 languages (including variants)! Now when people visit the bot's user page on those language wikis, they will be greeted with navigation options in their language. (We have since added one more link to the header – "Translate" – translations are appreciated!) This page I am requesting translations for is the "report problem" page for InternetArchiveBot, directing the user to different places depending on the kind of problem they are having. There are a total of 17 terms to translate, consisting of short phrases and sentences. This page is directly linked from the header on InternetArchiveBot's global user page, so your work will likely be seen.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 23:14, 12 июль 2021 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Harej@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation elections/2021/Voting == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation elections/2021/Voting|Wikimedia Foundation elections/2021/Voting]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2021%2FVoting&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2021%2FVoting&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2021%2FVoting&language=kv&action=page перевести на коми] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 10:21, 2 август 2021 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:KCVelaga (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Hack4OpenGLAM == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Hack4OpenGLAM|Hack4OpenGLAM]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Hack4OpenGLAM&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Hack4OpenGLAM&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Hack4OpenGLAM&language=kv&action=page перевести на коми] Крайний срок для перевода этой страницы — 2021-09-20. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Welcome to translate the messages of the Hack4OpenGLAM hackathon, taking place at the Creative Commons Summit 20–24 September! Your work is appreciated!</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 10:25, 10 август 2021 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Susannaanas@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation elections/2021/2021-09-07/2021 Election Results/Short == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation elections/2021/2021-09-07/2021 Election Results/Short|Wikimedia Foundation elections/2021/2021-09-07/2021 Election Results/Short]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2021%2F2021-09-07%2F2021+Election+Results%2FShort&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2021%2F2021-09-07%2F2021+Election+Results%2FShort&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2021%2F2021-09-07%2F2021+Election+Results%2FShort&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — высокий. Крайний срок для перевода этой страницы — 2021-09-07. <div lang="en" class="mw-content-ltr">This short text (125 words) is meant to announce the results of the board elections on September, 7 to as much communities and volunteers as possible on such short notice in their native tongue. Please help us to make that happen! </div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 19:04, 6 сентябрь 2021 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:DBarthel (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Lingua Libre == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Lingua Libre|Lingua Libre]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Lingua+Libre&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Lingua+Libre&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Lingua+Libre&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. Крайний срок для перевода этой страницы — 2021-11-30. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 10:33, 18 сентябрь 2021 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:WikiLucas00@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Movement Charter/Drafting Committee/Election translation == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Movement Charter/Drafting Committee/Election translation|Movement Charter/Drafting Committee/Election translation]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FElection+translation&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FElection+translation&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FElection+translation&language=kv&action=page перевести на коми] Крайний срок для перевода этой страницы — 2021-10-08. <div lang="en" class="mw-content-ltr">2 sentences, 21 words! Movement Charter Drafting Committee Elections are coming. Translating the voting tool SecurePoll in as many native tongues is crucial for this. But: there are two sentences we need to be translated for this. Please support the effort to make this a global experience. Thank you for helping out!</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 14:04, 6 октябрь 2021 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:DBarthel (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Grants:MSIG/Announcements/2021/Global message == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Grants:MSIG/Announcements/2021/Global message|Grants:MSIG/Announcements/2021/Global message]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Grants%3AMSIG%2FAnnouncements%2F2021%2FGlobal+message&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Grants%3AMSIG%2FAnnouncements%2F2021%2FGlobal+message&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Grants%3AMSIG%2FAnnouncements%2F2021%2FGlobal+message&language=kv&action=page перевести на коми] Крайний срок для перевода этой страницы — 2021-10-26. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hi everbody! The [[Movement Strategy and Governance|Movement Strategy and Governance team]] is announcing a Movement Strategy Implementation Grants program to the communities. We want to reach out to as many communities as possible, calling out volunteers globally. Please support us and help translating the announcement in all the languages you speak, '''it is only 50 words'''. We will send it out as a mass message later. Beyond this: if you would like to, please check out the program and spread the word. We would appreciate your help in sharing this news in social media channels of your community. We are grateful for all your support, you are awesome!</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 14:24, 21 октябрь 2021 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:DBarthel (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Movement Charter/Drafting Committee/Elections/Results/Announcement == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Movement Charter/Drafting Committee/Elections/Results/Announcement|Movement Charter/Drafting Committee/Elections/Results/Announcement]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FElections%2FResults%2FAnnouncement&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FElections%2FResults%2FAnnouncement&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FElections%2FResults%2FAnnouncement&language=kv&action=page перевести на коми] Крайний срок для перевода этой страницы — 2021-10-31. <div lang="en" class="mw-content-ltr">The announcement of the members of the Movement Charter Drafting Committee is coming close. We would like to announce the results in as many languages as possible and kindly ask for your support. It is '''less than 100 words''', we would appreciate your help a lot and it is just a few minutes. Thank you for your continuous support! </div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 13:31, 29 октябрь 2021 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:DBarthel (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == [[Википедия:Хакимдар һайлау/ZUFAr]] == {{u|Comp1089}}, хәйерле көн. Ошо тауыш биреүгә йомғаҡ яһарға кәрәк. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 12:30, 20 декабрь 2021 (UTC) == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 18:10, 4 ғинуар 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(1)&oldid=22532492 --> == Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections|Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees%2FCall+for+feedback%3A+Board+of+Trustees+elections&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees%2FCall+for+feedback%3A+Board+of+Trustees+elections&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees%2FCall+for+feedback%3A+Board+of+Trustees+elections&language=kv&action=page перевести на коми] Крайний срок для перевода этой страницы — 2022-01-10. <div lang="en" class="mw-content-ltr">''This year four seats of the WMF Board of Trustees are to be newly filled and there will be a Call for Feedback about the Board of Trustees selection processes from 10 January to 7 February 2022.'' ''The [[Movement Strategy and Governance]] team is supporting this Call for Feedback. For widest outreach across the Wikiverse we kindly ask you to support this by helping us out with additional translations.'' '''Postscriptum: During the last year many of you have helped us a lot to reach out to many different communities by translating in dozens of languages. We are utterly grateful for this - thanks to all of you for your ongoing support! You are the best!''' </div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 17:24, 7 ғинуар 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:DBarthel (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Template:Education/News/Contents == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Template:Education/News/Contents|Template:Education/News/Contents]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AEducation%2FNews%2FContents&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AEducation%2FNews%2FContents&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AEducation%2FNews%2FContents&language=kv&action=page перевести на коми] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 08:47, 22 ғинуар 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Leadership Development Task Force/Call for Feedback Announcement == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Leadership Development Task Force/Call for Feedback Announcement|Leadership Development Task Force/Call for Feedback Announcement]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Leadership+Development+Task+Force%2FCall+for+Feedback+Announcement&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Leadership+Development+Task+Force%2FCall+for+Feedback+Announcement&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Leadership+Development+Task+Force%2FCall+for+Feedback+Announcement&language=kv&action=page перевести на коми] Крайний срок для перевода этой страницы — 2022-02-07. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Good day to you from [[Movement Strategy and Governance]]! The coming weeks see a Call for Feedback concerning the creation of a movementwide [[Leadership_Development_Task_Force]]. We are announcing it by a short message of '''only 60 words''' to be distributed globally on Tuesday. Global distribution asks for native language support, so we kindly ask for your help to have as many translations as possible available. It should be a few minutes of work only. Thank you very much for your help, [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:13, 4 февраль 2022 (UTC)</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 10:13, 4 февраль 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:DBarthel (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: ContribuLing 2022 == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:ContribuLing 2022|ContribuLing 2022]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-ContribuLing+2022&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-ContribuLing+2022&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-ContribuLing+2022&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 12:04, 12 февраль 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:WikiLucas00@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FEnforcement+guidelines&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FEnforcement+guidelines&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FEnforcement+guidelines&language=kv&action=page перевести на коми] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 15:18, 22 февраль 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Ericliu1912@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Stefania Turkewich == Hello Comp1089, When you have time, could you take a look at this article: [[en: Stefania Turkewich]]? Stefania was the first woman composer of classical music in Ukraine. If the article interests you, could you give it a start in the Bashkir language Wikipedia, with an opening paragraph, for the Украинаның мәҙәни дипломатияһы айлығы 2022 project? [[Ҡатнашыусы:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Nicola Mitchell|әңгәмә]]) 20:26, 26 февраль 2022 (UTC) : Hi, @[[Ҡатнашыусы:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]]. I think, I can do that in a short while. Thanks a lot. --[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|әңгәмә]]) 00:11, 1 март 2022 (UTC) ::Thanks so much! [[Ҡатнашыусы:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Nicola Mitchell|әңгәмә]]) 02:09, 1 март 2022 (UTC) : @[[Ҡатнашыусы:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]]: {{done|Ready}}, see [[Стефания Туркевич-Лукиянович|here]]. --[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|әңгәмә]]) 12:27, 5 март 2022 (UTC) :::It looks great! Thank you so much for this! [[Ҡатнашыусы:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Nicola Mitchell|әңгәмә]]) 12:46, 5 март 2022 (UTC) == Уведомление о переводе: Ukraine's Cultural Diplomacy Month == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Ukraine's Cultural Diplomacy Month|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Ukraine%27s+Cultural+Diplomacy+Month&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Ukraine%27s+Cultural+Diplomacy+Month&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Ukraine%27s+Cultural+Diplomacy+Month&language=kv&action=page перевести на коми] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 01:50, 2 март 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Juan90264@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: ContribuLing 2022/Program == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:ContribuLing 2022/Program|ContribuLing 2022/Program]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-ContribuLing+2022%2FProgram&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-ContribuLing+2022%2FProgram&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-ContribuLing+2022%2FProgram&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. Крайний срок для перевода этой страницы — 2022-03-31. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 15:49, 26 март 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:WikiLucas00@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: GLAM School/Questions == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:GLAM School/Questions|GLAM School/Questions]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-GLAM+School%2FQuestions&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-GLAM+School%2FQuestions&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-GLAM+School%2FQuestions&language=kv&action=page перевести на коми] Крайний срок для перевода этой страницы — 2022-12-31. <div lang="en" class="mw-content-ltr">GLAM School is a project by AvoinGLAM to chart out, uncover, and support practices that help GLAM professionals, GLAM-Wiki volunteers, Open GLAM advocates and others to be more empowered to contribute to Wikimedia and other open projects. In 2022 we are conducting surveys, chats, and interviews across organizations and networks involved in providing Open Access to cultural heritage. This page lists the questions that are used in the survey and the interviews.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 08:52, 26 апрель 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Susannaanas@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: GLAM School == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:GLAM School|GLAM School]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-GLAM+School&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-GLAM+School&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-GLAM+School&language=kv&action=page перевести на коми] Крайний срок для перевода этой страницы — 2022-12-31. <div lang="en" class="mw-content-ltr">The GLAM School main page is ready for translation. I hope the syntax still remained correct after I changed the page a lot. Thank you for your amazing help!</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 18:19, 4 май 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник: Susannaanas@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Тәҡдим == * Хөрмәтле [[Comp1089(Х,Б)]], Wikimedia Summit 2022 йыйынында ҡатнашырға бараһығыҙ бит инде? Шунда минең яҙған ҡатмарлы мәсьәләләр буйынса хәл итерлек тәҡдимдәр индерерһегеҙ тигән өмөт менән яҙам. «РСФСР мәғарифы отличнигы билдәһе булғандарҙы яҙырға мөмкин, Башҡортостандың хеҙмәт ветераны инмәй» тигәнерәк кәмләүҙе күңелем ҡабул итмәй. [[Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы]] мәҡәләһен уҡығыҙ әле. Зәйтүнә яҙа: рувикиның критерийҙары бик ҡәтғи, алып ташларға ҡушыуҙары бар тип. Шундайыраҡ яуап яҙҙым: "Хеҙмәт ветеранына инмәйһең тип әйтеү 47 йыл буйы, ярамһаҡланмай, дуҫ-иш аша ғына үрләмәй, намыҫлы эшләп тә, юғары бүләктәрҙән мәхрүм ителгәндәрҙең йөҙөн йыртыу түгелме? Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт ветераны тигән кенәгәм? Ҡыҙыҡ был донъя?!.. Кешенең РФ-фәләне юҡ икән, был бер ҙә уның бүтәндәрҙән насар эшләгәнен күрһәтмәй. Киреһенсә икәнен тормош тәжрибәһенән сығып беләм. Йомортҡа һалғанмын, бауырым бәпкә баҫҡан — был дәрәжә түгелме? Исмаһам 2016 йылдан бирле Википедия ирекмәне булған өсөн генә, исемем Википедия битендә торорға тейеш. Ғәҙеллек һағында торабыҙ тиһәк, барса маҡтаулы исем һәм бүләктәр тиң ҡаралырға тейеш. Ирекле энциклопедияла «кәм»—«өҫтөн» һымаҡ «каста»ға бүлеү аҙымдары булырға тейеш түгел тип аңлайым". [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 18:47, 30 июнь 2022 (UTC) == Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Board voter email == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Board voter email|Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Board voter email]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2022%2FAnnouncement%2FBoard+voter+email&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2022%2FAnnouncement%2FBoard+voter+email&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2022%2FAnnouncement%2FBoard+voter+email&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — высокий. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hi all! The community vote of this year's Board Elections are close. As always voter mails will be sent out. To invite as many community members as possible in their native tongue your help is very much appreciated. While there are already plenty of translations we would appreciate you to check for languages still missing and to contribute translations for these. The mails are short, just a bit about two times '''200 words''', a few minutes of work. Your support is very important as it helps communities to learn about the election and to cast their vote. Best, Denis Barthel (WMF) (Movement Strategy and Governance)</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 12:51, 9 август 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:DBarthel (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Admin activity review/Notice to communities == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующий язык: башҡортса. Страница [[:metawikipedia:Admin activity review/Notice to communities|Admin activity review/Notice to communities]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Admin+activity+review%2FNotice+to+communities&language=ba&action=page перевести на башҡортса] <div lang="en" class="mw-content-ltr">Localisation of notice template needed for yearly AAR. Check and translate [[Admin activity review/Notice to inactive right holders]] if needed as well.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 13:56, 15 сентябрь 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Consultation Close == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Consultation Close|Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Consultation Close]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FRevised+enforcement+guidelines%2FAnnouncement%2FConsultation+Close&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FRevised+enforcement+guidelines%2FAnnouncement%2FConsultation+Close&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FRevised+enforcement+guidelines%2FAnnouncement%2FConsultation+Close&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 02:17, 13 октябрь 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Tests == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Tests|Tests]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tests&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tests&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tests&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — низкий. <div lang="en" class="mw-content-ltr">= This is a test message, please ignore = = ଏହା ଏକ ପରୀକ୍ଷା ସନ୍ଦେଶ, ଦୟାକରି ଅଣଦେଖା କରନ୍ତୁ = </div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 17:39, 13 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:APatro (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: ContribuLing 2023 == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:ContribuLing 2023|ContribuLing 2023]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-ContribuLing+2023&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-ContribuLing+2023&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-ContribuLing+2023&language=kv&action=page перевести на коми] Крайний срок для перевода этой страницы — 2023-02-28. <div lang="en" class="mw-content-ltr">ContribuLing is a Wikimedia event focusing on collaborative tools and minority languages. Please consider translating the page and - why not - proposing a presentation or a workshop! Thank you very much, on behalf of the organizing committee</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 10:18, 2 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:WikiLucas00@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/LandingCNTranslate == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/LandingCNTranslate|Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/LandingCNTranslate]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FLandingCNTranslate&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FLandingCNTranslate&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FLandingCNTranslate&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — высокий. Крайний срок для перевода этой страницы — 2023-02-22. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Wikimedia Foundation Legal Department is starting a feedback cycle to discuss updating the Wikimedia Terms of Use on February, 21. We would like to hear from communities all over the world. Your help in translating a banner is very much appreciated. It is just 19 words in two sentences. Due to technical reasons the link above leads to a landing page. To translate the banner directly, please click https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=Centralnotice-tgroup-wmftou2023&amp;language=abc Thank you for your help! </div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 20:09, 20 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:DBarthel (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: $1 == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:$1|$1]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-%241&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-%241&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-%241&language=kv&action=page перевести на коми] <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hello translators. Please help us with this group page.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 13:42, 22 март 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:DNdubane (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Wikimédiens du Burkina Faso == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Wikimédiens du Burkina Faso|Wikimédiens du Burkina Faso]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikim%C3%A9diens+du+Burkina+Faso&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikim%C3%A9diens+du+Burkina+Faso&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikim%C3%A9diens+du+Burkina+Faso&language=kv&action=page перевести на коми] <div lang="en" class="mw-content-ltr">Please help us translating this page</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 13:44, 22 март 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:DNdubane (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: WWC2023/Scholarship == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:WWC2023/Scholarship|WWC2023/Scholarship]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WWC2023%2FScholarship&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WWC2023%2FScholarship&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WWC2023%2FScholarship&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. Крайний срок для перевода этой страницы — 2023-10-22. <div lang="en" class="mw-content-ltr">this page is available for translating, you can start working on it</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 21:41, 26 июнь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sandra Hanbo@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FProposed+update&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FProposed+update&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FProposed+update&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — высокий. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Massive changes to the pages. Would require a review to keep information updated as per the English version.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 04:45, 23 июль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FProposed+update&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FProposed+update&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FProposed+update&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Severely outdated page. Kindly assist to update.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 11:50, 2 август 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Movement Charter/Community Consultation == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Movement Charter/Community Consultation|Movement Charter/Community Consultation]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FCommunity+Consultation&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FCommunity+Consultation&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FCommunity+Consultation&language=kv&action=page перевести на коми] <div lang="en" class="mw-content-ltr">Severely outdated. Requires review and translation.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 04:18, 10 август 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Template:MovedToFoundationGovWiki == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Template:MovedToFoundationGovWiki|Template:MovedToFoundationGovWiki]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AMovedToFoundationGovWiki&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AMovedToFoundationGovWiki&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AMovedToFoundationGovWiki&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Template used to indicate content that is moved to foundation wiki and translations should be made there instead.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 05:46, 19 август 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Template:Universal Code of Conduct/Navbox == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Template:Universal Code of Conduct/Navbox|Template:Universal Code of Conduct/Navbox]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AUniversal+Code+of+Conduct%2FNavbox&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AUniversal+Code+of+Conduct%2FNavbox&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AUniversal+Code+of+Conduct%2FNavbox&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Navigational template that requires translation to your language.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 05:48, 19 август 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Movement Charter/Content/Preamble == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Movement Charter/Content/Preamble|Movement Charter/Content/Preamble]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FContent%2FPreamble&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FContent%2FPreamble&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter%2FContent%2FPreamble&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Content changed. Please assist to translate.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 07:08, 20 август 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Template:FormerAffiliate == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Template:FormerAffiliate|Template:FormerAffiliate]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AFormerAffiliate&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AFormerAffiliate&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AFormerAffiliate&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — низкий. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Template indicating former affiliates. Please assist to translate into your language.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 08:01, 26 Август 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Wikiquote == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Wikiquote|Wikiquote]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikiquote&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikiquote&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikiquote&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Kindly assist to check and translate the page. Also, proceed to [https://translatewiki.net/ translatewiki] to translate the remaining interface languages for [[Template:Int]] used on this page.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 04:52, 7 сентябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates/2023-09 == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates/2023-09|IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates/2023-09]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-IP+Editing%3A+Privacy+Enhancement+and+Abuse+Mitigation%2FUpdates%2F2023-09&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-IP+Editing%3A+Privacy+Enhancement+and+Abuse+Mitigation%2FUpdates%2F2023-09&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-IP+Editing%3A+Privacy+Enhancement+and+Abuse+Mitigation%2FUpdates%2F2023-09&language=kv&action=page перевести на коми] <div lang="en" class="mw-content-ltr">I have made the image translatable because there is a Japanese version of the image at [[:File:MediaWiki Temporary accounts page history mockup 2023-09 ja.gif]]. You can use the image that you think is best for your language. It is possible that one short sentence will be added to this message, but no other changes are expected. This message will be sent to most wikis next week.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 21:39, 15 сентябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Whatamidoing (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: WikiWomenCamp 2023 == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:WikiWomenCamp 2023|WikiWomenCamp 2023]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WikiWomenCamp+2023&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WikiWomenCamp+2023&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WikiWomenCamp+2023&language=kv&action=page перевести на коми] Крайний срок для перевода этой страницы — 2023-10-19. <div lang="en" class="mw-content-ltr">It is an information page about the upcoming WikiWomenCamp.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 11:14, 6 октябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Asaf (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2024%2FAnnouncement%2FRules+package+review+-+short&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2024%2FAnnouncement%2FRules+package+review+-+short&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2024%2FAnnouncement%2FRules+package+review+-+short&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — высокий. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 06:21, 16 октябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Хазарҙар == Hello Vyacheslav, did you eat your rice today? I'm Gia from Israel. we met at Turkic WikiCon 2023. User from the Hebrew wikipedia asking: How the [[Хазарҙар]] people called to themselves. Some info about that as well could be perfect. You can answer in [https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%A9%D7%99%D7%97%D7%AA_%D7%9E%D7%A9%D7%AA%D7%9E%D7%A9:Geagea#%D7%98%D7%95%D7%A8%D7%A7%D7%99%D7%AA_%D7%9E%D7%A7%D7%95%D7%A8%D7%99%D7%AA my talk page] if you wish (chance to improve your סמיכות). [[Ҡатнашыусы:Geagea|Geagea]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Geagea|фекер алышыу]]) 13:13, 24 октябрь 2023 (UTC) == Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - closing == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - closing|Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - closing]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2024%2FAnnouncement%2FRules+package+review+-+closing&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2024%2FAnnouncement%2FRules+package+review+-+closing&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2024%2FAnnouncement%2FRules+package+review+-+closing&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 01:06, 25 октябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Флаг администратора == Минән администратор хоҡуҡтарын алыуығыҙҙы һорайым.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|фекер алышыу]]) 10:05, 19 декабрь 2023 (UTC) : {{Done}}. Күп йыл буйы хакимлыҡ ҡылғанығыҙ өсөн оло рәхмәт! --[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 20:07, 19 декабрь 2023 (UTC) == Уведомление о переводе: Meta:Policies and guidelines == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Meta:Policies and guidelines|Meta:Policies and guidelines]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3APolicies+and+guidelines&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3APolicies+and+guidelines&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3APolicies+and+guidelines&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Index of policies and guidelines, useful to be translated into different languages for users.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 08:45, 13 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Ombuds commission == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Ombuds commission|Ombuds commission]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Ombuds+commission&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Ombuds+commission&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Ombuds+commission&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 04:50, 21 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Threats of harm == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Threats of harm|Threats of harm]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Threats+of+harm&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Threats+of+harm&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Threats+of+harm&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 07:21, 4 февраль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Help:Two-factor authentication == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Help:Two-factor authentication|Help:Two-factor authentication]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 13:49, 12 февраль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Help:Signature == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Help:Signature|Help:Signature]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ASignature&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ASignature&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ASignature&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — низкий. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 02:21, 21 февраль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Global bans == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Global bans|Global bans]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Global+bans&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Global+bans&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Global+bans&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 08:40, 29 февраль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Small Wiki Monitoring Team == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Small Wiki Monitoring Team|Small Wiki Monitoring Team]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Small+Wiki+Monitoring+Team&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Small+Wiki+Monitoring+Team&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Small+Wiki+Monitoring+Team&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — низкий. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 13:51, 16 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Template:Special global permissions/Seealso == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Template:Special global permissions/Seealso|Template:Special global permissions/Seealso]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ASpecial+global+permissions%2FSeealso&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ASpecial+global+permissions%2FSeealso&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ASpecial+global+permissions%2FSeealso&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — низкий. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 05:24, 1 апрель 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation Board of Trustees == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr">This page contains outdated information. Please assist in updating the page to prevent confusion.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 04:48, 19 апрель 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation Board of Trustees == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 05:15, 27 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Movement Charter == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Movement Charter|Movement Charter]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Movement+Charter&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — высокий. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 05:31, 12 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Wikimedia LGBT+/Portal == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Wikimedia LGBT+/Portal|Wikimedia LGBT+/Portal]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+LGBT%2B%2FPortal&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+LGBT%2B%2FPortal&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+LGBT%2B%2FPortal&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — низкий. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 10:03, 30 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Strategy == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Strategy|Strategy]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Strategy&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Strategy&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Strategy&language=kv&action=page перевести на коми] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 14:27, 7 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MrBenjo@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: WMDE Technical Wishes/Sub-referencing == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|WMDE Technical Wishes/Sub-referencing]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WMDE+Technical+Wishes%2FSub-referencing&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WMDE+Technical+Wishes%2FSub-referencing&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-WMDE+Technical+Wishes%2FSub-referencing&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — низкий. <div lang="en" class="mw-content-ltr">The sub-referencing feature is planned to be implemented until the end of 2024 on various wikis. Therefore, it would be great to have information about the feature ready in multiple languages.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 20:35, 8 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MrBenjo@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Meta:Administrators/Removal (inactivity) == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Meta:Administrators/Removal (inactivity)|Meta:Administrators/Removal (inactivity)]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3AAdministrators%2FRemoval+%28inactivity%29&language=ba&action=page перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3AAdministrators%2FRemoval+%28inactivity%29&language=be-x-old&action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3AAdministrators%2FRemoval+%28inactivity%29&language=kv&action=page перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 06:37, 18 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == NowCommons and GFDL == Hello! I have created [[Ҡалып:NowCommons]] to be able to mark files that is also on Commons. I hope you will help translate if needed. Also I would like to complete the [[:en:Wikipedia:Image license migration]] so it will help if files on Commons are deleted (and if unused files on [[Махсус:Ҡулланылмаған_файлдар]] that are no longer needed). I noticed that [[:mw:Help:Extension:FileImporter]] has not been set up for this wiki. Do you know if there is a reason for that? [[Ҡатнашыусы:MGA73|MGA73]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MGA73|фекер алышыу]]) 18:46, 5 сентябрь 2024 (UTC) :Hello, I'll translate that ASAP. There's no particular reason for this extension not to have been set up here so far. I'll have to find out what the community thinks of introducing it here. [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 20:02, 5 сентябрь 2024 (UTC) :: Thank you. If you need help with FileImporter just let me know. It usually do not take very long time to set up. And if the files licensed GFDL is moved to Commons then you do not have to worry about the license migration. --[[Ҡатнашыусы:MGA73|MGA73]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MGA73|фекер алышыу]]) 20:12, 5 сентябрь 2024 (UTC) :::I have now checked the files and none of the files that can't be deleted because they are also on Commons were eligible for a relicense so there is no need for creating templates etc. I added a "migration=not-eligible" and it will not work here. But if file is ever moved to Commons it will tell that file is not eligible to relicense. --[[Ҡатнашыусы:MGA73|MGA73]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MGA73|фекер алышыу]]) 11:26, 7 сентябрь 2024 (UTC) == Уведомление о переводе: Steward requests/Global/block-header == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Steward requests/Global/block-header|Steward requests/Global/block-header]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Steward+requests%2FGlobal%2Fblock-header&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Steward+requests%2FGlobal%2Fblock-header&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Steward+requests%2FGlobal%2Fblock-header&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Contains information on how to appeal global blocks.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»&lrm;, 12:49, 25 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Changing username == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Changing username|Changing username]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Changing+username&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Changing+username&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Changing+username&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 10:49, 27 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Wiktionary == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Wiktionary|Wiktionary]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiktionary&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiktionary&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiktionary&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 11:52, 13 декабрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Ombuds commission/2019/CU Global Procedure on information disclosure == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Ombuds commission/2019/CU Global Procedure on information disclosure|Ombuds commission/2019/CU Global Procedure on information disclosure]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Ombuds+commission%2F2019%2FCU+Global+Procedure+on+information+disclosure&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Ombuds+commission%2F2019%2FCU+Global+Procedure+on+information+disclosure&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Ombuds+commission%2F2019%2FCU+Global+Procedure+on+information+disclosure&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 12:29, 22 декабрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MdsShakil@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Template:Policy-cross-project == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Template:Policy-cross-project|Template:Policy-cross-project]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3APolicy-cross-project&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3APolicy-cross-project&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3APolicy-cross-project&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 09:12, 30 декабрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs|Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Annual+Plan%2F2024-2025%2FProduct+%26+Technology+OKRs&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Annual+Plan%2F2024-2025%2FProduct+%26+Technology+OKRs&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+Annual+Plan%2F2024-2025%2FProduct+%26+Technology+OKRs&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 08:07, 26 ғинуар 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Template:Training/footer == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующий язык: башҡортса. Страница [[:metawikipedia:Template:Training/footer|Template:Training/footer]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ATraining%2Ffooter&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] Приоритет этой страницы — низкий. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 10:50, 16 март 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Bot flag removal request for Purbo T == Hi, the account [[Special:CentralAuth/Purbo T|Purbo T]] is globally locked, and the owner is confirmed to be deceased. Since it still has the bot flag on this wiki, I suggest the flag be removed. You can check its rights here: [[Special:ListUsers/bot|List of bots]] / [[Special:UserRights/Purbo T|User rights for Purbo T]]. Thanks. [[Ҡатнашыусы:MdsShakil|MdsShakil]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MdsShakil|фекер алышыу]]) 16:54, 1 апрель 2025 (UTC) == Уведомление о переводе: Help:Two-factor authentication == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Help:Two-factor authentication|Help:Two-factor authentication]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] Приоритет этой страницы — низкий. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 23:50, 3 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Tech/News == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Tech/News|Tech/News]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FNews&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FNews&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FNews&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] Приоритет этой страницы — низкий. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 01:30, 13 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2F2025%2FVoter+information&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2F2025%2FVoter+information&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2F2025%2FVoter+information&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] Крайний срок для перевода этой страницы — 2025-04-25. <div lang="en" class="mw-content-ltr">--- Hello, and thank you for the work you do. '''[https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=Centralnotice-tgroup-UCoC_AR_2025_cookie&amp;filter=%21translated&amp;action=translate We request you also translate these two sentences.]''' There are more details below. There is an ongoing community vote - the voter information is in the page linked for translation above. We would appreciate your help to [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=Centralnotice-tgroup-UCoC_AR_2025_cookie&amp;filter=%21translated&amp;action=translate translate the two sentence CentralNotice banner], as a priority. If you can also translate the voter information page, I know the folks working on this - including the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) group - would be highly appreciative. ~ In cooperation with the U4C</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 15:30, 23 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Xeno (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Call for candidates == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Call for candidates|Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Call for candidates]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FCoordinating+Committee%2FElection%2F2025%2FCall+for+candidates&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FCoordinating+Committee%2FElection%2F2025%2FCall+for+candidates&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FCoordinating+Committee%2FElection%2F2025%2FCall+for+candidates&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] Приоритет этой страницы — высокий. Крайний срок для перевода этой страницы — 2025-05-15. <div lang="en" class="mw-content-ltr">I'm sorry for the short notice, details for the election came together at the last minute.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 18:53, 14 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 11:17, 29 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 12:28, 16 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Уведомление о переводе: Incident Reporting System == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Incident Reporting System|Incident Reporting System]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Incident+Reporting+System&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Incident+Reporting+System&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Incident+Reporting+System&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 03:53, 2 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Template:Affiliate recognition pause notice 2025 == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Template:Affiliate recognition pause notice 2025|Template:Affiliate recognition pause notice 2025]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AAffiliate+recognition+pause+notice+2025&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AAffiliate+recognition+pause+notice+2025&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AAffiliate+recognition+pause+notice+2025&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] Приоритет этой страницы — низкий. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 15:33, 30 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Meta:Deletion policy == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Meta:Deletion policy|Meta:Deletion policy]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3ADeletion+policy&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3ADeletion+policy&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Meta%3ADeletion+policy&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] Приоритет этой страницы — низкий. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 07:07, 15 сентябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation website == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation website|Wikimedia Foundation website]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+website&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+website&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wikimedia+Foundation+website&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] Приоритет этой страницы — низкий. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 05:46, 29 сентябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Template:AffCom == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Template:AffCom|Template:AffCom]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AAffCom&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AAffCom&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3AAffCom&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] Приоритет этой страницы — низкий. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 04:55, 30 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Template:Cat main == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Template:Cat main|Template:Cat main]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ACat+main&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ACat+main&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Template%3ACat+main&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] Приоритет этой страницы — низкий. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 06:12, 6 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:44, 19 ноябрь 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Уведомление о переводе: Help:Two-factor authentication == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Help:Two-factor authentication|Help:Two-factor authentication]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 03:09, 6 декабрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Universal Code of Conduct/Annual review/Messages/Review open == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Annual review/Messages/Review open|Universal Code of Conduct/Annual review/Messages/Review open]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2FMessages%2FReview+open&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2FMessages%2FReview+open&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2FMessages%2FReview+open&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. Крайний срок для перевода этой страницы — 2026-01-19. <div lang="en" class="mw-content-ltr">This message will be sent to all the wikis to inform communities about their chance to participate in proposing changes to the Universal Code of Conduct. </div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 22:30, 14 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1 == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1|Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiki+Loves+Ramadan+2026%2FList+of+Articles%2FCulture%2F1&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiki+Loves+Ramadan+2026%2FList+of+Articles%2FCulture%2F1&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiki+Loves+Ramadan+2026%2FList+of+Articles%2FCulture%2F1&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] Приоритет этой страницы — низкий. Крайний срок для перевода этой страницы — 2026-02-28. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hello! We have a new page for translation: Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1. Thank you!</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 11:02, 15 февраль 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Julius 12345@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Mission == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Mission|Mission]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Mission&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Mission&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Mission&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 02:15, 28 февраль 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Event:Wikipedia & Education User Group Showcase/March 2026 == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Event:Wikipedia & Education User Group Showcase/March 2026|Event:Wikipedia & Education User Group Showcase/March 2026]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Event%3AWikipedia+%26+Education+User+Group+Showcase%2FMarch+2026&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Event%3AWikipedia+%26+Education+User+Group+Showcase%2FMarch+2026&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Event%3AWikipedia+%26+Education+User+Group+Showcase%2FMarch+2026&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] Приоритет этой страницы — высокий. Крайний срок для перевода этой страницы — 2026-03-21. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hi translators, The EduWiki Hub is seeking your support to help translate the Meta page for the EduWiki Knowledge Showcase (March 2026) into Portuguese, Spanish, French, Hindi, and Arabic The event will take place on 24 March 2026, and translations will help make it accessible to more communities. Thank you for your support. Kind regards, Barakat, for the EduWiki Hub.</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 12:56, 17 март 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:BAdegboye (EdWH)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: User:Keegan (WMF)/U4C eligible voter == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:User:Keegan (WMF)/U4C eligible voter|User:Keegan (WMF)/U4C eligible voter]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-User%3AKeegan+%28WMF%29%2FU4C+eligible+voter&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-User%3AKeegan+%28WMF%29%2FU4C+eligible+voter&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-User%3AKeegan+%28WMF%29%2FU4C+eligible+voter&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. Крайний срок для перевода этой страницы — 2026-05-19. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 00:28, 15 май 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Global locks == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Global locks|Global locks]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Global+locks&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Global+locks&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Global+locks&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 01:45, 7 июнь 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Help == Hello, can you help me to translate [[en:Gaza genocide|this]] article to your language, Thank you! [[Ҡатнашыусы:جودت|جودت]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:جودت|фекер алышыу]]) 11:48, 23 июнь 2026 (UTC) == Уведомление о переводе: Event:Open Heritage-Wikidata Contest == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Event:Open Heritage-Wikidata Contest|Event:Open Heritage-Wikidata Contest]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Event%3AOpen+Heritage-Wikidata+Contest&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Event%3AOpen+Heritage-Wikidata+Contest&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Event%3AOpen+Heritage-Wikidata+Contest&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] Приоритет этой страницы — средний. Крайний срок для перевода этой страницы — 2026-08-15. <div lang="en" class="mw-content-ltr">Hello, We are looking forward to translating this page. We highly appreciate your support Best</div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 18:54, 10 август 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SanBonne@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> == Уведомление о переводе: Wiki Academy, Bejoy Narayan Mahavidyalaya == Здравствуйте, Comp1089! Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми. Страница [[:metawikipedia:Wiki Academy, Bejoy Narayan Mahavidyalaya|Wiki Academy, Bejoy Narayan Mahavidyalaya]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь: * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiki+Academy%2C+Bejoy+Narayan+Mahavidyalaya&language=ba&action=page&action_source=translation_notification перевести на башҡортса] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiki+Academy%2C+Bejoy+Narayan+Mahavidyalaya&language=be-x-old&action=page&action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)] * [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Wiki+Academy%2C+Bejoy+Narayan+Mahavidyalaya&language=kv&action=page&action_source=translation_notification перевести на коми] <div lang="en" class="mw-content-ltr"></div> Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом. Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup]. Спасибо! Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 21:53, 31 август 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Borhan@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --> q1vocw7pbzjlvysd518zs0bq8rwj3os 0 7829 1303391 1303388 2026-08-31T12:16:04Z Айсар 10823 аныҡлаштырыу 1303391 wikitext text/x-wiki {{Википедия бүлеге}} '''Башҡорт Википедияһы''' — [[Википедия]]ның [[башҡорт теле]]ндәге бүлеге. == Тарихы == [[Файл:Var5g0.png|thumb|right|200px|«Башҡорт Википедияһына — 10 йыл!» байрам логотипы]] Википедияның башҡорт телендәге бүлеге 2002 йылдың 2 июнендә асыла. [[Башҡортостан]] исемле беренсе мәҡәлә 2005 йылдың 16 апрелендә аноним яҙыусы тарафынан төҙөлә, был көн Башҡорт Википедияһының тыуған көнө булып иҫәпләнә. Бер йылдан һуң, 2006 йылдың 26 апрелендә [[Химия]] исемле 100-сө мәҡәлә теркәлә. Башҡорт Википедияһында әлеге ваҡытта {{NUMBEROFARTICLES}} мәҡәлә бар * 2018 йылдың 31 октябре — 45 000-се мәҡәлә * 2018 йылдың 9 ғинуары — 41 000-се мәҡәлә * 2017 йылдың 5 октябре — 40 000-се мәҡәлә * 2017 йылдың 21 майы — 39 000-се мәҡәлә — [[Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы]] * 2017 йылдың 23 марты — 38 000-се мәҡәлә * 2017 йылдың 30 ғинуары — 37 000-се мәҡәлә * 2016 йылдың 29 майы — 36 000-се мәҡәлә — [[‎Ушинский Константин Дмитриевич]] * 2014 йылдың 19 сентябре — 33 000-се мәҡәлә — [[Нөгөш һыуһаҡлағысы]] * 2013 йылдың 12 феврале — 30 000-се мәҡәлә * 2012 йылдың 20 декабре — 25 000-се мәҡәлә — [[Башҡорт аты]] * 2012 йылдың 7 июле — 16 000-се мәҡәлә [[Бөгәрсә]] * 2012 йылдың 19 ғинуары — 10 000-се һәм 15 000-се мәҡәлә<ref>[http://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_News#January_2012 Wikimedia News — Meta]</ref>. * 2012 йылдың 19 ғинуарынан 21-нә тиклемге арауыҡта махсус программа (бот) ярҙамында Рәсәй йылғалары тураһында 9 300-ҙән ашыу башланғыс мәҡәлә яҙылды. * 2012 йылдың 1 ғинуары — 6 102 мәҡәлә * 2011 йылдың 10 сентябре — 5 000-се мәҡәлә - махсус программа (бот) ярҙамында Башҡортостан ауылдары тураһында башланғыс мәҡәләләр яҙылды. * 2011 йылдың 1 сентябре — 3 000-се мәҡәлә * 2011 йылдың 31 авгусы — 2 000-се мәҡәлә * 2010 йылдың 7 декабре — 1 000-се мәҡәлә * 2009 йылдың 2 декабре — 500-сө мәҡәлә * 2008 йылдың 25 ғинуарында — 250-се мәҡәлә === Урыны === * 2018 йылдың 14 ғинуары — 90-сы урын. * 2017 йылдың 4 сентябре — 91-се урын. * 2017 йылдың 5 феврале — 90-сы урын. * 2017 йылдың 1 феврале — 93-сө урын. * 2017 йылдың 30 ғинуары — 92-се урын. * 2017 йылдың 29 ғинуары — 91-се урын. * 2017 йылдың 5 ғинуары — 90-сы урын. * 2016 йылдың 1 ғинуары — 89-сы урын. * 2015 йылдың 27 авгусы — 86-сы урын. * 2015 йылдың 31 майы — 83-сө урын. * 2015 йылдың 22 феврале — 82-се урын. === «1000 әһәмиәтле мәҡәлә» проектындағы урыны === * 2018 йылдың 5 апрель — 40-сы урын. 34.63 бал, айлыҡ үҫеш +0.74 (4-се урын). * 2018 йылдың 6 марты — 40-сы урын. 33.89 бал, айлыҡ үҫеш +1.03 (4-се урын). * 2018 йылдың 6 феврале — 41-се урын. 32.86 бал, айлыҡ үҫеш +0.54 * 2018 йылдың 6 ғинуары — 41-се урын. 32.32 бал, айлыҡ үҫеш +0.52 (3-сө урын). * 2017 йылдың 5 декабре — 42-се урын. 31.80 бал, айлыҡ үҫеш +0.12 (22-23-сө урын). * 2017 йылдың 5 ноябре — 42-се урын. 31.68 бал, айлыҡ үҫеш +0.07 (51-55-се урын). * 2017 йылдың 5 октябре — 42-се урын. 31.61 бал, айлыҡ үҫеш +0.95 (4-се урын). * 2017 йылдың 5 сентябре — 43-сө урын. 30.66 бал, айлыҡ үҫеш +0.92 (3-сө урын). * 2017 йылдың 5 августы — 43-сө урын. 29.74 бал, айлыҡ үҫеш +0.51 (5-се урын). * 2017 йылдың 6 июле — 43-сө урын. 29.23 бал, айлыҡ үҫеш -0.10 (264-266-сы урын). * 2017 йылдың 5 июне — 42-се урын. 29.33 бал, айлыҡ үҫеш +0.09 (33-38-се урын). * 2017 йылдың 5 майы — 42-се урын. 29.24 бал, айлыҡ үҫеш +0.06 (51-56-сы урын). * 2017 йылдың 6 апрель — 42-се урын. 29.18 бал, айлыҡ үҫеш +0.16 (19-20-се урын). * 2017 йылдың 7 март — 42-се урын. 29.02 бал, айлыҡ үҫеш +0.25 (8-се урын). * 2017 йылдың 5 феврале — 42-се урын. 28.77 бал, айлыҡ үҫеш +0.53 (1-се урын). * 2017 йылдың 5 ғинуары — 42-се урын. 28.24 бал, айлыҡ үҫеш -0.05 (278-се урын). * 2016 йылдың 7 декабре — 42-се урын. 28.29 бал, айлыҡ үҫеш +0.58 (3-сө урын). * 2016 йылдың 6 ноябре — 43-сө урын. 27.71 бал, айлыҡ үҫеш +0.28 (7-се урын). * 2016 йылдың 6 октябре — 45-се урын. 27.43 бал, айлыҡ үҫеш +0.22 (10-13-сө урын). * 2016 йылдың 6 сентябре — 45-се урын. 27.21 бал, айлыҡ үҫеш +0.65 (3-сө урын). * 2016 йылдың 6 авгусы — 47-се урын. 26.56 бал, айлыҡ үҫеш +0.33 (7-се урын). * 2016 йылдың 9 июле — 47-се урын. 26.23 бал, айлыҡ үҫеш +0.19 (20-се урын). * 2016 йылдың 5 июне — 47-се урын. 26.04 бал, айлыҡ үҫеш +0.31 (10-сы урын). * 2016 йылдың 6 майы — 47-се урын. 25.73 бал, айлыҡ үҫеш +0.75 (2-се урын). * 2016 йылдың 5 апреле — 48-се урын. 24.98 бал, айлыҡ үҫеш +1.67 (1-се урын). * 2016 йылдың 5 марты — 53-сө урын. 16.03 бал, айлыҡ үҫеш +1.03 (1-се урын). * 2016 йылдың 6 феврале — 54-се урын. 22.28 бал, айлыҡ үҫеш +1.19 (2се — урын). * 2016 йылдың 5 ғинуары — 58-се урын. 21.09 бал, айлыҡ үҫеш +1.81 (1-се урын). * 2015 йылдың 5 сентябре — 66-сы урын. 17.89 бал, айлыҡ үҫеш +0.02 (44-53сө урын). * 2015 йылдың 5 авгусы — 66-сы урын. 17.87 бал, айлыҡ үҫеш +0.07 (44-53сө урын). * 2015 йылдың 5 июле — 66-сы урын. 17.80 бал, айлыҡ үҫеш +0.14 (53-сө урын). * 2015 йылдың 5 июне — 66-сы урын. 17.66 бал, айлыҡ үҫеш +0.09 (53-сө урын). * 2015 йылдың 7 майы — 66-сы урын. 17.57 бал, айлыҡ үҫеш +0.44 (9-сы урын). * 2015 йылдың 6 апреле — 67-се урын. 17.13 бал, айлыҡ үҫеш +1.10 (1-се урын). * 2015 йылдың 8 марты — 72-се урын. 16.03 бал, айлыҡ үҫеш +1.30 (3-сө урын). * 2015 йылдың 5 феврале — 74-се урын. 14.73 бал, айлыҡ үҫеш +0.80 (5-се урын). === Мириада проектындағы урыны === * 2018 йылдың 17 апреле — 75-се урын. 19.89 бал, айлыҡ үҫеш +0.08 (67-76 сы урын). * 2018 йылдың 17 марты — 75-се урын. 19.81 бал, айлыҡ үҫеш +0.21 (7-се урын). * 2018 йылдың 19 феврале — 76-сы урын. 19.60 бал, айлыҡ үҫеш +0.86 (1-се урын). * 2018 йылдың 16 ғинуары — 77-се урын. 18.74 бал, айлыҡ үҫеш +0.82 (2-3-сө урын). * 2017 йылдың 16 декабре — 82-се урын. 17.92 бал, айлыҡ үҫеш +0.56 (1-се урын). * 2017 йылдың 16 ноябре — 82-се урын. 17.36 бал, айлыҡ үҫеш +0.18 (15-16-сы урын). * 2017 йылдың 16 октябре — 83-сө урын. 17.18 бал, айлыҡ үҫеш +0.07 (50-57-се урын). * 2017 йылдың 16 сентябре — 83-сө урын. 17.11 бал, айлыҡ үҫеш +0.24 (6-8-се урын). * 2017 йылдың 16 авгусында — 83-сө урын. 16.87 бал, айлыҡ үҫеш +0.13 (31-36-сы урын). * 2017 йылдың 16 июлендә — 84-се урын. 16.74 бал, айлыҡ үҫеш +0.22 (10-11-се урын). * 2017 йылдың 16 июнендә — 84-се урын. 16.52 бал, айлыҡ үҫеш +0.14 (20-24-се урын). * 2017 йылдың 16 майында — 85-се урын. 16.37 бал, айлыҡ үҫеш +0.24 (9-сы урын). * 2017 йылдың 16 апрелендә — 85-се урын. 16.13 бал, айлыҡ үҫеш +0.19 (17-19-се урын). * 2017 йылдың 16 мартында — 85-се урын. 15.94 бал, айлыҡ үҫеш +0.06 (63-72-се урын). * 2017 йылдың 16 февралендә — 85-се урын. 15.88 бал, айлыҡ үҫеш +0.46 (3-сө урын). * 2017 йылдың 16 ғинуарында — 86-сы урын. 15.41 бал, айлыҡ үҫеш +0.14 (19-21-се урын). * 2016 йылдың 16 декабрендә — 86-сы урын. 15.27 бал, айлыҡ үҫеш +0.68 (1-се урын). * 2016 йылдың 16 ноябрендә — 87-се урын. 14.59 бал, айлыҡ үҫеш +0.13 (25-28-се урын). * 2016 йылдың 16 октябрендә — 88-се урын. 14.46 бал, айлыҡ үҫеш +0.05 (70-80-се урын). * 2016 йылдың 16 сентябрендә — 88-се урын. 14.41 бал, айлыҡ үҫеш +0.14 (22-се урын). * 2016 йылдың 16 авгусында — 88-се урын. 14.27 бал, айлыҡ үҫеш +0.21 (15-се урын). * 2016 йылдың 16 июлендә — 89-сы урын. 14.05 бал, айлыҡ үҫеш +0.07 (54-69-сы урын). * 2016 йылдың 16 июнендә — 89-сы урын. 13.98 бал, айлыҡ үҫеш +0.07 (58-65-се урын). * 2016 йылдың 24 майында — 89-сы урын. 13.91 бал, айлыҡ үҫеш +0.57 (3-сө урын). * 2016 йылдың 16 апрелендә — 93-сө урын. 13.34 бал, айлыҡ үҫеш +1.12 (1-се урын). * 2016 йылдың 16 мартына — 95-се урын. 12.22 бал, айлыҡ үҫеш +0.51 (3-сө урын). * 2016 йылдың 16 февралендә — 95-се урын. 11.71 бал, айлыҡ үҫеш +0.14 (37-39 сы урын). * 2016 йылдың 16 ғинуарында — 95-се урын. 11.56 бал, айлыҡ үҫеш +0.60 (1-се урын). * 2015 йылдың 16 декабрендә — 95-се урын. 10.96 бал, айлыҡ үҫеш +0.47 (3-сө урын). * 2015 йылдың 16 авгусында — 98-се урын. 10.05 бал, айлыҡ үҫеш +0.16 (23-26-се урын). * 2015 йылдың 16 июлендә — 98-се урын. 9.89 бал, айлыҡ үҫеш +0.12 (43-48-се урын). * 2015 йылдың 16 июнендә — 98-се урын. 9.77 бал, айлыҡ үҫеш +0.11 (43-48-се урын). * 2015 йылдың 16 майында — 98-се урын. 9.66 бал, айлыҡ үҫеш +0.11 (38-42-се урын). * 2015 йылдың 16 апрелендә — 98-се урын. 9.55 бал, айлыҡ үҫеш +0.31 (5-се урын). * 2015 йылдың 16 мартына — 98-се урын. 9.24 бал, айлыҡ үҫеш +0.37 (8-се урын). === Тәрәнлеге === * 2017 йылдың 10 авгусында — 23.0 * 2017 йылдың 27 июнендә — 22.0 * 2017 йылдың 10 ғинуарында — 21.0 * 2017 йылдың 10 апрелендә — 21.0 * 2017 йылдың 27 мартында — 20.0 * 2016 йылдың 25 октябрендә — 20.0 * 2016 йылдың 13 сентябрендә — 19.6 * 2016 йылдың 12 июлендә — 19.3 * 2016 йылдың 27 июнендә — 19.2 * 2016 йылдың 29 майында — 19.1 * 2016 йылдың 20 майында — 19.0 * 2016 йылдың 13 майында — 18.9 * 2016 йылдың 11 майында — 18.8 * 2016 йылдың 5 майында — 18.6 * 2016 йылдың 26 апрелендә — 18.5 * 2016 йылдың 22 апрелендә — 18.4 * 2016 йылдың 20 апрелендә — 18.3 * 2016 йылдың 18 апрелендә — 18.2 * 2016 йылдың 15 апрелендә — 18.1 * 2016 йылдың 13 апрелендә — 18.0 * 2016 йылдың 11 апрелендә — 17.9 * 2016 йылдың 8 апрелендә — 17.8 * 2016 йылдың 4 апрелендә — 17.7 * 2016 йылдың 31 мартында — 17.6 * 2016 йылдың 29 мартында — 17.5 * 2016 йылдың 28 мартында — 17.4 * 2016 йылдың 21 мартында — 17.3 * 2016 йылдың 21 мартында — 17.2 * 2016 йылдың 18 мартында — 17.1 * 2016 йылдың 17 мартында — 16.9 * 2016 йылдың 15 мартында — 16.8 * 2016 йылдың 13 мартында — 16.7 * 2016 йылдың 10 мартында — 16.6 * 2016 йылдың 2 мартында — 16.5 * 2016 йылдың 19 февралендә — 16.1 * 2016 йылдың 17 февралендә — 16.0 * 2016 йылдың 17 февралендә — 15.9 * 2016 йылдың 16 февралендә — 15.8 * 2016 йылдың 15 февралендә — 15.7 * 2016 йылдың 14 февралендә — 15.6 * 2016 йылдың 11 февралендә — 15.5 * 2016 йылдың 7 февралендә — 15.4 * 2016 йылдың 5 февралендә — 15.3 * 2016 йылдың 16 ғинуарында — 15.2 * 2016 йылдың 1 ғинуарында — 15.0 * 2015 йылдың 22 июнендә — 12.7 * 2015 йылдың 20 июнендә — 12.6 * 2015 йылдың 17 июнендә — 12.5 * 2015 йылдың 10 июнендә — 12.4 * 2015 йылдың 5 июнендә — 12.3 * 2015 йылдың 31 майында — 12.2 * 2015 йылдың 28 майында — 12.1 * 2015 йылдың 25 майында — 12.0 * 2015 йылдың 19 майында — 11.9 * 2015 йылдың 15 майында — 11.8 * 2015 йылдың 26 апрелендә — 10.9 * 2015 йылдың 23 апрелендә — 10.8 * 2015 йылдың 16 апрелендә — 10.7 * 2015 йылдың 15 апрелендә — 10.6 * 2015 йылдың 12 апрелендә — 10.5 * 2015 йылдың 8 апрелендә — 10.4 * 2015 йылдың 2 апрелендә — 10.3 * 2015 йылдың 27 мартында — 10.2 * 2015 йылдың 15 мартында — 10.1 * 2015 йылдың 5 мартында — 10.0 * 2015 йылдың 28 февралендә — 9.9 * 2015 йылдың 25 февралендә — 9.8 * 2015 йылдың 18 февралендә — 9.7 * 2015 йылдың 9 февралендә — 9.6 * 2015 йылдың 1 февралендә — 9.3 [http://stats.wikimedia.org/RU/TablesWikipediaBA.htm Шулай уҡ Башҡорт Википедияһының үҫеше буйынса айлыҡ статистик мәғлүмәттәрҙе ҡарағыҙ]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Берләшмә == '''Берләшмә эшендә һәр ҡатнашыусы тигеҙ хоҡуҡлы.''' [[Википедия:Бейҙәр|Бейҙәр]]ҙең, [[Википедия:Хакимдар|хакимдар]]ҙың, [[Википедия:Юғары шура|Юғары шура]] ағзаларының һәм башҡа дәрәжәгә һайлап ҡуйылған ҡатнашыусыларҙың өҫтәмә бурыстары бар. * '''Бей''' бурыстары хаҡында тулыраҡ [[Википедия:Бейҙәр|мәҡәлә]]. # Бүлектең беренсе бейе [[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] 2006 йылдың 26 ғинуарынан эшләй. 2010 йылдың 9 мартында, [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] тәҡдиме (Әүҙемһеҙлеге өcөн) һәм үҙенең ризалығы менән, '''Jusjih''' стюарды тарафынан бей бурыстарынан бушатыла. # [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] — 2012 йылдың 12 ғинуарынан. # [[Ҡатнашыусы:Саган|Саган]] — 2012 йылдың 17 мартынан. Туған теле — [[башҡорт теле]]. Әүҙем. * '''Хаким''' бурыстары хаҡында тулыраҡ [[Википедия:Хакимдар|мәҡәлә]]. Башҡорт телен туған тел итеп һанаған [[Википедия:Хакимдар|хакимдар]] өсәү ([[:ba:Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]], [[:ba:Ҡатнашыусы:Haqmar|Haqmar]], [[User:Саган|Саган]]). Башҡорт телендәге бүлектә хакимдар: # Бүлектең беренсе [[Википедия:Хакимдар|хакимы]] [[Ҡатнашыусы:Untifler|Untifler]] — әүҙем түгел. # [[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] — 2006 йылдың 26 ғинуарынан. Туған теле — [[башҡорт теле]]. # [[Ҡатнашыусы:Haqmar|Haqmar]] — 2006 йылдың 8 сентябренән. Туған теле — [[башҡорт теле]]. # [[Ҡатнашыусы:Drini|Drini]] — 2007 йылдың 25 сентябренән. # [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], йәки Вячеслав (15.04.2010 көнөнән башлап). Башҡорт телен белә, туған теле — урыҫ теле. # [[Ҡатнашыусы:Саган|Саган]] — 2012 йылдың 24 февраленән. Туған теле — [[башҡорт теле]]. * '''Юғары Шура''' бурыстары хаҡында тулыраҡ [[Википедия:Юғары шура|мәҡәлә]] Юғары Шураның хәҙерге (3-сө) саҡырылышы ағзалары # [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] — ЮШ рәйесе # [[Ҡатнашыусы:Саган|Саган]] # [[Ҡатнашыусы:Venteto|Venteto]] # [[User:Vago|Vago]] # [[Ҡатнашыусы:Borovi4ok|Borovi4ok]] — резерв ағзаһы # [[User:Азат Хәлилов|Азат Хәлилов]] * '''Cистема хәбәрҙәрен''' башҡортсаға тәржемә итеү [http://translatewiki.net/wiki/Portal:Ba майҙаны] Башҡорт Википедияһының [http://translatewiki.net/wiki/Portal:Ba система хәбәрҙәрен] башҡортсаға тәржемә итеү башлыса [http://translatewiki.net/wiki/User:Assele Assele (01.01.2012 — 5531 тәржемә)] һәм [http://translatewiki.net/wiki/User:Haqmar Haqmar (01.06.2012 — 2915 тәржемә)] тарафынан атҡарылды. * '''Ҡатнашыусылар эшмәкәрлеге''' # [[Ҡатнашыусы:Emijrp/List of Wikipedians by number of edits|Ҡатнашыусылар эшмәкәрлеге хаҡында мәғлүмәт]] # [[Ҡатнашыусы:Emijrp/List of Wikipedians by number of edits (bots included)|Ҡатнашыусылар эшмәкәрлеге хаҡында мәғлүмәт (Боттарҙы ла ҡушып)]] == Киң мәғлүмәт сараларындағы хәбәрҙәр == Киң мәғлүмәт сараларында хәбәрҙәр исемлеген [[Википедия:Ағымдағы ваҡиғалар#Киң мәғлүмәт сараларында беҙҙең турала|бында]] ҡарағыҙ. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Википедия]] * [[m:Wikimedians of Bashkortostan User Group/ba|Башҡортостан викимедиасылары төркөмө]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Төрки телдәре Википедиялары}} {{Рәсәй халыҡтары телдәрендәге Википедиялар}} [[Категория:Википедия бүлектәре]] [[Категория:Төрки телдәре Википедиялары]] [[Категория:Башҡорт теле]] [[Категория:2002 йылда барлыҡҡа килгән сайттар]] [[Категория:Википедия:Башҡорт Википедияһы]] g9d3ya6o73cf2cfax05nc3mmaltof8v 0 10342 1303395 1303268 2026-08-31T14:03:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303395 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Баҡалы | оригинальное название = {{lang-ba|Баҡалы}} | герб = | флаг = | lat_deg = 55.176353 | lon_deg = 53.802647 | CoordAddon = type:city_region:RU-BA | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = муниципаль район | район = Баҡалы районы | район в таблице = Бакалинский район{{!}}Бакалинский | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Баҡалы ауыл советы | поселение в таблице = Бакалинский сельсовет (Бакалинский район){{!}}Бакалинский сельсовет | C в регион = нет | внутреннее деление = | глава = Андреев Александр Георгиевич | дата основания = | первое упоминание = XVIII быуат | прежние имена = | статус с = 1924 йыл | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав =[[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]], [[керәшендәр]] | конфессиональный состав =мосолман-сөнниҙәр, православтар | этнохороним = бакалинец, бакалинцы <ref name="этнохороним">{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|39}}</ref> | почтовый индекс = 452650 | телефонный код = 34742 | цифровой идентификатор = 80207807001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Баҡалы''' ({{lang-ru|Бакалы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. Баҡалы районының һәм ауыл советының административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябр]]енә халыҡ һаны 9568 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452650, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80207807001. == Географик урыны һәм инфраструктураһы == Баҡалы ауылы — [[1930 йыл|(1930]]—[[1963 йыл]]дар һәм [[1964 йыл]]дан) [[Баҡалы районы]] һәм [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)|Баҡалы ауыл Советы]] үҙәге. [[Өфө]]нән төньяҡ-көнбайышҡа 175 километрҙа, [[Туймазы]] тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 75 километрҙа, [[Бәләбәй]]-[[Николаевка (Борай районы)|Николаевка]]-[[Туймазы]]-Баҡалы һәм [[Кушнаренко]]—[[Саҡмағош]]—Баҡалы, Баҡалы—[[Үрге Йәркәй]] автомобиль юлында, [[Сөн]] йылғаһы буйында урынлашҡан. [[2002 йыл]]ғы мәғлүмәттәр буйынса, [[башҡорттар]], [[урыҫтар]], [[татарҙар]] йәшәй. Баҡалыла ике урта [[мәктәп]], шул иҫәптән 1-се һанлы Баҡалы урта мәктәбе, насар ишетеүсе балалар өсөн коррекцион мәктәп-интернаты бар, балалар сәнғәт мәктәбе, профессиональ лицей, 3 [[балалар баҡсаһы]], балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ), балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют, үҙәк район дауаханаһы, 2 Мәҙәниәт йорто (4 художество үҙешмәкәр халыҡ коллективы), «Керәшен» милли-мәҙәни үҙәге, үҙәк һәм балалар китапханалары, музей, сиркәү, [[мәсет]] бар. == Тарихы == [[XVII быуат]]та [[Ҡырғыҙ]], [[Биләр]] һ. б. улустарҙың [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә йәшәгән. Аҫаба башҡорттар [[игенселек]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. [[XVIII быуат]] башында, [[1736 йыл]]дан яңы суҡындырылған татар-керәшендәр күсеп килгән. [[1730 йыл|1730]]-сы йылдар — төбәккә Кама аръяғы нығытмаларын төҙөү менән бәйле, урыҫтар килә. Аҫаба башҡорттар ерендә [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре һәм ҡатнаш милләтле ауылдар барлыҡҡа килә. Шул осорҙан урыҫ мәҙәниәте — крайҙағы рухи тормоштоң айырылғыһыҙ өлөшө. Бер үк ваҡытта Ырымбур сик һыҙығында хәрби хеҙмәт үтеүсе татар-керәшендәр урындағы мәҙәниәт үҫешендә мөһим роль уйай. Нуғайбәк-казактар һуңыраҡ, 1842 йылда, Силәбе өлкәһе территорияһына күсерелгән. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Крәҫтиәндәр һуғышы]] осоронда төбәктә В. И. Торнов һәм И. И. Ульянов етәкләгән баш күтәреүселәр менән генерал А. Л. Ларионов командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында ҡаты һуғыштар барған. Баҡалы һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре [[Башҡортостан]]дың көнбайышында мөһим стратегик пункт булған, шуның өсөн уларҙың һәр ваҡыт ҡаршы яҡтарҙың иғтибар үҙәгендә булыуы осраҡлы түгел. [[1834 йыл]]да бында дәүләт һәм биләмә крәҫтиәндәре, [[Ырымбур казак ғәскәре]] [[казактар]]ы теркәлгән. [[1865 йыл]]да 166 хужалыҡта 1001 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]], тимерселек менән шөғөлләнгәндәр. [[XVIII быуат|XVIII]] һәм [[XIX быуат]]тың беренсе яртыһында крайҙа [[баҡыр]] [[мәғдән]]е табылған, һәм ул Г. И. Осокиндың [[Үрге Троицкий (Баҡалы районы)|Үрге Троицк заводы]]н тәьмин иткән. Ул заманда край территорияһының 80%-н тәшкил иткән урманды (бигерәк тә поташный заводтарына сеймал сифатында) сәнәғәттә файҙаланыу ҙур ҡолас алған. [[XIX быуат]]тан уҡ [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] төбәктең төп мәҙәни һәм сауҙа-сәнәғәт үҙәге булған [[XIX быуат]]тың уртаһынан [[Ҡазан]], [[Минзәлә]], [[Бәләбәй]] һәм [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] сауҙагәрҙәре эре сауҙа килешеүҙәре төҙөгән. == Ауылдың XX быуаттағы үҫеше == [[1917 йыл]]ға тиклем Баҡалыла улус идаралығы, 2 училище, земство дауаханаһы, дарыухана, 20-нән ашыу кибет булған, баҙар һәм йәрминкәләр ойошторолған. [[1906 йыл]]да 2 сиркәү, земство мәктәбе, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, дарыуханаһы булған земство дауаханаһы, һыу тирмәне, 6 тимерлек, слесарь һәм ауырлыҡ үлсәү оҫтаханалары, 8 бакалея, 7 мануфактура, 2 тимерҙән эшләнгән әйберҙәр, 2 башлыҡ, һыра һәм 2 шарап кибете, икмәк запасы һаҡлау мөгәзәйе булған. [[1918 йыл]]дың февралендә район сираттағы крәҫтиән һуғышы үҙәге була, Баҡалы ауылында «Ҡарағош» штабы урынлашҡан. [[1917 йыл]]ғы [[Октябрь революцияһы]]на тиклем район [[Өфө губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе]] составындағы улус була. [[1918 йыл|1918]]—[[1924 йыл]]дарҙа [[Баҡалы районы]] биләмәһенә 9 улус, шул иҫәптән [[Илеш]], [[Шаран]] улустары, ингән. Һуңынан [[1930 йыл]]ға тиклем Баҡалы биләмәһе [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-]]ның [[Бәләбәй кантоны]] Баҡалы улусы тип аталған. [[Баҡалы районы]] [[1930 йыл |1930 йыл]]дың [[20 август|20 авгус]]ында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән ойошторола. [[1930 йыл|1930]]-сы йылдарҙа ҡул хеҙмәте күп була әле. Халыҡ тракторҙарға, полуторка машиналарға ғәжәпләнеп ҡараны, ләкин кешеләр, көстәрен йәлләмәй, хеҙмәт итте. Тәүге клубтар, балалар баҡсалары һәм яслиҙар төҙөлә, [[радио]] барлыҡҡа килә. [[1933 йыл]]да ауыл хужалығы өсөн кадрҙар әҙерләй башлайҙар. [[1923 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нда тәүге коллектив хужалыҡ өлгөләре барлыҡҡа килә. Шул йылда Буғабаш ауыл советы биләмәһендә «Аң» һәм Кольцов исемендәге ике бәләкәй коммуна барлыҡҡа килә. [[1925 йыл]]да, берләшеп, «Фордзон» тракторын һатып алалар, ул МТС ойошторолғанға тиклем районда берҙән-бер трактор була. [[1930 йыл]]да 15 колхоз булған. [[1932 йыл]]дың яҙында МТС ойошторола. Ул сәсеү майҙаны 20 мең гектарҙан ашыу булған 30 колхозды берләштергән. [[1933 йыл]]да районда ударник-колхозсыларҙың I слёты була. [[1941 йыл|1941]]—[[1945 йыл]]дарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда баҡалылар әүҙем ҡатнаша. [[Баҡалы районы]] 16,5 мең самаһы улын фронтҡа оҙата, һәм 6 мең самаһы ир-егет яу яланында ятып ҡала. Уларҙың батырлығын наградалары дәлилләй. Тылда башлыса [[ҡатын-ҡыҙҙар]] һәм ҡарттар эшләгән. Баҡалы ере алты Советтар Союзы Геройы бирҙе: [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]], [[Карманов Афанасий Георгиевич]], [[Нурҡаев Талип Латип улы]], [[Петров Михаил Петрович]], [[Соколов Михаил Анисимович]], [[Утин Василий Ильич]]. [[Костин Яков Дмитриевич]], [[Туснолобов Степан Сергеевич]], [[Варфоломеев Василий Михайлович]], [[Зотов Виктор Никифорович]] [[Дан ордены]]ның тулы кавалерҙары булып ҡайта. [[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында партизандар хәрәкәтен ойоштороусы һәм етәкләүсе, [[Чехословакия]] Геройы [[Мурзин Даян Баян улы |Даян Баян улы Мурзин]], [[Польша]]ның милли геройы Александр Васильевич Кузнецов кеүек кешкләр Баҡалы районын данланы. Хәрби традицияларҙы йәштәр дауам итә. 300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ [[Афғанстан]]да һәм [[Чечен Республикаһы]]нда хәрби бурысын үтәне. 11 егет башын һалды. [[XX быуат]]тың 50-се йылдарында электр уты тоҡандырыла. Баҡалынан 5 саҡрым алыҫлыҡта [[Сөн]] йылғаһында һигеҙ колхоз көсө менән 105 КВт ҡеүәтле гидроэлектростанция төҙөлгән. Йорттарҙа ут барлыҡҡа килгән, шунан [[электр]]ҙы [[колхоз]] производствоһында файҙалана башлағандар. [[1962 йыл]]да территория үҙгәртеп ҡорола, территория [[Туймазы районы]] составына инә. [[1964 йыл]]да [[Баҡалы районы]] ҡайтанан тергеҙелә, [[1967 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нан [[Шаран районы]] бүленеп сыға. [[1960 йыл|1960]]-сы йылдарҙа төҙөлөш комплексы әүҙем үҫешә башлай. Район үҙәгендә генә түгел, башҡа [[ауыл]]дарҙа ла типовой [[мәктәп]]тәр, балалар баҡсалары, төҙөкләндерелгән айырым [[йорт]]тар барлыҡҡа килгән. [[1970 йыл|1970]]-се йылдарҙа бер биш йыллыҡта ике биш йыллыҡ йөкләмәләре үтәлгән. Мәҫәлән, И. А. Селиванов етәкселегендәге «Совет» колхозы ҡошсолары В. Бикбов, Р. Саватеев, Е. Исавлина, Т. Измайлова әҙерләү пунктына план буйынса 1 450 000 урынына 2 млн 910 мең йомортҡа тапшырған. Иң лайыҡлы хеҙмәтсәндәр [[республика |республика]], [[район]] исеменән съездарҙа сығыш яһаны, [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе]] (ВДНХ) наградалары алды. [[1970 йыл]]дың [[Август|авгус]]ында Баҡалыла [[Сөн]] йылғаһы аша күпер төҙөлә. Һуңғы егерме биш йылда районда ҙур темптар менән төҙөлөш алып барылған. Район үҙәгендә ике ҡатлы йорттар һәм биналар төҙөлдө. Мәҙәниәт һарайы асылды. Районда газ үткәрелә, юлдарға асфальт түшәлә, киң ҡоласлы шәхси торлаҡ төҙөлөшө йәйелдерелә. Билдәле игенселәр, малсылар, оҫталар һаны йылдан-йыл арта барған<ref> {{БЭ2013|80626}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.travellers.ru/city-bakaly-(bakalinskijj-rajjon)|title=Бакалы (Бакалинский район), население, экономика, история|publisher=www.travellers.ru|accessdate=2017-11-09}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||| |- | 1906 ||1200|||| |- | 1920 йыл 26 август||2400|||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||4439||2120||2319 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||5079||2505||2574 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||6150||3080||3070 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||7903||4288||3615 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||8057||3771||4286 |- | 2002 йыл 9 октябрь||9514||4491||5023 |- | 2010 йыл 14 октябрь||9568||4541||5027 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Бөйөк Ватан һуғышы батырҙары == ;Алты Советтар Союзы Геройы: * [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]] * [[Карманов Афанасий Георгиевич]] * [[Нурҡаев Талип Латип улы]] * [[Петров Михаил Петрович]] * [[Соколов Михаил Анисимович]] * [[Утин Василий Ильич]] ;Дан орденының тулы кавалерҙары: * [[Костин Яков Дмитриевич]] * [[Туснолобов Степан Сергеевич]] * [[Варфоломеев Василий Михайлович]] * [[Зотов Виктор Никифорович]] * [[Мурзин Даян Баян улы]] — '''Чехословакия геройы''', Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Чехословакияла партизан хәрәкәте ойоштороусыһы һәм етәксеһе булған. * [[Кузнецов Александр Васильевич]] — '''Польшаның милли геройы'''<ref>[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuznecov/t/9336 Национальный герой Польши Кузнецов Александр Васильевич]</ref>. == Билдәле кешеләре == * [[Антонова Нина Васильевна]] (2.12.1935) — [[украиндар|украин]] [[СССР|совет]] киноактёры, [[Киев]]тың А. Довженко исемендәге киностудияһында күп йылдар төрлө тематикалағы ике тиҫтә ярымға яҡын, шул иҫәптән ире режиссёр Анатолий Буковский ҡуйған фильмдарҙа уйнай. [[Украина ССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1980). * [[Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы]] (1.12.1968), иҡтисадсы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2011). * [[Дьяков Владимир Анатольевич]] (14.06.1919—16.11.1995), ғалим-тарихсы. 1960—1995 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Славяноведение һәм балканистика институты ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (1966). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich Башҡорт энциклопедияһы — Дьяков Владимир Анатольевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421203446/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich |date=2016-04-21 }}</ref>. * [[Зотов Виктор Никифорович]] (25.05.1925—16.07.1996), педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия майоры (1953). Уҡсылар дивизияһының айырым миномёт полкы миномётсыһы. Дан ордендарының тулы кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). * [[Костин Яков Дмитриевич]] (20.10.1917—20.09.1993) — Дан орденының тулы кавалеры. Ил һаҡсыһы булараҡ, 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномётсы, кесе сержант<ref>[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich Башҡорт энциклопедияһы — Костин Яков Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421154100/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich |date=2016-04-21 }}{{V|08|10|2017}}</ref>. * [[Маҡулов Айрат Һәүбән улы]] (27.10.1934—28.07.2017), ғалим-иҡтисадсы. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—2002 йылдарҙа — эшҡыуарлыҡ иҡтисады кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1990), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1992)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Маҡулов Айрат Һәүбән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010182947/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly</ref><ref> {{БЭ2013|80626}}</ref>. * [[Сәйетов Илдар Ширҡәт улы]] ([[25 ғинуар]] [[1957 йыл]] — [[14 октябрь]] [[2020 йыл]]) — театр һәм кино актёры. 1983—2020 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ (2002) артисы. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019). == Хәтер == Биш меңдән ашыу кеше орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Бөгөн яугирҙәр иҫтәлегенә Баҡалының иң матур урамдары уларҙың исемдәре менән атала. Тыуған ил азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштарҙа һәләк булған баҡалылар хөрмәтенә район үҙәге Баҡалыла һәм башҡа ауылдарҙа обелисктар һәм һәйкәлдәр ҡалҡып сыҡты. == Иҫтәлекле урындары == Баҡалы ауылы эргәһендәге Маты йылғаһы тамағындағы Ҡарағай урмандары — тәбиғәт һәйкәле. == Рәүиз мәғлүмәттәре == === 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары === * [https://basharchive.ru/census/1917/10980/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Бакалы, Белебеевский уезд, Бакалинская волость; фонд , опись , дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Баҡалы районы]] == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} * Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.(урыҫ.) == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|80626}} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1832-ba-aly-auyl-ba-aly-r-ny-ge|автор=Ғафаров Ғ. Ә.}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Bakal-stub}} {{Баҡалы районы ауылдары}} [[Категория:Баҡалы районы ауылдары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] [[Категория:Сөн буйындағы тораҡ пункттар]] tft1nshtpuxg4pex5xh46tyxff7i8tc 0 11156 1303401 1289240 2026-08-31T17:14:44Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1303401 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Шығайкүлбаш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Шығайкүлбаш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 49 | lat_sec = 13 |lon_deg = 54 | lon_min = 33 | lon_sec = 58 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бүздәк районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 72 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452729 |почта индекстары = |телефон коды =34773 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80217819004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Шығайкүлбаш''' ({{lang-ru|Шигайкулбаш}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 72 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452729, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80217819004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||72||37||35||51,4||48,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бүздәк]]): 33 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Килем]]): 10 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 29 км == Билдәле шәхестәре == * [[Яппаров Финат Шәрип улы]] (1941-2023), [[Агрономия|агроном]], [[Ауыл хужалығы|ауыл]] һәм урман хужалыҡтары хеҙмәткәре. 1983—2001 йылдарҙа [[Бүздәк районы|Бүздәк урман хужалығы]] директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, райондың почётлы гражданы (2011)<ref> {{cite web|author=|datepublished=|url=https://vk.ru/wall-225374304_118?ysclid=mthgcfyyqn765402640|title=https://vk.ru/wall-225374304_118?ysclid=mthgcfyyqn765402640|lang=ru|publisher=Якуповский СДК|accessdate=2026-08-31}}</ref>. == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бүздәк районы ауылдары}} [[Категория:Бүздәк районы ауылдары]] i48qgxcu233mudrpgzm5fe7k6qhdxg8 0 11164 1303405 1289110 2026-08-31T17:47:15Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1303405 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре| Абдулла}} {{ТП-Рәсәй|Абдулла |статус = ауыл |башҡортса исеме = Абдулла |төп исеме = (Көсөкбай) |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 57 | lat_sec = 49 |lon_deg = 55 | lon_min = 15 | lon_sec = 53 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 58 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452955 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218831002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Абдулла''' ({{lang-ru|Абдуллино}}), икенсе атамаһы Көсөкбай — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 58 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452955, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218831002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||300||152||148|||| |- | 1926 йыл 17 декабрь||227||110||117|||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||58||27||31||46,6||53,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 20 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡуҙбай]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл (ҡала)|Яңауыл]]): 48 км == Билдәле шәхестәре == {{Викитека|Изге эшкә оло йөрәк кәрәк|«Башҡортостан» гәзитендә мәҡәлә}} * Нәбиуллин Рәмил Бағданур улы ([[30 ғинуар]] [[1957]]) — [[Рәсәй]] Эске эштәр органдары ветераны, отставкалағы милиция полковнигы, ауыл тарихына арналған китап авторы<ref>[http://kaltasyzarya.ru/page.php?id=4069 История деревни Абдуллино. «Калтасинская заря», 2012, 14 ноября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305153424/http://kaltasyzarya.ru/page.php?id=4069 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}</ref> һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугирҙәре хөрмәтенә ауылда 2015 йылда асылған обелискты эшләп-ҡуйыуҙы башлап йөрөүсе. * [[Нурғәлиев Данис Карл улы]] (1956), [[Геология|геолог]]-[[геофизик]]-ғалим. 2011 йылдан хәҙерге [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты]]ның Геология һәм нефть-газ технологиялары институты директоры. Геология-минералогия фәндәре докторы (1997), профессор (2000). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2023), [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан]] һәм [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] (2005) Республикаларының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Татарстан Республикаһының Фән буйынса дәүләт премияһы (2009), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы (2018) лауреаты<ref>{{cite web|author=|datepublished= |url=https://kpfu.ru/about_university/struct/prorektory/nurgaliev-danis-karlovich/biografiya/biografiya-2588.html|title=Нургалиев Данис Карлович|lang=ru|publisher=Казанский федеральный университет. Официальный сайт|accessdate=2026-08-31}}</ref>. * [[Хәбисламов Вәсил Карам улы]] (15.08.1937) — үҙешмәкәр композитор, 1972—1997 йылдарҙа [[Борай]] музыка мәктәбе уҡытыусыһы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981)<ref>Набиуллин Р. Б. История деревни Абдуллино. Сборник архивных документов, воспоминаний. — Салават: Издательство «Фобос», 2012. — 352 с. — ISBN 978-5-903334-42-1.{{ref-ru}}{{V|12|08|2017}} </ref>. == Фоторәсемдәр == <gallery> Памятник - Абдуллино.jpg|Абдулла ауылында асылған обелиск, 2015 йыл. Солдаты тыла деревни Абдуллино.JPG|Тыл һалдаттары, 2015 йыл. </gallery> == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} * Набиуллин Р. Б. История деревни Абдуллино. Сборник архивных документов, воспоминаний. — Салават: Издательство «Фобос», 2012. — 352 с. — ISBN 978-5-903334-42-1.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] isyrysme177tnvut6pfl6wpi7xqj8lt 0 12639 1303398 1274518 2026-08-31T16:56:38Z Айсар 10823 /* Билдәле шәхестәре */ өҫтәмә мәғлүмәт 1303398 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ерекле''' ({{lang-ru|Зирекля}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 186 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80238845006. == Халыҡ һаны == ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса [[башҡорттар]] 90 % тәшкил итә<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}.</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1900 йыл ||296|||||||| |- | 1920 йыл 26 август||315|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||228|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||196|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||118|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||178|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||186||90||96||48,4||51,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ]]): 55 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Мәҡсүт (Күгәрсен районы)|Мәҡсүт]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Түлгән): 53 км == Урамдары == * Ғөбәйҙуллин урамы ({{lang-ru|Губайдуллина (улица)}}) * Сөләймән урамы ({{lang-ru|Сулеймана (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/032/000113.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан]</ref> == Тарихы == Бәләкәй Абыҙ ауылы бөгөн Ерекле тип атала. Ҡара-Ҡыпсаҡ улусының төп ауылдарының береһе, халыҡ сағыштырмаса күп булған: [[1795 йыл]]да бында 40 ихатала 220 ир-ат һәм 191 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Шул уҡ ваҡытта ауылда өс ихатанан торған Бәләкәй Абыҙ утары була. 64 йылдан һуң ауыл 870 кеше йәшәгән 149 йорт хужалығынан тора. Бәләкәй Абыҙ ауылы барлыҡҡа килгән ваҡыт [[XVII быуат|XVII быуатҡа]] ҡарай. Башҡа тораҡ пункттарға нигеҙ һалыуҙа Ерекле ауылы халҡы ла ҡатнаша. [[1850 йыл]]да был ауылдан 36 кеше айырылып, Бөркөт ауылына нигеҙ һалған, ул бөгөн [[Баш-Бөркөт (Күгәрсен районы)|Баш-Бөркөт]] ауылы булараҡ билдәле. Ул ваҡытта ул 12 йорттан торған. Бына ошо исемдәргә әүерелгән бер ғаилә ағзаларының исемдәре: Күлынариф Тойғонов, 1779 йылғы; уның балалары Мөхәмәткәрим, Мөхәмәҙиәр. Ғаилә башлығы ағалы-ҡустылы Мөхәмәтшәрип, Рамаҙан, Мөхәмәткәрим, Абдулнасир менән йәшәй. 1842 йылда Ерекле ауылында 723 кешегә 228 сирек, йәғни 1824 бот, яҙғы иген сәселә<ref>[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/144 Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа, Китап, 2009. — 744 с. Страница 144.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329064534/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/144 |date=2022-03-29 }}</ref>. == Матбуғатта == == Видеофильмдар == == Билдәле шәхестәре == * [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы]] (7.01.1941) — башҡорт тарихсы-ғалимы һәм йәмәғәт эшмәкәре, тарих фәндәре докторы (1998), профессор (2000), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2009). * [[Мәзитов Сиррин Сөләймән улы]] (1936), [[хәрби хеҙмәткәр]], контр-адмирал. 1955-1992 йылдарҙа СССР Хәрби-Диңгеҙ флотында яуаплы вазифаларҙа, һуңғы хеҙмәте урыны — [[Яңы Ер|Яңы Ер архипелагы]] утрауҙарындағы Үҙәк полигон штабы начальнигы. II һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» һәм [[Ушаков ордены|Ушаков]] ордендары кавалеры<ref> {{cite web|author=|datepublished= |url=https://vk.ru/wall-218993002_506?ysclid=mthae7xc9r612840006|title=Мазитов Сиррин Сулейманович|lang=ru |publisher=Землячество Кугарчинского района «Оло Эйек»|accessdate=2026-09-31}}</ref>. == Ерекле ауылы топонимдары, антропонимдары, ҡушаматтары == '''Һылтанма буйынса уҡығыҙ'''<ref>[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/6b98eacaf783e95dff3e387ae39ba314.pdf Тыуған яҡ: Топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың III Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары. 105—107 се биттәр]</ref> Йомаҡаева Илүзә Йомағол ҡыҙы. Мәҡсүт менән Ерекле ауылдары тирәһендәге ер-һыу атамалары<ref>[https://distolimp.bspu.ru/data/txtRFiels/1/5044ad84f634ed646f39533514c5ceb9.pdf Тыуған яҡ: топонимдар һәм һөйләү теле. Диалектология һәм ономастика буйынса һәләтле уҡыусыларҙың IV Республика ғилми-ғәмәли конференция материалдары 16 апрель 2018 йыл 4-се йыйынтыҡ. 58 — 59-сы биттәр]</ref>. == Матбуғатта == Ерекле тураһында белешмә<ref>[https://kinf.ru/zireklya/]{{Недоступная ссылка|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Видеояҙмалар == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/3744-erekle-k-g-rsen-r-nynda-y-auyl}}{{V|5|01|2021}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Күгәрсен районы ауылдары}} [[Категория:Күгәрсен районы ауылдары]] 2kzrvx3fdpzm6ofh22q79rnp4bt9rpq 0 67230 1303392 1303380 2026-08-31T13:13:24Z Айсар 10823 /* {{Ваҡиғалар}} */ өҫтәмә мәғлүмәт 1303392 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''1 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 244-се ([[кәбисә йыл]]ында 245-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 121 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Тыныслыҡ өсөн профсоюздар хәрәкәте (Тыныслыҡ) көнө. ** Хаттар яҙыу көнө. ** Таланттар эҙләү көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Шахмат]] көнө. * {{Флагификация|Россия}}: [[Белем көнө]]. * {{Флагификация|Словакия}}: Конституция көнө. * {{Флагификация|Узбекистан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]]: Республика көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Тайвань}}: [[Журналистика|Журналистар]] көнө. * {{Флагификация|Танзания}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1900]]: [[Мәскәү]]ҙә Павелецкий вокзалы файҙаланыуға тапшырыла. * [[1910]]: [[Рәсәй империяһы]]нда грампластинкалар сығарыусы тәүге предприятие — Апрелевка грампластинкалар заводы эш башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1917]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ейәнсура районы]] [[Байыш (Ейәнсура районы)|Байыш]] ауылының Ғайса Аҡманов исемендәге мәктәбе асыла. * [[1918]]: Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы [[Үтәғол]] ауылында мәктәп эшләй башлай. * [[1920]]: [[РСФСР]] (артабан [[СССР]]) Телеграф агентлығының Башҡоростан бүлексәһе – БашТАСС ойошторола. * [[1921]]: хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Медицина профилактикаһы үҙәге эш башлай. * [[1922]]: БашЦИК ҡарары менән Башҡортостан республикаһы Прокуратураһы ойошторола. * [[1929]]: [[Мәсәғүт уҡытыусылар институты|Мәсәғүт педагогия училищеһы]] (бөгөн колледж) асыла. * [[1931]]: [[Балаҡатай районы|Балаҡатай район]] гәзитенең тәүге һаны донъя күрә. * [[1939]]: [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] (хәҙер [[Өфө фән һәм технологиялар университетының Бөрө филиалы]]) асыла. * [[1951]]: [[Лондон]]да донъялағы тәүге супермаркет эшләй башлай. * [[1951]]: [[Өфө]]ләге хәҙерге Владимир Михайлович Комаров исемендәге 62-се лицей эшләй башлай. * [[1960]]: [[Күмертау]] ҡалаһында һуңыраҡ [[Ю. А. Гагарин]] исеме бирелгән 2-се интернат-мәктәп (хәҙер 3-сө Башҡорт республика гимназия-интернаты) асыла. * [[1966]]: [[Әбйәлил районы]]ның [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылында музыка мәктәбе эш башлай. * [[1970]]: [[Нью-Йорк]]та [[шахмат]] буйынса тарихта беренсе [[компьютер]] турниры башлана. * [[1976]]: Башҡортостан Республикаһы [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһының хәҙерге А. Я. Першин исемендәге 4-се урта мәктәбе эшләй башлай. * [[1997]]: [[Волга буйы федераль округының Рәсәй Геройы А. В. Доставалов исемендәге Башҡорт кадет корпусы]] (Республика кадет интернат-мәктәбе) асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Долматов Геннадий Константинович]] (1930), [[тау]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]]-[[Геология|геолог]]. 1956 йылдан «Уралцветметразведка» тресы Баймаҡ геология разведка партияһының баш инженеры, 1959 йылдан — Башҡортостан территориаль геология идаралығы Сибай геология разведка экспедицияһының баш геологы; 1967—1997 йылдарҙа хәҙерге Екатеринбург ҡалаһындағы {{comment|«Урал геологик күсермә алыу экспедицияһы»|«Уральская геологосъёмочная экспедиция»}} йәмғиәте хеҙмәткәре. [[Башҡортостан]]дың Урал аръяғында [[Баҡыр|баҡыр колчеданы]] ятҡылыҡтарын асыусыларҙың береһе. Почётлы ер аҫты разведкалаусыһы (1991). [[СССР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]] Уралец ауылынан. * [[Шамил Рәхмәтуллин]] (1930—22.04.2001), театр актёры, режиссёр, драматург, 1951—2001 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры, [[РСФСР]]-ҙың (1991), [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1976) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2000) халыҡ артисы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәтих Иҡсанов]] (1935—19.10.1992), [[мәҙәниәт]] һәм [[сәнғәт]] эшмәкәре. 1964—1968 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры, 1972—1992 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] режиссёры; «Тальян гармун» республика байрамы инициаторы һәм уны ойошороусы, «Йәдкәр» фольклор ансамбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Архангел районы]] [[Тирәкле (Архангел районы)|Тирәкле]] ауылынан. * [[Хәмит Ирғәлин]] (1950), яҙыусы, драматург. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы. * [[Филиппов Владимир Иванович]] (1955), СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең хәрби эшмәкәре. Генерал-полковник (2003). [[Чернобыль АЭС-ы]]ндағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә (1988) һәм 1994—1996 йылдарҙа Төньяҡ Кавказда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. 1973 йылдан Совет Армияһында, 1992—2010 йылдарҙа — Рәсәй Армияһында, шул иҫәптән 2002 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең радиациянан һаҡланыу, химик һәм биологик һаҡланыу ғәскәрҙәре начальнигы урынбаҫары, 2003 йылдан — начальнигы. 2008 йылдан Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының Фатирға урынлаштырыу идаралығы начальнигы, бер үк ваҡытта Рәсәй оборона министры урынбаҫары. 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткәне өсөн», 4-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2008), Батырлыҡ, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Манзуров Сергей Марксович]] (1960), [[Журналистика|журналист]]. 1990 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1986 йылдан [[Сибайский рабочий (гәзит)|«Сибайский рабочий»]] гәзите хеҙмәткәре, 1993 йылдан — мөхәррир урынбаҫары, 2001 йылдан — бүлек мөдире; 2003—2004 йылдарҙа [[Сибай]] ҡалаһында нәшер ителгән «Уральский проект» гәзитенең баш мөхәррире. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1997). Сығышы менән [[Күмертау]] ҡалаһынан. * [[Ғилманов Илдар Рәшит улы]] (1970), рәссам, 1997 йылдан хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 2003 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Рәссамдар союзы ағзаһы. * [[Ғәбиҙуллина Нурия Ғәзизйән ҡыҙы]] (1970), сәхнә биҙәүсе, [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] рәссамы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Бикмөхәмәтова Һауа Сафиулла ҡыҙы]] (1921—26.03.2003), [[фән|ғалим]]-[[Анатомия|анатом]]. 1944 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1966—1986 йылдарҙа оператив хирургия һәм топографик анатомия кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1973), профессор (1974). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1978). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан. * [[Чанышева Фәниә Ғафар ҡыҙы]] (1926—14.04.2018), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]], [[йыр]] текстары авторы. 1980 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан китап нәшриәте]]нең элекке мөхәррире һәм [[«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]]ның элекке хеҙмәткәре. [[Ғилемдар Рамазанов]] исемендәге премия лауреаты (2006). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ҡәҙим Аралбай]] (1941), шағир, йәмәғәт эшмәкәре. 1993—2001 һәм 2009—2012 йылдарҙа [[«Китап» нәшриәте]]нең баш мөхәррире, директоры. 2002—2008 йылдарҙа [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитетының рәйес урынбаҫары. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2011), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1996) һәм әҙәби премиялар лауреаты. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2021). * [[Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы]] (1946), хеҙмәт ветераны, журналист, шағир. 1986—2002 йылдарҙа [[«Ағиҙел» журналы]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1991 йылдан — бүлек мөдире. 1993 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Станотин Иван Степанович]] (1912—1994), урындағы совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1949 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1952—1963 йылдарҙа — рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Арҡадаҡ районы Чиганак ауылынан. * [[Костина Анна Васильевна]] (1927—?), [[Педагогика|педагог]]. 1944 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Атингән]], 1952 йылдан — [[Яңы Ергән]], 1963—1984 йылдарҙа — [[Маҡан (Хәйбулла районы)|Маҡан]] мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1962). Сығышы менән Атингән ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлиев Вил Барый улы]] (1932), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1962—1984 йылдарҙа һәм 1992 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968 йылдан етәксе хеҙмәткәрҙәрҙең һәм белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү факультеты деканы; 1995—2001 йылдарҙа Хеҙмәтте һаҡлау һәм экология республика тармаҡ уҡыу аттестация үҙәге хеҙмәткәре. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1990). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977), [[СССР]]-ҙың Газ сәнәғәте (1968), Нефть сәнәғәте (1978) һәм Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү (1982) министрлыҡтары отличнигы. [[И. М. Губкин]] исемендәге премия лауреаты (1982). * [[Рәхимҡолов Рәшит Шаһийән улы]] (1932), ғалим-инженер. 1958 йылдан «БАШНИПИнефть» институты инженеры, кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр, сектор етәксеһе, лаборатория мөдире, 1988 йылдан — әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр кандидаты (1965). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Болошло]] ауылынан. * [[Әхмәт Ғайсин]] (1937—1982), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. 1960 йылдан [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]] һәм [[Ленинсы (гәзит)|«Ленинсе»]] республика гәзиттәре хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Мельников Михаил Александрович]] (1942), инженер. [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. * [[Нәбиуллина Минйыһан Муллағәли ҡыҙы]] (1942), педагог. [[Өфө ҡалаһы]] 137-се мәктәбенең элекке башҡорт теле уҡытыусыһы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Рус теле|Рус телле]] мәктәптәр өсөн [[башҡорт теле]] буйынса «Туған тел» дәреслеге авторы. * [[Сөләймәнов Урал Таһир улы]] (1947), [[Энергетика|энергетик]]. 1974—2007 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Әбйәлил районы]] электр селтәрҙәре электромонтёры, мастеры; Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2006) һәм Республиканың Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1999). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Балапан]] ауылынан. * [[Фомович Владимир Григорьевич]] (1947), [[музыка]]нт, педагог. [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Ванчухина Любовь Ильинична]] (1952), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1974 йылдан Өфө нефть институты иҡтисадсыһы, 1978 йылдан — бүлек начальнигы, 1980 йылдан — баш бухгалтер, бер үк ваҡытта 1998 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетының бухгалтер иҫәбе һәм аудит кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (2000), профессор (2013). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (2008), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). * [[Ғиззәтуллина Финә Наил ҡыҙы]] (1952), Сибай үҙәк ҡала дауаханаһының элекке өлкән шәфҡәт туташы. Башҡортостандың атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре. * [[Ноғманов Ринат Мөҙәрис улы]] (ижади псевдонимы [[Иҙрис Ноғманов]]; 1952), агроном, яҙыусы. 1969 йылдан Әбйәлил районы совхоздары агрономы; 2000—2012 йылдарҙа [[Ҡырҙас ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Ҡырҙас ауыл Советы]] башҡарма комитеты хеҙмәткәре. 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы. Райондың И. Мырҙаҡаев-Балапанов исемендәге премияһы (2005), әҙәби конкурстар лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Әбйәлил районы)|Әхмәт]] ауылынан. * [[Садов Николай Петрович]] (1952), [[Педагогика|педагог]], муниципаль хеҙмәткәр. 1973 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]] мәктәбе уҡытыусыһы, 2008—2011 йылдарҙа [[Һамар ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Һамар ауыл Советы]] хакимиәте башлығы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1996). Сығышы менән ошо райондың [[Ивановка (Хәйбулла районы)|Ивановка]] ауылынан. * [[Яппаров Рауил Вафа улы]] (1952), эске эштәр органдары ветераны, милиция подполковнигы; йәмәғәтсе. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш (1990—1993) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. * [[Миңлешев Вәрис Искәндәр улы]] (1957), педагог. 1984 йылдан Хәйбулла районы [[Воздвиженка (Хәйбулла районы)|Воздвиженка]] мәктәбенең директор вазифаһын башҡарыусы, 1986 йылдан — [[Первомайский (Хәйбулла районы)|Первомайский]] мәктәбе директоры; 2004 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] һыу селтәрҙәре муниципаль унитар предприятиеһының баш инженеры; 2009 йылдан Аҡъяр тау колледжы уҡытыусыһы, 2012 йылдан 110-сы һөнәри училищеның директор урынбаҫары, 2014 йылдан — ситтән тороп уҡыу бүлеге мөдире. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991). Сығышы менән ошо райондың [[Ураҙбай (Хәйбулла районы)|Ураҙбай]] ауылынан. * [[Борғанов Хәлил Рәсләм улы]] (1962), муниципаль хеҙмәткәр, ғалим-ветеринар. 1998 йылдан [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Ветеринария]] фәндәре кандидаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Тарҡаҙы]] ауылынан. * [[Йәнбирҙин Рәсүл Рәүеф улы]] (1962), педагог, муниципаль хеҙмәткәр. 1984 йылдан (өҙөклөктәр менән) Әбйәлил районы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәптәре етәксеһе, тренер уҡытыусыһы; 1992—1994 йылдарҙа район Советы башҡарма комитетының физик культура һәм спорт бүлеге, 2001—2011 йылдарҙа район хакимиәтенең физик культура һәм спорт буйынса комитет етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2007) һәм иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Үтәгән (Әбйәлил районы)|Үтәгән]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Зөлҡәрнәев Тәлғәт Рәхимйән улы]] (1943), [[фән|ғалим]]-гигиенист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Әбделмәмбәт (Әбйәлил районы)|Әбделмәмбәт]] ауылынан. * [[Клемент Александр Васильевич]] (1948), [[Архитектура|архитектор]], йәмәғәт эшмәкәре. 1985 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. 1988—2008 йылдарҙа «Архпроект» йәмғиәтенең директоры һәм генераль директоры. 1994—1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Архитекторҙар союзының идара рәйесе. Рәсәйҙең почётлы архитекторы. [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992). }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Йосопов Ислам Йосоп улы]] (1924—16.04.1991), ғалим-инженер-радиотехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби-хеҙмәткәр. 1972—1991 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1971), профессор (1978). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Буралы (Илеш районы)|Буралы]] ауылынан. * [[Әминев Әхмәт Ғата улы]] (1924—20.09.1999), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]], дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. 1965—1973 йылдарҙа КПСС-тың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитетының беренсе секретары, 1973—1982 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының ауыл хужалығы министры, 1982—1986 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] проректоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1972). [[РСФСР]]-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы, [[БАССР]]-ҙың VII—X саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сафиуллин Ғабдулхаҡ Кашаф улы]] (1934), табип. [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1976). [[Мәсетле районы]]ның почётлы гражданы (2009). * [[Дәүләтшин Мөҙәрис Мөбәрәкйән улы]] (1939), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Рәсәй]] Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, техник фәндәр докторы (2006), профессор (2006). Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының — Фән һәм мәғарифтең атҡаҙанған эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] ауылынан. * [[Ғәлләмов Риф Әмир улы]] (1944), хеҙмәт алдынғыһы. 1968 йылдан «Востокнефтепроводстрой» тресының экскаватор машинисы, 1980—1992 йылдарҙа — бригадиры. [[СССР]]‑ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиелары төҙөлөшө министрлығы отличнигы (1987). СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1987). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1984) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1977) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы [[Яңы Ҡормаш]] ауылынан. * [[Надеждина Вера Александровна]] (1954), ғалим-[[тарих]]сы. 1980 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987—2002 йылдарҙа тарих һәм культурология кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (2005), профессор (2012). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Балапанова Сара Хәйрулла ҡыҙы]] (1959), хеҙмәт ветераны. 1983—2016 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] типорафияһы полиграфисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:1 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1855]]: Иннокентий Анненский, [[Рәсәй империяһы]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[драма]]тург, тәнҡитсе һәм [[тәржемә]]се. * [[1875]]: [[Эдгар Берроуз]], [[АҠШ]] яҙыусыһы, Тарзан тураһында романдар авторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1885]]: Герман Грапов, [[Германия]] [[фән|ғалимы]], Боронғо Египетты өйрәнеүсе (египтолог). * [[1900]]: Казимеж Вилкомирский, [[Польша]] композиторы, дирижёр, виолончелист. * [[1900]]: Хосе Педро Сеа, [[Уругвай]] [[футбол]]сыһы, [[Йәйге Олимпия уйындары]]ның ике тапҡыр чемпионы. * [[1905]]: Тамара Абакелия, [[СССР]] рәссамы, [[Скульптура|скульптор]]. * [[1925]]: Рой Глаубер, АҠШ ғалимы, [[физика]] буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты (2005). * [[1945]]: Мостафа Бәлел, [[Төркиә]] яҙыусыһы, драматург һәм тәржемәсе. * [[1948]]: Альберт Әсәҙуллин, [[йыр]]сы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1988), [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1998). * [[1950]]: Вәхит Әләкбәров, [[Рәсәй]] эшҡыуары. * [[1950]]: [[Михаил Фрадков]], [[дәүләт]] эшмәкәре, 2004—2007 йылдарҙа Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе. * [[1980]]: Лара Пулвер, [[Англия]]ның [[театр]] һәм телевидение актрисаһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:1 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И01]] [[Категория:1 сентябрь]] 19xaqd6439t7du5ke3dt20ns6z5b9ve 1303394 1303392 2026-08-31T13:20:46Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1303394 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''1 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 244-се ([[кәбисә йыл]]ында 245-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 121 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Тыныслыҡ өсөн профсоюздар хәрәкәте (Тыныслыҡ) көнө. ** Хаттар яҙыу көнө. ** Таланттар эҙләү көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Шахмат]] көнө. * {{Флагификация|Россия}}: [[Белем көнө]]. * {{Флагификация|Словакия}}: Конституция көнө. * {{Флагификация|Узбекистан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]]: Республика көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Тайвань}}: [[Журналистика|Журналистар]] көнө. * {{Флагификация|Танзания}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1900]]: [[Мәскәү]]ҙә Павелецкий вокзалы файҙаланыуға тапшырыла. * [[1910]]: [[Рәсәй империяһы]]нда грампластинкалар сығарыусы тәүге предприятие — Апрелевка грампластинкалар заводы эш башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1917]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ейәнсура районы]] [[Байыш (Ейәнсура районы)|Байыш]] ауылының Ғайса Аҡманов исемендәге мәктәбе асыла. * [[1918]]: Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы [[Үтәғол]] ауылында мәктәп эшләй башлай. * [[1920]]: [[РСФСР]] (артабан [[СССР]]) Телеграф агентлығының Башҡоростан бүлексәһе – БашТАСС ойошторола. * [[1921]]: хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Медицина профилактикаһы үҙәге эш башлай. * [[1922]]: БашЦИК ҡарары менән Башҡортостан республикаһы Прокуратураһы ойошторола. * [[1929]]: [[Мәсәғүт уҡытыусылар институты|Мәсәғүт педагогия училищеһы]] (бөгөн колледж) асыла. * [[1931]]: [[Балаҡатай районы|Балаҡатай район]] гәзитенең тәүге һаны донъя күрә. * [[1939]]: [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] (хәҙер [[Өфө фән һәм технологиялар университетының Бөрө филиалы]]) асыла. * [[1951]]: [[Лондон]]да донъялағы тәүге супермаркет эшләй башлай. * [[1951]]: [[Өфө]]ләге хәҙерге Владимир Михайлович Комаров исемендәге 62-се лицей эшләй башлай. * [[1960]]: [[Күмертау]] ҡалаһында һуңыраҡ [[Ю. А. Гагарин]] исеме бирелгән 2-се интернат-мәктәп (хәҙер 3-сө Башҡорт республика гимназия-интернаты) асыла. * [[1966]]: [[Әбйәлил районы]]ның [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылында музыка мәктәбе эш башлай. * [[1970]]: [[Нью-Йорк]]та [[шахмат]] буйынса тарихта беренсе [[компьютер]] турниры башлана. * [[1976]]: Башҡортостан Республикаһы [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһының хәҙерге А. Я. Першин исемендәге 4-се урта мәктәбе эшләй башлай. * [[1997]]: [[Волга буйы федераль округының Рәсәй Геройы А. В. Доставалов исемендәге Башҡорт кадет корпусы]] (Республика кадет интернат-мәктәбе) асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Долматов Геннадий Константинович]] (1930), [[тау]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]]-[[Геология|геолог]]. 1956 йылдан «Уралцветметразведка» тресы Баймаҡ геология разведка партияһының баш инженеры, 1959 йылдан — Башҡортостан территориаль геология идаралығы Сибай геология разведка экспедицияһының баш геологы; 1967—1997 йылдарҙа хәҙерге Екатеринбург ҡалаһындағы {{comment|«Урал геологик күсермә алыу экспедицияһы»|«Уральская геологосъёмочная экспедиция»}} йәмғиәте хеҙмәткәре. [[Башҡортостан]]дың Урал аръяғында [[Баҡыр|баҡыр колчеданы]] ятҡылыҡтарын асыусыларҙың береһе. Почётлы ер аҫты разведкалаусыһы (1991). [[СССР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]] Уралец ауылынан. * [[Шамил Рәхмәтуллин]] (1930—22.04.2001), театр актёры, режиссёр, драматург, 1951—2001 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры, [[РСФСР]]-ҙың (1991), [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1976) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2000) халыҡ артисы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәтих Иҡсанов]] (1935—19.10.1992), [[мәҙәниәт]] һәм [[сәнғәт]] эшмәкәре. 1964—1968 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры, 1972—1992 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] режиссёры; «Тальян гармун» республика байрамы инициаторы һәм уны ойошороусы, «Йәдкәр» фольклор ансамбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Архангел районы]] [[Тирәкле (Архангел районы)|Тирәкле]] ауылынан. * [[Хәмит Ирғәлин]] (1950), яҙыусы, драматург. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы. * [[Филиппов Владимир Иванович]] (1955), СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең хәрби эшмәкәре. Генерал-полковник (2003). [[Чернобыль АЭС-ы]]ндағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә (1988) һәм 1994—1996 йылдарҙа Төньяҡ Кавказда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. 1973 йылдан Совет Армияһында, 1992—2010 йылдарҙа — Рәсәй Армияһында, шул иҫәптән 2002 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең радиациянан һаҡланыу, химик һәм биологик һаҡланыу ғәскәрҙәре начальнигы урынбаҫары, 2003 йылдан — начальнигы. 2008 йылдан Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының Фатирға урынлаштырыу идаралығы начальнигы, бер үк ваҡытта Рәсәй оборона министры урынбаҫары. 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткәне өсөн», 4-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2008), Батырлыҡ, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Манзуров Сергей Марксович]] (1960), [[Журналистика|журналист]]. 1990 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1986 йылдан [[Сибайский рабочий (гәзит)|«Сибайский рабочий»]] гәзите хеҙмәткәре, 1993 йылдан — мөхәррир урынбаҫары, 2001 йылдан — бүлек мөдире; 2003—2004 йылдарҙа [[Сибай]] ҡалаһында нәшер ителгән «Уральский проект» гәзитенең баш мөхәррире. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1997). Сығышы менән [[Күмертау]] ҡалаһынан. * [[Ғилманов Илдар Рәшит улы]] (1970), рәссам, 1997 йылдан хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 2003 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Рәссамдар союзы ағзаһы. * [[Ғәбиҙуллина Нурия Ғәзизйән ҡыҙы]] (1970), сәхнә биҙәүсе, [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] рәссамы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Бикмөхәмәтова Һауа Сафиулла ҡыҙы]] (1921—26.03.2003), [[Анатомия|анатом]]-[[фән|ғалим]]. 1944 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1966—1986 йылдарҙа оператив хирургия һәм топографик анатомия кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1973), профессор (1974). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1978). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан. * [[Чанышева Фәниә Ғафар ҡыҙы]] (1926—14.04.2018), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]], [[йыр]] текстары авторы. 1980 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан китап нәшриәте]]нең элекке мөхәррире һәм [[«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]]ның элекке хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ҡәҙим Аралбай]] (1941), шағир, йәмәғәтсе. 1993—2001 һәм 2009—2012 йылдарҙа [[«Китап» нәшриәте]]нең баш мөхәррире, директоры. 2002—2008 йылдарҙа [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитетының рәйес урынбаҫары. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2011), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1996) һәм әҙәби премиялар лауреаты. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2021). * [[Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы]] (1946), журналист, яҙыусы. 1986—2002 йылдарҙа [[«Ағиҙел» журналы]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1991 йылдан — бүлек мөдире. 1993 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Станотин Иван Степанович]] (1912—1994), урындағы совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1949 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1952—1963 йылдарҙа — рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Арҡадаҡ районы Чиганак ауылынан. * [[Костина Анна Васильевна]] (1927—?), [[Педагогика|педагог]]. 1944 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Атингән]], 1952 йылдан — [[Яңы Ергән]], 1963—1984 йылдарҙа — [[Маҡан (Хәйбулла районы)|Маҡан]] мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1962). Сығышы менән Атингән ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлиев Вил Барый улы]] (1932), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1962—1984 йылдарҙа һәм 1992 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968 йылдан етәксе хеҙмәткәрҙәрҙең һәм белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү факультеты деканы; 1995—2001 йылдарҙа Хеҙмәтте һаҡлау һәм экология республика тармаҡ уҡыу аттестация үҙәге хеҙмәткәре. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1990). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977), [[СССР]]-ҙың Газ сәнәғәте (1968), Нефть сәнәғәте (1978) һәм Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү (1982) министрлыҡтары отличнигы. [[И. М. Губкин]] исемендәге премия лауреаты (1982). * [[Рәхимҡолов Рәшит Шаһийән улы]] (1932), ғалим-инженер. 1958 йылдан «БАШНИПИнефть» институты инженеры, кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр, сектор етәксеһе, лаборатория мөдире, 1988 йылдан — әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр кандидаты (1965). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Болошло]] ауылынан. * [[Әхмәт Ғайсин]] (1937—1982), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. 1960 йылдан [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]] һәм [[Ленинсы (гәзит)|«Ленинсе»]] республика гәзиттәре хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Мельников Михаил Александрович]] (1942), инженер. [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. * [[Нәбиуллина Минйыһан Муллағәли ҡыҙы]] (1942), педагог. [[Өфө ҡалаһы]] 137-се мәктәбенең элекке башҡорт теле уҡытыусыһы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Рус теле|Рус телле]] мәктәптәр өсөн [[башҡорт теле]] буйынса «Туған тел» дәреслеге авторы. * [[Сөләймәнов Урал Таһир улы]] (1947), [[Энергетика|энергетик]]. 1974—2007 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Әбйәлил районы]] электр селтәрҙәре электромонтёры, мастеры; Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2006) һәм Республиканың Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1999). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Балапан]] ауылынан. * [[Фомович Владимир Григорьевич]] (1947), [[музыка]]нт, педагог. [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Ванчухина Любовь Ильинична]] (1952), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1974 йылдан Өфө нефть институты иҡтисадсыһы, 1978 йылдан — бүлек начальнигы, 1980 йылдан — баш бухгалтер, бер үк ваҡытта 1998 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетының бухгалтер иҫәбе һәм аудит кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (2000), профессор (2013). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (2008), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). * [[Ғиззәтуллина Финә Наил ҡыҙы]] (1952), Сибай үҙәк ҡала дауаханаһының элекке өлкән шәфҡәт туташы. Башҡортостандың атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре. * [[Ноғманов Ринат Мөҙәрис улы]] (ижади псевдонимы [[Иҙрис Ноғманов]]; 1952), агроном, яҙыусы. 1969 йылдан Әбйәлил районы совхоздары агрономы; 2000—2012 йылдарҙа [[Ҡырҙас ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Ҡырҙас ауыл Советы]] башҡарма комитеты хеҙмәткәре. 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы. Райондың И. Мырҙаҡаев-Балапанов исемендәге премияһы (2005), әҙәби конкурстар лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Әбйәлил районы)|Әхмәт]] ауылынан. * [[Садов Николай Петрович]] (1952), [[Педагогика|педагог]], муниципаль хеҙмәткәр. 1973 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]] мәктәбе уҡытыусыһы, 2008—2011 йылдарҙа [[Һамар ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Һамар ауыл Советы]] хакимиәте башлығы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1996). Сығышы менән ошо райондың [[Ивановка (Хәйбулла районы)|Ивановка]] ауылынан. * [[Яппаров Рауил Вафа улы]] (1952), эске эштәр органдары ветераны, милиция подполковнигы; йәмәғәтсе. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш (1990—1993) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. * [[Миңлешев Вәрис Искәндәр улы]] (1957), педагог. 1984 йылдан Хәйбулла районы [[Воздвиженка (Хәйбулла районы)|Воздвиженка]] мәктәбенең директор вазифаһын башҡарыусы, 1986 йылдан — [[Первомайский (Хәйбулла районы)|Первомайский]] мәктәбе директоры; 2004 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] һыу селтәрҙәре муниципаль унитар предприятиеһының баш инженеры; 2009 йылдан Аҡъяр тау колледжы уҡытыусыһы, 2012 йылдан 110-сы һөнәри училищеның директор урынбаҫары, 2014 йылдан — ситтән тороп уҡыу бүлеге мөдире. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991). Сығышы менән ошо райондың [[Ураҙбай (Хәйбулла районы)|Ураҙбай]] ауылынан. * [[Борғанов Хәлил Рәсләм улы]] (1962), муниципаль хеҙмәткәр, ғалим-ветеринар. 1998 йылдан [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Ветеринария]] фәндәре кандидаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Тарҡаҙы]] ауылынан. * [[Йәнбирҙин Рәсүл Рәүеф улы]] (1962), педагог, муниципаль хеҙмәткәр. 1984 йылдан (өҙөклөктәр менән) Әбйәлил районы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәптәре етәксеһе, тренер уҡытыусыһы; 1992—1994 йылдарҙа район Советы башҡарма комитетының физик культура һәм спорт бүлеге, 2001—2011 йылдарҙа район хакимиәтенең физик культура һәм спорт буйынса комитет етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2007) һәм иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Үтәгән (Әбйәлил районы)|Үтәгән]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Зөлҡәрнәев Тәлғәт Рәхимйән улы]] (1943), [[фән|ғалим]]-гигиенист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Әбделмәмбәт (Әбйәлил районы)|Әбделмәмбәт]] ауылынан. * [[Клемент Александр Васильевич]] (1948), [[Архитектура|архитектор]], йәмәғәт эшмәкәре. 1985 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. 1988—2008 йылдарҙа «Архпроект» йәмғиәтенең директоры һәм генераль директоры. 1994—1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Архитекторҙар союзының идара рәйесе. Рәсәйҙең почётлы архитекторы. [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992). }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Йосопов Ислам Йосоп улы]] (1924—16.04.1991), ғалим-инженер-радиотехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби-хеҙмәткәр. 1972—1991 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1971), профессор (1978). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Буралы (Илеш районы)|Буралы]] ауылынан. * [[Әминев Әхмәт Ғата улы]] (1924—20.09.1999), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]], дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. 1965—1973 йылдарҙа КПСС-тың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитетының беренсе секретары, 1973—1982 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының ауыл хужалығы министры, 1982—1986 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] проректоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1972). [[РСФСР]]-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы, [[БАССР]]-ҙың VII—X саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сафиуллин Ғабдулхаҡ Кашаф улы]] (1934), табип. [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1976). [[Мәсетле районы]]ның почётлы гражданы (2009). * [[Дәүләтшин Мөҙәрис Мөбәрәкйән улы]] (1939), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Рәсәй]] Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, техник фәндәр докторы (2006), профессор (2006). Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының — Фән һәм мәғарифтең атҡаҙанған эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] ауылынан. * [[Ғәлләмов Риф Әмир улы]] (1944), хеҙмәт алдынғыһы. 1968 йылдан «Востокнефтепроводстрой» тресының экскаватор машинисы, 1980—1992 йылдарҙа — бригадиры. [[СССР]]‑ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиелары төҙөлөшө министрлығы отличнигы (1987). СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1987). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1984) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1977) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы [[Яңы Ҡормаш]] ауылынан. * [[Надеждина Вера Александровна]] (1954), ғалим-[[тарих]]сы. 1980 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987—2002 йылдарҙа тарих һәм культурология кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (2005), профессор (2012). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Балапанова Сара Хәйрулла ҡыҙы]] (1959), хеҙмәт ветераны. 1983—2016 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] типорафияһы полиграфисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:1 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1855]]: Иннокентий Анненский, [[Рәсәй империяһы]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[драма]]тург, тәнҡитсе һәм [[тәржемә]]се. * [[1875]]: [[Эдгар Берроуз]], [[АҠШ]] яҙыусыһы, Тарзан тураһында романдар авторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1885]]: Герман Грапов, [[Германия]] [[фән|ғалимы]], Боронғо Египетты өйрәнеүсе (египтолог). * [[1900]]: Казимеж Вилкомирский, [[Польша]] композиторы, дирижёр, виолончелист. * [[1900]]: Хосе Педро Сеа, [[Уругвай]] [[футбол]]сыһы, [[Йәйге Олимпия уйындары]]ның ике тапҡыр чемпионы. * [[1905]]: Тамара Абакелия, [[СССР]] рәссамы, [[Скульптура|скульптор]]. * [[1925]]: Рой Глаубер, АҠШ ғалимы, [[физика]] буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты (2005). * [[1945]]: Мостафа Бәлел, [[Төркиә]] яҙыусыһы, драматург һәм тәржемәсе. * [[1948]]: Альберт Әсәҙуллин, [[йыр]]сы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1988), [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1998). * [[1950]]: Вәхит Әләкбәров, [[Рәсәй]] эшҡыуары. * [[1950]]: [[Михаил Фрадков]], [[дәүләт]] эшмәкәре, 2004—2007 йылдарҙа Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе. * [[1980]]: Лара Пулвер, [[Англия]]ның [[театр]] һәм телевидение актрисаһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:1 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И01]] [[Категория:1 сентябрь]] se0ro0x7qpj8matjw8hmy2zmnhebg57 1303397 1303394 2026-08-31T16:51:38Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1303397 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''1 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 244-се ([[кәбисә йыл]]ында 245-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 121 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Тыныслыҡ өсөн профсоюздар хәрәкәте (Тыныслыҡ) көнө. ** Хаттар яҙыу көнө. ** Таланттар эҙләү көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Шахмат]] көнө. * {{Флагификация|Россия}}: [[Белем көнө]]. * {{Флагификация|Словакия}}: Конституция көнө. * {{Флагификация|Узбекистан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]]: Республика көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Тайвань}}: [[Журналистика|Журналистар]] көнө. * {{Флагификация|Танзания}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1900]]: [[Мәскәү]]ҙә Павелецкий вокзалы файҙаланыуға тапшырыла. * [[1910]]: [[Рәсәй империяһы]]нда грампластинкалар сығарыусы тәүге предприятие — Апрелевка грампластинкалар заводы эш башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1917]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ейәнсура районы]] [[Байыш (Ейәнсура районы)|Байыш]] ауылының Ғайса Аҡманов исемендәге мәктәбе асыла. * [[1918]]: Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы [[Үтәғол]] ауылында мәктәп эшләй башлай. * [[1920]]: [[РСФСР]] (артабан [[СССР]]) Телеграф агентлығының Башҡоростан бүлексәһе – БашТАСС ойошторола. * [[1921]]: хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Медицина профилактикаһы үҙәге эш башлай. * [[1922]]: БашЦИК ҡарары менән Башҡортостан республикаһы Прокуратураһы ойошторола. * [[1929]]: [[Мәсәғүт уҡытыусылар институты|Мәсәғүт педагогия училищеһы]] (бөгөн колледж) асыла. * [[1931]]: [[Балаҡатай районы|Балаҡатай район]] гәзитенең тәүге һаны донъя күрә. * [[1939]]: [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] (хәҙер [[Өфө фән һәм технологиялар университетының Бөрө филиалы]]) асыла. * [[1951]]: [[Лондон]]да донъялағы тәүге супермаркет эшләй башлай. * [[1951]]: [[Өфө]]ләге хәҙерге Владимир Михайлович Комаров исемендәге 62-се лицей эшләй башлай. * [[1960]]: [[Күмертау]] ҡалаһында һуңыраҡ [[Ю. А. Гагарин]] исеме бирелгән 2-се интернат-мәктәп (хәҙер 3-сө Башҡорт республика гимназия-интернаты) асыла. * [[1966]]: [[Әбйәлил районы]]ның [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылында музыка мәктәбе эш башлай. * [[1970]]: [[Нью-Йорк]]та [[шахмат]] буйынса тарихта беренсе [[компьютер]] турниры башлана. * [[1976]]: Башҡортостан Республикаһы [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһының хәҙерге А. Я. Першин исемендәге 4-се урта мәктәбе эшләй башлай. * [[1997]]: [[Волга буйы федераль округының Рәсәй Геройы А. В. Доставалов исемендәге Башҡорт кадет корпусы]] (Республика кадет интернат-мәктәбе) асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Долматов Геннадий Константинович]] (1930), [[тау]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]]-[[Геология|геолог]]. 1956 йылдан «Уралцветметразведка» тресы Баймаҡ геология разведка партияһының баш инженеры, 1959 йылдан — Башҡортостан территориаль геология идаралығы Сибай геология разведка экспедицияһының баш геологы; 1967—1997 йылдарҙа хәҙерге Екатеринбург ҡалаһындағы {{comment|«Урал геологик күсермә алыу экспедицияһы»|«Уральская геологосъёмочная экспедиция»}} йәмғиәте хеҙмәткәре. [[Башҡортостан]]дың Урал аръяғында [[Баҡыр|баҡыр колчеданы]] ятҡылыҡтарын асыусыларҙың береһе. Почётлы ер аҫты разведкалаусыһы (1991). [[СССР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]] Уралец ауылынан. * [[Шамил Рәхмәтуллин]] (1930—22.04.2001), театр актёры, режиссёр, драматург, 1951—2001 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры, [[РСФСР]]-ҙың (1991), [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1976) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2000) халыҡ артисы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәтих Иҡсанов]] (1935—19.10.1992), [[мәҙәниәт]] һәм [[сәнғәт]] эшмәкәре. 1964—1968 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры, 1972—1992 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] режиссёры; «Тальян гармун» республика байрамы инициаторы һәм уны ойошороусы, «Йәдкәр» фольклор ансамбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Архангел районы]] [[Тирәкле (Архангел районы)|Тирәкле]] ауылынан. * [[Хәмит Ирғәлин]] (1950), яҙыусы, драматург. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы. * [[Филиппов Владимир Иванович]] (1955), СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең хәрби эшмәкәре. Генерал-полковник (2003). [[Чернобыль АЭС-ы]]ндағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә (1988) һәм 1994—1996 йылдарҙа Төньяҡ Кавказда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. 1973 йылдан Совет Армияһында, 1992—2010 йылдарҙа — Рәсәй Армияһында, шул иҫәптән 2002 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең радиациянан һаҡланыу, химик һәм биологик һаҡланыу ғәскәрҙәре начальнигы урынбаҫары, 2003 йылдан — начальнигы. 2008 йылдан Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының Фатирға урынлаштырыу идаралығы начальнигы, бер үк ваҡытта Рәсәй оборона министры урынбаҫары. 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткәне өсөн», 4-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2008), Батырлыҡ, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Манзуров Сергей Марксович]] (1960), [[Журналистика|журналист]]. 1990 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1986 йылдан [[Сибайский рабочий (гәзит)|«Сибайский рабочий»]] гәзите хеҙмәткәре, 1993 йылдан — мөхәррир урынбаҫары, 2001 йылдан — бүлек мөдире; 2003—2004 йылдарҙа [[Сибай]] ҡалаһында нәшер ителгән «Уральский проект» гәзитенең баш мөхәррире. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1997). Сығышы менән [[Күмертау]] ҡалаһынан. * [[Ғилманов Илдар Рәшит улы]] (1970), рәссам, 1997 йылдан хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 2003 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Рәссамдар союзы ағзаһы. * [[Ғәбиҙуллина Нурия Ғәзизйән ҡыҙы]] (1970), сәхнә биҙәүсе, [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] рәссамы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Бикмөхәмәтова Һауа Сафиулла ҡыҙы]] (1921—26.03.2003), [[Анатомия|анатом]]-[[фән|ғалим]]. 1944 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1966—1986 йылдарҙа оператив хирургия һәм топографик анатомия кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1973), профессор (1974). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1978). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан. * [[Чанышева Фәниә Ғафар ҡыҙы]] (1926—14.04.2018), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]], [[йыр]] текстары авторы. 1980 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан китап нәшриәте]]нең элекке мөхәррире һәм [[«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]]ның элекке хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мәзитов Сиррин Сөләймән улы]] (1936), [[хәрби хеҙмәткәр]], контр-адмирал. 1955-1992 йылдарҙа СССР Хәрби-Диңгеҙ флотында яуаплы вазифаларҙа, хеҙмәтен тамамлар алдынан [[Яңы Ер|Яңы Ер архипелагы]] утрауҙарындағы Үҙәк полигон штабы начальнигы. II һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» һәм [[Ушаков ордены|Ушаков]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]] [[Ерекле (Күгәрсен районы)|Ерекле]] ауылынан. * [[Ҡәҙим Аралбай]] (1941), шағир, йәмәғәтсе. 1993—2001 һәм 2009—2012 йылдарҙа [[«Китап» нәшриәте]]нең баш мөхәррире, директоры. 2002—2008 йылдарҙа [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитетының рәйес урынбаҫары. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2011), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991). Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1996) һәм әҙәби премиялар лауреаты. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2021). * [[Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы]] (1946), журналист, яҙыусы. 1986—2002 йылдарҙа [[«Ағиҙел» журналы]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1991 йылдан — бүлек мөдире. 1993 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Станотин Иван Степанович]] (1912—1994), урындағы совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1949 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1952—1963 йылдарҙа — рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Арҡадаҡ районы Чиганак ауылынан. * [[Костина Анна Васильевна]] (1927—?), [[Педагогика|педагог]]. 1944 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Атингән]], 1952 йылдан — [[Яңы Ергән]], 1963—1984 йылдарҙа — [[Маҡан (Хәйбулла районы)|Маҡан]] мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1962). Сығышы менән Атингән ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлиев Вил Барый улы]] (1932), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1962—1984 йылдарҙа һәм 1992 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968 йылдан етәксе хеҙмәткәрҙәрҙең һәм белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү факультеты деканы; 1995—2001 йылдарҙа Хеҙмәтте һаҡлау һәм экология республика тармаҡ уҡыу аттестация үҙәге хеҙмәткәре. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1990). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977), [[СССР]]-ҙың Газ сәнәғәте (1968), Нефть сәнәғәте (1978) һәм Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү (1982) министрлыҡтары отличнигы. [[И. М. Губкин]] исемендәге премия лауреаты (1982). * [[Рәхимҡолов Рәшит Шаһийән улы]] (1932), ғалим-инженер. 1958 йылдан «БАШНИПИнефть» институты инженеры, кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр, сектор етәксеһе, лаборатория мөдире, 1988 йылдан — әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр кандидаты (1965). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Болошло]] ауылынан. * [[Әхмәт Ғайсин]] (1937—1982), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. 1960 йылдан [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]] һәм [[Ленинсы (гәзит)|«Ленинсе»]] республика гәзиттәре хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Мельников Михаил Александрович]] (1942), инженер. [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. * [[Нәбиуллина Минйыһан Муллағәли ҡыҙы]] (1942), педагог. [[Өфө ҡалаһы]] 137-се мәктәбенең элекке башҡорт теле уҡытыусыһы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Рус теле|Рус телле]] мәктәптәр өсөн [[башҡорт теле]] буйынса «Туған тел» дәреслеге авторы. * [[Сөләймәнов Урал Таһир улы]] (1947), [[Энергетика|энергетик]]. 1974—2007 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Әбйәлил районы]] электр селтәрҙәре электромонтёры, мастеры; Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2006) һәм Республиканың Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1999). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Балапан]] ауылынан. * [[Фомович Владимир Григорьевич]] (1947), [[музыка]]нт, педагог. [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Ванчухина Любовь Ильинична]] (1952), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1974 йылдан Өфө нефть институты иҡтисадсыһы, 1978 йылдан — бүлек начальнигы, 1980 йылдан — баш бухгалтер, бер үк ваҡытта 1998 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетының бухгалтер иҫәбе һәм аудит кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (2000), профессор (2013). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (2008), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). * [[Ғиззәтуллина Финә Наил ҡыҙы]] (1952), Сибай үҙәк ҡала дауаханаһының элекке өлкән шәфҡәт туташы. Башҡортостандың атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре. * [[Ноғманов Ринат Мөҙәрис улы]] (ижади псевдонимы [[Иҙрис Ноғманов]]; 1952), агроном, яҙыусы. 1969 йылдан Әбйәлил районы совхоздары агрономы; 2000—2012 йылдарҙа [[Ҡырҙас ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Ҡырҙас ауыл Советы]] башҡарма комитеты хеҙмәткәре. 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы. Райондың И. Мырҙаҡаев-Балапанов исемендәге премияһы (2005), әҙәби конкурстар лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Әбйәлил районы)|Әхмәт]] ауылынан. * [[Садов Николай Петрович]] (1952), [[Педагогика|педагог]], муниципаль хеҙмәткәр. 1973 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]] мәктәбе уҡытыусыһы, 2008—2011 йылдарҙа [[Һамар ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Һамар ауыл Советы]] хакимиәте башлығы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1996). Сығышы менән ошо райондың [[Ивановка (Хәйбулла районы)|Ивановка]] ауылынан. * [[Яппаров Рауил Вафа улы]] (1952), эске эштәр органдары ветераны, милиция подполковнигы; йәмәғәтсе. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш (1990—1993) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. * [[Миңлешев Вәрис Искәндәр улы]] (1957), педагог. 1984 йылдан Хәйбулла районы [[Воздвиженка (Хәйбулла районы)|Воздвиженка]] мәктәбенең директор вазифаһын башҡарыусы, 1986 йылдан — [[Первомайский (Хәйбулла районы)|Первомайский]] мәктәбе директоры; 2004 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] һыу селтәрҙәре муниципаль унитар предприятиеһының баш инженеры; 2009 йылдан Аҡъяр тау колледжы уҡытыусыһы, 2012 йылдан 110-сы һөнәри училищеның директор урынбаҫары, 2014 йылдан — ситтән тороп уҡыу бүлеге мөдире. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991). Сығышы менән ошо райондың [[Ураҙбай (Хәйбулла районы)|Ураҙбай]] ауылынан. * [[Борғанов Хәлил Рәсләм улы]] (1962), муниципаль хеҙмәткәр, ғалим-ветеринар. 1998 йылдан [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Ветеринария]] фәндәре кандидаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Тарҡаҙы]] ауылынан. * [[Йәнбирҙин Рәсүл Рәүеф улы]] (1962), педагог, муниципаль хеҙмәткәр. 1984 йылдан (өҙөклөктәр менән) Әбйәлил районы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәптәре етәксеһе, тренер уҡытыусыһы; 1992—1994 йылдарҙа район Советы башҡарма комитетының физик культура һәм спорт бүлеге, 2001—2011 йылдарҙа район хакимиәтенең физик культура һәм спорт буйынса комитет етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2007) һәм иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Үтәгән (Әбйәлил районы)|Үтәгән]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Зөлҡәрнәев Тәлғәт Рәхимйән улы]] (1943), [[фән|ғалим]]-гигиенист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Әбделмәмбәт (Әбйәлил районы)|Әбделмәмбәт]] ауылынан. * [[Клемент Александр Васильевич]] (1948), [[Архитектура|архитектор]], йәмәғәт эшмәкәре. 1985 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. 1988—2008 йылдарҙа «Архпроект» йәмғиәтенең директоры һәм генераль директоры. 1994—1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Архитекторҙар союзының идара рәйесе. Рәсәйҙең почётлы архитекторы. [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992). }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Йосопов Ислам Йосоп улы]] (1924—16.04.1991), ғалим-инженер-радиотехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби-хеҙмәткәр. 1972—1991 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1971), профессор (1978). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Буралы (Илеш районы)|Буралы]] ауылынан. * [[Әминев Әхмәт Ғата улы]] (1924—20.09.1999), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]], дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. 1965—1973 йылдарҙа КПСС-тың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитетының беренсе секретары, 1973—1982 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының ауыл хужалығы министры, 1982—1986 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] проректоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1972). [[РСФСР]]-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы, [[БАССР]]-ҙың VII—X саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сафиуллин Ғабдулхаҡ Кашаф улы]] (1934), табип. [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1976). [[Мәсетле районы]]ның почётлы гражданы (2009). * [[Дәүләтшин Мөҙәрис Мөбәрәкйән улы]] (1939), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Рәсәй]] Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, техник фәндәр докторы (2006), профессор (2006). Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының — Фән һәм мәғарифтең атҡаҙанған эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] ауылынан. * [[Ғәлләмов Риф Әмир улы]] (1944), хеҙмәт алдынғыһы. 1968 йылдан «Востокнефтепроводстрой» тресының экскаватор машинисы, 1980—1992 йылдарҙа — бригадиры. [[СССР]]‑ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиелары төҙөлөшө министрлығы отличнигы (1987). СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1987). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1984) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1977) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы [[Яңы Ҡормаш]] ауылынан. * [[Надеждина Вера Александровна]] (1954), ғалим-[[тарих]]сы. 1980 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987—2002 йылдарҙа тарих һәм культурология кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (2005), профессор (2012). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Балапанова Сара Хәйрулла ҡыҙы]] (1959), хеҙмәт ветераны. 1983—2016 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] типорафияһы полиграфисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:1 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1855]]: Иннокентий Анненский, [[Рәсәй империяһы]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[драма]]тург, тәнҡитсе һәм [[тәржемә]]се. * [[1875]]: [[Эдгар Берроуз]], [[АҠШ]] яҙыусыһы, Тарзан тураһында романдар авторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1885]]: Герман Грапов, [[Германия]] [[фән|ғалимы]], Боронғо Египетты өйрәнеүсе (египтолог). * [[1900]]: Казимеж Вилкомирский, [[Польша]] композиторы, дирижёр, виолончелист. * [[1900]]: Хосе Педро Сеа, [[Уругвай]] [[футбол]]сыһы, [[Йәйге Олимпия уйындары]]ның ике тапҡыр чемпионы. * [[1905]]: Тамара Абакелия, [[СССР]] рәссамы, [[Скульптура|скульптор]]. * [[1925]]: Рой Глаубер, АҠШ ғалимы, [[физика]] буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты (2005). * [[1945]]: Мостафа Бәлел, [[Төркиә]] яҙыусыһы, драматург һәм тәржемәсе. * [[1948]]: Альберт Әсәҙуллин, [[йыр]]сы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1988), [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1998). * [[1950]]: Вәхит Әләкбәров, [[Рәсәй]] эшҡыуары. * [[1950]]: [[Михаил Фрадков]], [[дәүләт]] эшмәкәре, 2004—2007 йылдарҙа Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе. * [[1980]]: Лара Пулвер, [[Англия]]ның [[театр]] һәм телевидение актрисаһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:1 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И01]] [[Категория:1 сентябрь]] 6vzy8wl09bd3smbxo2fbqgz943q8z0c 1303399 1303397 2026-08-31T17:03:54Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1303399 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''1 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 244-се ([[кәбисә йыл]]ында 245-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 121 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Тыныслыҡ өсөн профсоюздар хәрәкәте (Тыныслыҡ) көнө. ** Хаттар яҙыу көнө. ** Таланттар эҙләү көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Шахмат]] көнө. * {{Флагификация|Россия}}: [[Белем көнө]]. * {{Флагификация|Словакия}}: Конституция көнө. * {{Флагификация|Узбекистан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]]: Республика көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Тайвань}}: [[Журналистика|Журналистар]] көнө. * {{Флагификация|Танзания}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1900]]: [[Мәскәү]]ҙә Павелецкий вокзалы файҙаланыуға тапшырыла. * [[1910]]: [[Рәсәй империяһы]]нда грампластинкалар сығарыусы тәүге предприятие — Апрелевка грампластинкалар заводы эш башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1917]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ейәнсура районы]] [[Байыш (Ейәнсура районы)|Байыш]] ауылының Ғайса Аҡманов исемендәге мәктәбе асыла. * [[1918]]: Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы [[Үтәғол]] ауылында мәктәп эшләй башлай. * [[1920]]: [[РСФСР]] (артабан [[СССР]]) Телеграф агентлығының Башҡоростан бүлексәһе – БашТАСС ойошторола. * [[1921]]: хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Медицина профилактикаһы үҙәге эш башлай. * [[1922]]: БашЦИК ҡарары менән Башҡортостан республикаһы Прокуратураһы ойошторола. * [[1929]]: [[Мәсәғүт уҡытыусылар институты|Мәсәғүт педагогия училищеһы]] (бөгөн колледж) асыла. * [[1931]]: [[Балаҡатай районы|Балаҡатай район]] гәзитенең тәүге һаны донъя күрә. * [[1939]]: [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] (хәҙер [[Өфө фән һәм технологиялар университетының Бөрө филиалы]]) асыла. * [[1951]]: [[Лондон]]да донъялағы тәүге супермаркет эшләй башлай. * [[1951]]: [[Өфө]]ләге хәҙерге Владимир Михайлович Комаров исемендәге 62-се лицей эшләй башлай. * [[1960]]: [[Күмертау]] ҡалаһында һуңыраҡ [[Ю. А. Гагарин]] исеме бирелгән 2-се интернат-мәктәп (хәҙер 3-сө Башҡорт республика гимназия-интернаты) асыла. * [[1966]]: [[Әбйәлил районы]]ның [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылында музыка мәктәбе эш башлай. * [[1970]]: [[Нью-Йорк]]та [[шахмат]] буйынса тарихта беренсе [[компьютер]] турниры башлана. * [[1976]]: Башҡортостан Республикаһы [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһының хәҙерге А. Я. Першин исемендәге 4-се урта мәктәбе эшләй башлай. * [[1997]]: [[Волга буйы федераль округының Рәсәй Геройы А. В. Доставалов исемендәге Башҡорт кадет корпусы]] (Республика кадет интернат-мәктәбе) асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Долматов Геннадий Константинович]] (1930), [[тау]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]]-[[Геология|геолог]]. 1956 йылдан «Уралцветметразведка» тресы Баймаҡ геология разведка партияһының баш инженеры, 1959 йылдан — Башҡортостан территориаль геология идаралығы Сибай геология разведка экспедицияһының баш геологы; 1967—1997 йылдарҙа хәҙерге Екатеринбург ҡалаһындағы {{comment|«Урал геологик күсермә алыу экспедицияһы»|«Уральская геологосъёмочная экспедиция»}} йәмғиәте хеҙмәткәре. [[Башҡортостан]]дың Урал аръяғында [[Баҡыр|баҡыр колчеданы]] ятҡылыҡтарын асыусыларҙың береһе. Почётлы ер аҫты разведкалаусыһы (1991). [[СССР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]] Уралец ауылынан. * [[Шамил Рәхмәтуллин]] (1930—22.04.2001), театр актёры, режиссёр, драматург, 1951—2001 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры, [[РСФСР]]-ҙың (1991), [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1976) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2000) халыҡ артисы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәтих Иҡсанов]] (1935—19.10.1992), [[мәҙәниәт]] һәм [[сәнғәт]] эшмәкәре. 1964—1968 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры, 1972—1992 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] режиссёры; «Тальян гармун» республика байрамы инициаторы һәм уны ойошороусы, «Йәдкәр» фольклор ансамбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Архангел районы]] [[Тирәкле (Архангел районы)|Тирәкле]] ауылынан. * [[Хәмит Ирғәлин]] (1950), яҙыусы, драматург. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы. * [[Филиппов Владимир Иванович]] (1955), СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең хәрби эшмәкәре. Генерал-полковник (2003). [[Чернобыль АЭС-ы]]ндағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә (1988) һәм 1994—1996 йылдарҙа Төньяҡ Кавказда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. 1973 йылдан Совет Армияһында, 1992—2010 йылдарҙа — Рәсәй Армияһында, шул иҫәптән 2002 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең радиациянан һаҡланыу, химик һәм биологик һаҡланыу ғәскәрҙәре начальнигы урынбаҫары, 2003 йылдан — начальнигы. 2008 йылдан Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының Фатирға урынлаштырыу идаралығы начальнигы, бер үк ваҡытта Рәсәй оборона министры урынбаҫары. 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткәне өсөн», 4-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2008), Батырлыҡ, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Манзуров Сергей Марксович]] (1960), [[Журналистика|журналист]]. 1990 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1986 йылдан [[Сибайский рабочий (гәзит)|«Сибайский рабочий»]] гәзите хеҙмәткәре, 1993 йылдан — мөхәррир урынбаҫары, 2001 йылдан — бүлек мөдире; 2003—2004 йылдарҙа [[Сибай]] ҡалаһында нәшер ителгән «Уральский проект» гәзитенең баш мөхәррире. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1997). Сығышы менән [[Күмертау]] ҡалаһынан. * [[Ғилманов Илдар Рәшит улы]] (1970), рәссам, 1997 йылдан хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 2003 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Рәссамдар союзы ағзаһы. * [[Ғәбиҙуллина Нурия Ғәзизйән ҡыҙы]] (1970), сәхнә биҙәүсе, [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] рәссамы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Бикмөхәмәтова Һауа Сафиулла ҡыҙы]] (1921—26.03.2003), [[Анатомия|анатом]]-[[фән|ғалим]]. 1944 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1966—1986 йылдарҙа оператив хирургия һәм топографик анатомия кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1973), профессор (1974). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1978). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан. * [[Чанышева Фәниә Ғафар ҡыҙы]] (1926—14.04.2018), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]], [[йыр]] текстары авторы. 1980 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан китап нәшриәте]]нең элекке мөхәррире һәм [[«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]]ның элекке хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мәзитов Сиррин Сөләймән улы]] (1936), [[хәрби хеҙмәткәр]], контр-адмирал. 1955—1992 йылдарҙа СССР Хәрби-Диңгеҙ флотында яуаплы вазифаларҙа, һуңғы хеҙмәт урыны — [[Яңы Ер|Яңы Ер архипелагы]] утрауҙарындағы Үҙәк полигон штабы начальнигы. II һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» һәм [[Ушаков ордены|Ушаков]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]] [[Ерекле (Күгәрсен районы)|Ерекле]] ауылынан. * [[Ҡәҙим Аралбай]] (1941), шағир, йәмәғәтсе. 1993—2001 һәм 2009—2012 йылдарҙа [[«Китап» нәшриәте]]нең баш мөхәррире, директоры. 2002—2008 йылдарҙа [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитетының рәйес урынбаҫары. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2011), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991). Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1996) һәм әҙәби премиялар лауреаты. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2021). * [[Яппаров Финат Шәрип улы]] (1941-2023), [[Агрономия|агроном]], [[Ауыл хужалығы|ауыл]] һәм урман хужалыҡтары хеҙмәткәре. 1983—2001 йылдарҙа [[Бүздәк районы|Бүздәк урман хужалығы]] директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, райондың почётлы гражданы (2011). Сығышы менән [[Шығайкүлбаш]] ауылынан. * [[Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы]] (1946), журналист, яҙыусы. 1986—2002 йылдарҙа [[«Ағиҙел» журналы]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1991 йылдан — бүлек мөдире. 1993 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Станотин Иван Степанович]] (1912—1994), урындағы совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1949 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1952—1963 йылдарҙа — рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Арҡадаҡ районы Чиганак ауылынан. * [[Костина Анна Васильевна]] (1927—?), [[Педагогика|педагог]]. 1944 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Атингән]], 1952 йылдан — [[Яңы Ергән]], 1963—1984 йылдарҙа — [[Маҡан (Хәйбулла районы)|Маҡан]] мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1962). Сығышы менән Атингән ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлиев Вил Барый улы]] (1932), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1962—1984 йылдарҙа һәм 1992 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968 йылдан етәксе хеҙмәткәрҙәрҙең һәм белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү факультеты деканы; 1995—2001 йылдарҙа Хеҙмәтте һаҡлау һәм экология республика тармаҡ уҡыу аттестация үҙәге хеҙмәткәре. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1990). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977), [[СССР]]-ҙың Газ сәнәғәте (1968), Нефть сәнәғәте (1978) һәм Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү (1982) министрлыҡтары отличнигы. [[И. М. Губкин]] исемендәге премия лауреаты (1982). * [[Рәхимҡолов Рәшит Шаһийән улы]] (1932), ғалим-инженер. 1958 йылдан «БАШНИПИнефть» институты инженеры, кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр, сектор етәксеһе, лаборатория мөдире, 1988 йылдан — әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр кандидаты (1965). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Болошло]] ауылынан. * [[Әхмәт Ғайсин]] (1937—1982), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. 1960 йылдан [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]] һәм [[Ленинсы (гәзит)|«Ленинсе»]] республика гәзиттәре хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Мельников Михаил Александрович]] (1942), инженер. [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. * [[Нәбиуллина Минйыһан Муллағәли ҡыҙы]] (1942), педагог. [[Өфө ҡалаһы]] 137-се мәктәбенең элекке башҡорт теле уҡытыусыһы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Рус теле|Рус телле]] мәктәптәр өсөн [[башҡорт теле]] буйынса «Туған тел» дәреслеге авторы. * [[Сөләймәнов Урал Таһир улы]] (1947), [[Энергетика|энергетик]]. 1974—2007 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Әбйәлил районы]] электр селтәрҙәре электромонтёры, мастеры; Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2006) һәм Республиканың Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1999). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Балапан]] ауылынан. * [[Фомович Владимир Григорьевич]] (1947), [[музыка]]нт, педагог. [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Ванчухина Любовь Ильинична]] (1952), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1974 йылдан Өфө нефть институты иҡтисадсыһы, 1978 йылдан — бүлек начальнигы, 1980 йылдан — баш бухгалтер, бер үк ваҡытта 1998 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетының бухгалтер иҫәбе һәм аудит кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (2000), профессор (2013). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (2008), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). * [[Ғиззәтуллина Финә Наил ҡыҙы]] (1952), Сибай үҙәк ҡала дауаханаһының элекке өлкән шәфҡәт туташы. Башҡортостандың атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре. * [[Ноғманов Ринат Мөҙәрис улы]] (ижади псевдонимы [[Иҙрис Ноғманов]]; 1952), агроном, яҙыусы. 1969 йылдан Әбйәлил районы совхоздары агрономы; 2000—2012 йылдарҙа [[Ҡырҙас ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Ҡырҙас ауыл Советы]] башҡарма комитеты хеҙмәткәре. 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы. Райондың И. Мырҙаҡаев-Балапанов исемендәге премияһы (2005), әҙәби конкурстар лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Әбйәлил районы)|Әхмәт]] ауылынан. * [[Садов Николай Петрович]] (1952), [[Педагогика|педагог]], муниципаль хеҙмәткәр. 1973 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]] мәктәбе уҡытыусыһы, 2008—2011 йылдарҙа [[Һамар ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Һамар ауыл Советы]] хакимиәте башлығы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1996). Сығышы менән ошо райондың [[Ивановка (Хәйбулла районы)|Ивановка]] ауылынан. * [[Яппаров Рауил Вафа улы]] (1952), эске эштәр органдары ветераны, милиция подполковнигы; йәмәғәтсе. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш (1990—1993) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. * [[Миңлешев Вәрис Искәндәр улы]] (1957), педагог. 1984 йылдан Хәйбулла районы [[Воздвиженка (Хәйбулла районы)|Воздвиженка]] мәктәбенең директор вазифаһын башҡарыусы, 1986 йылдан — [[Первомайский (Хәйбулла районы)|Первомайский]] мәктәбе директоры; 2004 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] һыу селтәрҙәре муниципаль унитар предприятиеһының баш инженеры; 2009 йылдан Аҡъяр тау колледжы уҡытыусыһы, 2012 йылдан 110-сы һөнәри училищеның директор урынбаҫары, 2014 йылдан — ситтән тороп уҡыу бүлеге мөдире. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991). Сығышы менән ошо райондың [[Ураҙбай (Хәйбулла районы)|Ураҙбай]] ауылынан. * [[Борғанов Хәлил Рәсләм улы]] (1962), муниципаль хеҙмәткәр, ғалим-ветеринар. 1998 йылдан [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Ветеринария]] фәндәре кандидаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Тарҡаҙы]] ауылынан. * [[Йәнбирҙин Рәсүл Рәүеф улы]] (1962), педагог, муниципаль хеҙмәткәр. 1984 йылдан (өҙөклөктәр менән) Әбйәлил районы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәптәре етәксеһе, тренер уҡытыусыһы; 1992—1994 йылдарҙа район Советы башҡарма комитетының физик культура һәм спорт бүлеге, 2001—2011 йылдарҙа район хакимиәтенең физик культура һәм спорт буйынса комитет етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2007) һәм иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Үтәгән (Әбйәлил районы)|Үтәгән]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Зөлҡәрнәев Тәлғәт Рәхимйән улы]] (1943), [[фән|ғалим]]-гигиенист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Әбделмәмбәт (Әбйәлил районы)|Әбделмәмбәт]] ауылынан. * [[Клемент Александр Васильевич]] (1948), [[Архитектура|архитектор]], йәмәғәт эшмәкәре. 1985 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. 1988—2008 йылдарҙа «Архпроект» йәмғиәтенең директоры һәм генераль директоры. 1994—1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Архитекторҙар союзының идара рәйесе. Рәсәйҙең почётлы архитекторы. [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992). }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Йосопов Ислам Йосоп улы]] (1924—16.04.1991), ғалим-инженер-радиотехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби-хеҙмәткәр. 1972—1991 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1971), профессор (1978). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Буралы (Илеш районы)|Буралы]] ауылынан. * [[Әминев Әхмәт Ғата улы]] (1924—20.09.1999), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]], дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. 1965—1973 йылдарҙа КПСС-тың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитетының беренсе секретары, 1973—1982 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының ауыл хужалығы министры, 1982—1986 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] проректоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1972). [[РСФСР]]-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы, [[БАССР]]-ҙың VII—X саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сафиуллин Ғабдулхаҡ Кашаф улы]] (1934), табип. [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1976). [[Мәсетле районы]]ның почётлы гражданы (2009). * [[Дәүләтшин Мөҙәрис Мөбәрәкйән улы]] (1939), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Рәсәй]] Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, техник фәндәр докторы (2006), профессор (2006). Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының — Фән һәм мәғарифтең атҡаҙанған эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] ауылынан. * [[Ғәлләмов Риф Әмир улы]] (1944), хеҙмәт алдынғыһы. 1968 йылдан «Востокнефтепроводстрой» тресының экскаватор машинисы, 1980—1992 йылдарҙа — бригадиры. [[СССР]]‑ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиелары төҙөлөшө министрлығы отличнигы (1987). СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1987). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1984) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1977) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы [[Яңы Ҡормаш]] ауылынан. * [[Надеждина Вера Александровна]] (1954), ғалим-[[тарих]]сы. 1980 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987—2002 йылдарҙа тарих һәм культурология кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (2005), профессор (2012). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Балапанова Сара Хәйрулла ҡыҙы]] (1959), хеҙмәт ветераны. 1983—2016 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] типорафияһы полиграфисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:1 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1855]]: Иннокентий Анненский, [[Рәсәй империяһы]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[драма]]тург, тәнҡитсе һәм [[тәржемә]]се. * [[1875]]: [[Эдгар Берроуз]], [[АҠШ]] яҙыусыһы, Тарзан тураһында романдар авторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1885]]: Герман Грапов, [[Германия]] [[фән|ғалимы]], Боронғо Египетты өйрәнеүсе (египтолог). * [[1900]]: Казимеж Вилкомирский, [[Польша]] композиторы, дирижёр, виолончелист. * [[1900]]: Хосе Педро Сеа, [[Уругвай]] [[футбол]]сыһы, [[Йәйге Олимпия уйындары]]ның ике тапҡыр чемпионы. * [[1905]]: Тамара Абакелия, [[СССР]] рәссамы, [[Скульптура|скульптор]]. * [[1925]]: Рой Глаубер, АҠШ ғалимы, [[физика]] буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты (2005). * [[1945]]: Мостафа Бәлел, [[Төркиә]] яҙыусыһы, драматург һәм тәржемәсе. * [[1948]]: Альберт Әсәҙуллин, [[йыр]]сы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1988), [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1998). * [[1950]]: Вәхит Әләкбәров, [[Рәсәй]] эшҡыуары. * [[1950]]: [[Михаил Фрадков]], [[дәүләт]] эшмәкәре, 2004—2007 йылдарҙа Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе. * [[1980]]: Лара Пулвер, [[Англия]]ның [[театр]] һәм телевидение актрисаһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:1 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И01]] [[Категория:1 сентябрь]] tq0h8l0i6xntuvbd2noyiol3jwrzxzc 1303402 1303399 2026-08-31T17:22:51Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1303402 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''1 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 244-се ([[кәбисә йыл]]ында 245-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 121 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Тыныслыҡ өсөн профсоюздар хәрәкәте (Тыныслыҡ) көнө. ** Хаттар яҙыу көнө. ** Таланттар эҙләү көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Шахмат]] көнө. * {{Флагификация|Россия}}: [[Белем көнө]]. * {{Флагификация|Словакия}}: Конституция көнө. * {{Флагификация|Узбекистан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]]: Республика көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Тайвань}}: [[Журналистика|Журналистар]] көнө. * {{Флагификация|Танзания}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1900]]: [[Мәскәү]]ҙә Павелецкий вокзалы файҙаланыуға тапшырыла. * [[1910]]: [[Рәсәй империяһы]]нда грампластинкалар сығарыусы тәүге предприятие — Апрелевка грампластинкалар заводы эш башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1917]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ейәнсура районы]] [[Байыш (Ейәнсура районы)|Байыш]] ауылының Ғайса Аҡманов исемендәге мәктәбе асыла. * [[1918]]: Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы [[Үтәғол]] ауылында мәктәп эшләй башлай. * [[1920]]: [[РСФСР]] (артабан [[СССР]]) Телеграф агентлығының Башҡоростан бүлексәһе – БашТАСС ойошторола. * [[1921]]: хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Медицина профилактикаһы үҙәге эш башлай. * [[1922]]: БашЦИК ҡарары менән Башҡортостан республикаһы Прокуратураһы ойошторола. * [[1929]]: [[Мәсәғүт уҡытыусылар институты|Мәсәғүт педагогия училищеһы]] (бөгөн колледж) асыла. * [[1931]]: [[Балаҡатай районы|Балаҡатай район]] гәзитенең тәүге һаны донъя күрә. * [[1939]]: [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] (хәҙер [[Өфө фән һәм технологиялар университетының Бөрө филиалы]]) асыла. * [[1951]]: [[Лондон]]да донъялағы тәүге супермаркет эшләй башлай. * [[1951]]: [[Өфө]]ләге хәҙерге Владимир Михайлович Комаров исемендәге 62-се лицей эшләй башлай. * [[1960]]: [[Күмертау]] ҡалаһында һуңыраҡ [[Ю. А. Гагарин]] исеме бирелгән 2-се интернат-мәктәп (хәҙер 3-сө Башҡорт республика гимназия-интернаты) асыла. * [[1966]]: [[Әбйәлил районы]]ның [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылында музыка мәктәбе эш башлай. * [[1970]]: [[Нью-Йорк]]та [[шахмат]] буйынса тарихта беренсе [[компьютер]] турниры башлана. * [[1976]]: Башҡортостан Республикаһы [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһының хәҙерге А. Я. Першин исемендәге 4-се урта мәктәбе эшләй башлай. * [[1997]]: [[Волга буйы федераль округының Рәсәй Геройы А. В. Доставалов исемендәге Башҡорт кадет корпусы]] (Республика кадет интернат-мәктәбе) асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Долматов Геннадий Константинович]] (1930), [[тау]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]]-[[Геология|геолог]]. 1956 йылдан «Уралцветметразведка» тресы Баймаҡ геология разведка партияһының баш инженеры, 1959 йылдан — Башҡортостан территориаль геология идаралығы Сибай геология разведка экспедицияһының баш геологы; 1967—1997 йылдарҙа хәҙерге Екатеринбург ҡалаһындағы {{comment|«Урал геологик күсермә алыу экспедицияһы»|«Уральская геологосъёмочная экспедиция»}} йәмғиәте хеҙмәткәре. [[Башҡортостан]]дың Урал аръяғында [[Баҡыр|баҡыр колчеданы]] ятҡылыҡтарын асыусыларҙың береһе. Почётлы ер аҫты разведкалаусыһы (1991). [[СССР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]] Уралец ауылынан. * [[Шамил Рәхмәтуллин]] (1930—22.04.2001), театр актёры, режиссёр, драматург, 1951—2001 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры, [[РСФСР]]-ҙың (1991), [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1976) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2000) халыҡ артисы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәтих Иҡсанов]] (1935—19.10.1992), [[мәҙәниәт]] һәм [[сәнғәт]] эшмәкәре. 1964—1968 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры, 1972—1992 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] режиссёры; «Тальян гармун» республика байрамы инициаторы һәм уны ойошороусы, «Йәдкәр» фольклор ансамбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Архангел районы]] [[Тирәкле (Архангел районы)|Тирәкле]] ауылынан. * [[Хәмит Ирғәлин]] (1950), яҙыусы, драматург. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы. * [[Филиппов Владимир Иванович]] (1955), СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең хәрби эшмәкәре. Генерал-полковник (2003). [[Чернобыль АЭС-ы]]ндағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә (1988) һәм 1994—1996 йылдарҙа Төньяҡ Кавказда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. 1973 йылдан Совет Армияһында, 1992—2010 йылдарҙа — Рәсәй Армияһында, шул иҫәптән 2002 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең радиациянан һаҡланыу, химик һәм биологик һаҡланыу ғәскәрҙәре начальнигы урынбаҫары, 2003 йылдан — начальнигы. 2008 йылдан Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының Фатирға урынлаштырыу идаралығы начальнигы, бер үк ваҡытта Рәсәй оборона министры урынбаҫары. 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткәне өсөн», 4-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2008), Батырлыҡ, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Манзуров Сергей Марксович]] (1960), [[Журналистика|журналист]]. 1990 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1986 йылдан [[Сибайский рабочий (гәзит)|«Сибайский рабочий»]] гәзите хеҙмәткәре, 1993 йылдан — мөхәррир урынбаҫары, 2001 йылдан — бүлек мөдире; 2003—2004 йылдарҙа [[Сибай]] ҡалаһында нәшер ителгән «Уральский проект» гәзитенең баш мөхәррире. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1997). Сығышы менән [[Күмертау]] ҡалаһынан. * [[Ғилманов Илдар Рәшит улы]] (1970), рәссам, 1997 йылдан хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 2003 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Рәссамдар союзы ағзаһы. * [[Ғәбиҙуллина Нурия Ғәзизйән ҡыҙы]] (1970), сәхнә биҙәүсе, [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] рәссамы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Бикмөхәмәтова Һауа Сафиулла ҡыҙы]] (1921—26.03.2003), [[Анатомия|анатом]]-[[фән|ғалим]]. 1944 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1966—1986 йылдарҙа оператив хирургия һәм топографик анатомия кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1973), профессор (1974). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1978). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан. * [[Чанышева Фәниә Ғафар ҡыҙы]] (1926—14.04.2018), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]], [[йыр]] текстары авторы. 1980 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан китап нәшриәте]]нең элекке мөхәррире һәм [[«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]]ның элекке хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мәзитов Сиррин Сөләймән улы]] (1936), [[хәрби хеҙмәткәр]], контр-адмирал. 1955—1992 йылдарҙа СССР Хәрби-Диңгеҙ флотында яуаплы вазифаларҙа, һуңғы хеҙмәт урыны — [[Яңы Ер|Яңы Ер архипелагы]] утрауҙарындағы Үҙәк полигон штабы начальнигы. II һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» һәм [[Ушаков ордены|Ушаков]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]] [[Ерекле (Күгәрсен районы)|Ерекле]] ауылынан. * [[Ҡәҙим Аралбай]] (1941), шағир, йәмәғәтсе. 1993—2001 һәм 2009—2012 йылдарҙа [[«Китап» нәшриәте]]нең баш мөхәррире, директоры. 2002—2008 йылдарҙа [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитетының рәйес урынбаҫары. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2011), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991). Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1996) һәм әҙәби премиялар лауреаты. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2021). * [[Яппаров Финат Шәрип улы]] (1941-2023), [[Агрономия|агроном]], [[Ауыл хужалығы|ауыл]] һәм урман хужалыҡтары хеҙмәткәре. 1983—2001 йылдарҙа [[Бүздәк районы|Бүздәк урман хужалығы]] директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, райондың почётлы гражданы (2011). Сығышы менән [[Шығайкүлбаш]] ауылынан. * [[Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы]] (1946), журналист, яҙыусы. 1986—2002 йылдарҙа [[«Ағиҙел» журналы]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1991 йылдан — бүлек мөдире. 1993 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). * [[Нохова Роза Садиҡ ҡыҙы]] (1951—9.01.2013), йырсы. 1970—2013 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт академия хор капеллаһы]]ның хор артисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]]. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Станотин Иван Степанович]] (1912—1994), урындағы совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1949 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1952—1963 йылдарҙа — рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Арҡадаҡ районы Чиганак ауылынан. * [[Костина Анна Васильевна]] (1927—?), [[Педагогика|педагог]]. 1944 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Атингән]], 1952 йылдан — [[Яңы Ергән]], 1963—1984 йылдарҙа — [[Маҡан (Хәйбулла районы)|Маҡан]] мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1962). Сығышы менән Атингән ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлиев Вил Барый улы]] (1932), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1962—1984 йылдарҙа һәм 1992 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968 йылдан етәксе хеҙмәткәрҙәрҙең һәм белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү факультеты деканы; 1995—2001 йылдарҙа Хеҙмәтте һаҡлау һәм экология республика тармаҡ уҡыу аттестация үҙәге хеҙмәткәре. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1990). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977), [[СССР]]-ҙың Газ сәнәғәте (1968), Нефть сәнәғәте (1978) һәм Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү (1982) министрлыҡтары отличнигы. [[И. М. Губкин]] исемендәге премия лауреаты (1982). * [[Рәхимҡолов Рәшит Шаһийән улы]] (1932), ғалим-инженер. 1958 йылдан «БАШНИПИнефть» институты инженеры, кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр, сектор етәксеһе, лаборатория мөдире, 1988 йылдан — әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр кандидаты (1965). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Болошло]] ауылынан. * [[Әхмәт Ғайсин]] (1937—1982), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. 1960 йылдан [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]] һәм [[Ленинсы (гәзит)|«Ленинсе»]] республика гәзиттәре хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Мельников Михаил Александрович]] (1942), инженер. [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. * [[Нәбиуллина Минйыһан Муллағәли ҡыҙы]] (1942), педагог. [[Өфө ҡалаһы]] 137-се мәктәбенең элекке башҡорт теле уҡытыусыһы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Рус теле|Рус телле]] мәктәптәр өсөн [[башҡорт теле]] буйынса «Туған тел» дәреслеге авторы. * [[Сөләймәнов Урал Таһир улы]] (1947), [[Энергетика|энергетик]]. 1974—2007 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Әбйәлил районы]] электр селтәрҙәре электромонтёры, мастеры; Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2006) һәм Республиканың Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1999). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Балапан]] ауылынан. * [[Фомович Владимир Григорьевич]] (1947), [[музыка]]нт, педагог. [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Ванчухина Любовь Ильинична]] (1952), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1974 йылдан Өфө нефть институты иҡтисадсыһы, 1978 йылдан — бүлек начальнигы, 1980 йылдан — баш бухгалтер, бер үк ваҡытта 1998 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетының бухгалтер иҫәбе һәм аудит кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (2000), профессор (2013). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (2008), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). * [[Ғиззәтуллина Финә Наил ҡыҙы]] (1952), Сибай үҙәк ҡала дауаханаһының элекке өлкән шәфҡәт туташы. Башҡортостандың атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре. * [[Ноғманов Ринат Мөҙәрис улы]] (ижади псевдонимы [[Иҙрис Ноғманов]]; 1952), агроном, яҙыусы. 1969 йылдан Әбйәлил районы совхоздары агрономы; 2000—2012 йылдарҙа [[Ҡырҙас ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Ҡырҙас ауыл Советы]] башҡарма комитеты хеҙмәткәре. 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы. Райондың И. Мырҙаҡаев-Балапанов исемендәге премияһы (2005), әҙәби конкурстар лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Әбйәлил районы)|Әхмәт]] ауылынан. * [[Садов Николай Петрович]] (1952), [[Педагогика|педагог]], муниципаль хеҙмәткәр. 1973 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]] мәктәбе уҡытыусыһы, 2008—2011 йылдарҙа [[Һамар ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Һамар ауыл Советы]] хакимиәте башлығы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1996). Сығышы менән ошо райондың [[Ивановка (Хәйбулла районы)|Ивановка]] ауылынан. * [[Яппаров Рауил Вафа улы]] (1952), эске эштәр органдары ветераны, милиция подполковнигы; йәмәғәтсе. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш (1990—1993) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. * [[Миңлешев Вәрис Искәндәр улы]] (1957), педагог. 1984 йылдан Хәйбулла районы [[Воздвиженка (Хәйбулла районы)|Воздвиженка]] мәктәбенең директор вазифаһын башҡарыусы, 1986 йылдан — [[Первомайский (Хәйбулла районы)|Первомайский]] мәктәбе директоры; 2004 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] һыу селтәрҙәре муниципаль унитар предприятиеһының баш инженеры; 2009 йылдан Аҡъяр тау колледжы уҡытыусыһы, 2012 йылдан 110-сы һөнәри училищеның директор урынбаҫары, 2014 йылдан — ситтән тороп уҡыу бүлеге мөдире. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991). Сығышы менән ошо райондың [[Ураҙбай (Хәйбулла районы)|Ураҙбай]] ауылынан. * [[Борғанов Хәлил Рәсләм улы]] (1962), муниципаль хеҙмәткәр, ғалим-ветеринар. 1998 йылдан [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Ветеринария]] фәндәре кандидаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Тарҡаҙы]] ауылынан. * [[Йәнбирҙин Рәсүл Рәүеф улы]] (1962), педагог, муниципаль хеҙмәткәр. 1984 йылдан (өҙөклөктәр менән) Әбйәлил районы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәптәре етәксеһе, тренер уҡытыусыһы; 1992—1994 йылдарҙа район Советы башҡарма комитетының физик культура һәм спорт бүлеге, 2001—2011 йылдарҙа район хакимиәтенең физик культура һәм спорт буйынса комитет етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2007) һәм иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Үтәгән (Әбйәлил районы)|Үтәгән]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Зөлҡәрнәев Тәлғәт Рәхимйән улы]] (1943), [[фән|ғалим]]-гигиенист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Әбделмәмбәт (Әбйәлил районы)|Әбделмәмбәт]] ауылынан. * [[Клемент Александр Васильевич]] (1948), [[Архитектура|архитектор]], йәмәғәт эшмәкәре. 1985 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. 1988—2008 йылдарҙа «Архпроект» йәмғиәтенең директоры һәм генераль директоры. 1994—1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Архитекторҙар союзының идара рәйесе. Рәсәйҙең почётлы архитекторы. [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992). }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Йосопов Ислам Йосоп улы]] (1924—16.04.1991), ғалим-инженер-радиотехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби-хеҙмәткәр. 1972—1991 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1971), профессор (1978). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Буралы (Илеш районы)|Буралы]] ауылынан. * [[Әминев Әхмәт Ғата улы]] (1924—20.09.1999), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]], дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. 1965—1973 йылдарҙа КПСС-тың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитетының беренсе секретары, 1973—1982 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының ауыл хужалығы министры, 1982—1986 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] проректоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1972). [[РСФСР]]-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы, [[БАССР]]-ҙың VII—X саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сафиуллин Ғабдулхаҡ Кашаф улы]] (1934), табип. [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1976). [[Мәсетле районы]]ның почётлы гражданы (2009). * [[Дәүләтшин Мөҙәрис Мөбәрәкйән улы]] (1939), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Рәсәй]] Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, техник фәндәр докторы (2006), профессор (2006). Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының — Фән һәм мәғарифтең атҡаҙанған эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] ауылынан. * [[Ғәлләмов Риф Әмир улы]] (1944), хеҙмәт алдынғыһы. 1968 йылдан «Востокнефтепроводстрой» тресының экскаватор машинисы, 1980—1992 йылдарҙа — бригадиры. [[СССР]]‑ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиелары төҙөлөшө министрлығы отличнигы (1987). СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1987). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1984) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1977) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы [[Яңы Ҡормаш]] ауылынан. * [[Надеждина Вера Александровна]] (1954), ғалим-[[тарих]]сы. 1980 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987—2002 йылдарҙа тарих һәм культурология кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (2005), профессор (2012). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Балапанова Сара Хәйрулла ҡыҙы]] (1959), хеҙмәт ветераны. 1983—2016 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] типорафияһы полиграфисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:1 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1855]]: Иннокентий Анненский, [[Рәсәй империяһы]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[драма]]тург, тәнҡитсе һәм [[тәржемә]]се. * [[1875]]: [[Эдгар Берроуз]], [[АҠШ]] яҙыусыһы, Тарзан тураһында романдар авторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1885]]: Герман Грапов, [[Германия]] [[фән|ғалимы]], Боронғо Египетты өйрәнеүсе (египтолог). * [[1900]]: Казимеж Вилкомирский, [[Польша]] композиторы, дирижёр, виолончелист. * [[1900]]: Хосе Педро Сеа, [[Уругвай]] [[футбол]]сыһы, [[Йәйге Олимпия уйындары]]ның ике тапҡыр чемпионы. * [[1905]]: Тамара Абакелия, [[СССР]] рәссамы, [[Скульптура|скульптор]]. * [[1925]]: Рой Глаубер, АҠШ ғалимы, [[физика]] буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты (2005). * [[1945]]: Мостафа Бәлел, [[Төркиә]] яҙыусыһы, драматург һәм тәржемәсе. * [[1948]]: Альберт Әсәҙуллин, [[йыр]]сы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1988), [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1998). * [[1950]]: Вәхит Әләкбәров, [[Рәсәй]] эшҡыуары. * [[1950]]: [[Михаил Фрадков]], [[дәүләт]] эшмәкәре, 2004—2007 йылдарҙа Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе. * [[1980]]: Лара Пулвер, [[Англия]]ның [[театр]] һәм телевидение актрисаһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:1 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И01]] [[Категория:1 сентябрь]] 81sg17jabpa2vvj8nd3fza9ja2xdgjw 1303404 1303402 2026-08-31T17:41:34Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1303404 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''1 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 244-се ([[кәбисә йыл]]ында 245-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 121 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Тыныслыҡ өсөн профсоюздар хәрәкәте (Тыныслыҡ) көнө. ** Хаттар яҙыу көнө. ** Таланттар эҙләү көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Шахмат]] көнө. * {{Флагификация|Россия}}: [[Белем көнө]]. * {{Флагификация|Словакия}}: Конституция көнө. * {{Флагификация|Узбекистан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]]: Республика көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Тайвань}}: [[Журналистика|Журналистар]] көнө. * {{Флагификация|Танзания}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1900]]: [[Мәскәү]]ҙә Павелецкий вокзалы файҙаланыуға тапшырыла. * [[1910]]: [[Рәсәй империяһы]]нда грампластинкалар сығарыусы тәүге предприятие — Апрелевка грампластинкалар заводы эш башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1917]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ейәнсура районы]] [[Байыш (Ейәнсура районы)|Байыш]] ауылының Ғайса Аҡманов исемендәге мәктәбе асыла. * [[1918]]: Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы [[Үтәғол]] ауылында мәктәп эшләй башлай. * [[1920]]: [[РСФСР]] (артабан [[СССР]]) Телеграф агентлығының Башҡоростан бүлексәһе – БашТАСС ойошторола. * [[1921]]: хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Медицина профилактикаһы үҙәге эш башлай. * [[1922]]: БашЦИК ҡарары менән Башҡортостан республикаһы Прокуратураһы ойошторола. * [[1929]]: [[Мәсәғүт уҡытыусылар институты|Мәсәғүт педагогия училищеһы]] (бөгөн колледж) асыла. * [[1931]]: [[Балаҡатай районы|Балаҡатай район]] гәзитенең тәүге һаны донъя күрә. * [[1939]]: [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] (хәҙер [[Өфө фән һәм технологиялар университетының Бөрө филиалы]]) асыла. * [[1951]]: [[Лондон]]да донъялағы тәүге супермаркет эшләй башлай. * [[1951]]: [[Өфө]]ләге хәҙерге Владимир Михайлович Комаров исемендәге 62-се лицей эшләй башлай. * [[1960]]: [[Күмертау]] ҡалаһында һуңыраҡ [[Ю. А. Гагарин]] исеме бирелгән 2-се интернат-мәктәп (хәҙер 3-сө Башҡорт республика гимназия-интернаты) асыла. * [[1966]]: [[Әбйәлил районы]]ның [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылында музыка мәктәбе эш башлай. * [[1970]]: [[Нью-Йорк]]та [[шахмат]] буйынса тарихта беренсе [[компьютер]] турниры башлана. * [[1976]]: Башҡортостан Республикаһы [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһының хәҙерге А. Я. Першин исемендәге 4-се урта мәктәбе эшләй башлай. * [[1997]]: [[Волга буйы федераль округының Рәсәй Геройы А. В. Доставалов исемендәге Башҡорт кадет корпусы]] (Республика кадет интернат-мәктәбе) асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Долматов Геннадий Константинович]] (1930), [[тау]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]]-[[Геология|геолог]]. 1956 йылдан «Уралцветметразведка» тресы Баймаҡ геология разведка партияһының баш инженеры, 1959 йылдан — Башҡортостан территориаль геология идаралығы Сибай геология разведка экспедицияһының баш геологы; 1967—1997 йылдарҙа хәҙерге Екатеринбург ҡалаһындағы {{comment|«Урал геологик күсермә алыу экспедицияһы»|«Уральская геологосъёмочная экспедиция»}} йәмғиәте хеҙмәткәре. [[Башҡортостан]]дың Урал аръяғында [[Баҡыр|баҡыр колчеданы]] ятҡылыҡтарын асыусыларҙың береһе. Почётлы ер аҫты разведкалаусыһы (1991). [[СССР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]] Уралец ауылынан. * [[Шамил Рәхмәтуллин]] (1930—22.04.2001), театр актёры, режиссёр, драматург, 1951—2001 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры, [[РСФСР]]-ҙың (1991), [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1976) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2000) халыҡ артисы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәтих Иҡсанов]] (1935—19.10.1992), [[мәҙәниәт]] һәм [[сәнғәт]] эшмәкәре. 1964—1968 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры, 1972—1992 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] режиссёры; «Тальян гармун» республика байрамы инициаторы һәм уны ойошороусы, «Йәдкәр» фольклор ансамбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Архангел районы]] [[Тирәкле (Архангел районы)|Тирәкле]] ауылынан. * [[Хәмит Ирғәлин]] (1950), яҙыусы, драматург. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы. * [[Филиппов Владимир Иванович]] (1955), СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең хәрби эшмәкәре. Генерал-полковник (2003). [[Чернобыль АЭС-ы]]ндағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә (1988) һәм 1994—1996 йылдарҙа Төньяҡ Кавказда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. 1973 йылдан Совет Армияһында, 1992—2010 йылдарҙа — Рәсәй Армияһында, шул иҫәптән 2002 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең радиациянан һаҡланыу, химик һәм биологик һаҡланыу ғәскәрҙәре начальнигы урынбаҫары, 2003 йылдан — начальнигы. 2008 йылдан Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының Фатирға урынлаштырыу идаралығы начальнигы, бер үк ваҡытта Рәсәй оборона министры урынбаҫары. 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткәне өсөн», 4-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2008), Батырлыҡ, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Манзуров Сергей Марксович]] (1960), [[Журналистика|журналист]]. 1990 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1986 йылдан [[Сибайский рабочий (гәзит)|«Сибайский рабочий»]] гәзите хеҙмәткәре, 1993 йылдан — мөхәррир урынбаҫары, 2001 йылдан — бүлек мөдире; 2003—2004 йылдарҙа [[Сибай]] ҡалаһында нәшер ителгән «Уральский проект» гәзитенең баш мөхәррире. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1997). Сығышы менән [[Күмертау]] ҡалаһынан. * [[Ғилманов Илдар Рәшит улы]] (1970), рәссам, 1997 йылдан хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 2003 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Рәссамдар союзы ағзаһы. * [[Ғәбиҙуллина Нурия Ғәзизйән ҡыҙы]] (1970), сәхнә биҙәүсе, [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] рәссамы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Бикмөхәмәтова Һауа Сафиулла ҡыҙы]] (1921—26.03.2003), [[Анатомия|анатом]]-[[фән|ғалим]]. 1944 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1966—1986 йылдарҙа оператив хирургия һәм топографик анатомия кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1973), профессор (1974). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1978). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан. * [[Чанышева Фәниә Ғафар ҡыҙы]] (1926—14.04.2018), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]], [[йыр]] текстары авторы. 1980 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан китап нәшриәте]]нең элекке мөхәррире һәм [[«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]]ның элекке хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мәзитов Сиррин Сөләймән улы]] (1936), [[хәрби хеҙмәткәр]], контр-адмирал. 1955—1992 йылдарҙа СССР Хәрби-Диңгеҙ флотында яуаплы вазифаларҙа, һуңғы хеҙмәт урыны — [[Яңы Ер|Яңы Ер архипелагы]] утрауҙарындағы Үҙәк полигон штабы начальнигы. II һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» һәм [[Ушаков ордены|Ушаков]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]] [[Ерекле (Күгәрсен районы)|Ерекле]] ауылынан. * [[Ҡәҙим Аралбай]] (1941), шағир, йәмәғәтсе. 1993—2001 һәм 2009—2012 йылдарҙа [[«Китап» нәшриәте]]нең баш мөхәррире, директоры. 2002—2008 йылдарҙа [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитетының рәйес урынбаҫары. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2011), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991). Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1996) һәм әҙәби премиялар лауреаты. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2021). * [[Яппаров Финат Шәрип улы]] (1941-2023), [[Агрономия|агроном]], [[Ауыл хужалығы|ауыл]] һәм урман хужалыҡтары хеҙмәткәре. 1983—2001 йылдарҙа [[Бүздәк районы|Бүздәк урман хужалығы]] директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, райондың почётлы гражданы (2011). Сығышы менән [[Шығайкүлбаш]] ауылынан. * [[Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы]] (1946), журналист, яҙыусы. 1986—2002 йылдарҙа [[«Ағиҙел» журналы]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1991 йылдан — бүлек мөдире. 1993 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). * [[Нохова Роза Садиҡ ҡыҙы]] (1951—9.01.2013), [[йыр]]сы. 1970—2013 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт академия хор капеллаһы]]ның хор артисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]]. * [[Нурғәлиев Данис Карл улы]] (1956), [[Геология|геолог]]-[[геофизик]]-ғалим. 2011 йылдан хәҙерге [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты]]ның Геология һәм нефть-газ технологиялары институты директоры. Геология-минералогия фәндәре докторы (1997), профессор (2000). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2023), [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан]] һәм [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] (2005) Республикаларының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Татарстан Республикаһының Фән буйынса дәүләт премияһы (2009), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы (2018) лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Борай районы]] [[Абдулла (Борай районы)|Абдулла]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Станотин Иван Степанович]] (1912—1994), урындағы совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1949 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1952—1963 йылдарҙа — рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Арҡадаҡ районы Чиганак ауылынан. * [[Костина Анна Васильевна]] (1927—?), [[Педагогика|педагог]]. 1944 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Атингән]], 1952 йылдан — [[Яңы Ергән]], 1963—1984 йылдарҙа — [[Маҡан (Хәйбулла районы)|Маҡан]] мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1962). Сығышы менән Атингән ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлиев Вил Барый улы]] (1932), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1962—1984 йылдарҙа һәм 1992 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968 йылдан етәксе хеҙмәткәрҙәрҙең һәм белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү факультеты деканы; 1995—2001 йылдарҙа Хеҙмәтте һаҡлау һәм экология республика тармаҡ уҡыу аттестация үҙәге хеҙмәткәре. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1990). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977), [[СССР]]-ҙың Газ сәнәғәте (1968), Нефть сәнәғәте (1978) һәм Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү (1982) министрлыҡтары отличнигы. [[И. М. Губкин]] исемендәге премия лауреаты (1982). * [[Рәхимҡолов Рәшит Шаһийән улы]] (1932), ғалим-инженер. 1958 йылдан «БАШНИПИнефть» институты инженеры, кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр, сектор етәксеһе, лаборатория мөдире, 1988 йылдан — әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр кандидаты (1965). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Болошло]] ауылынан. * [[Әхмәт Ғайсин]] (1937—1982), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. 1960 йылдан [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]] һәм [[Ленинсы (гәзит)|«Ленинсе»]] республика гәзиттәре хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Мельников Михаил Александрович]] (1942), инженер. [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. * [[Нәбиуллина Минйыһан Муллағәли ҡыҙы]] (1942), педагог. [[Өфө ҡалаһы]] 137-се мәктәбенең элекке башҡорт теле уҡытыусыһы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Рус теле|Рус телле]] мәктәптәр өсөн [[башҡорт теле]] буйынса «Туған тел» дәреслеге авторы. * [[Сөләймәнов Урал Таһир улы]] (1947), [[Энергетика|энергетик]]. 1974—2007 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Әбйәлил районы]] электр селтәрҙәре электромонтёры, мастеры; Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2006) һәм Республиканың Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1999). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Балапан]] ауылынан. * [[Фомович Владимир Григорьевич]] (1947), [[музыка]]нт, педагог. [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Ванчухина Любовь Ильинична]] (1952), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1974 йылдан Өфө нефть институты иҡтисадсыһы, 1978 йылдан — бүлек начальнигы, 1980 йылдан — баш бухгалтер, бер үк ваҡытта 1998 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетының бухгалтер иҫәбе һәм аудит кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (2000), профессор (2013). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (2008), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). * [[Ғиззәтуллина Финә Наил ҡыҙы]] (1952), Сибай үҙәк ҡала дауаханаһының элекке өлкән шәфҡәт туташы. Башҡортостандың атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре. * [[Ноғманов Ринат Мөҙәрис улы]] (ижади псевдонимы [[Иҙрис Ноғманов]]; 1952), агроном, яҙыусы. 1969 йылдан Әбйәлил районы совхоздары агрономы; 2000—2012 йылдарҙа [[Ҡырҙас ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Ҡырҙас ауыл Советы]] башҡарма комитеты хеҙмәткәре. 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы. Райондың И. Мырҙаҡаев-Балапанов исемендәге премияһы (2005), әҙәби конкурстар лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Әбйәлил районы)|Әхмәт]] ауылынан. * [[Садов Николай Петрович]] (1952), [[Педагогика|педагог]], муниципаль хеҙмәткәр. 1973 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]] мәктәбе уҡытыусыһы, 2008—2011 йылдарҙа [[Һамар ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Һамар ауыл Советы]] хакимиәте башлығы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1996). Сығышы менән ошо райондың [[Ивановка (Хәйбулла районы)|Ивановка]] ауылынан. * [[Яппаров Рауил Вафа улы]] (1952), эске эштәр органдары ветераны, милиция подполковнигы; йәмәғәтсе. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш (1990—1993) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. * [[Миңлешев Вәрис Искәндәр улы]] (1957), педагог. 1984 йылдан Хәйбулла районы [[Воздвиженка (Хәйбулла районы)|Воздвиженка]] мәктәбенең директор вазифаһын башҡарыусы, 1986 йылдан — [[Первомайский (Хәйбулла районы)|Первомайский]] мәктәбе директоры; 2004 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] һыу селтәрҙәре муниципаль унитар предприятиеһының баш инженеры; 2009 йылдан Аҡъяр тау колледжы уҡытыусыһы, 2012 йылдан 110-сы һөнәри училищеның директор урынбаҫары, 2014 йылдан — ситтән тороп уҡыу бүлеге мөдире. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991). Сығышы менән ошо райондың [[Ураҙбай (Хәйбулла районы)|Ураҙбай]] ауылынан. * [[Борғанов Хәлил Рәсләм улы]] (1962), муниципаль хеҙмәткәр, ғалим-ветеринар. 1998 йылдан [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Ветеринария]] фәндәре кандидаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Тарҡаҙы]] ауылынан. * [[Йәнбирҙин Рәсүл Рәүеф улы]] (1962), педагог, муниципаль хеҙмәткәр. 1984 йылдан (өҙөклөктәр менән) Әбйәлил районы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәптәре етәксеһе, тренер уҡытыусыһы; 1992—1994 йылдарҙа район Советы башҡарма комитетының физик культура һәм спорт бүлеге, 2001—2011 йылдарҙа район хакимиәтенең физик культура һәм спорт буйынса комитет етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2007) һәм иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Үтәгән (Әбйәлил районы)|Үтәгән]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Зөлҡәрнәев Тәлғәт Рәхимйән улы]] (1943), [[фән|ғалим]]-гигиенист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Әбделмәмбәт (Әбйәлил районы)|Әбделмәмбәт]] ауылынан. * [[Клемент Александр Васильевич]] (1948), [[Архитектура|архитектор]], йәмәғәт эшмәкәре. 1985 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. 1988—2008 йылдарҙа «Архпроект» йәмғиәтенең директоры һәм генераль директоры. 1994—1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Архитекторҙар союзының идара рәйесе. Рәсәйҙең почётлы архитекторы. [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992). }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Йосопов Ислам Йосоп улы]] (1924—16.04.1991), ғалим-инженер-радиотехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби-хеҙмәткәр. 1972—1991 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1971), профессор (1978). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Буралы (Илеш районы)|Буралы]] ауылынан. * [[Әминев Әхмәт Ғата улы]] (1924—20.09.1999), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]], дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. 1965—1973 йылдарҙа КПСС-тың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитетының беренсе секретары, 1973—1982 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының ауыл хужалығы министры, 1982—1986 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] проректоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1972). [[РСФСР]]-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы, [[БАССР]]-ҙың VII—X саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сафиуллин Ғабдулхаҡ Кашаф улы]] (1934), табип. [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1976). [[Мәсетле районы]]ның почётлы гражданы (2009). * [[Дәүләтшин Мөҙәрис Мөбәрәкйән улы]] (1939), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Рәсәй]] Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, техник фәндәр докторы (2006), профессор (2006). Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының — Фән һәм мәғарифтең атҡаҙанған эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] ауылынан. * [[Ғәлләмов Риф Әмир улы]] (1944), хеҙмәт алдынғыһы. 1968 йылдан «Востокнефтепроводстрой» тресының экскаватор машинисы, 1980—1992 йылдарҙа — бригадиры. [[СССР]]‑ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиелары төҙөлөшө министрлығы отличнигы (1987). СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1987). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1984) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1977) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы [[Яңы Ҡормаш]] ауылынан. * [[Надеждина Вера Александровна]] (1954), ғалим-[[тарих]]сы. 1980 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987—2002 йылдарҙа тарих һәм культурология кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (2005), профессор (2012). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Балапанова Сара Хәйрулла ҡыҙы]] (1959), хеҙмәт ветераны. 1983—2016 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] типорафияһы полиграфисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:1 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1855]]: Иннокентий Анненский, [[Рәсәй империяһы]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[драма]]тург, тәнҡитсе һәм [[тәржемә]]се. * [[1875]]: [[Эдгар Берроуз]], [[АҠШ]] яҙыусыһы, Тарзан тураһында романдар авторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1885]]: Герман Грапов, [[Германия]] [[фән|ғалимы]], Боронғо Египетты өйрәнеүсе (египтолог). * [[1900]]: Казимеж Вилкомирский, [[Польша]] композиторы, дирижёр, виолончелист. * [[1900]]: Хосе Педро Сеа, [[Уругвай]] [[футбол]]сыһы, [[Йәйге Олимпия уйындары]]ның ике тапҡыр чемпионы. * [[1905]]: Тамара Абакелия, [[СССР]] рәссамы, [[Скульптура|скульптор]]. * [[1925]]: Рой Глаубер, АҠШ ғалимы, [[физика]] буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты (2005). * [[1945]]: Мостафа Бәлел, [[Төркиә]] яҙыусыһы, драматург һәм тәржемәсе. * [[1948]]: Альберт Әсәҙуллин, [[йыр]]сы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1988), [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1998). * [[1950]]: Вәхит Әләкбәров, [[Рәсәй]] эшҡыуары. * [[1950]]: [[Михаил Фрадков]], [[дәүләт]] эшмәкәре, 2004—2007 йылдарҙа Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе. * [[1980]]: Лара Пулвер, [[Англия]]ның [[театр]] һәм телевидение актрисаһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:1 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И01]] [[Категория:1 сентябрь]] ekohs2kjqpeayfzlk00k1w7rbv6nf24 1303407 1303404 2026-08-31T18:14:57Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1303407 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''1 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 244-се ([[кәбисә йыл]]ында 245-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 121 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Тыныслыҡ өсөн профсоюздар хәрәкәте (Тыныслыҡ) көнө. ** Хаттар яҙыу көнө. ** Таланттар эҙләү көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: [[Шахмат]] көнө. * {{Флагификация|Россия}}: [[Белем көнө]]. * {{Флагификация|Словакия}}: Конституция көнө. * {{Флагификация|Узбекистан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]]: Республика көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Тайвань}}: [[Журналистика|Журналистар]] көнө. * {{Флагификация|Танзания}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1900]]: [[Мәскәү]]ҙә Павелецкий вокзалы файҙаланыуға тапшырыла. * [[1910]]: [[Рәсәй империяһы]]нда грампластинкалар сығарыусы тәүге предприятие — Апрелевка грампластинкалар заводы эш башлай. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1917]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ейәнсура районы]] [[Байыш (Ейәнсура районы)|Байыш]] ауылының Ғайса Аҡманов исемендәге мәктәбе асыла. * [[1918]]: Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы [[Үтәғол]] ауылында мәктәп эшләй башлай. * [[1920]]: [[РСФСР]] (артабан [[СССР]]) Телеграф агентлығының Башҡоростан бүлексәһе – БашТАСС ойошторола. * [[1921]]: хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Медицина профилактикаһы үҙәге эш башлай. * [[1922]]: БашЦИК ҡарары менән Башҡортостан республикаһы Прокуратураһы ойошторола. * [[1929]]: [[Мәсәғүт уҡытыусылар институты|Мәсәғүт педагогия училищеһы]] (бөгөн колледж) асыла. * [[1931]]: [[Балаҡатай районы|Балаҡатай район]] гәзитенең тәүге һаны донъя күрә. * [[1939]]: [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] (хәҙер [[Өфө фән һәм технологиялар университетының Бөрө филиалы]]) асыла. * [[1951]]: [[Лондон]]да донъялағы тәүге супермаркет эшләй башлай. * [[1951]]: [[Өфө]]ләге хәҙерге Владимир Михайлович Комаров исемендәге 62-се лицей эшләй башлай. * [[1960]]: [[Күмертау]] ҡалаһында һуңыраҡ [[Ю. А. Гагарин]] исеме бирелгән 2-се интернат-мәктәп (хәҙер 3-сө Башҡорт республика гимназия-интернаты) асыла. * [[1966]]: [[Әбйәлил районы]]ның [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылында музыка мәктәбе эш башлай. * [[1970]]: [[Нью-Йорк]]та [[шахмат]] буйынса тарихта беренсе [[компьютер]] турниры башлана. * [[1976]]: Башҡортостан Республикаһы [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһының хәҙерге А. Я. Першин исемендәге 4-се урта мәктәбе эшләй башлай. * [[1997]]: [[Волга буйы федераль округының Рәсәй Геройы А. В. Доставалов исемендәге Башҡорт кадет корпусы]] (Республика кадет интернат-мәктәбе) асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Долматов Геннадий Константинович]] (1930), [[тау]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]]-[[Геология|геолог]]. 1956 йылдан «Уралцветметразведка» тресы Баймаҡ геология разведка партияһының баш инженеры, 1959 йылдан — Башҡортостан территориаль геология идаралығы Сибай геология разведка экспедицияһының баш геологы; 1967—1997 йылдарҙа хәҙерге Екатеринбург ҡалаһындағы {{comment|«Урал геологик күсермә алыу экспедицияһы»|«Уральская геологосъёмочная экспедиция»}} йәмғиәте хеҙмәткәре. [[Башҡортостан]]дың Урал аръяғында [[Баҡыр|баҡыр колчеданы]] ятҡылыҡтарын асыусыларҙың береһе. Почётлы ер аҫты разведкалаусыһы (1991). [[СССР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]] Уралец ауылынан. * [[Шамил Рәхмәтуллин]] (1930—22.04.2001), театр актёры, режиссёр, драматург, 1951—2001 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры, [[РСФСР]]-ҙың (1991), [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1976) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2000) халыҡ артисы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәтих Иҡсанов]] (1935—19.10.1992), [[мәҙәниәт]] һәм [[сәнғәт]] эшмәкәре. 1964—1968 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры, 1972—1992 йылдарҙа хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] режиссёры; «Тальян гармун» республика байрамы инициаторы һәм уны ойошороусы, «Йәдкәр» фольклор ансамбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1986). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Архангел районы]] [[Тирәкле (Архангел районы)|Тирәкле]] ауылынан. * [[Хәмит Ирғәлин]] (1950), яҙыусы, драматург. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы. * [[Филиппов Владимир Иванович]] (1955), СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең хәрби эшмәкәре. Генерал-полковник (2003). [[Чернобыль АЭС-ы]]ндағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә (1988) һәм 1994—1996 йылдарҙа Төньяҡ Кавказда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. 1973 йылдан Совет Армияһында, 1992—2010 йылдарҙа — Рәсәй Армияһында, шул иҫәптән 2002 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең радиациянан һаҡланыу, химик һәм биологик һаҡланыу ғәскәрҙәре начальнигы урынбаҫары, 2003 йылдан — начальнигы. 2008 йылдан Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының Фатирға урынлаштырыу идаралығы начальнигы, бер үк ваҡытта Рәсәй оборона министры урынбаҫары. 3-сө дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Тыуған илгә хеҙмәт иткәне өсөн», 4-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2008), Батырлыҡ, «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Манзуров Сергей Марксович]] (1960), [[Журналистика|журналист]]. 1990 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1986 йылдан [[Сибайский рабочий (гәзит)|«Сибайский рабочий»]] гәзите хеҙмәткәре, 1993 йылдан — мөхәррир урынбаҫары, 2001 йылдан — бүлек мөдире; 2003—2004 йылдарҙа [[Сибай]] ҡалаһында нәшер ителгән «Уральский проект» гәзитенең баш мөхәррире. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1997). Сығышы менән [[Күмертау]] ҡалаһынан. * [[Ғилманов Илдар Рәшит улы]] (1970), рәссам, 1997 йылдан хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. 2003 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы]] Рәссамдар союзы ағзаһы. * [[Ғәбиҙуллина Нурия Ғәзизйән ҡыҙы]] (1970), сәхнә биҙәүсе, [[М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы]] рәссамы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Бикмөхәмәтова Һауа Сафиулла ҡыҙы]] (1921—26.03.2003), [[Анатомия|анатом]]-[[фән|ғалим]]. 1944 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1966—1986 йылдарҙа оператив хирургия һәм топографик анатомия кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1973), профессор (1974). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1978). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан. * [[Чанышева Фәниә Ғафар ҡыҙы]] (1926—14.04.2018), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]], [[йыр]] текстары авторы. 1980 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан китап нәшриәте]]нең элекке мөхәррире һәм [[«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]]ның элекке хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мәзитов Сиррин Сөләймән улы]] (1936), [[хәрби хеҙмәткәр]], контр-адмирал. 1955—1992 йылдарҙа СССР Хәрби-Диңгеҙ флотында яуаплы вазифаларҙа, һуңғы хеҙмәт урыны — [[Яңы Ер|Яңы Ер архипелагы]] утрауҙарындағы Үҙәк полигон штабы начальнигы. II һәм III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» һәм [[Ушаков ордены|Ушаков]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Күгәрсен районы]] [[Ерекле (Күгәрсен районы)|Ерекле]] ауылынан. * [[Ҡәҙим Аралбай]] (1941), шағир, йәмәғәтсе. 1993—2001 һәм 2009—2012 йылдарҙа [[«Китап» нәшриәте]]нең баш мөхәррире, директоры. 2002—2008 йылдарҙа [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитетының рәйес урынбаҫары. [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2011), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991). Башҡортостан Республикаһының [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1996) һәм әҙәби премиялар лауреаты. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2021). * [[Яппаров Финат Шәрип улы]] (1941-2023), [[Агрономия|агроном]], [[Ауыл хужалығы|ауыл]] һәм урман хужалыҡтары хеҙмәткәре. 1983—2001 йылдарҙа [[Бүздәк районы|Бүздәк урман хужалығы]] директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, райондың почётлы гражданы (2011). Сығышы менән [[Шығайкүлбаш]] ауылынан. * [[Игеҙйәнова Нажиә Заһир ҡыҙы]] (1946), журналист, яҙыусы. 1986—2002 йылдарҙа [[«Ағиҙел» журналы]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1991 йылдан — бүлек мөдире. 1993 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). * [[Нохова Роза Садиҡ ҡыҙы]] (1951—9.01.2013), [[йыр]]сы. 1970—2013 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт академия хор капеллаһы]]ның хор артисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]]. * [[Нурғәлиев Данис Карл улы]] (1956), [[Геология|геолог]]-[[геофизик]]-ғалим. 2011 йылдан хәҙерге [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты]]ның Геология һәм нефть-газ технологиялары институты директоры. Геология-минералогия фәндәре докторы (1997), профессор (2000). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2023), [[Башҡортостан Республикаһы|Башҡортостан]] һәм [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]] (2005) Республикаларының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Татарстан Республикаһының Фән буйынса дәүләт премияһы (2009), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы (2018) лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Борай районы]] [[Абдулла (Борай районы)|Абдулла]] ауылынан. * [[Иҙелбаева Рәйлә Айҙар ҡыҙы]] (1961), [[Педагогика|педагог]], [[Муниципаль район|муниципаль орган]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2010—2025 йылдарҙа [[Ейәнсура районы|Ейәнсура район]] хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы. Бер нисә саҡырылыш район советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың 1980 йылдарҙа бөткән Мырҙабай ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Станотин Иван Степанович]] (1912—1994), урындағы совет органдары хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1949 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1952—1963 йылдарҙа — рәйесе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Арҡадаҡ районы Чиганак ауылынан. * [[Костина Анна Васильевна]] (1927—?), [[Педагогика|педагог]]. 1944 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Атингән]], 1952 йылдан — [[Яңы Ергән]], 1963—1984 йылдарҙа — [[Маҡан (Хәйбулла районы)|Маҡан]] мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1962). Сығышы менән Атингән ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәлиев Вил Барый улы]] (1932), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1962—1984 йылдарҙа һәм 1992 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1968 йылдан етәксе хеҙмәткәрҙәрҙең һәм белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү факультеты деканы; 1995—2001 йылдарҙа Хеҙмәтте һаҡлау һәм экология республика тармаҡ уҡыу аттестация үҙәге хеҙмәткәре. Техник фәндәр докторы (1988), профессор (1990). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977), [[СССР]]-ҙың Газ сәнәғәте (1968), Нефть сәнәғәте (1978) һәм Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү (1982) министрлыҡтары отличнигы. [[И. М. Губкин]] исемендәге премия лауреаты (1982). * [[Рәхимҡолов Рәшит Шаһийән улы]] (1932), ғалим-инженер. 1958 йылдан «БАШНИПИнефть» институты инженеры, кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр, сектор етәксеһе, лаборатория мөдире, 1988 йылдан — әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр кандидаты (1965). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Болошло]] ауылынан. * [[Әхмәт Ғайсин]] (1937—1982), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]]. 1960 йылдан [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]] һәм [[Ленинсы (гәзит)|«Ленинсе»]] республика гәзиттәре хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Мельников Михаил Александрович]] (1942), инженер. [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. * [[Нәбиуллина Минйыһан Муллағәли ҡыҙы]] (1942), педагог. [[Өфө ҡалаһы]] 137-се мәктәбенең элекке башҡорт теле уҡытыусыһы. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы. [[Рус теле|Рус телле]] мәктәптәр өсөн [[башҡорт теле]] буйынса «Туған тел» дәреслеге авторы. * [[Сөләймәнов Урал Таһир улы]] (1947), [[Энергетика|энергетик]]. 1974—2007 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Әбйәлил районы]] электр селтәрҙәре электромонтёры, мастеры; Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2006) һәм Республиканың Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1999). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Балапан]] ауылынан. * [[Фомович Владимир Григорьевич]] (1947), [[музыка]]нт, педагог. [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Ванчухина Любовь Ильинична]] (1952), ғалим-[[иҡтисад]]сы. 1974 йылдан Өфө нефть институты иҡтисадсыһы, 1978 йылдан — бүлек начальнигы, 1980 йылдан — баш бухгалтер, бер үк ваҡытта 1998 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетының бухгалтер иҫәбе һәм аудит кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (2000), профессор (2013). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (2008), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). * [[Ғиззәтуллина Финә Наил ҡыҙы]] (1952), Сибай үҙәк ҡала дауаханаһының элекке өлкән шәфҡәт туташы. Башҡортостандың атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре. * [[Ноғманов Ринат Мөҙәрис улы]] (ижади псевдонимы [[Иҙрис Ноғманов]]; 1952), агроном, яҙыусы. 1969 йылдан Әбйәлил районы совхоздары агрономы; 2000—2012 йылдарҙа [[Ҡырҙас ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Ҡырҙас ауыл Советы]] башҡарма комитеты хеҙмәткәре. 2014 йылдан Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы. Райондың И. Мырҙаҡаев-Балапанов исемендәге премияһы (2005), әҙәби конкурстар лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Әхмәт (Әбйәлил районы)|Әхмәт]] ауылынан. * [[Садов Николай Петрович]] (1952), [[Педагогика|педагог]], муниципаль хеҙмәткәр. 1973 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]] мәктәбе уҡытыусыһы, 2008—2011 йылдарҙа [[Һамар ауыл Советы (Хәйбулла районы)|Һамар ауыл Советы]] хакимиәте башлығы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002) һәм халыҡ мәғарифы отличнигы (1996). Сығышы менән ошо райондың [[Ивановка (Хәйбулла районы)|Ивановка]] ауылынан. * [[Яппаров Рауил Вафа улы]] (1952), эске эштәр органдары ветераны, милиция подполковнигы; йәмәғәтсе. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш (1990—1993) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. * [[Миңлешев Вәрис Искәндәр улы]] (1957), педагог. 1984 йылдан Хәйбулла районы [[Воздвиженка (Хәйбулла районы)|Воздвиженка]] мәктәбенең директор вазифаһын башҡарыусы, 1986 йылдан — [[Первомайский (Хәйбулла районы)|Первомайский]] мәктәбе директоры; 2004 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] һыу селтәрҙәре муниципаль унитар предприятиеһының баш инженеры; 2009 йылдан Аҡъяр тау колледжы уҡытыусыһы, 2012 йылдан 110-сы һөнәри училищеның директор урынбаҫары, 2014 йылдан — ситтән тороп уҡыу бүлеге мөдире. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991). Сығышы менән ошо райондың [[Ураҙбай (Хәйбулла районы)|Ураҙбай]] ауылынан. * [[Борғанов Хәлил Рәсләм улы]] (1962), муниципаль хеҙмәткәр, ғалим-ветеринар. 1998 йылдан [[Бәләбәй районы|Бәләбәй район]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Ветеринария]] фәндәре кандидаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йәрмәкәй районы]] [[Тарҡаҙы]] ауылынан. * [[Йәнбирҙин Рәсүл Рәүеф улы]] (1962), педагог, муниципаль хеҙмәткәр. 1984 йылдан (өҙөклөктәр менән) Әбйәлил районы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәптәре етәксеһе, тренер уҡытыусыһы; 1992—1994 йылдарҙа район Советы башҡарма комитетының физик культура һәм спорт бүлеге, 2001—2011 йылдарҙа район хакимиәтенең физик культура һәм спорт буйынса комитет етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2007) һәм иң яҡшы физик культура һәм спорт хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Үтәгән (Әбйәлил районы)|Үтәгән]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Зөлҡәрнәев Тәлғәт Рәхимйән улы]] (1943), [[фән|ғалим]]-гигиенист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Әбделмәмбәт (Әбйәлил районы)|Әбделмәмбәт]] ауылынан. * [[Клемент Александр Васильевич]] (1948), [[Архитектура|архитектор]], йәмәғәт эшмәкәре. 1985 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. 1988—2008 йылдарҙа «Архпроект» йәмғиәтенең директоры һәм генераль директоры. 1994—1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Архитекторҙар союзының идара рәйесе. Рәсәйҙең почётлы архитекторы. [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1992). }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Йосопов Ислам Йосоп улы]] (1924—16.04.1991), ғалим-инженер-радиотехник, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби-хеҙмәткәр. 1972—1991 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1971), профессор (1978). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Буралы (Илеш районы)|Буралы]] ауылынан. * [[Әминев Әхмәт Ғата улы]] (1924—20.09.1999), [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]], дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. 1965—1973 йылдарҙа КПСС-тың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитетының беренсе секретары, 1973—1982 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының ауыл хужалығы министры, 1982—1986 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] проректоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1972). [[РСФСР]]-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы, [[БАССР]]-ҙың VII—X саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сафиуллин Ғабдулхаҡ Кашаф улы]] (1934), табип. [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1975), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1976). [[Мәсетле районы]]ның почётлы гражданы (2009). * [[Дәүләтшин Мөҙәрис Мөбәрәкйән улы]] (1939), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Рәсәй]] Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, техник фәндәр докторы (2006), профессор (2006). Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының — Фән һәм мәғарифтең атҡаҙанған эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Илек (Кушнаренко районы)|Илек]] ауылынан. * [[Ғәлләмов Риф Әмир улы]] (1944), хеҙмәт алдынғыһы. 1968 йылдан «Востокнефтепроводстрой» тресының экскаватор машинисы, 1980—1992 йылдарҙа — бригадиры. [[СССР]]‑ҙың Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиелары төҙөлөшө министрлығы отличнигы (1987). СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1987). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1984) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1977) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы [[Яңы Ҡормаш]] ауылынан. * [[Надеждина Вера Александровна]] (1954), ғалим-[[тарих]]сы. 1980 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987—2002 йылдарҙа тарих һәм культурология кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (2005), профессор (2012). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Балапанова Сара Хәйрулла ҡыҙы]] (1959), хеҙмәт ветераны. 1983—2016 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] типорафияһы полиграфисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:1 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1855]]: Иннокентий Анненский, [[Рәсәй империяһы]] [[Шиғриәт|шағиры]], [[драма]]тург, тәнҡитсе һәм [[тәржемә]]се. * [[1875]]: [[Эдгар Берроуз]], [[АҠШ]] яҙыусыһы, Тарзан тураһында романдар авторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1885]]: Герман Грапов, [[Германия]] [[фән|ғалимы]], Боронғо Египетты өйрәнеүсе (египтолог). * [[1900]]: Казимеж Вилкомирский, [[Польша]] композиторы, дирижёр, виолончелист. * [[1900]]: Хосе Педро Сеа, [[Уругвай]] [[футбол]]сыһы, [[Йәйге Олимпия уйындары]]ның ике тапҡыр чемпионы. * [[1905]]: Тамара Абакелия, [[СССР]] рәссамы, [[Скульптура|скульптор]]. * [[1925]]: Рой Глаубер, АҠШ ғалимы, [[физика]] буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты (2005). * [[1945]]: Мостафа Бәлел, [[Төркиә]] яҙыусыһы, драматург һәм тәржемәсе. * [[1948]]: Альберт Әсәҙуллин, [[йыр]]сы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1988), [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1998). * [[1950]]: Вәхит Әләкбәров, [[Рәсәй]] эшҡыуары. * [[1950]]: [[Михаил Фрадков]], [[дәүләт]] эшмәкәре, 2004—2007 йылдарҙа Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе. * [[1980]]: Лара Пулвер, [[Англия]]ның [[театр]] һәм телевидение актрисаһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:1 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И01]] [[Категория:1 сентябрь]] dq32yngv0l6566uccan7zy70ju22ttm 0 71135 1303411 1230112 2026-08-31T21:00:25Z ~2026-47492-82 48798 /* Башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусылар */ 1303411 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Башҡорт халыҡ йыры|Башҡорт халыҡ йырҙары]]''' — көйө лә, һүҙҙәре лә башҡорт халҡы тарафынан ижад ителә. Йыр — башҡорт музыка сәнғәтенең киң таралған жанрҙарының береһе, халыҡтың борондан килгән тормош юлдашы. Уларҙа тарих дәүерендә булып үткән иң мөһим һәм иң күренекле ваҡиғаларҙың поэтик йылъяҙмаһы, ата-бабаларыбыҙҙың тормош-көнкүреше, быуындан-быуынға күсеп килгән [[Башҡорт халыҡ йолалары|йолалары]] сағылыш тапҡан. Йырҙарҙа халыҡ үҙенең тыуған илен, батырҙарын данлай, ҡыуанысын һәм шатлығын, ҡайғы-хәсрәтен уртаҡлаша, мөхәббәтен аңлата. Йыр һәр кемдең үҙе менән йәшәй. Уны шатланғанда ла, моңланған саҡта ла, күңел төшһә лә, теләгән ваҡытта, теләгән ерҙә йырларға, һис юғында көйләргә мөмкин. Йыр менән ир-егеттәр яуға киткән, яуҙан ҡайтҡан; туй ваҡыттарында ла, ҡәҙимге мәжлестәрҙә лә иң беренсе булып йыр һәм ҡурай моңо яңғыраған. Халыҡтың үҙе әйткәнсә, йыр күңелгә йыуаныс та, ҡыуаныс та биргән. Көньяк [[Урал]]да йәшәүсе [[башҡорт халҡы]]ның рухи мәҙәниәтендә төп урынды йыр поэзияһы биләй. Юғары сәнғәт кимәлендә халыҡтың милли характерын, уның ифрат бай эске донъяһын, фәлсәфәүи ҡараштарын сағылдырған йырҙар баһаларын бер ни менән билдәләп булмаған мираҫ ул. Йыр — кешеләрҙең көндәлек тормош юлдашы, уға әҙәм балаһы шатлыҡлы көндәрендә лә, ҡайғылы мәлдәрендә лә мөрәжәғәт итә, таяна. «Ел елләмәй томан асылмай, йыр йырламай күңел асылмай», — тип, юҡҡа ғына йырланмайҙыр. Башҡорт халыҡ йырҙары, ниндәй генә сәхнәнән яңғырамаһын, һәр ваҡыт тамашасылар тарафынан бик йылы ҡабул ителә<ref>[http://www.bashinform.ru/news/936104-na-kontserte-ko-dnyu-nezavisimosti-kazakhstana-prozvuchala-bashkirskaya-pesnya/ На концерте ко Дню независимости Казахстана прозвучала башкирская песня. {{Башинформ}}][[Башинформ|[[Файл:Bashinform_logo-e1423154856921.jpg|ссылка=|100x100пкс]]]]<span>, 2016, 19 декабрь</span>{{ref-ru}}{{V|19|12|2016}}</ref>. == Башҡорт халыҡ йырҙары исемлеге == [[:Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары|Башҡорт халыҡ йырҙары]] категорияһына ингән мәҡәләләрҙе лә ҡарағыҙ. {{колонки|4}} # [[Абдрахман (йыр)|Абдрахман]] # [[Абдулла ахун (йыр)|Абдулла ахун]] # [[Азамат (йыр)|Азамат]] # [[Азаматов кантон (йыр)|Азаматов кантон]] # [[Ай ли, Гөлбикә (йыр)|Ай ли, Гөлбикә]] # [[Айҙар ғынайым (йыр)|Айҙар ғынайым]] # [[Аҡ ҡарсыға (йыр, риүәйәт)|Аҡ ҡарсыға]] # [[Аҡһаҡ ҡола (йыр)|Аҡһаҡ ҡола]] # [[Алты егет (йыр)|Алты егет]] # [[Арғужа (йыр)|Арғужа]] # [[Аслаев (йыр)|Аслаев]] # [[Асылыкүл (йыр)|Асылыкүл]] # [[Ашҡаҙар (йыр)|Ашҡаҙар]] # [[Балаҡарға (йыр, риүәйәт)|Балаҡарға]] # [[Баяс (йыр)|Баяс]] # [[Баяс (йыр, риүәйәт)]] # [[Буранбай (йыр)|Буранбай]] # [[Бөйрәкәй (йыр)|Бөйрәкәй]] # [[Бейеш (йыр)|Бейеш]] # [[Байыҡ (йыр)|Байыҡ]] # [[Бөрйәндең егеттәре (йыр)|Бөрйәндең егеттәре]] # [[Бөҙрә тал (йыр)|Бөҙрә тал]] # [[Бүгәс (йыр)|Бүгәс]] # [[Бүгәс маршы (йыр)|Бүгәс маршы]] # [[Бутис палкауник (йыр)|Бутис палкауник]] # [[Гөлнәзирә (йыр)|Гөлнәзирә]] # [[Ғилмияза (йыр)|Ғилмияза]] # [[Ғүмәров (йыр)|Ғүмәров]] # [[…ғына ла (йыр)|…ғына ла]] # [[Ғәҙебәк Насыр (йыр)|Ғәҙебәк Насыр]] # [[Ете ҡыҙ (йыр)|Ете ҡыҙ]] # [[Дошман ҡырҙы Салауат (йыр)|Дошман ҡырҙы Салауат]] # [[Зарифа (йыр)|Зарифа]] # [[Заһиҙулла (йыр)|Заһиҙулла]] # [[Зөбәржәт (йыр)|Зөбәржәт]] # [[Зөлхизә (йыр)|Зөлхизә]] # [[Зөлхәбирә (йыр)|Зөлхәбирә]] # [[Зәлифәкәй (йыр)|Зәлифәкәй]] # [[Зәйнулла (йыр)|Зәйнулла]] # [[Илгенәм (йыр)|Илгенәм]] # [[Илек буйы (йыр)|Илек буйы]] # [[Илсе Ғайса (йыр)|Илсе Ғайса]] (Ғайса, Ғайса батыр, Ғайса ахун) # [[Ильяс (йыр)|Ильяс]] # [[Ирәмәл (йыр)|Ирәмәл]] # [[Ирәндек (йыр)|Ирәндек]] # [[Йәнгүзәл (йыр)|Йәнгүзәл]] # [[Йыуаса (йыр)|Йыуаса]] # [[Йәмле Дим буйы (йыр)|Йәмле Дим буйы]] # [[Каруанһарай (йыр)|Каруанһарай]] # [[Кейек ҡаҙҙар (йыр)|Кейек ҡаҙҙар]] # [[Кейәү (йыр)|Кейәү]] # [[Киленсәк (йыр)|Киленсәк]] # [[Кутузов (йыр)|Кутузов]] # [[Күсбикә (йыр)|Күсбикә]] # [[Көйөлдө (йыр)|Көйөлдө]] # [[Көйөргәҙе (йыр)|Көйөргәҙе]] # [[Кәмәлек (йыр)|Кәмәлек]] # [[Кәкүк (йыр)|Кәкүк]] # [[Кәкүккәй (йыр)|Кәкүккәй]] # [[Ҡалды (йыр)|Ҡалды]] # [[Ҡаҫмарт буйы (йыр)|Ҡаҫмарт буйы]] # [[Ҡаһым түрә (йыр)|Ҡаһым түрә]] # [[Ҡарабай (йыр)|Ҡарабай]] # [[Ҡарағай (йыр)|Ҡарағай]] # [[Ҡара тауыҡ (йыр)|Ҡара тауыҡ]] # [[Ҡарат (йыр, риүәйәт)|Ҡарат]] # [[Ҡара юрға (йыр)|Ҡара юрға]] # [[Ҡара урман (йыр)|Ҡара урман]] # [[Ҡаһарман кантон (йыр)|Ҡаһарман кантон]] # [[Ҡолой кантон (йыр)|Ҡолой кантон]] # [[Ҡыуатов (йыр)|Ҡыуатов]] # [[Ҡыуғынсылар йырҙары]] # [[Любизар (йыр)|Любизар]] # [[Мал (йыр)|Мал]] # [[Маһисәрүәр (йыр)|Маһисәрүәр]] # [[Мейәс буйы (йыр)|Мейәс буйы]] # [[Мөғлифә (йыр)|Мөғлифә]] # [[Мәжлес йыры (йыр)|Мәжлес йыры]] # [[Мәҙинәкәй (йыр)|Мәҙинәкәй]] # [[Мәхмүзә (йыр)]] # [[Наза (йыр)|Наза]] # [[Олатай (йыр)|Олатай]] # [[Оҙатыу (йыр)]] # [[Өфө (йыр)|Өфө]] # [[Перовский (йыр)|Перовский]] # [[Порт-Артур (йыр)|Порт-Артур]] # [[Салауат (йыр)|Салауат]] # [[Салауат батыр (йыр)]] # [[Саңлы үҙәк (йыр)|Саңлы үҙәк]] # [[Сибай (йыр)|Сибай]] # [[Сонайым (йыр)|Сонайым]] # [[Суҡ муйыл (йыр)|Суҡ муйыл]] # [[Сыбай ҡашҡа (йыр)|Сыбай ҡашҡа]] # [[Сыңрау торна (йыр)|Сыңрау торна]] # [[Сәҙе буйы (йыр)|Сәҙе буйы]] # [[Сәлимәкәй]] # [[Сәфәр йыры (йыр)|Сәфәр йыры]] # [[Сәңгелдәк (йыр)|Сәңгелдәк]] # [[Тау йыры (йыр)|Тау йыры]] # [[Таштуғай (йыр)|Таштуғай]] # [[Тейен тубырсыҡ яра (йыр)|Тейен тубырсыҡ яра]] # [[Томан (йыр)|Томан]] # [[Төйәләҫ (йыр)|Төйәләҫ]] # [[Түңәрәк күл (йыр)|Түңәрәк күл]] # [[Түрәкәй (йыр)|Түрәкәй]] # [[Турат сағылы (йыр, риүәйәт)|Турат сағылы]] # [[Тәнәкәй (йыр)|Тәнәкәй]] # [[Тәфтиләү (йыр)|Тәфтиләү]] # [[Уйыл (йыр)|Уйыл]] # [[Урал (йыр)|Урал]] # [[Уралым — тыуған төйәгем]] (С. Юлаев һүҙҙәре) # [[Үҙ генәйем (йыр)|Үҙ генәйем]] # [[Үҙән буйы (йыр)|Үҙән буйы]] # [[Үткән ғүмер (йыр)|Үткән ғүмер]] # [[Хан ҡыҙы (йыр)|Хан ҡыҙы]] # [[Хисам (йыр)|Хисам]] # [[Хәтирә (йыр)]] # [[Хәжирә йыры (йыр)|Хәжирә]] # [[Һанаҡа (йыр)|Һанаҡа]] # [[Һандуғас (йыр)|Һандуғас]] # [[Һандуғас менән ҡарлуғас]] # [[Һаҡмар (йыр)|Һаҡмар]] # [[Һары ла сәс (йыр)|Һары ла сәс]] # [[Һыр (йыр)|Һыр]] # [[Һәләүек (йыр)|Һәләүек]] # [[Шарлы урман (йыр)]] # [[Шафиҡ (йыр)|Шафиҡ]] # [[Шаһибәрәк (йыр)|Шаһибәрәк]] # [[Шәл бәйләнем (йыр)|Шәл бәйләнем]] # [[Шәүрә (йыр)|Шәүрә]] # [[Элмәлек (йыр)|Элмәлек]] # [[Эскадрон (йыр)|Эскадрон]] # [[Әй буйы (йыр)|Әй буйы]] # [[Әллүки (йыр)|Әллүки]] # [[Әйһәүлүк (йыр)|Әйһәүлүк]] # [[Ырымбур (йыр)|Ырымбур]] # [[Ынйыҡай менән Юлдыҡай (йыр)|Ынйыҡай менән Юлдыҡай]] # [[Ыспрауник (йыр)|Ыспрауник]] # [[Юлғотло (йыр)|Юлғотло]] # [[Ялан Йәркәй (йыр)|Ялан Йәркәй]] # [[Ямантау (йыр)|Ямантау]] # [[Әрме (йыр)|Әрме]] # [[Ялсығол (йыр)|Ялсығол]] # [[Әпәт (йыр)]]<ref>[https://ufatime.ru/news/2021/03/21/bashkiriya-zaregistrirovala-patent-na-sbornik-iz-100-narodnyh-pesen/ Башкирия зарегистрировала патент на сборник из 100 народных песен]</ref> {{конец|колонки}} == Башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусылар == [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]], [[ Мәғәфүр Хисмәтуллин]], [[Хәбир Ғәлимов]], [[Шайморатова Әсмә Сабир ҡыҙы|Әсмә Шайморатова]], [[Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы|Флүрә Килдейәрова]], [[Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы|Иншар Солтанбаев]], [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Нәжиә Аллаярова]], [[Сөләймән Абдуллин]], [[Абдулла Солтанов]], [[Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы|Ғилман Cәфәрғәлин]], [[Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы|Рәшиҙә Әхмәҙиева]], [[Тәнзилә Үҙәнбаева]], [[Мәжит Алкин]], [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]], [[Мәғфирә Ғәлиева]], [[Ғәли Хәмзин]], [[Рамаҙан Йәнбәков]], [[Шәһиев Альберт Хазар улы|Альберт Шәһиев]], [[Ишбаев Райман Сәйәх улы|Райман Ишбаев]], [[Ғәйнетдинов Мәүлетбай Сөләймән улы|Мәүлетбай Ғәйнетдинов]], [[Кейекбирҙина Сулпан Әсхәт ҡыҙы|Сулпан Кейекбирҙина]], Нәзифә Ҡадырова, Харис Шәрипов, [[Азамат Тимеров]], [[Хәсән Усманов]], [[Туйсин Рәмил Париж улы|Рәмил Туйсин]], [[Ишемйәрова Лилиә Рауил ҡыҙы|Лилиә Ишемйәрова]], [[Ян Лира|Ян Лира, Рәзидә Әхмәтова]] һәм башҡалар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [http://soyuzkuraistovrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1123:bashkortton-yoz-yery-alkin&catid=24&Itemid=116&lang=bq Башҡорттоң 100 йыры / Төҙөүсеһе һәм музыка редакторы Мәжит Алкин. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1992. — 272 бит.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423191547/http://soyuzkuraistovrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1123:bashkortton-yoz-yery-alkin&catid=24&Itemid=116&lang=bq |date=2021-04-23 }} * Башкирское народное творчество: Песни и наигрыши/ Сост., вступ. ст. и коммент. P. C. Сулейманова. — Уфа: Башкнигоиздат, 1983. — 309 с. * Башҡорт халыҡ моңдары (Башкирские народные мелодии) / Сост., вступ. ст. и коммент. P. C. Сулейманова. — Уфа: Башкнигоиздат, 1991. — 104 с. * Башкирское народное музыкальное искусство. Т. I: Эпические песни и напевы /Сост., вступ. ст. и коммент. P. C. Сулейманова; Отв. ред. Ф. А. Надршина, Д. Д. Хасаншин. — Уфа: Китап, 2001. — 240 с.(на башк. яз.). * Башкирское народное музыкальное искусство. Т. II (в двух частях): Лирические песни и напевы / Сост., вступ. ст. и коммент. P. C. Сулейманова; Отв. ред. Д. Д. Хасаншин. — Уфа, 2001. — 196 с. * Башкирское народное музыкальное искусство. Т. II: Лирические песни и напевы / Сост., вступ. ст. и коммент. P. C. Сулейманова; Отв. ред. Д. Д. Хасаншин. — Уфа: Китап, 2002. — 236 с.(на башк. яз.) * Башкирское народное музыкальное искусство. T.III: Лирико-драматические песни и напевы /Сост., вступ. ст. и коммент. P. C. Сулейманова; Отв. ред. М. И. Дильмухаметов, Д. Д. Хасаншин. — Уфа, 2001. −267 с. −31,2 п.л. (на башк. яз.). * Башкирское народное творчество. Песни. — Уфа, 1974. * Башкирский фольклор: принципы классификации певческих жанров // Вестник Башкирского университета. — 2004. — № 4. * Башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре./ Автор-төҙөүсеһе Ф. А. Нәҙершина. — Өфө, 1997. — 288 бит. ISBN 5-295-02094-0 * Жемчужины народного творчества Урала: Монография. — Уфа: Китап, 1995. — 248 с. * ''Лебединский Л. Н.'' Башкирские народные песни и наигрыши. М., 1965. * Песенное творчество иргизо-камеликских башкир: Монография. -Уфа: Китап, 2002. * {{статья |автор = Резяпов Р. |заглавие = Башкирские любовные песни |ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/627.pdf |язык = |издание = [[Ватандаш]] |тип = |год = 2006 |том = |номер = 3 |страницы = |doi = |issn = 1683-3554 }}{{ref-ba}} * ''Фоменков М. П.'' Башкирская народная песня. — Уфа, 1976. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/6103-jyr|Йыр|автор=Галина Г. С.}} * [https://ufatime.ru/news/2021/03/21/bashkiriya-zaregistrirovala-patent-na-sbornik-iz-100-narodnyh-pesen/ Башкирия зарегистрировала патент на сборник из 100 народных песен] {{Викилаштыр}} {{Башҡорттар}} [[Категория:Башҡорт музыкаһы]] [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] p2z6wts0sspvdlklihmjw87kduf2dca 1303416 1303411 2026-09-01T04:28:08Z Баныу 28584 1303416 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Башҡорт халыҡ йыры|Башҡорт халыҡ йырҙары]]''' — көйө лә, һүҙҙәре лә башҡорт халҡы тарафынан ижад ителә. Йыр — башҡорт музыка сәнғәтенең киң таралған жанрҙарының береһе, халыҡтың борондан килгән тормош юлдашы. Уларҙа тарих дәүерендә булып үткән иң мөһим һәм иң күренекле ваҡиғаларҙың поэтик йылъяҙмаһы, ата-бабаларыбыҙҙың тормош-көнкүреше, быуындан-быуынға күсеп килгән [[Башҡорт халыҡ йолалары|йолалары]] сағылыш тапҡан. Йырҙарҙа халыҡ үҙенең тыуған илен, батырҙарын данлай, ҡыуанысын һәм шатлығын, ҡайғы-хәсрәтен уртаҡлаша, мөхәббәтен аңлата. Йыр һәр кемдең үҙе менән йәшәй. Уны шатланғанда ла, моңланған саҡта ла, күңел төшһә лә, теләгән ваҡытта, теләгән ерҙә йырларға, һис юғында көйләргә мөмкин. Йыр менән ир-егеттәр яуға киткән, яуҙан ҡайтҡан; туй ваҡыттарында ла, ҡәҙимге мәжлестәрҙә лә иң беренсе булып йыр һәм ҡурай моңо яңғыраған. Халыҡтың үҙе әйткәнсә, йыр күңелгә йыуаныс та, ҡыуаныс та биргән. Көньяк [[Урал]]да йәшәүсе [[башҡорт халҡы]]ның рухи мәҙәниәтендә төп урынды йыр поэзияһы биләй. Юғары сәнғәт кимәлендә халыҡтың милли характерын, уның ифрат бай эске донъяһын, фәлсәфәүи ҡараштарын сағылдырған йырҙар баһаларын бер ни менән билдәләп булмаған мираҫ ул. Йыр — кешеләрҙең көндәлек тормош юлдашы, уға әҙәм балаһы шатлыҡлы көндәрендә лә, ҡайғылы мәлдәрендә лә мөрәжәғәт итә, таяна. «Ел елләмәй томан асылмай, йыр йырламай күңел асылмай», — тип, юҡҡа ғына йырланмайҙыр. Башҡорт халыҡ йырҙары, ниндәй генә сәхнәнән яңғырамаһын, һәр ваҡыт тамашасылар тарафынан бик йылы ҡабул ителә<ref>[http://www.bashinform.ru/news/936104-na-kontserte-ko-dnyu-nezavisimosti-kazakhstana-prozvuchala-bashkirskaya-pesnya/ На концерте ко Дню независимости Казахстана прозвучала башкирская песня. {{Башинформ}}][[Башинформ|[[Файл:Bashinform_logo-e1423154856921.jpg|ссылка=|100x100пкс]]]]<span>, 2016, 19 декабрь</span>{{ref-ru}}{{V|19|12|2016}}</ref>. == Башҡорт халыҡ йырҙары исемлеге == [[:Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары|Башҡорт халыҡ йырҙары]] категорияһына ингән мәҡәләләрҙе лә ҡарағыҙ. {{колонки|4}} # [[Абдрахман (йыр)|Абдрахман]] # [[Абдулла ахун (йыр)|Абдулла ахун]] # [[Азамат (йыр)|Азамат]] # [[Азаматов кантон (йыр)|Азаматов кантон]] # [[Ай ли, Гөлбикә (йыр)|Ай ли, Гөлбикә]] # [[Айҙар ғынайым (йыр)|Айҙар ғынайым]] # [[Аҡ ҡарсыға (йыр, риүәйәт)|Аҡ ҡарсыға]] # [[Аҡһаҡ ҡола (йыр)|Аҡһаҡ ҡола]] # [[Алты егет (йыр)|Алты егет]] # [[Арғужа (йыр)|Арғужа]] # [[Аслаев (йыр)|Аслаев]] # [[Асылыкүл (йыр)|Асылыкүл]] # [[Ашҡаҙар (йыр)|Ашҡаҙар]] # [[Балаҡарға (йыр, риүәйәт)|Балаҡарға]] # [[Баяс (йыр)|Баяс]] # [[Баяс (йыр, риүәйәт)]] # [[Буранбай (йыр)|Буранбай]] # [[Бөйрәкәй (йыр)|Бөйрәкәй]] # [[Бейеш (йыр)|Бейеш]] # [[Байыҡ (йыр)|Байыҡ]] # [[Бөрйәндең егеттәре (йыр)|Бөрйәндең егеттәре]] # [[Бөҙрә тал (йыр)|Бөҙрә тал]] # [[Бүгәс (йыр)|Бүгәс]] # [[Бүгәс маршы (йыр)|Бүгәс маршы]] # [[Бутис палкауник (йыр)|Бутис палкауник]] # [[Гөлнәзирә (йыр)|Гөлнәзирә]] # [[Ғилмияза (йыр)|Ғилмияза]] # [[Ғүмәров (йыр)|Ғүмәров]] # [[…ғына ла (йыр)|…ғына ла]] # [[Ғәҙебәк Насыр (йыр)|Ғәҙебәк Насыр]] # [[Ете ҡыҙ (йыр)|Ете ҡыҙ]] # [[Дошман ҡырҙы Салауат (йыр)|Дошман ҡырҙы Салауат]] # [[Зарифа (йыр)|Зарифа]] # [[Заһиҙулла (йыр)|Заһиҙулла]] # [[Зөбәржәт (йыр)|Зөбәржәт]] # [[Зөлхизә (йыр)|Зөлхизә]] # [[Зөлхәбирә (йыр)|Зөлхәбирә]] # [[Зәлифәкәй (йыр)|Зәлифәкәй]] # [[Зәйнулла (йыр)|Зәйнулла]] # [[Илгенәм (йыр)|Илгенәм]] # [[Илек буйы (йыр)|Илек буйы]] # [[Илсе Ғайса (йыр)|Илсе Ғайса]] (Ғайса, Ғайса батыр, Ғайса ахун) # [[Ильяс (йыр)|Ильяс]] # [[Ирәмәл (йыр)|Ирәмәл]] # [[Ирәндек (йыр)|Ирәндек]] # [[Йәнгүзәл (йыр)|Йәнгүзәл]] # [[Йыуаса (йыр)|Йыуаса]] # [[Йәмле Дим буйы (йыр)|Йәмле Дим буйы]] # [[Каруанһарай (йыр)|Каруанһарай]] # [[Кейек ҡаҙҙар (йыр)|Кейек ҡаҙҙар]] # [[Кейәү (йыр)|Кейәү]] # [[Киленсәк (йыр)|Киленсәк]] # [[Кутузов (йыр)|Кутузов]] # [[Күсбикә (йыр)|Күсбикә]] # [[Көйөлдө (йыр)|Көйөлдө]] # [[Көйөргәҙе (йыр)|Көйөргәҙе]] # [[Кәмәлек (йыр)|Кәмәлек]] # [[Кәкүк (йыр)|Кәкүк]] # [[Кәкүккәй (йыр)|Кәкүккәй]] # [[Ҡалды (йыр)|Ҡалды]] # [[Ҡаҫмарт буйы (йыр)|Ҡаҫмарт буйы]] # [[Ҡаһым түрә (йыр)|Ҡаһым түрә]] # [[Ҡарабай (йыр)|Ҡарабай]] # [[Ҡарағай (йыр)|Ҡарағай]] # [[Ҡара тауыҡ (йыр)|Ҡара тауыҡ]] # [[Ҡарат (йыр, риүәйәт)|Ҡарат]] # [[Ҡара юрға (йыр)|Ҡара юрға]] # [[Ҡара урман (йыр)|Ҡара урман]] # [[Ҡаһарман кантон (йыр)|Ҡаһарман кантон]] # [[Ҡолой кантон (йыр)|Ҡолой кантон]] # [[Ҡыуатов (йыр)|Ҡыуатов]] # [[Ҡыуғынсылар йырҙары]] # [[Любизар (йыр)|Любизар]] # [[Мал (йыр)|Мал]] # [[Маһисәрүәр (йыр)|Маһисәрүәр]] # [[Мейәс буйы (йыр)|Мейәс буйы]] # [[Мөғлифә (йыр)|Мөғлифә]] # [[Мәжлес йыры (йыр)|Мәжлес йыры]] # [[Мәҙинәкәй (йыр)|Мәҙинәкәй]] # [[Мәхмүзә (йыр)]] # [[Наза (йыр)|Наза]] # [[Олатай (йыр)|Олатай]] # [[Оҙатыу (йыр)]] # [[Өфө (йыр)|Өфө]] # [[Перовский (йыр)|Перовский]] # [[Порт-Артур (йыр)|Порт-Артур]] # [[Салауат (йыр)|Салауат]] # [[Салауат батыр (йыр)]] # [[Саңлы үҙәк (йыр)|Саңлы үҙәк]] # [[Сибай (йыр)|Сибай]] # [[Сонайым (йыр)|Сонайым]] # [[Суҡ муйыл (йыр)|Суҡ муйыл]] # [[Сыбай ҡашҡа (йыр)|Сыбай ҡашҡа]] # [[Сыңрау торна (йыр)|Сыңрау торна]] # [[Сәҙе буйы (йыр)|Сәҙе буйы]] # [[Сәлимәкәй]] # [[Сәфәр йыры (йыр)|Сәфәр йыры]] # [[Сәңгелдәк (йыр)|Сәңгелдәк]] # [[Тау йыры (йыр)|Тау йыры]] # [[Таштуғай (йыр)|Таштуғай]] # [[Тейен тубырсыҡ яра (йыр)|Тейен тубырсыҡ яра]] # [[Томан (йыр)|Томан]] # [[Төйәләҫ (йыр)|Төйәләҫ]] # [[Түңәрәк күл (йыр)|Түңәрәк күл]] # [[Түрәкәй (йыр)|Түрәкәй]] # [[Турат сағылы (йыр, риүәйәт)|Турат сағылы]] # [[Тәнәкәй (йыр)|Тәнәкәй]] # [[Тәфтиләү (йыр)|Тәфтиләү]] # [[Уйыл (йыр)|Уйыл]] # [[Урал (йыр)|Урал]] # [[Уралым — тыуған төйәгем]] (С. Юлаев һүҙҙәре) # [[Үҙ генәйем (йыр)|Үҙ генәйем]] # [[Үҙән буйы (йыр)|Үҙән буйы]] # [[Үткән ғүмер (йыр)|Үткән ғүмер]] # [[Хан ҡыҙы (йыр)|Хан ҡыҙы]] # [[Хисам (йыр)|Хисам]] # [[Хәтирә (йыр)]] # [[Хәжирә йыры (йыр)|Хәжирә]] # [[Һанаҡа (йыр)|Һанаҡа]] # [[Һандуғас (йыр)|Һандуғас]] # [[Һандуғас менән ҡарлуғас]] # [[Һаҡмар (йыр)|Һаҡмар]] # [[Һары ла сәс (йыр)|Һары ла сәс]] # [[Һыр (йыр)|Һыр]] # [[Һәләүек (йыр)|Һәләүек]] # [[Шарлы урман (йыр)]] # [[Шафиҡ (йыр)|Шафиҡ]] # [[Шаһибәрәк (йыр)|Шаһибәрәк]] # [[Шәл бәйләнем (йыр)|Шәл бәйләнем]] # [[Шәүрә (йыр)|Шәүрә]] # [[Элмәлек (йыр)|Элмәлек]] # [[Эскадрон (йыр)|Эскадрон]] # [[Әй буйы (йыр)|Әй буйы]] # [[Әллүки (йыр)|Әллүки]] # [[Әйһәүлүк (йыр)|Әйһәүлүк]] # [[Ырымбур (йыр)|Ырымбур]] # [[Ынйыҡай менән Юлдыҡай (йыр)|Ынйыҡай менән Юлдыҡай]] # [[Ыспрауник (йыр)|Ыспрауник]] # [[Юлғотло (йыр)|Юлғотло]] # [[Ялан Йәркәй (йыр)|Ялан Йәркәй]] # [[Ямантау (йыр)|Ямантау]] # [[Әрме (йыр)|Әрме]] # [[Ялсығол (йыр)|Ялсығол]] # [[Әпәт (йыр)]]<ref>[https://ufatime.ru/news/2021/03/21/bashkiriya-zaregistrirovala-patent-na-sbornik-iz-100-narodnyh-pesen/ Башкирия зарегистрировала патент на сборник из 100 народных песен]</ref> {{конец|колонки}} == Башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусылар == [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]], [[ Мәғәфүр Хисмәтуллин]], [[Хәбир Ғәлимов]], [[Шайморатова Әсмә Сабир ҡыҙы|Әсмә Шайморатова]], [[Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы|Флүрә Килдейәрова]], [[Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы|Иншар Солтанбаев]], [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Нәжиә Аллаярова]], [[Сөләймән Абдуллин]], [[Абдулла Солтанов]], [[Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы|Ғилман Cәфәрғәлин]], [[Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы|Рәшиҙә Әхмәҙиева]], [[Тәнзилә Үҙәнбаева]], [[Мәжит Алкин]], [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]], [[Мәғфирә Ғәлиева]], [[Ғәли Хәмзин]], [[Рамаҙан Йәнбәков]], [[Шәһиев Альберт Хазар улы|Альберт Шәһиев]], [[Ишбаев Райман Сәйәх улы|Райман Ишбаев]], [[Ғәйнетдинов Мәүлетбай Сөләймән улы|Мәүлетбай Ғәйнетдинов]], [[Кейекбирҙина Сулпан Әсхәт ҡыҙы|Сулпан Кейекбирҙина]], [[Ҡадирова Нәзифә Жәүәт ҡыҙы|Нәзифә Ҡадырова]], Харис Шәрипов, [[Азамат Тимеров]], [[Хәсән Усманов]], [[Туйсин Рәмил Париж улы|Рәмил Туйсин]], [[Ишемйәрова Лилиә Рауил ҡыҙы|Лилиә Ишемйәрова]], [[Ян Лира|Ян Лира, Рәзидә Әхмәтова]] һәм башҡалар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [http://soyuzkuraistovrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1123:bashkortton-yoz-yery-alkin&catid=24&Itemid=116&lang=bq Башҡорттоң 100 йыры / Төҙөүсеһе һәм музыка редакторы Мәжит Алкин. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1992. — 272 бит.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423191547/http://soyuzkuraistovrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1123:bashkortton-yoz-yery-alkin&catid=24&Itemid=116&lang=bq |date=2021-04-23 }} * Башкирское народное творчество: Песни и наигрыши/ Сост., вступ. ст. и коммент. P. C. Сулейманова. — Уфа: Башкнигоиздат, 1983. — 309 с. * Башҡорт халыҡ моңдары (Башкирские народные мелодии) / Сост., вступ. ст. и коммент. P. C. Сулейманова. — Уфа: Башкнигоиздат, 1991. — 104 с. * Башкирское народное музыкальное искусство. Т. I: Эпические песни и напевы /Сост., вступ. ст. и коммент. P. C. Сулейманова; Отв. ред. Ф. А. Надршина, Д. Д. Хасаншин. — Уфа: Китап, 2001. — 240 с.(на башк. яз.). * Башкирское народное музыкальное искусство. Т. II (в двух частях): Лирические песни и напевы / Сост., вступ. ст. и коммент. P. C. Сулейманова; Отв. ред. Д. Д. Хасаншин. — Уфа, 2001. — 196 с. * Башкирское народное музыкальное искусство. Т. II: Лирические песни и напевы / Сост., вступ. ст. и коммент. P. C. Сулейманова; Отв. ред. Д. Д. Хасаншин. — Уфа: Китап, 2002. — 236 с.(на башк. яз.) * Башкирское народное музыкальное искусство. T.III: Лирико-драматические песни и напевы /Сост., вступ. ст. и коммент. P. C. Сулейманова; Отв. ред. М. И. Дильмухаметов, Д. Д. Хасаншин. — Уфа, 2001. −267 с. −31,2 п.л. (на башк. яз.). * Башкирское народное творчество. Песни. — Уфа, 1974. * Башкирский фольклор: принципы классификации певческих жанров // Вестник Башкирского университета. — 2004. — № 4. * Башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре./ Автор-төҙөүсеһе Ф. А. Нәҙершина. — Өфө, 1997. — 288 бит. ISBN 5-295-02094-0 * Жемчужины народного творчества Урала: Монография. — Уфа: Китап, 1995. — 248 с. * ''Лебединский Л. Н.'' Башкирские народные песни и наигрыши. М., 1965. * Песенное творчество иргизо-камеликских башкир: Монография. -Уфа: Китап, 2002. * {{статья |автор = Резяпов Р. |заглавие = Башкирские любовные песни |ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/627.pdf |язык = |издание = [[Ватандаш]] |тип = |год = 2006 |том = |номер = 3 |страницы = |doi = |issn = 1683-3554 }}{{ref-ba}} * ''Фоменков М. П.'' Башкирская народная песня. — Уфа, 1976. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/6103-jyr|Йыр|автор=Галина Г. С.}} * [https://ufatime.ru/news/2021/03/21/bashkiriya-zaregistrirovala-patent-na-sbornik-iz-100-narodnyh-pesen/ Башкирия зарегистрировала патент на сборник из 100 народных песен] {{Викилаштыр}} {{Башҡорттар}} [[Категория:Башҡорт музыкаһы]] [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] az4gajmfqg96xd03hb8vuc9vyjkw690 1303418 1303416 2026-09-01T04:33:04Z Баныу 28584 1303418 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Башҡорт халыҡ йыры|Башҡорт халыҡ йырҙары]]''' — көйө лә, һүҙҙәре лә башҡорт халҡы тарафынан ижад ителә. Йыр — башҡорт музыка сәнғәтенең киң таралған жанрҙарының береһе, халыҡтың борондан килгән тормош юлдашы. Уларҙа тарих дәүерендә булып үткән иң мөһим һәм иң күренекле ваҡиғаларҙың поэтик йылъяҙмаһы, ата-бабаларыбыҙҙың тормош-көнкүреше, быуындан-быуынға күсеп килгән [[Башҡорт халыҡ йолалары|йолалары]] сағылыш тапҡан. Йырҙарҙа халыҡ үҙенең тыуған илен, батырҙарын данлай, ҡыуанысын һәм шатлығын, ҡайғы-хәсрәтен уртаҡлаша, мөхәббәтен аңлата. Йыр һәр кемдең үҙе менән йәшәй. Уны шатланғанда ла, моңланған саҡта ла, күңел төшһә лә, теләгән ваҡытта, теләгән ерҙә йырларға, һис юғында көйләргә мөмкин. Йыр менән ир-егеттәр яуға киткән, яуҙан ҡайтҡан; туй ваҡыттарында ла, ҡәҙимге мәжлестәрҙә лә иң беренсе булып йыр һәм ҡурай моңо яңғыраған. Халыҡтың үҙе әйткәнсә, йыр күңелгә йыуаныс та, ҡыуаныс та биргән. Көньяк [[Урал]]да йәшәүсе [[башҡорт халҡы]]ның рухи мәҙәниәтендә төп урынды йыр поэзияһы биләй. Юғары сәнғәт кимәлендә халыҡтың милли характерын, уның ифрат бай эске донъяһын, фәлсәфәүи ҡараштарын сағылдырған йырҙар баһаларын бер ни менән билдәләп булмаған мираҫ ул. Йыр — кешеләрҙең көндәлек тормош юлдашы, уға әҙәм балаһы шатлыҡлы көндәрендә лә, ҡайғылы мәлдәрендә лә мөрәжәғәт итә, таяна. «Ел елләмәй томан асылмай, йыр йырламай күңел асылмай», — тип, юҡҡа ғына йырланмайҙыр. Башҡорт халыҡ йырҙары, ниндәй генә сәхнәнән яңғырамаһын, һәр ваҡыт тамашасылар тарафынан бик йылы ҡабул ителә<ref>[http://www.bashinform.ru/news/936104-na-kontserte-ko-dnyu-nezavisimosti-kazakhstana-prozvuchala-bashkirskaya-pesnya/ На концерте ко Дню независимости Казахстана прозвучала башкирская песня. {{Башинформ}}][[Башинформ|[[Файл:Bashinform_logo-e1423154856921.jpg|ссылка=|100x100пкс]]]]<span>, 2016, 19 декабрь</span>{{ref-ru}}{{V|19|12|2016}}</ref>. == Башҡорт халыҡ йырҙары исемлеге == [[:Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары|Башҡорт халыҡ йырҙары]] категорияһына ингән мәҡәләләрҙе лә ҡарағыҙ. {{колонки|4}} # [[Абдрахман (йыр)|Абдрахман]] # [[Абдулла ахун (йыр)|Абдулла ахун]] # [[Азамат (йыр)|Азамат]] # [[Азаматов кантон (йыр)|Азаматов кантон]] # [[Ай ли, Гөлбикә (йыр)|Ай ли, Гөлбикә]] # [[Айҙар ғынайым (йыр)|Айҙар ғынайым]] # [[Аҡ ҡарсыға (йыр, риүәйәт)|Аҡ ҡарсыға]] # [[Аҡһаҡ ҡола (йыр)|Аҡһаҡ ҡола]] # [[Алты егет (йыр)|Алты егет]] # [[Арғужа (йыр)|Арғужа]] # [[Аслаев (йыр)|Аслаев]] # [[Асылыкүл (йыр)|Асылыкүл]] # [[Ашҡаҙар (йыр)|Ашҡаҙар]] # [[Балаҡарға (йыр, риүәйәт)|Балаҡарға]] # [[Баяс (йыр)|Баяс]] # [[Баяс (йыр, риүәйәт)]] # [[Буранбай (йыр)|Буранбай]] # [[Бөйрәкәй (йыр)|Бөйрәкәй]] # [[Бейеш (йыр)|Бейеш]] # [[Байыҡ (йыр)|Байыҡ]] # [[Бөрйәндең егеттәре (йыр)|Бөрйәндең егеттәре]] # [[Бөҙрә тал (йыр)|Бөҙрә тал]] # [[Бүгәс (йыр)|Бүгәс]] # [[Бүгәс маршы (йыр)|Бүгәс маршы]] # [[Бутис палкауник (йыр)|Бутис палкауник]] # [[Гөлнәзирә (йыр)|Гөлнәзирә]] # [[Ғилмияза (йыр)|Ғилмияза]] # [[Ғүмәров (йыр)|Ғүмәров]] # [[…ғына ла (йыр)|…ғына ла]] # [[Ғәҙебәк Насыр (йыр)|Ғәҙебәк Насыр]] # [[Ете ҡыҙ (йыр)|Ете ҡыҙ]] # [[Дошман ҡырҙы Салауат (йыр)|Дошман ҡырҙы Салауат]] # [[Зарифа (йыр)|Зарифа]] # [[Заһиҙулла (йыр)|Заһиҙулла]] # [[Зөбәржәт (йыр)|Зөбәржәт]] # [[Зөлхизә (йыр)|Зөлхизә]] # [[Зөлхәбирә (йыр)|Зөлхәбирә]] # [[Зәлифәкәй (йыр)|Зәлифәкәй]] # [[Зәйнулла (йыр)|Зәйнулла]] # [[Илгенәм (йыр)|Илгенәм]] # [[Илек буйы (йыр)|Илек буйы]] # [[Илсе Ғайса (йыр)|Илсе Ғайса]] (Ғайса, Ғайса батыр, Ғайса ахун) # [[Ильяс (йыр)|Ильяс]] # [[Ирәмәл (йыр)|Ирәмәл]] # [[Ирәндек (йыр)|Ирәндек]] # [[Йәнгүзәл (йыр)|Йәнгүзәл]] # [[Йыуаса (йыр)|Йыуаса]] # [[Йәмле Дим буйы (йыр)|Йәмле Дим буйы]] # [[Каруанһарай (йыр)|Каруанһарай]] # [[Кейек ҡаҙҙар (йыр)|Кейек ҡаҙҙар]] # [[Кейәү (йыр)|Кейәү]] # [[Киленсәк (йыр)|Киленсәк]] # [[Кутузов (йыр)|Кутузов]] # [[Күсбикә (йыр)|Күсбикә]] # [[Көйөлдө (йыр)|Көйөлдө]] # [[Көйөргәҙе (йыр)|Көйөргәҙе]] # [[Кәмәлек (йыр)|Кәмәлек]] # [[Кәкүк (йыр)|Кәкүк]] # [[Кәкүккәй (йыр)|Кәкүккәй]] # [[Ҡалды (йыр)|Ҡалды]] # [[Ҡаҫмарт буйы (йыр)|Ҡаҫмарт буйы]] # [[Ҡаһым түрә (йыр)|Ҡаһым түрә]] # [[Ҡарабай (йыр)|Ҡарабай]] # [[Ҡарағай (йыр)|Ҡарағай]] # [[Ҡара тауыҡ (йыр)|Ҡара тауыҡ]] # [[Ҡарат (йыр, риүәйәт)|Ҡарат]] # [[Ҡара юрға (йыр)|Ҡара юрға]] # [[Ҡара урман (йыр)|Ҡара урман]] # [[Ҡаһарман кантон (йыр)|Ҡаһарман кантон]] # [[Ҡолой кантон (йыр)|Ҡолой кантон]] # [[Ҡыуатов (йыр)|Ҡыуатов]] # [[Ҡыуғынсылар йырҙары]] # [[Любизар (йыр)|Любизар]] # [[Мал (йыр)|Мал]] # [[Маһисәрүәр (йыр)|Маһисәрүәр]] # [[Мейәс буйы (йыр)|Мейәс буйы]] # [[Мөғлифә (йыр)|Мөғлифә]] # [[Мәжлес йыры (йыр)|Мәжлес йыры]] # [[Мәҙинәкәй (йыр)|Мәҙинәкәй]] # [[Мәхмүзә (йыр)]] # [[Наза (йыр)|Наза]] # [[Олатай (йыр)|Олатай]] # [[Оҙатыу (йыр)]] # [[Өфө (йыр)|Өфө]] # [[Перовский (йыр)|Перовский]] # [[Порт-Артур (йыр)|Порт-Артур]] # [[Салауат (йыр)|Салауат]] # [[Салауат батыр (йыр)]] # [[Саңлы үҙәк (йыр)|Саңлы үҙәк]] # [[Сибай (йыр)|Сибай]] # [[Сонайым (йыр)|Сонайым]] # [[Суҡ муйыл (йыр)|Суҡ муйыл]] # [[Сыбай ҡашҡа (йыр)|Сыбай ҡашҡа]] # [[Сыңрау торна (йыр)|Сыңрау торна]] # [[Сәҙе буйы (йыр)|Сәҙе буйы]] # [[Сәлимәкәй]] # [[Сәфәр йыры (йыр)|Сәфәр йыры]] # [[Сәңгелдәк (йыр)|Сәңгелдәк]] # [[Тау йыры (йыр)|Тау йыры]] # [[Таштуғай (йыр)|Таштуғай]] # [[Тейен тубырсыҡ яра (йыр)|Тейен тубырсыҡ яра]] # [[Томан (йыр)|Томан]] # [[Төйәләҫ (йыр)|Төйәләҫ]] # [[Түңәрәк күл (йыр)|Түңәрәк күл]] # [[Түрәкәй (йыр)|Түрәкәй]] # [[Турат сағылы (йыр, риүәйәт)|Турат сағылы]] # [[Тәнәкәй (йыр)|Тәнәкәй]] # [[Тәфтиләү (йыр)|Тәфтиләү]] # [[Уйыл (йыр)|Уйыл]] # [[Урал (йыр)|Урал]] # [[Уралым — тыуған төйәгем]] (С. Юлаев һүҙҙәре) # [[Үҙ генәйем (йыр)|Үҙ генәйем]] # [[Үҙән буйы (йыр)|Үҙән буйы]] # [[Үткән ғүмер (йыр)|Үткән ғүмер]] # [[Хан ҡыҙы (йыр)|Хан ҡыҙы]] # [[Хисам (йыр)|Хисам]] # [[Хәтирә (йыр)]] # [[Хәжирә йыры (йыр)|Хәжирә]] # [[Һанаҡа (йыр)|Һанаҡа]] # [[Һандуғас (йыр)|Һандуғас]] # [[Һандуғас менән ҡарлуғас]] # [[Һаҡмар (йыр)|Һаҡмар]] # [[Һары ла сәс (йыр)|Һары ла сәс]] # [[Һыр (йыр)|Һыр]] # [[Һәләүек (йыр)|Һәләүек]] # [[Шарлы урман (йыр)]] # [[Шафиҡ (йыр)|Шафиҡ]] # [[Шаһибәрәк (йыр)|Шаһибәрәк]] # [[Шәл бәйләнем (йыр)|Шәл бәйләнем]] # [[Шәүрә (йыр)|Шәүрә]] # [[Элмәлек (йыр)|Элмәлек]] # [[Эскадрон (йыр)|Эскадрон]] # [[Әй буйы (йыр)|Әй буйы]] # [[Әллүки (йыр)|Әллүки]] # [[Әйһәүлүк (йыр)|Әйһәүлүк]] # [[Ырымбур (йыр)|Ырымбур]] # [[Ынйыҡай менән Юлдыҡай (йыр)|Ынйыҡай менән Юлдыҡай]] # [[Ыспрауник (йыр)|Ыспрауник]] # [[Юлғотло (йыр)|Юлғотло]] # [[Ялан Йәркәй (йыр)|Ялан Йәркәй]] # [[Ямантау (йыр)|Ямантау]] # [[Әрме (йыр)|Әрме]] # [[Ялсығол (йыр)|Ялсығол]] # [[Әпәт (йыр)]]<ref>[https://ufatime.ru/news/2021/03/21/bashkiriya-zaregistrirovala-patent-na-sbornik-iz-100-narodnyh-pesen/ Башкирия зарегистрировала патент на сборник из 100 народных песен]</ref> {{конец|колонки}} == Башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусылар == [[Ғәзиз Әлмөхәмәтов]], [[ Мәғәфүр Хисмәтуллин]], [[Хәбир Ғәлимов]], [[Шайморатова Әсмә Сабир ҡыҙы|Әсмә Шайморатова]], [[Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы|Флүрә Килдейәрова]], [[Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы|Иншар Солтанбаев]], [[Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы|Нәжиә Аллаярова]], [[Сөләймән Абдуллин]], [[Абдулла Солтанов]], [[Сәфәрғәлин Ғилман Зәйнәғәле улы|Ғилман Cәфәрғәлин]], [[Әхмәҙиева Рәшиҙә Сәмиғулла ҡыҙы|Рәшиҙә Әхмәҙиева]], [[Тәнзилә Үҙәнбаева]], [[Мәжит Алкин]], [[Ишмулла Дилмөхәмәтов]], [[Мәғфирә Ғәлиева]], [[Ғәли Хәмзин]], [[Рамаҙан Йәнбәков]], [[Шәһиев Альберт Хазар улы|Альберт Шәһиев]], [[Ишбаев Райман Сәйәх улы|Райман Ишбаев]], [[Ғәйнетдинов Мәүлетбай Сөләймән улы|Мәүлетбай Ғәйнетдинов]], [[Кейекбирҙина Сулпан Әсхәт ҡыҙы|Сулпан Кейекбирҙина]], [[Ҡадирова Нәзифә Жәүәт ҡыҙы|Нәзифә Ҡадырова]], Харис Шәрипов, [[Азамат Тимеров]], [[Хәсән Усманов]], [[Туйсин Рәмил Париж улы|Рәмил Туйсин]], [[Ишемйәрова Лилиә Рауил ҡыҙы|Лилиә Ишемйәрова]], [[Ян Лира]], Рәзидә Әхмәтова һәм башҡалар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [http://soyuzkuraistovrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1123:bashkortton-yoz-yery-alkin&catid=24&Itemid=116&lang=bq Башҡорттоң 100 йыры / Төҙөүсеһе һәм музыка редакторы Мәжит Алкин. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1992. — 272 бит.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423191547/http://soyuzkuraistovrb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1123:bashkortton-yoz-yery-alkin&catid=24&Itemid=116&lang=bq |date=2021-04-23 }} * Башкирское народное творчество: Песни и наигрыши/ Сост., вступ. ст. и коммент. P. C. Сулейманова. — Уфа: Башкнигоиздат, 1983. — 309 с. * Башҡорт халыҡ моңдары (Башкирские народные мелодии) / Сост., вступ. ст. и коммент. P. C. Сулейманова. — Уфа: Башкнигоиздат, 1991. — 104 с. * Башкирское народное музыкальное искусство. Т. I: Эпические песни и напевы /Сост., вступ. ст. и коммент. P. C. Сулейманова; Отв. ред. Ф. А. Надршина, Д. Д. Хасаншин. — Уфа: Китап, 2001. — 240 с.(на башк. яз.). * Башкирское народное музыкальное искусство. Т. II (в двух частях): Лирические песни и напевы / Сост., вступ. ст. и коммент. P. C. Сулейманова; Отв. ред. Д. Д. Хасаншин. — Уфа, 2001. — 196 с. * Башкирское народное музыкальное искусство. Т. II: Лирические песни и напевы / Сост., вступ. ст. и коммент. P. C. Сулейманова; Отв. ред. Д. Д. Хасаншин. — Уфа: Китап, 2002. — 236 с.(на башк. яз.) * Башкирское народное музыкальное искусство. T.III: Лирико-драматические песни и напевы /Сост., вступ. ст. и коммент. P. C. Сулейманова; Отв. ред. М. И. Дильмухаметов, Д. Д. Хасаншин. — Уфа, 2001. −267 с. −31,2 п.л. (на башк. яз.). * Башкирское народное творчество. Песни. — Уфа, 1974. * Башкирский фольклор: принципы классификации певческих жанров // Вестник Башкирского университета. — 2004. — № 4. * Башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре./ Автор-төҙөүсеһе Ф. А. Нәҙершина. — Өфө, 1997. — 288 бит. ISBN 5-295-02094-0 * Жемчужины народного творчества Урала: Монография. — Уфа: Китап, 1995. — 248 с. * ''Лебединский Л. Н.'' Башкирские народные песни и наигрыши. М., 1965. * Песенное творчество иргизо-камеликских башкир: Монография. -Уфа: Китап, 2002. * {{статья |автор = Резяпов Р. |заглавие = Башкирские любовные песни |ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/627.pdf |язык = |издание = [[Ватандаш]] |тип = |год = 2006 |том = |номер = 3 |страницы = |doi = |issn = 1683-3554 }}{{ref-ba}} * ''Фоменков М. П.'' Башкирская народная песня. — Уфа, 1976. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/6103-jyr|Йыр|автор=Галина Г. С.}} * [https://ufatime.ru/news/2021/03/21/bashkiriya-zaregistrirovala-patent-na-sbornik-iz-100-narodnyh-pesen/ Башкирия зарегистрировала патент на сборник из 100 народных песен] {{Викилаштыр}} {{Башҡорттар}} [[Категория:Башҡорт музыкаһы]] [[Категория:Башҡорт халыҡ йырҙары]] qohxnbhiojy247ojq3fg4de58w3kgh2 0 71934 1303427 1152768 2026-09-01T09:27:29Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1303427 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''2 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 245-се ([[кәбисә йыл]]ында 246-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 120 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Кокос көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Белоруссия}}: [[Белорус теле|Белорус яҙмаһы]] көнө. * {{Флагификация|Вьетнам}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Маршалловы Острова}}: Хеҙмәт көнө. * {{Флагификация|Преднестровье}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Гвардия көнө. ** Полицияның Патруль-пост хеҙмәте көнө. ** Хөкүм башҡарыу системаһының психологик хеҙмәте көнө. * {{Флагификация|Танзания}}: Инженерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1794]]: Одесса ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1913]]: [[Киев]]та Беренсе Бөтә [[Рәсәй]] спорт олипиадаһы башлана. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1941]]: [[Мәскәү]]ҙә [[Чайковский Пётр Ильич|П. И. Чайковский]] исемендәге концерт залы асыла. * [[1945]]: [[Япония]]ның капитуляцияһы тураһындағы актҡа ҡул ҡуйыла. * [[1945]]: [[Вьетнам|Вьетнам Демократик Республикаһы]] төҙөлөү тураһында иғлан ителә. * [[1962]]: [[Новосибирск]] ҡалаһында халыҡ һаны 1 миллионға етә. * [[1969]]: [[Интернет]]тың «тыуған көндәренең» береһе: [[Калифорния]] университеты лабораторияһында ике компьютер араһында уңышлы мәғлүмәт алмашыу башҡарыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Кашапов Иван Ибраһим улы]] (''Уршат Кашафетдин улы''; 1915—12.03.2005), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының миномёт ротаһы командиры, гвардия өлкән лейтенанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]] [[Ҡолай]] ауылынан. * [[Шамил Хәмәҙинуров]] (1950—14.11.2014), йырсы, 1978—2014 йылдарҙа [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] вокалсыһы. «Ихлас» эстрада төркөмөн ойоштороусы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2013). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мельникова Ирина Эдуардовна]] (1970), [[Педагогика|педагог]], [[музыка]]нт, 1992—2013 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2004 йылдан [[Өфө]]ләге [[Урта махсус музыка колледжы]]ның аккордеон классы уҡытыусыһы, 2013 йылдан — колледж директорының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016). Сығышы менән Күмертау ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Мөхәмәтйәров Хәй Ғабдрафиҡ улы]] (1911—12.1941), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]]. 1929 йылдан — «Керпе» (хәҙерге [[«Аманат» журналы|«Аманат»]]) журналының, 1930 йылдан — [[«Йәш төҙөүсе» гәзите|«Йәш төҙөүсе»]] (хәҙерге [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә»]]) гәзитенең, 1931 йылдан [[Ленинсы (гәзит)|«Ленинсе»]] (хәҙерге [[«Йәшлек» гәзите|«Йәшлек»]]) гәзитенең баш мөхәррире; 1938—1940 йылдарҙа Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре. 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Худякова Лариса Петровна]] (1946), хеҙмәт ветераны, [[фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик-химик]]. 1968 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1975 йылдан өлкән инженер, 1982 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2002 йылдан химик һынау лабораторияһы начальнигы. Техник фәндәр докторы (2008), профессор (2010). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Гәрәева Наталия Борисовна]] (1956), ғалим-инженер-төҙөүсе. 1982 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2004), профессор (2005). Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан. Профессор Борис Гончаровтың ҡыҙы. * [[Ситдиҡова Венера Фәнис ҡыҙы]] (1966), журналист. 1995 йылдан хәҙерге [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре. [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың Журналистар союздары ағзаһы. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]] (2018) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] (2013) лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән районы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Тюленева (Филатова) Любовь Андреевна]] (1927—29.06.2016), [[Педагогика|педагог]]. 1962—1983 йылдарҙа [[Өфө]] ҡалаһының 39-сы урта мәктәбе уҡытыусыһы, РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969), [[СССР]]-ҙың мәғариф (1975), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1957). Ленин ордены кавалеры (1978). * [[Шәмсетдинов Мөхәмәт Мөхәррәм улы]] (1927—29.10.1971), [[бейеү]]се. 1956—1971 йылдарҙа [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның [[балет]] артисы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1955). Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты ([[Бухарест]], 1953). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иҙрисов Шәһивилдан Вилдан улы]] (1937—2020), [[КПСС|партия]] органдары һәм [[Газ сәнәғәте|газ тармағы]] хеҙмәткәре, [[Шиғриәт|шағир]]. [[Ейәнсура районы]] газ хеҙмәтенең элекке начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]] газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997). Бер нисә шиғри йыйынтыҡ авторы. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡарабәрҙе]] ауылынан. * [[Косткевич Юдий Эдуардович]] (1947—13.07.2015), бейеүсе. 1970—1990 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының «Ағиҙел» халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы, педагог-репетиторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. * [[Һөйәрғолов Мансур Таштимер улы]] (1947), агроном, [[спорт]]сы һәм тренер. [[Стәрлебаш районы]] ауыл хужалығы идаралығының элекке баш агрономы. [[Милли көрәш]] һәм гер күтәреү буйынса тренер. Башҡортостандың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. Гер күтәреү буйынса [[Гиннесстың рекордтар китабы]]на индерелеүсе. Сығышы менән ошо райондан. * [[Чадченко Андрей Васильевич]] (1947), тау инженеры-геолог, геология-минералогия фәндәре кандидаты (1989). [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның 1996—2007 йылдарҙағы баш геологы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1984). Урал тау премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Ингуш Республикаһы]] Назран районының Нартов ауылынан. * [[Ғимаев Ирек Фәрит улы]] (1957), спортсы, хоккейсы, тренер, дәүләт хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]], 1979 йылдан [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] хоккей командалары уйынсыһы. 2001—2003 йылдарҙа ЦСКА хоккей клубының өлкән тренеры. 2006 йылдан [[Калининград өлкәһе]] һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары, 2010 йылда — өлкәнең Спорт буйынса агентлыҡ етәксеһе. [[СССР]]-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1979), [[шайбалы хоккей]] буйынса: СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры 1982); [[Ер|донъя]] (1979, 1982, 1983), [[Европа]] (1979, 1982, 1983) һәм [[Советтар Союзы]] (1980—1987) чемпионы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1982). * [[Ҡадиров Рафаэль Рәшит улы]] (1957), рәссам. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2009) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1997). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Дауытов Искәндәр Садиҡ улы]] (1923—26.09.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, ҡыҙылармеец, [[Башҡорт атлы дивизияһы]] пулеметсыһы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). * [[Фазлыев Шакир Фазлый улы]] (1923 — 16.05.1992), дәүләт һәм партия органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1967, 1971) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Абдулла (Мәсетле районы)|Абдулла]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Грибков Михаил Петрович]] (1909—14.01.1964), [[СССР]]-ҙың партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1960—1963 йылдарҙа Латвия Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының икенсе секретары, КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы (1961—1964). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]] [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылынан. * [[Хизбуллин Ғифат Әдиәт улы]] (1929—15.11.1993), уҡытыусы. 1964—1986 йылдарҙа [[Мәсетле районы]]ның [[Оло Ҡыҙылбай]] мәктәбе директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әйүпов Риф Сәлих улы]] (1939—28.01.2015), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]] Хәрби фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы. Рәсәй юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт (1982) һәм Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). * [[Авершина (Бигеева) Людмила Васильевна]] (1954), цирк артисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1979). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Янбарисов Валерий Марс улы]] (1954), ғалим-физик‑химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2015 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Иҡтисад һәм сервис институтының кафедра мөдире. Химия фәндәре докторы (2003), профессор (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:2 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1906]]: Александр Казанцев, [[СССР]]-ҙың фантаст-яҙыусыһы, фәнни фантастикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. * [[1908]]: Валентин Глушко, СССР ракета-космик техникаһы, шул иҫәптән «Энергия-Буран» комплексы конструкторы, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], СССР-ҙың Ленин һәм Дәүләт премиялары лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1920]]: Иван Михайличенко, СССР-ҙың 1-се класлы хәрби осоусыһы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[1926]]: Евгений Леонов, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1978) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1976). * [[1930]]: Андрей Петров, СССР һәм Рәсәй композиторы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1980). * [[1935]]: Валентин Гафт, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984). * [[1944]]: Александр Филиппе́нко, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (2000). * [[1945]]: Михаил Вишняков, СССР һәм Рәсәй шағиры. * [[1945]]: Ирина Пече́рникова, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1988). * [[1953]]: Елена Про́клова, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1977), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1984). * [[1965]]: Леннокс Льюис, [[Британия]] һәм [[Канада]]ның профессионал [[бокс]]ёры, [[Ер|донъяның]] абсолют чемпионы (1999). * [[1990]]: Николай Иов, [[Днестр буйы Молдова Республикаһы]] [[спорт]]сыһы, [[Ауыр атлетика|ауыр атлет]], пауэрлифтер буйынса күп тапҡыр донъя һәм [[Европа]] чемпионы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:2 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1902]]: Ҡәйүм Насыри, [[татар]] мәғрифәтсеһе, ғалим һәм яҙыусы. * [[1968]]: [[Баязит Бикбай]], [[башҡорт]] шағиры, прозаик, драматург, [[БАССР]]ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957), [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1969). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1969]]: [[Хо Ши Мин]], 1951—1969 йылдарҙа [[Вьетнам]] президенты, философ-марксист, шағир. * [[1970]]: [[Василий Сухомлинский]], СССР-ҙың педагог-новаторы, яҙыусы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1968). * [[1999]]: [[Әнғәм Атнабаев]], [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1997), драматург, РСФСР-ҙың 1988) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1977) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И02]] [[Категория:2 сентябрь]] 4pblckm907srtwyuo20q8veekcfq7sz 1303433 1303427 2026-09-01T11:20:08Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1303433 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''2 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 245-се ([[кәбисә йыл]]ында 246-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 120 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Кокос көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Белоруссия}}: [[Белорус теле|Белорус яҙмаһы]] көнө. * {{Флагификация|Вьетнам}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Маршалловы Острова}}: Хеҙмәт көнө. * {{Флагификация|Преднестровье}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Гвардия көнө. ** Полицияның Патруль-пост хеҙмәте көнө. ** Хөкүм башҡарыу системаһының психологик хеҙмәте көнө. * {{Флагификация|Танзания}}: Инженерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1794]]: Одесса ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1913]]: [[Киев]]та Беренсе Бөтә [[Рәсәй]] спорт олипиадаһы башлана. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1941]]: [[Мәскәү]]ҙә [[Чайковский Пётр Ильич|П. И. Чайковский]] исемендәге концерт залы асыла. * [[1945]]: [[Япония]]ның капитуляцияһы тураһындағы актҡа ҡул ҡуйыла. * [[1945]]: [[Вьетнам|Вьетнам Демократик Республикаһы]] төҙөлөү тураһында иғлан ителә. * [[1962]]: [[Новосибирск]] ҡалаһында халыҡ һаны 1 миллионға етә. * [[1969]]: [[Интернет]]тың «тыуған көндәренең» береһе: [[Калифорния]] университеты лабораторияһында ике компьютер араһында уңышлы мәғлүмәт алмашыу башҡарыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Кашапов Иван Ибраһим улы]] (''Уршат Кашафетдин улы''; 1915—12.03.2005), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының миномёт ротаһы командиры, гвардия өлкән лейтенанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]] [[Ҡолай]] ауылынан. * [[Шамил Хәмәҙинуров]] (1950—14.11.2014), йырсы, 1978—2014 йылдарҙа [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] вокалсыһы. «Ихлас» эстрада төркөмөн ойоштороусы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2013). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мельникова Ирина Эдуардовна]] (1970), [[Педагогика|педагог]], [[музыка]]нт, 1992—2013 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2004 йылдан [[Өфө]]ләге [[Урта махсус музыка колледжы]]ның аккордеон классы уҡытыусыһы, 2013 йылдан — колледж директорының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016). Сығышы менән Күмертау ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Мөхәмәтйәров Хәй Ғабдрафиҡ улы]] (1911—12.1941), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]]. 1929 йылдан — «Керпе» (хәҙерге [[«Аманат» журналы|«Аманат»]]) журналының, 1930 йылдан — [[«Йәш төҙөүсе» гәзите|«Йәш төҙөүсе»]] (хәҙерге [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә»]]) гәзитенең, 1931 йылдан [[Ленинсы (гәзит)|«Ленинсе»]] (хәҙерге [[«Йәшлек» гәзите|«Йәшлек»]]) гәзитенең баш мөхәррире; 1938—1940 йылдарҙа Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре. 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Худякова Лариса Петровна]] (1946), [[Физик химия|физик-химик]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1975 йылдан өлкән инженер, 1982 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2002 йылдан химик һынау лабораторияһы начальнигы. Техник фәндәр докторы (2008), профессор (2010). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Гәрәева Наталия Борисовна]] (1956), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[төҙөлөш|төҙөүсе]]-ғалим. 1982 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2004), профессор (2005). Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан. Профессор Борис Гончаровтың ҡыҙы. * [[Ситдиҡова Венера Фәнис ҡыҙы]] (1966), журналист. 1995 йылдан хәҙерге [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре. [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың Журналистар союздары ағзаһы. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]] (2018) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] (2013) лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән районы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Тюленева (Филатова) Любовь Андреевна]] (1927—29.06.2016), [[Педагогика|педагог]]. 1962—1983 йылдарҙа [[Өфө]] ҡалаһының 39-сы урта мәктәбе уҡытыусыһы, РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969), [[СССР]]-ҙың мәғариф (1975), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1957). Ленин ордены кавалеры (1978). * [[Шәмсетдинов Мөхәмәт Мөхәррәм улы]] (1927—29.10.1971), [[бейеү]]се. 1956—1971 йылдарҙа [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның [[балет]] артисы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1955). Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты ([[Бухарест]], 1953). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иҙрисов Шәһивилдан Вилдан улы]] (1937—2020), [[КПСС|партия]] органдары һәм [[Газ сәнәғәте|газ тармағы]] хеҙмәткәре, [[Шиғриәт|шағир]]. [[Ейәнсура районы]] газ хеҙмәтенең элекке начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]] газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997). Бер нисә шиғри йыйынтыҡ авторы. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡарабәрҙе]] ауылынан. * [[Косткевич Юдий Эдуардович]] (1947—13.07.2015), бейеүсе. 1970—1990 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының «Ағиҙел» халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы, педагог-репетиторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. * [[Һөйәрғолов Мансур Таштимер улы]] (1947), агроном, [[спорт]]сы һәм тренер. [[Стәрлебаш районы]] ауыл хужалығы идаралығының элекке баш агрономы. [[Милли көрәш]] һәм гер күтәреү буйынса тренер. Башҡортостандың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. Гер күтәреү буйынса [[Гиннесстың рекордтар китабы]]на индерелеүсе. Сығышы менән ошо райондан. * [[Чадченко Андрей Васильевич]] (1947), тау инженеры-геолог, геология-минералогия фәндәре кандидаты (1989). [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның 1996—2007 йылдарҙағы баш геологы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1984). Урал тау премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Ингуш Республикаһы]] Назран районының Нартов ауылынан. * [[Ғимаев Ирек Фәрит улы]] (1957), спортсы, хоккейсы, тренер, дәүләт хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]], 1979 йылдан [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] хоккей командалары уйынсыһы. 2001—2003 йылдарҙа ЦСКА хоккей клубының өлкән тренеры. 2006 йылдан [[Калининград өлкәһе]] һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары, 2010 йылда — өлкәнең Спорт буйынса агентлыҡ етәксеһе. [[СССР]]-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1979), [[шайбалы хоккей]] буйынса: СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры 1982); [[Ер|донъя]] (1979, 1982, 1983), [[Европа]] (1979, 1982, 1983) һәм [[Советтар Союзы]] (1980—1987) чемпионы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1982). * [[Ҡадиров Рафаэль Рәшит улы]] (1957), рәссам. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2009) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1997). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Дауытов Искәндәр Садиҡ улы]] (1923—26.09.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, ҡыҙылармеец, [[Башҡорт атлы дивизияһы]] пулеметсыһы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). * [[Фазлыев Шакир Фазлый улы]] (1923 — 16.05.1992), дәүләт һәм партия органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1967, 1971) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Абдулла (Мәсетле районы)|Абдулла]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Грибков Михаил Петрович]] (1909—14.01.1964), [[СССР]]-ҙың партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1960—1963 йылдарҙа Латвия Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының икенсе секретары, КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы (1961—1964). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]] [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылынан. * [[Хизбуллин Ғифат Әдиәт улы]] (1929—15.11.1993), уҡытыусы. 1964—1986 йылдарҙа [[Мәсетле районы]]ның [[Оло Ҡыҙылбай]] мәктәбе директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әйүпов Риф Сәлих улы]] (1939—28.01.2015), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]] Хәрби фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы. Рәсәй юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт (1982) һәм Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). * [[Авершина (Бигеева) Людмила Васильевна]] (1954), цирк артисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1979). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Янбарисов Валерий Марс улы]] (1954), ғалим-физик‑химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2015 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Иҡтисад һәм сервис институтының кафедра мөдире. Химия фәндәре докторы (2003), профессор (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:2 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1906]]: Александр Казанцев, [[СССР]]-ҙың фантаст-яҙыусыһы, фәнни фантастикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. * [[1908]]: Валентин Глушко, СССР ракета-космик техникаһы, шул иҫәптән «Энергия-Буран» комплексы конструкторы, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], СССР-ҙың Ленин һәм Дәүләт премиялары лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1920]]: Иван Михайличенко, СССР-ҙың 1-се класлы хәрби осоусыһы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[1926]]: Евгений Леонов, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1978) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1976). * [[1930]]: Андрей Петров, СССР һәм Рәсәй композиторы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1980). * [[1935]]: Валентин Гафт, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984). * [[1944]]: Александр Филиппе́нко, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (2000). * [[1945]]: Михаил Вишняков, СССР һәм Рәсәй шағиры. * [[1945]]: Ирина Пече́рникова, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1988). * [[1953]]: Елена Про́клова, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1977), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1984). * [[1965]]: Леннокс Льюис, [[Британия]] һәм [[Канада]]ның профессионал [[бокс]]ёры, [[Ер|донъяның]] абсолют чемпионы (1999). * [[1990]]: Николай Иов, [[Днестр буйы Молдова Республикаһы]] [[спорт]]сыһы, [[Ауыр атлетика|ауыр атлет]], пауэрлифтер буйынса күп тапҡыр донъя һәм [[Европа]] чемпионы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:2 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1902]]: Ҡәйүм Насыри, [[татар]] мәғрифәтсеһе, ғалим һәм яҙыусы. * [[1968]]: [[Баязит Бикбай]], [[башҡорт]] шағиры, прозаик, драматург, [[БАССР]]ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957), [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1969). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1969]]: [[Хо Ши Мин]], 1951—1969 йылдарҙа [[Вьетнам]] президенты, философ-марксист, шағир. * [[1970]]: [[Василий Сухомлинский]], СССР-ҙың педагог-новаторы, яҙыусы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1968). * [[1999]]: [[Әнғәм Атнабаев]], [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1997), драматург, РСФСР-ҙың 1988) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1977) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И02]] [[Категория:2 сентябрь]] q11yn19zyl2o9alvic9ajlg12t78u58 0 81167 1303419 1057012 2026-09-01T07:06:57Z Ziv 43132 ([[c:GR|GR]]) [[File:2005-02-11 018.JPG]] → [[File:Plaza de San Vicente de Tagua Tagua.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise 1303419 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала һәм коммуна |русское название = Сан-Висенте-де-Тагуа-Тагуа |оригинальное название = {{lang-es|San Vicente de Tagua Tagua}} <br /> [[Файл:Plaza de San Vicente de Tagua Tagua.jpg|300px]] |подчинение = |страна =Чили |герб = |флаг = |ширина герба = 170 |ширина флага = 130 |lat_dir= S|lat_deg =34|lat_min =30|lat_sec = |lon_dir= W|lon_deg =71|lon_min =8|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты страны = 100 |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = Өлкә |регион = О'Хиггинс (өлкә){{!}}О’Хиггинс |регион в таблице = |вид района = Провинция |район = Качапоаль (провинция){{!}}Качапоаль |район в таблице = |вид общины = Коммуна |община = Сан-Висенте-де-Тагуа-Тагуа |община в таблице = |карта страны = |карта региона = |карта района = |внутреннее деление = |вид главы = Алькальд |глава = Виргиния Тронкосо Хеллман |дата основания = 1845 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = 475,8 |вид высоты = |высота центра НП =324 |климат = |официальный язык = испан теле{{!}}испан теле |официальный язык-ref = |население = 44430 |год переписи =2007 |плотность = 93,38 |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним =Sanvicentino/a |часовой пояс =-4 |DST = есть |телефонный код = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons =San Vicente de Tagua Tagua |сайт =http://www.msanvicente.cl/ |язык сайта = es |add1n = Карта ||add1 =[[Файл:Comuna de San Vicente.svg|thumb|150px|Картала О’Хиггинс өлкәһенең Сан-Висенте-де-Тагуа-Тагуа коммунаһы]] }} '''Сан-Висенте-де-Тагуа-Тагуа''' ({{lang-es|San Vicente de Tagua Tagua}}) — [[Чили]]лағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна [[Качапоаль (провинция)|Качапоаль]] провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 18 914 кеше (2002). Коммунаның майҙаны — 475,8 км². Халыҡ һаны — 44 430 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 93,38 кеше/км². == Географик урыны == Өлкәнең административ үҙәгенән 47 саҡрым (44 км) көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Коммуна сиктәштәре: * төньяҡ-көнсығышта — [[Коинко]] һәм [[Кинта-де-Тилькоко]] коммунаһы; * көнсығышта — [[Мальоа]] коммунаһы; * көньяҡ-көнсығышта — [[Сан-Фернандо (Чили)|Сан-Фернандо]] коммунаһы; * көньяҡта — [[Санта-Крус (Чили)|Санта-Крус]] һәм [[Нанкагуа]], [[Пласилья]] коммунаһы; * көнбайышта — [[Палмилья (коммуна)|Палмилья]] коммунаһы; * төньяҡ-көнбайышта — [[Пеумо]] һәм [[Пичидегуа]], [[Кольтауко]] коммунаһы. == Демографик мәғлүмәттәр == Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны: {| {{prettytable}} |- ! colspan="5" bgcolor=#D6DAF0|<center>Бөтә халыҡ||<center>44430 |- |<center>шул иҫәптән: ||bgcolor=#D0D0D0|<center>Ҡала халҡы||<center>25983||bgcolor=#D0D0D0|<center>Ҡала халҡы өлөшө, %||<center>58,48 |- |<center> ||bgcolor=#C5F4B9|<center>Ауыл халҡы||<center>18447||bgcolor=#C5F4B9|<center>Ауыл халҡы өлөшө, %||<center>41,52 |- |<center> ||bgcolor=#A6D6F6|<center>Ир-егеттәр||<center>22213||bgcolor=#A6D6F6|<center>Ир-егеттәр өлөшө , %||<center>49.9 |- |<center> ||bgcolor=#F6D6F6|<center>Ҡатын-ҡыҙҙар||<center>22217||bgcolor=#F6D6F6|<center>Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө , %||<center>50.1 |- ! colspan="5" bgcolor=#D6DAF0|<center>Халыҡ тығыҙлығы, кеше/км²||<center>93,38 |- ! colspan="5" bgcolor=#D6DAF0|<center>Өлкә халҡына ҡарата, коммуна халҡы өлөшө , %||<center>5,23 |} == Иң ҙур торамалар (йәшәү пункттары) == * '''Сан-Висенте-де-Тагуа-Тагуа '''(ҡала) — 18914 кеше * [[Эль-Тамбо]](ҡасаба) — 1731 кеше * [[Растрохос]](ҡасаба) — 1320 кеше == Һылтанмалар == * [http://www.msanvicente.cl/ Коммунаның рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707011622/http://www.msanvicente.cl/ |date=2011-07-07 }} [[Категория:Чили коммуналары]] 0pi0etzyiu9el22dcjbfnokcp6qf6rk 0 97633 1303417 1235434 2026-09-01T04:29:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303417 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alexander Mann - The Lonely Road.jpg|thumb| А. Манн картинаһы — Яңғыҙ Юл]]'''Донъяға ҡараш''' — донъяны дөйөмлөктә, тотош күренештә төшөнөүҙе, унда кешенең тотҡан урынын, шулай уҡ уның тормошсан позицияларын, ҡылыҡ-тәртип программаларын, эш-ғәмәлдәрен аңлауҙы билдәләгән ҡараштар, баһалар, принциптар һәм образлы күҙаллауҙар тупланмаһы<ref>[http://philosophy.mipt.ru/textbooks/frolovintro/introduction.html Что такое философия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317070714/http://philosophy.mipt.ru/textbooks/frolovintro/introduction.html |date=2013-03-17 }} // Введение в философию. Учеб. пособие для вузов / Авт. колл.: Фролов И. Т. и др. — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Республика, 2003.</ref>. Донъяға ҡарашы кешенең эшмәкәрлегенә ойошҡанлыҡ, аңлылыҡ, маҡсатҡа ынтылышлылыҡ бирә. «Мин» ниндәй позицияла торһа, донъяны ҡабул итеү ҙә шундай була, ти [[Жан-Поль Сартр|Ж.]][[Жан-Поль Сартр|-П.]] [[Жан-Поль Сартр|Сартр]]. == Терминдың тарихы == Донъяға ҡараш терминын тәүләп [[Иммануил Кант]] телгә ала, ләкин уны донъяны күреү-күҙәтеү төшөнсәһенән айырмай. [[Георг Вильһельм Фридрих Гегель|Георг Фридрих Вильгельм Гегел]]дең Рух феноменологияһында «донъяға мораль ҡараш» төшөнсәһе бар ([[Немец теле|нем.]] ''<span lang="de">Die moralische Weltanschauung</span>''). Әлеге мәғәнәһендә термин Вильгельм Шеллингта осрай<ref>''Некрасова Н. А., Некрасов С. И.'' [http://www.rae.ru/snt/pdf/2005/6/4.pdf Мировоззрение как объект философской рефлексии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924085121/http://www.rae.ru/snt/pdf/2005/6/4.pdf |date=2015-09-24 }} // Современные наукоёмкие технологии. — 2005. — № 6. — С. 20-23</ref>. Совет осоронда донъяға ҡараш төшөнсәһе философияны аңлауҙа төп төшөнсәгә әйләнә. «Философик дәфтәрҙәр»ендә [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] «донъяға монистик ҡараш» тураһында яҙа. 1923 йылда уны А. М. Деборин ҡуллана (''Людвиг Фейербах. Шәхес һәм донъяға ҡараш''). == Донъяға ҡараш типтары == Донъяға ҡараш ғәҙәти, фәнни, философик, дини була. Тарихта донъяға ҡараштың төп тарихи типтары түбәндәгесә айырып ҡарала: мифологик, дини һәм философик. === Мифологик === [[Мифология|Мифологик]] донъяға ҡараш тибы тәүтормош йәмғиәте шарттарында донъяны образлы ҡабул итеү нигеҙендә барлыҡҡа килгән күҙаллауҙар тупланмаһы тип билдәләнә. Мифология мәжүсилеккә бәйле була һәм матди предметтарҙы һәм күренештәрҙе йәнле итеп күреү һәм антропоморфизациялау хас булған мифтар тупланмаһы булып тора. Донъяға мифологик ҡараш сакраль (серле, тылсымлы) һәм профанлы (дөйөм билдәле) яҡтарҙы берләштереүҙән хасил. Ышаныуға нигеҙләнгән. === Дини === [[Дин|Донъяға дини ҡараш]] (лат. religio — иманлылыҡ, изгелек) ғәҙәттән тыш көстәргә ышаныуға нигеҙләнгән. Һығылмалылыҡ хас булған мифтар менән сағыштырғанда, дингә ҡәтғи догматизм һәм мораль ҡағиҙәләрҙең тәртипкә һалынған системаһы хас. Дин дөрөҫ, әхләҡи тәртип үрнәктәрен хуплай һәм тарата. Кешеләрҙе туплауҙа ла диндең әһәмиәте көслө, ләкин уның роле был йәһәттән ике яҡлы: бер конфессияға ҡараған кешеләрҙе туплаһа ла, ул башҡа диндәрҙәге кешеләрҙе айыра. === Философик === Донъяға философик ҡараш системалы-теоретик тип билдәләнә. Уның мифологиянан төп айырмаһы аҡылға мөһим урын бирелеүҙә тора: миф эмоцияларға һәм хис-тойғоға таянһа, [[Фәлсәфә|философия]] бөтәһенән элек логикаға һәм дәлиллелеккә таяна. [[Фәлсәфә|Философия]] (<span lang="grc" contenteditable="false">φιλία</span><span lang="grc" contenteditable="false"></span> — һөйөү, ынтылыш + <span lang="grc" contenteditable="false">σοφία</span><span lang="grc" contenteditable="false"></span> — аҡыл → бор. грек. <span lang="grc"><span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">φιλοσοφία</span></span> (аҡылды һөйөү)) — донъяға ҡараш төрҙәренең береһе, шулай уҡ кеше эшмәкәрлеге төрҙәренең береһе һәм танып белеүҙең айырым бер ысулы<ref name="noveyshiy">[http://slovari.yandex.ru/dict/phil_dict/article/filo/filo-847.htm Философия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605124802/https://slovari.yandex.ru/dict/phil_dict/article/filo/filo-847.htm |date=2016-06-05 }} // Новейший философский словарь. / Под ред. А. А. Грицанова. — 3-е изд., исправл. — Мн.: Книжный Дом. 2003.— 1280 с.</ref>, теория<ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/phil_dict/article/filo/filo-847.htm Философия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605124802/https://slovari.yandex.ru/dict/phil_dict/article/filo/filo-847.htm |date=2016-06-05 }} // Философский словарь</ref> йәки [[фән]]. Философия, дисциплина булараҡ, реаллектең (ысынбарлыҡтың) һәм танып белеүҙең, кеше йәшәйешенең, кеше менән донъя мөнәсәбәттәренең иң дөйөм төп тасуирламаларын һәм фундаменталь принциптарын өйрәнә. Философия (ижтимағи аңдың, йәғни донъяға ҡараштың айырым бер төрө булараҡ) [[Боронғо Греция]]ла, [[Боронғо Һиндостан]]да һәм [[Ҡытай тарихы|Боронғо Ҡытай]]ҙа «Үҙәк осор» (Ясперс термины) тигән дәүерҙә бер үк ваҡытта барлыҡҡа килә һәм бөтә донъяға тарала. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == ; урыҫ телендә * Беляев И. А. [http://ej.kubagro.ru/2011/09/pdf/29.pdf Человек и его мироотношение. Сообщение 1. Мироотношение и мировоззрение] // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). — Краснодар: КубГАУ, 2011. — № 09(73). С. 310—319. * Богомолов А. С., Ойзерман Т. И. Основы теории историко-философского процесса. М., 1983. * Борн М. Размышления и воспоминания физика. М., 1971. * Бройль Л. Революция в физике. М., 1965. * ''Дильтей В.'' Типы мировоззрения и обнаружение их в метафизических системах. — В сб.: Новые идеи в философии, № 1. СПб., 1912. * Митрохин Л. Н. Философия религии. М., 1995. * ''Шелер М.'' Философское мировоззрение. // ''Шелер М.'' Избранные произведения. М., 1994. ; башҡа телдәрҙә * Jaspers K. Psychologic der Weltanschauungen. Lpz., 1919. * Wenzl A. Wissenschaft und Weltanschauung. Lpz., 1936. [[Категория:Донъяға ҡараш]] [[Категория:Эпистемология]] [[Категория:Философия төшөнсәләре]] rz904j1xl12gzpci4bet4lrvuoqeybs 0 119139 1303430 1294479 2026-09-01T10:36:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303430 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы | Исеме = Иван Вазов | Төп исеме = | Рәсеме = BASA-937K-1-410-7-Ivan Vazov (cropped).JPG | Ҡултамғаһы = Вазов портреты. Авторы Уилл Сеймур Монро, 1914 йыл | Тыуған ваҡыттағы исеме = Иван Минчов Вазов |Псевдонимдары = Пейчин, Добринов, Ц-в, Д. Н-ров, Т. Габровски, Боянец, Белчин, Н-чев һәм башҡалар. | Тыуыу датаһы = [[9 июль]] [[1850]] | Тыуған урыны = Пловдив өлкәһенең Сопот ҡалаһы, элек {{ТыуғанУрыны|Ғосман империяһы|Ғосман империяһында}} | Вафат булыу датаһы = 22.09.1921 | Вафат булған урыны = {{ВафатБулыуУрыны|Болгария}}ның {{ВафатБулыуУрыны|София|Софияла}} ҡалаһы | Гражданлығы = {{Болгария}} | Эшмәкәрлек төрө = прозаик, шағир, драматург |Әҫәрҙәренең телдәре = [[Болгар теле]] | Дебют = «Борът» шиғыры | Наградалары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Орден Кирилла и Мефодия}} {{!}}} |Викикитапхана = }} '''Ива́н Ми́нчов Ва́зов''' ([[9 июль]] [[1850 йыл]] — [[22 сентябрь]] [[1921 йыл]]) — киң билдәле [[Болгария|болгар]] [[шиғриәт|шағирҙарының]] береһе, йыш ҡына «болгар әҙәбиәте аҡһаҡалы» тип нарыҡлана. Уның ижадында ике тарихи эпоха — болгар милли яңырыуы һәм бойондороҡһоҙ Болгарияның аяҡҡа баҫыу осорҙары сағылыш тапҡан. Болгария Фәндәр академияһы академигы, Болгария Яҙыусылар союзының почётлы рәйесе, [[1897 йыл]]дың [[7 сентябрь|7 сентябренән]] [[1899 йыл]]дың [[30 ғинуар]]ына тиклем Болгария Халыҡ партияһынан мәғариф министры була. == Биографияһы == [[Файл:Vazov Museum Sopot.jpg|left|thumb|200px|Иван Вазов тыуған йорт. Пловдив өлкәһенең Сопот ҡалаһы.]] Иван Вазов Сопот ҡалаһы сауҙагәре Минчо Вазов ғаиләһендә 1850 йылдың 9 июлендә (иҫке стиль буйынса 27 июнендә) тыуған. Етеш тормошло һәм бай сауҙагәр нәҫеле вәкилдәре ғаиләһендә патриархаль йолалар, дингә хөрмәт менән ҡарау, илһөйәрлек тойғолары көслө була. Юҡҡа ғына Ивандың ике ағаһы: Георги Вазов һәм Владимир Вазов — генералдар, ә тағы бер ағаһы Борис Вазов — йәмәғәт эшмәкәре һәм сәйәсмән. Борис Вазов билдәләүенсә, Вазовтар сығышы менән ул ваҡыттағы Көнбайыш Македонияның (хәҙерге [[Греция]]) Нестрам биләмәһендәге Яновени ауылында йәшәгән Кирко Иванов Арнаудовҡа барып тоташа, ул Сопотҡа [[18-се быуат]] аҙағында, Али-паша Янинский хакимлек иткән осорҙа күсеп килә. Иван Вазов училище тамамлай, йәштән үк [[рус әҙәбиәте]] менән таныша, шулай уҡ [[грек теле|грек]] һәм [[төрөк теле|төрөк телдәрен]] өйрәнә. 1866 йылда Пловдив гимназияһының 4-се синыфына уҡырға инә, бында [[француз теле]]н өйрәнә, Пьер Беранже һәм [[Виктор Гюго]] шиғриәте менән мауыға. Вазов — Халыҡ партияһы ағзаһы һәм Константин Стоилов кабинетында халыҡ мәғарифы министры (1897 йылдан) була. Иван Вазов Софияла 1921 йылдың 22 сентябрендә 12:30 сәғәттә, өйөндәге төшкө аш ваҡытында апаһы Выла һәм ҡыҙ туғаны Сыбка эргәһендә яҡты донъянан китә. Мәрхүм янына министрҙар Стоян Омарчевский, Михаил Турлаков һәм Александр Радолов килә. Табип Сарафовҡа иһә әҙиптең үлемен раҫларға ғына ҡала<ref name=24chasa>[http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=190461 Вазов спи под камък от Витоша — 24chasa.bg]</ref>. 24 сентябрҙә Иван Вазов кәүҙәһе һалынған табутты билдәле болгар әҙиптәре баш ҡаланың Святая Неделя сиркәүенә алып бара. Левкий епискобы Варлаам Константинов һәм 65 священник ҡатнашлығында христиан дине буйынса йыназаны митрополит Видинский (Неофит Караабов) уҡый. Мәрхүм менән хушлашырға батша килә, министрҙар, баш ҡала мэры, башҡа дәүләттәрҙең илселәре, депутаттар һәм яҙыусылар йыйыла<ref>[http://bg-patriarshia.bg/news.php?id=52005 Възпоменание за патриарха на българската литература Иван Вазов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919035705/http://bg-patriarshia.bg/news.php?id=52005 |date=2016-09-19 }}</ref>. == Ижады == Иван Вазовтың әҙәби эшмәкәрлегенең башы 1870-се йылдарҙағы милли-революцион хәрәкәт дәүере менән тап килә: был ваҡытта Болгариялағы иҡтисади һәм сәйәси ысынбарлыҡ фонында буржуаз-демократик революция шәүләһе күренә башлай. [[Румыния]]лағы болгар эмигранттары араһында йәшәгән әҙип ике йыйынтыҡ: «Знамя и гусли» (1876) һәм «Печали Болгарии» (1877) баҫтыра, уларҙа болгар халҡының ауыр тормошон һүрәтләй һәм иҙеүселәргә ҡаршы көрәшкән гайдуктарға<ref>Гайдук — ХV—ХIХ быуаттарҙа [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан илдәрендә]] һәм [[Венгрия]]ла төрөк хакимлығына ҡаршы көрәштә ҡатнашыусы.</ref> һәм воеводалар батырлығына дан йырлай. Үҙенең социаль-сәйәси идеалын Вазов «Яңы ер» («Новая земля», 1903) романының төп геройы Странский образында матур итеп асып бирә. Был әҫәр — эпик трилогияның һуңғы китабы, тәүгеһе «Наша родня» исеме менән 1884 йылда донъя күрһә, «Под игом» тип аталған икенсеһе 1889 йылда баҫыла. [[Файл:Ivan Vazov Alexandar Vladikov.jpg|мини|Иван Вазовтың һуңғы портреты. Авторы Александр Владиков.<br> 1920 йыл.]] «Наша родня» романында Иван Вазов болгар халҡының 1860-сы йылдарҙағы тормошон һүрәтләй: азатлыҡ идеяһы был осорҙоң сәйәси төн ҡараңғылығында йыраҡ йондоҙ булып ҡына йымылдай. Лопушан монастырында яҙылған «Под игом» романы болгарҙарҙың төрөк хакимлығына ҡаршы ҡаты азатлыҡ көрәше осорон сағылдыра. Әҫәрҙең төп сюжеты — Урта Горциялағы [[1876 йыл]]дағы ихтилалды баҫтырыу. Автор Болгарияның азат ителеүҙән алдағы тормошон сағыу биҙәктәр менән һүрәтләүгә өлгәшкән; ул революцион һәм эвоюцион йүнәлеш вәкилдәрен революцион хәрәкәттә күрһәтеү менән бергә төрлө синфи төркәмдәрҙең үҙ-ара мөнәсәбәттәрен дә романдың үҙәгенә ҡуя. Әҫәр геройы Огнянов революция яғына ауыштырған «чорбаджи»<ref>Офицерский чин в Османской империи у янычар, соответствующий командиру роты.</ref> Марк тормошон Вазов үҙенсәлекле һөйөү менән шаҡтай тулы итеп тасуирлай. Яңы шарттарҙа ла шундай уҡ ҡаһарманлыҡ менән көрәшкән йәш быуындың революцион кәйефенә ауаздаш булған «Под игом» романы киң билдәлелек ала һәм уҡыусылар араһында ныҡ популяр була. Болгар йәмғиәте тормошон «Чичовцы» повесында Иван Вазов бөтөнләй икенсе юҫыҡтан асып бирә: Төркиә хакимлығы тамамланыуынан алдағы осорҙа йәшәүсе ябай болгарҙарының ғөрөф-ғәҙәте һәм образдары гротеск<ref>Әҙәбиәттә, сәнғәттә тормош күренешен ғәҙәттән тыш арттырып күрһәтеүгә ҡоролған алым һәм ошо алым менән ижад ителгән әҫәр</ref> һәм сатирик формалар менән матур итеп бирелгән, бынан тыш әҫәрҙәге ҡайһы бер сюжет һәм эпизодтар «Под игом» романында һүрәтләнгән хәл-ваҡиғалар менән дә бәйле. «Новая земля» романында иһә Вазов азат ителгән Болгария тормошон һүрәтләй. Әҫәрҙә инде ойошоп өлгөргән төрлө сәйәси төркөмдәрҙең: консерватор-русофилдар (русҡа табыныусылар) менән либерал-русофобтарҙың (рустарға ҡаршыларҙың) көрәше күрһәтелә. Автор күңеле менән рус батшаһына табыныусылар, уның ниәттәрен тормошҡа ашырыусы консерваторҙар яғында. Роман геройы Странский яҙыусы тарафынан һәләтле консерватор, намыҫлы гражданин һәм ысын патриоттың бар яңғай сифаттарына эйә булыусы итеп күрһәтелә. Уға ҡаршы персонаж — либералдар вәкиле доктор Доганский бары тик кире сифаттар менән һүрәтләнә. Был роман аша Вазов бер яҡтан үҙен консерватив ағым яҡлы итеп күрһәтһә, икенсе яҡтан, үҙ сәйәси фирҡәһенең ихлас ағзаһы булараҡ, уның абруйын ныҡлап күтәрергә ынтыла. Әйтелгән трилогияһынан тыш Вазов, беллетрист (прозаик) булараҡ, тағы ла түбәндәге әҫәрҙәрен ижад иткән: ике томдағы «Драски и шарки» (1843—1895) романы; «Великата рилска пустыня» (1892); «Казаларската царица»; «Легенда при Царевец» һәм башҡалар. Яҙыусының таланты күп яҡлы. Ул шулай уҡ лирика өлкәһендә, [[эпос]]та һәм [[Драма (жанр)|драма жанрында]] ла уңышлы эшләй. Лирик әҫәрҙәренән уның «Звукове» (1893), «Скитнишки песни» (1899), «Под нашето нобе» (1903), «Люняка ми замириса» (1920) шиғри йыйынтыҡтары киң билдәле, ә иң яҡшыһы — «Епопея на забровените» тип исемләнгәне. Болгар әҙәбиәтендәге тәүге драма әҫәрҙәре булараҡ Вазов-драматургтың «Хъшове», «Към пропаст» һәм «Борислав» исемле пьесалары тиҙ арала танылыу ала. Үҙен яҙыусы һәм шағир итеп танытҡан әҙиптең эпик һәм лирик әҫәрҙәре болгар әҙәбиәте үҫешендә билдәле бер этапты билдәләй, — Иван Вазовтың әҙәби-тарихи әһәмиәте нәҡ ошонда сағыла. Болгар телен лексик һәм эвфоник яҡтан, йәки аһәңлек<ref>Шиғри әҫәрҙә өн-ауаз ярашлығы</ref> яғынан байытыуы менән дә Иван Вазов милли әҙәбиәт тарихында һиҙелерлек урын биләй. == Библиография == {| class="wide sortable" |+ ! |Йыл ! |Исеме, тәржемә <!-- Первый или же наиболее распространенный перевод на русский; или просто перевод, если офиц. не переводилось --> ! |Исемдең оригиналы <!-- болг. --> ! |Жанр ! |Тип <!-- Название сборника, куда входит произведение. Или слово "(Сборник)", если описывается сам сборник --> ! |Тасуирлама |------ | [[1876]] | [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19-1-0-185 Знамя и гусли]<ref>[http://vseknigi.3dn.ru/publ/19 Иван Вазов. Избранные произведения / М.: Детгиз. — предисл. А. Собкович. — (Школьная библиотека). — 1952.]</ref><small> # Сосна. Перевод П. Железнова # Бедная женщина # Гусли, настроенные на новый лад. Перевод Н. Чуковского # Мститель. Перевод А. Кудрейко # Доброволец. Перевод М. Павловой # Знамя. Перевод А. Кудрейко # Панагюрские повстанцы. Перевод Л. Белова # Свобода или смерть. Не переведено # «Радецкий». Перевод М. Павловой # Где Болгария? # Мамино дитя # Путешественник и гора Витош # 1875 год! # Мать крестьянина # Завет # Моим друзьям Г. и А. # Деды наши несчастные # В моей винтовке # Георгиевская # Сиркеджи-скелеси # Мысли о картине # Амнистия болгарам # Абдул Хамид</small> | [http://chitanka.info/book/506-prjaporets-i-gusla Пряпорец и гусла]<small> # Борът # Сиромахкиня # Новонагласената гусла (1875) # Отмъстител # Волентиринът (1875) # Пряпорец # Панагюрските въстаници (1875) # Свобода или смърт (1876) # „Радецки“ # Де е България? # Мамино чедо (1875) # Пътник и Витош планина (1874) # 1875 година!! (1875) # На една майка селянка (1875) # Завет (1875) # На приятелите ми Г. и А. (1875) # Дедите наши злочести (1876) # На пушката ми (1876) # На Гергьовден (1876) # Сиркеджи-скелеси (1876) # Мисли върху една картина (1876) # Амнистия за българите (1876) # Абдул Хамид (1876)</small> | Шиғырҙар | Йыйынтыҡ | Төрлө йылдар шиғырҙары йыйынтығы |------ | [[1892]] | | Великата Рилска пустиня | Проза | | |------ | [[1893]] | # Кардашев на охоте. Повесть | [http://chitanka.info/book/493-draski-i-sharki Драски и шарки]. Част 1. Очерки из столичний животъ # [http://chitanka.info/text/3762-kardashev-na-lov Кардашев на лов] Повесть | Проза | Сборник | Рассказы. Очерки из столичной жизни. |------ | [[1895]] | | [http://chitanka.info/book/493-draski-i-sharki Драски и шарки]. Част 2. Очерки из столичний животъ | Проза | Сборник | Рассказы. Очерки из столичной жизни. |------ | [[1894]] | [http://www.litmir.net/bd/?b=148240 Под игом]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''(пер. СПБ., журн. «Мир божий», 1896; Я. Слоним, В. Володин, М. Клягиина-Кондратьева, не п. 1970)'' | [http://chitanka.info/book/1773-pod-igoto Под игото] | Роман | Роман | Роман из болгарской жизни в преддверии Освобождения |------ | [[1900]] | Журналист ли? ''(не переведено)'' | [[:bg:Вестникар ли?|Вестникар ли?]] | Комедия | Пьеса | <!-- Краткое описание произведения/сюжета, в 1-2 строчки. --> |------ | [[1903]] | Искатели тёплых местечек ''(пер. М. Симаков)'' | [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&WorkID=2791&Level=1 Службогонци] | Комедия | Пьеса | <!-- Краткое описание произведения/сюжета, в 1-2 строчки. --> |------ | [[1907]] | Святослав Тертер | [http://chitanka.info/book/1774-svetoslav-terter Светослав Тертер] | Роман | Роман | Исторический роман о Болгарии в конце XIII века |------ | [[1919]] | | [http://chitanka.info/book/498-ljuleka-mi-zamirisa Люлека ми замириса] | Поэзия | Сборник | Сборник стихов |------ | [[1881]] | Гусли | [http://chitanka.info/book/492-gusla Гусла] | Поэзия | Сборник | Сборник стихотворений, написанных в период 1880-1881 гг. |------ | [[1881]] | Митрофан и Дормидольский ''(перевод М. Симаков)'' | [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=875&sectionID=5 Митрофан и Дормидолски] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110220056/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=875&sectionID=5 |date=2013-11-10 }} | Повесть | (Повесть) | Комедийная повесть |------ | [[1883]] | Отверженные ''(Перевод В. Дилевской и Н. Толстого, 1952)'' | [http://chitanka.info/text/3765-nemilinedragi Немили—недраги] (''Пловдив, журн. «Наука», 1883–1884'') | Повесть | (Повесть) | Полу-автобиографическая повесть, по словам автора, «точное описание жизни хэшей в Румынии» в начале 1870-х. Переработана в драму «Хэши» (1894) |------ | [[1884]] | Наша родня ''(перевод М. Симаков)'' | [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=907&sectionID=5 Чичовци] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110220120/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=907&sectionID=5 |date=2013-11-10 }}. Галерия от типове и нрави български в турско време | Комедия | (Повесть) | Галерея типов и бытовых сцен из жизни Болгарии под властью турок |------ | [[1896]] | Новая земля. Роман из болгарской жизни за год до Освобождения | [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=1075&sectionID=5 Нова земя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110220053/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=1075&sectionID=5 |date=2013-11-10 }} Роман из живота на българите през първите години след Освобождението | Роман | (Роман) | Роман о жизни перед Освобождением от турецкого ига |------ | [[1903]] | Казаларская царица | Казаларската царица | Роман | (Роман) | |------ | [[1907]] | Иван Александр | [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=948&sectionID=5 Иван Александър] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421220228/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=948&sectionID=5 |date=2015-04-21 }} | Повесть | - | Историческая повесть из жизни Второго Болгарского царства середины XIV века | |+ |} Творчество Вазова в алфавитном порядке (не включены переводы зарубежных поэтов): * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&WorkID=12797&Level=1 Борислав] Драма * [http://chitanka.info/book/489-v-lonoto-na-rila В лоното на Рила] Путевые заметки * [http://chitanka.info/book/1775-v-nedrata-na-rodopite В недрата на Родопите] Путевые заметки * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=415413664&sectionID=5 В царството на самодивите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304114925/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=415413664&sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэзия, лирико-фантастическая поэма * [http://chitanka.info/book/490-v-chuzhbina В чужбина] Поезия * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=290538716&sectionID=5 Видул] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304124100/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=290538716&sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэма * [http://chitanka.info/book/491-videno-i-chuto Видено и чуто] Рассказы, 1901 г. Из этого сборника на русском: * Дед Йоцо видит * Негостеприимное село * [http://chitanka.info/text/3768-gramada Грамада] «Сюжет этой поэмы является народный обычай в районах вокруг Берковица — своего рода нравственное линчевание, которое местные крестьяне использовали в турецкое время против тех своих односельчан, которые вместе с турецкими властями их притесняли; которым не могли отомстить другим образом». — примечание Вазова. * [http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153567/Vazov_Ivan_Gromada_Litmir.net_bid153567_original.pdf Громада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709033423/http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153567/Vazov_Ivan_Gromada_Litmir.net_bid153567_original.pdf |date=2021-07-09 }} * [http://chitanka.info/text/4197-edna-odiseja-iz-deliorman Една одисея из Делиорман] Повесть *'''Епопея на забравените''' / [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19-1-0-188 Эпопея забытых] : [http://chitanka.info/text/3849-levski Левски] : [http://chitanka.info/text/3850-benkovski Бенковски] : [http://chitanka.info/text/3851-kocho Кочо] : [http://chitanka.info/text/3852-bratja-zhekovi Братя Жекови] : [http://chitanka.info/text/3853-kableshkov Каблешков] : [http://chitanka.info/text/3854-paisij Паисий] : [http://chitanka.info/text/3855-bratja-miladinovi Братя Миладинови] : [http://chitanka.info/text/3856-rakovski Раковски] : [http://chitanka.info/text/3857-karadzhata Караджата] : [http://chitanka.info/text/3858-1876 1876] : [http://chitanka.info/text/3859-volov Волов] : [http://chitanka.info/text/3860-opylchentsite-na-shipka Опълченците на Шипка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423141202/http://chitanka.info/text/3860-opylchentsite-na-shipka |date=2017-04-23 }} На английском: * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=283&WorkID=10651&Level=2 Levski] * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=283&WorkID=10652&Level=2 The Defence of Perushtitsa] * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=283&WorkID=10653&Level=2 Paissy] * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=283&WorkID=10654&Level=2 The volunteers at Shipka] * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=1505&sectionID=5 Живописна България] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103150936/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=1505&sectionID=5 |date=2012-01-03 }} Путевые заметки * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=1977692038&sectionID=5 Загорка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123807/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=1977692038&sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэма, тот же сюжет что и «Грамада» в другом варианте. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=628640605&sectionID=5 Зихра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191112/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=628640605&sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Лирико-романтическая поэма * [http://chitanka.info/book/494-zvukove Звукове] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327030153/http://chitanka.info/book/494-zvukove |date=2017-03-27 }} Поэзия * [http://chitanka.info/book/495-izbavlenie Избавление] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327025058/http://chitanka.info/book/495-izbavlenie |date=2017-03-27 }} Поэзия, про Русско-турецкую войну 1877—1878 г. [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19-1-0-187 Избавление] * [http://chitanka.info/book/496-italija Италия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327025926/http://chitanka.info/book/496-italija |date=2017-03-27 }} Поэзия * [http://chitanka.info/book/497-kakvo-pee-planinata Какво пее планината] Поэзия * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&WorkID=8693&Level=1 Към пропаст] Драма '''Легенди при Царевец''' Поэмы про истории Второго Болгарского царства; Царевец — холм в столице Тырново, где находились царские дворцы. В этих поэмах Вазов использовал прежде всего первую новую историю Болгарии, написанную чехом Константином Иречеком. Тот в свою очередь использовал греческих хронистов — Никита Хониат, Георгий Акрополит, Георгий Пахимер, Никифор Григорас; хронику последнего болгарского патриарха Евтимий Тырновский; «Историю славяноболгарскую» монаха Паисий Хилендарски. В кавычках даны ссылки, используемые Вазовым в начале каждой поэмы. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=77663797&sectionID=5 Свети Димитрий Чудотворец] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225070541/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=77663797&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} «Помену Бог дом и род царей Болгарских и ме посла на помощ и обновленiе царство Болгарское…» — Паисий * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=944216667&sectionID=5 Проклятие въз Иванка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225010341/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=944216667&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} «В болгарских храмах долгое время произносились анафемы на Иванко, убвший Асен I» — К. Иречек * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=193852644&sectionID=5 Балдуин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224214814/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=193852644&sectionID=5 |date=2014-02-24 }} Разгром рыцарской армии IV крестоносного похода в пасхальное воскресенье 1205 г. возле Адрианополис (ныне Эдирне в Турции). Вождь рыцарской армии Балдуин был взят в плен и стал узником в башни в Тырнов, названная в его чести. Согласно преданию, царица влюбилась в ним, но и за-за его отказа, тот был казнен. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1321356073&sectionID=5 Калояновий орел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224231824/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1321356073&sectionID=5 |date=2014-02-24 }} «Калоян мстил грекам за то зло, которое учинил болгарам Василий II Болгаробойца, и сам себя называл Ромеобойцем. И вправду, никто не учинил грекам столько страданий» — Акрополит * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=374689060&sectionID=5 Куманката] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225021912/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=374689060&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Жена Калояна. После его смерти в 1207 г., женилась на эго племянника Борил. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1559767961&sectionID=5 Княгиня Ирина Комнен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225140220/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1559767961&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} «Ирина имела прекрасную внешность и величавую осанку. Иван-Асен II страстно любил её, не меньше, чем Антоний любил Клеопатру» — Акрополит. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=885487736&sectionID=5 Кир Тодор в Търново] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225064851/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=885487736&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} «Это наказание было вполне заслужено» — Никифор Григорас * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1378992417&sectionID=5 Конецът на Ивана-Асеня II ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225101038/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1378992417&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} «Однажды среди дня, случилось солнечное затмение, когда Солнце было в знаке Рак. Скоро умер и болгарский царь» — Акрополит * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1301097356&sectionID=5 Калиман II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225142053/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1301097356&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1041131907&sectionID=5 Ивайлова брачна нощ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224231933/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1041131907&sectionID=5 |date=2014-02-24 }} «И она (Мария Палеолог) вступила в брак с ним, разделив с ним царские почести» — Пахимер * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=805489786&sectionID=5 Мария] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225115818/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=805489786&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Та же Мария Палеолог, жена Константина Тихого и Ивайло. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1941324000&sectionID=5 Бягството на Ивана-Асеня III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224233626/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1941324000&sectionID=5 |date=2014-02-24 }} * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1545245261&sectionID=5 Татарска царица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225020053/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1545245261&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} «Георгий Тертер не был в состоянии противопоставится этим варварам (татарам). Чтобы сохранить свой престол, он был вынужден в 1285 г. отдать свою дочь в жену Чаки, сына Ногая» — Иречек * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=2059297741&sectionID=5 Лобната скала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224212808/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=2059297741&sectionID=5 |date=2014-02-24 }} «Голову узурпатора Чоки Светослав послал его врагам в Крым. Патриарх Йоаким III, уличенный в союз с татарами, по приказанию Светослава, был сброшен со скалы в Тырнов. После этого решительного шага, Светослав, как освободитель от азиатских нашественников, взошел на престол Асеневской династии» — Иречек * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1295574625&sectionID=5 Чоки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225121105/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1295574625&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=274670889&sectionID=5 Момата на Къз-Хисар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225131739/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=274670889&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=88623789&sectionID=5 Велбъжд и Сливница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225145839/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=88623789&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Параллель между сербско-болгарскими войнами в 1330 г. и 1885 г. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1322137214&sectionID=5 Сара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225022318/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1322137214&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Дочь Ивана-Александра и второю его жену еврейки Сары, была отданна в жену Мураду I, и является матерью Баязида I, покорителя Балкан. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=337854741&sectionID=5 Патриарх Евтимий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224200516/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=337854741&sectionID=5 |date=2014-02-24 }} Ученик Евтимия, Григорий Цамблак (он же митрополит Киевский), унес сохранившиеся болгарские летописы в Русь. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1355528170&sectionID=5 Жидов гроб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222172136/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1355528170&sectionID=5 |date=2014-02-22 }} Легенда, что оборона города Тырнов была передана евреем. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1106396201&sectionID=5 Сборът на духовете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225084045/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1106396201&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} «Накануне 9 марта (святые 40 мучеников), и болгары и турки верили, что в этот храм совершаются чудеса» — Иречек. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1778653190&sectionID=5 Литургията] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225065217/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1778653190&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Про сохранению христианской веры. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1561151472&sectionID=5 Шишмановий бряст] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225092324/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1561151472&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Про восстановлению болгарской государственности. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1106403536&sectionID=5 Минарето] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225130111/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1106403536&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} * [http://chitanka.info/book/499-majska-kitka Майска китка] Поэзия, 1880 г. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=1837500803&sectionID=5 Моята съседка Гмитра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123833/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=1837500803&sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Юмористическая поэма * [http://chitanka.info/book/500-ne-shte-zagine Не ще загине] Поэзия * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&WorkID=17163&Level=1 Неотдавна] Повесть * [http://chitanka.info/book/501-novi-ekove Нови екове] Поэзия * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&WorkID=4310&Level=1 Нора] Повесть * [http://chitanka.info/book/502-pesni-za-makedonija Песни за Македония] Поэзия * [http://chitanka.info/book/503-pod-gryma-na-pobedite Под гръма на победите] Поэзия * [http://chitanka.info/book/504-pod-nasheto-nebe Под нашето небе] Поэзия [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19-1-0-190 Под нашим небом] * [http://chitanka.info/book/505-polja-i-gori Поля и гори] Поэзия [http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153614/Vazov_Ivan_Polya_i_lesa_Litmir.net_bid153614_original.pdf Поля и леса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709033411/http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153614/Vazov_Ivan_Polya_i_lesa_Litmir.net_bid153614_original.pdf |date=2021-07-09 }} * [http://chitanka.info/book/507-pystyr-svjat Пъстър свят] Рассказы На русском: * Болгарка * Павле Фертиг * От урала до «Ура» * Отвергнутый марш * Урок * Безвестный герой * Гост-краснобай на казенном пиру * [http://chitanka.info/book/508-razkazi-18811901 Разкази 1881—1901] Рассказы На русском: * Вылко на войне * Придет ли? * Хаджи Ахилл * Кандидат в хаммам * Белимелец * В кривинах * Дед Нистор * Встреча * Упрямая голова * Gronde Maritza teinte de sang * Сцена * Пейзаж * [http://chitanka.info/book/509-razkazi-19011921 Разкази 1901—1921] Рассказы * [http://chitanka.info/book/510-svobodnite-mi-chasove Свободните ми часове] Поэзия * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=1267585007&sectionID=5 Синайска роза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123851/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=1267585007&sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэма * [http://chitanka.info/book/511-skitnishki-pesni Скитнишки песни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327025416/http://chitanka.info/book/511-skitnishki-pesni |date=2017-03-27 }} Поэзия * [http://chitanka.info/book/512-slivnitsa Сливница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327030100/http://chitanka.info/book/512-slivnitsa |date=2017-03-27 }} Поэзия, про Сербско-Болгарскую войну 1885 г. [http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153566/Vazov_Ivan_Slivnica_Litmir.net_bid153566_original.pdf Сливница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709033429/http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153566/Vazov_Ivan_Slivnica_Litmir.net_bid153566_original.pdf |date=2021-07-09 }} * [http://chitanka.info/book/513-stihotvorenija-za-malki-detsa Стихотворения за малки деца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327031429/http://chitanka.info/book/513-stihotvorenija-za-malki-detsa |date=2017-03-27 }} Поэзия про детей, 1883 г. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=29643044&sectionID=5 Трайко и Риза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103407/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=29643044&sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэма * [http://chitanka.info/book/514-tygite-na-bylgarija Тъгите на България] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327030942/http://chitanka.info/book/514-tygite-na-bylgarija |date=2017-03-27 }} Поэзия, 1877 г. [http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153570/Vazov_Ivan_Pechali_Bolgarii_Litmir.net_bid153570_original.pdf Печали Болгарии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709033444/http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153570/Vazov_Ivan_Pechali_Bolgarii_Litmir.net_bid153570_original.pdf |date=2021-07-09 }} * [http://chitanka.info/book/515-utro-v-banki Утро в Банки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161216141845/http://chitanka.info/book/515-utro-v-banki |date=2016-12-16 }} Рассказы (Добродушни разкази), 1905 г. Из того же сборника на русском: * Апостол в опасности * Чистый путь * Подоженные снопы === Әҫәрҙәр йыйынтыҡтары болгар телендә === В 1914 г. были впервые изданы все произведения Вазова. Рассказы были объединены по годам их создания, и поэтому сюжетной связи между рассказами в некоторых сборниках нет. * Събрани съчинения, т. 1-20, С. - 1955-57. * Неиздадени произведения, С. - 1968. === рус телендә === * Последний день XX века / {{lang-bg|Последният ден на XX век}}. — 1899 год. Перевод на русский: Е. Харитонов, журнал «Если», 1999, № 12 * Рассказы Вазова, перев. и вступит. ст. А. Сиротинина, СПБ., 1904 * На русский язык переведено и вышло отдельным изданием: Болгарское восстание накануне последней войны, Киев, 1884 * То же, изд. «Вятского т-ва», Вятка, 1904 * Иван Вазов. Сочинения в 6-ти томах. М.: Гослитиздат, 1956—1957. * Иван Вазов. Пёстрый мир. Юмор и сатира: Перевод с болг., сост. и вступ. ст. Н. Симакова; Прим. К. Державина; Ил. В. Сергеева. — М.: Правда, 1986. — 576 с., ил. Тираж 250 000 экз. Переводы на русский язык появлялись также в журналах и газетах: * Журнал XIX века «Дело», 1886, VII; «Живописное обозрение», 1892, № 29 * «Мир божий», 1896, I-Х * «Русские ведомости», 1898, ЇЇ 8, 112 * «Русское богатство», 1900, IX; 1902, I * «Нива», 1902, № 19 * «Славянский век», 1902, № 48, 50; 1903, № 71, 75; 1904, № 81; «Север», 1902, № 21, 22; 1907, № 23 * «Волынь», 1903, № 126, 246 * «Исторический вестник», 1903, VII, IX * «Народное образование», 1908, X * сборник «Славянская муза», В. Уманова-Каплуновского, СПБ., 1904 === Вазов тураһында библиография === * Бобчев И., Иван Вазов, Биография, «Слав. век», 1903, № 71 * Яцимирский А., Иван Вазов и его поэзия и проза, «Вестник иностранной лит-ры», 1906, II * Уманов-Каплуновский В. Иван Вазов — народный болгарский поэт-гражданин, «Историч. вестник», 1908, V * Г-в, Историческая драма Вазова, «Слав. изв.», 1908, I—III * Минчо-Делянов, Вазов, Величков, Михайловский, «Славянский мир», 1910, II * Державин Н. С., Иван Вазов. Жизнь и творчество, М.-Л., 1948 * 3лыднев В. И., Иван Вазов, в кн.: Очерки истории болгарской литературы XIX-XX вв., М., 1959 * Иван Вазов. Сб. по случай сто години от рождението му, С., 1950 * Павлов Т., Иван Вазов. Народен поет и класик, С., 1946 * Королев С., Иван Вазов. Художествен метод и литературни позиции, С., 1951 * Цанева М. Иван Вазов в Пловдив, С., 1966 * Вълчев В., Иван Вазов. Жизнен и творчески път, С., 1968 * Иван Вазов. Библиографический указатель, М., 1962 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Иван Вазов |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викиөҙөмтә = :bg:Иван Вазов |Викикитапхана = :bg:Иван Вазов |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Проект = }} * [[iarchive:IvanVazov|Іван Вазов. Кантата.]] * {{ВТ-ЭСБЕ|Вазов-Минчов}} * [http://literaturata.com/topic-t690.html Биография на Иван Вазов (болг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208191848/http://literaturata.com/topic-t690.html |date=2008-12-08 }} * [http://slovo.bg/showauthor.php3?ID=14&LangID=1 Иван Вазов (произведения на болгарском)]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19 Иван Вазов (произведения на русском)] * {{ЛЭ}} Кара-Иванов. * [http://bgdiaspora.h3b.ru/12543 Иванъ Вазовъ. Историко-литературный очеркъ. 1913 г.] {{Библиоинформация}} [[Категория:Болгария шәхестәре]] [[Категория:9 июлдә тыуғандар]] [[Категория:1850 йылда тыуғандар]] 4wvq1b1nxyug7w8sj7ux8k6mq0zyc1v 0 136427 1303403 1253534 2026-08-31T17:23:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303403 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Болгария]]''' — [[ауыл хужалығы]] үҫешкән индустриаль ил. Болгария иҡтисады ҙур дәүләт һәм шәхси секторҙарҙан торған ирекле баҙар принциптарында эшләй. Бөтә донъя банкыһы категориялауы буйынса [[Болгария]] юғары уртаса килемле, сәнәғәте үҫешкән ил булып иҫәпләнә [http://data.worldbank.org/country/bulgaria]. 2000-№се йылдар башында уның иҡтисады тиҙ үҫешә. Йән башына тулайым баһа буйынса [[2014 йыл]]да 5,833 евро тура килә. [[2001 йыл]]дан башлап [[Болгария]] туранан-тура сит ил инвестицияларын ылыҡтыра. 2007—2010 йылдарҙағы финанс кризисының барышында, уның иҡтисадында 5,5 тапҡырға кәмеү күҙәтелһә, [[2009 йыл]]да уның үҫеш кимәле тиҙ арала тергеҙелә һәм [[2014 йыл]]да, башҡа Балҡан илдәре менән сағыштырып ҡарағанда, 1,7 тиклем күтәрелә [http://ec.europa.eu/economy_finance/eu/countries/bulgaria_en.htm]. Илдең валютаһы лев (күплек һанда левалар) һаны 1 евроға 1,95583 лев тәшкил итә [http://www.bnb.bg/Statistics/StExternalSector/StExchangeRates/StERFixed/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190605060830/http://www.bnb.bg/Statistics/StExternalSector/StExchangeRates/StERFixed/index.htm |date=2019-06-05 }}. Был баҙар валюта курсы түгел, ә ирекле рәүештә, нигеҙһеҙ (валюта советы-board currency, халыҡ-ара валюта фонды ярҙамы менән) ҡуйылған Көнсығыш Европала иң тотороҡло валюталарҙың береһе булып тора. [http://www.bnb.bg/Statistics/StExternalSector/StExchangeRates/StERFixed/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190605060830/http://www.bnb.bg/Statistics/StExternalSector/StExchangeRates/StERFixed/index.htm |date=2019-06-05 }}. Иң көслө иҡтисад секторҙары — энергетика, тау сәнәғәте, металлургия, машиналар эшләү, ауыл хужалығы һәм туризм. Төп сәнәғәт тауарҙары экспорты — кейемдәр, тимер һәм ҡорос, яғыулыҡ һәм машиналар [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001195751/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |date=2016-10-01 }}. [[Европа]] һәм донъя баҙарында конкуренция һәм етештереүсәнлеге түбән булыу, шуның өсөн финанслау етерлек булмауы, иҡтисади үҫеш өлкәһендә аныҡ сәйәсәттең булмауы, сит ил инвестицияларын индереүгә һәм иҡтисади үҫеште етди арттырырға тотҡарлыҡ булып ҡала. [[XX быуат]] аҙағында [[Болгария]]ла, башҡа күп кенә илдәрҙәге кеүек, халыҡҡа хеҙмәт итеү сфераһы өҫтөнлөк итә. == Тарих == === Ғосман империяһы власы аҫтында иҡтисади үҫеше (1396—1878) === Болгар батшалығы төрөк баҫып алыуы арҡаһында бөлгөнлөккә төшөрөлә һәм йөҙҙәрсә мең болғар кешеһе иһәләк була. 1450 йылда ғына илдәге хәл яйға һалына<ref name="autogenerated4">Болгария // Большая Российская Энциклопедия / редколл., предс. Ю. С. Осипов. том 3. М., Научное издательство «Большая Российская Энциклопедия», 2005. стр.688-705</ref>. Болгар батшалығы ерҙәрендә Румелия бейләрбейлеге (баш ҡалаһы [[Әдирнә]] (һуңыраҡ Софияға күсерелә) барлыҡҡа килә һәм ил менән төрөк чиновниктары идара итә. Бөтә ер төрөк милке тип иғлан ителә, шул уҡ ваҡытта биләмә ерҙәрҙең бер өлөшөн төрөк феодалдары — ''[[сипаһтар]]'' ала. XV—XVI быуаттарҙа ерҙең өстән бер өлөшө солтандың шәхси милкенә күсә «''солтан һасы''»)<ref name="autogenerated5">Болгария // Большая Советская Энциклопедия. / под ред. А. М. Прохорова. 3-е изд. том 3. М., «Советская энциклопедия», 1970. стр.475-499</ref>. Бынан тыш, [[Ваҡыф|вакуф]] ерҙәре мосолман руханиҙары ерҙәренә әйләнә. Феодаль рента түләүҙән тыш, дәүләт крәҫтиәндәре ҡаҙнаға һалым түләргә тейеш була. 14 йәштән өлкән йәштәге христиан халҡы 14 йыл буйына өҫтәмә һалым — «джизг» түләргә тейеш була, бынан тыш, 1395—1705 йылдарҙа, «һалым ҡан» менән түләнгән, йәғни малайҙарҙы (''[[Дәвширмә|стамбулға]]''), хәрби хеҙмәткә, [[Яңысарҙар|яңысарлыҡҡа]] ебәргәндәр. ХVI быуаттың икенсе яртыһында илдә тауар-аҡса мөнәсәбәттәре башланып китә. XVIII быуат аҙағында ауыл хужалығы продукцияһы сит илдәргә (шул иҫәптән, [[Франция]] һәм [[Англия]]ға) сығарыла башлай, шунлыҡтан илдә [[оброк]] («''кесим''») һәм издольщина барлыҡҡа килә. XIХ быуаттың беренсе яртыһында Болгарияла металл эшкәртеү һәм туҡыу мануфактуралары барлыҡҡа килә. 1830-сы йылдарҙа ауыл хужалығында реформа үткәреү һөҙөмтәһендә ер эшкәртеүҙә хәрби-лен системаһы июҡҡа сығарыла. 1834 йылда Сливен ҡалаһында сауҙагәр Д. Железяковтың беренсе буҫтау фабрикаһы асыла<ref>Сливен — город текстильщиков // журнал «Болгария», № 7, 1964. стр.20-21</ref>. [[Файл:Textile-factory-Sliven.jpg|мини|Болгарияның тәүге сәнәғәт предприятиеһы —Сливен ҡалаһындағы 1836 йылда эш башлаған туҡыу фабрикаһы.]] 1850 йылда Виден округындағы крәҫтиән ихтилалынан һуң төрөк алпауыттарының ерҙәрен крәҫтиәндәргә һатып алыу мөмкинлеге бирелгән. [[Ҡырым һуғышы]]нан һуң [[Болгария]]ла капиталистик мөнәсәбәттәр үҫә башлай, 1856 йылғы Париж тыныслыҡ конференцияһы шарттарына ярашлы, Ғосман империяһына көнбайыш илдәренән тауарҙар килтерелә. Был осорҙа Болгария иҡтисады колониаль характер ала<ref name="autogenerated1">Болгария // Большая Советская Энциклопедия. / редколл., гл. ред. Б. А. Введенский. 2-е изд. том 5. М., Государственное научное издательство «Большая Советская энциклопедия», 1950. стр.397-424</ref>. Импорт тауарҙары сауҙа үҫешенә булышлыҡ итә, ләкин ил һөнәрселәренең материаль хәлен насарайта. 1856 йылда Чукурово ауылы янында һоро күмер сығара башлайҙар<ref>Мина Чукурово — юбилейно издание. София, 1989 г.</ref>. 1858 йылда крәҫтиәндәрҙең ер биләү хоҡуғы рәсми рәүештә закон тарафынан раҫлана. 1867 йылдан алып вакуф ерҙәрен мираҫҡа тапшырыу рөхсәт ителә. 1878 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса, Болгарияла 43 тирмән һәм 19 ваҡ сәнәғәт предприятиелары була. === Болгар батшалығы иҡтисады === Рус-төрөк һуғышынан һуң, Болгария Ғосман империяһы ҡулы аҫтынан азат ителгәс, ерҙе болгар крәҫтиәндәренә яңынан бүлеп бирәләр. 1878 йылдан һуң производствоны цехтарға бүлеп ойоштороу ғәмәлдән сығарыла, туҡыма, күн, аҙыҡ-түлек һәм керамика сәнәғәте үҫешә башлай. Болгария менән Көнсығыш Румелия араһында 1885—1886 йылдарҙа таможня сиктәре бөтөрөлгәс, илдең иҡтисады нығый һәм үҫә: 1885—1894 йылдарҙа 87 фабрика һәм сәнәғәт предприятиялары барлыҡҡа килә. 1894 йылда сәнәғәтте үҫтереү тураһында закон ҡабул ителә, 1895—1899 йылдарҙа тағы ла 36 етештереү предприятиялары асыла. Шуға ҡарамаҫтан, [[XX быуат]] башында Болгария сәнәғәте түбән дәрәжәлә була, унда барлығы бер нисә генә эре предприятие (Софиялағы арсеналдар, Бургастағы судоверфь, София, Руса һәм Бургастағы тимер юл деполары) һәм бер аҙ ваҡ ярым кустарь предприятиелар була. Ошо ваҡытта ауыл хужалығында кооперация процесы башланып китә, 1907 йылда илдә 400 крәҫтиән кооперативтары була. [[1911 йыл]]да илдә 345 сәнәғәт предприятияһы иҫәптә тора. XX быуат башында Болгария иҡтисадына сит ил капиталы инә башлай, бигерәк тә австрия, француз һәм немец капиталы: 1905 йылда сит илдәрҙең 75 сәнәғәт предприятиеһы, 1911 йылда — 172 предприятие (35 % химия сәнәғәте, 71 % таш күмер сәнәғәте һәм 96 % электроэнергетика сәнәғәте предприятиелары) була. [[1912 йыл]]дың 10(23) октябрендә [[Беренсе Балҡан һуғышы|Балкан һуғышы]] башланғас, Болгария хөкүмәте банкноттарҙы ирекле рәүештә алтын тәңкәләргә алмаштырыуҙы туҡтата. [[1914 йыл]]дың 12 июлендә Германияның «Дисконто Гезельшафт» банк концерны Болгарияға 500 млн франк күләмендә займ бирә, уның шарттары буйынса Болгария алынған 100 млн франкты [[Германия]] һәм [[Австро-Венгрия]] предприятиеларына хәрби заказ бирергә тейеш була; кредиторҙар Михайлово — Хасково — Лагос тимер юлын төҙөргә хоҡуҡ ала, шулай уҡ Перниктағы һәм Бобов-долялағы таш күмер шахталарын бушлай эксплуатациялау хоҡуғына эйә була. Ғөмүмән әйткәндә, иҫке займдарҙы һәм яңы займдарҙың проценттарын түләгәндән һәм яңы заказдарҙы урынлаштырғандан һуң, ҡаҙнаға 50 млн франк тирәһе (займ суммаһының барлығы 10 %) инә<ref>За балканскими фронтами Первой мировой войны / отв. ред. В. Н. Виноградов. М., издательство «Индрик», 2002. стр.79</ref>. Һөҙөмтәлә иҡтисадҡа Германияның йоғонтоһы ныҡ көсәйә. [[1915 йыл]]дың [[3 сентябрь|3 сентябренд]]ә [[Болгария]] һәм [[Төркиә]] хөкүмәттәре вәкилдәре сиктәрҙе төҙәтеү буйынса килешеүҙе парафирлай һәм [[1915 йыл]]дың [[6 сентябрь|6 сентябренд]]ә килешеүгә ҡул ҡуялар, шуның арҡаһында Төркиә Болгарияға Свиленград — Дедеагач тимер юлы үткән Көнбайыш Фракияның Димотика районын бирә<ref>За балканскими фронтами Первой мировой войны / отв. ред. В. Н. Виноградов. М., издательство «Индрик», 2002. стр.186</ref>. [[1915 йыл]]дың 1 (14) октябрендә Болгария [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]]нда Үҙәк илдәр яғында һуғыша башлай. Һуғыш барышында Болгария үҙенең территорияһын киңәйтә: болгар ғәскәрҙәре баҫып алған Сербия территорияһындағы Морава йылғаһынан көнсығышҡа табан Поморавье генерал-губернаторлығы, ә Вардар Македонияһы ерҙәрендә — Македония генерал-губернаторлығы барлыҡҡа килә. [[1916 йыл]]дың 1 апрелендә Болгария Австро-Венгрия менән Косово и Метохияла ваҡытлыса оккупация зоналарын сикләү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя<ref>За балканскими фронтами Первой мировой войны / отв. ред. В. Н. Виноградов. М., издательство «Индрик», 2002. стр.242</ref>. Әммә һуғыштың оҙаҡҡа һуҙылыуы илдең иҡтисадын насарлата. Болгарияның барлыҡ сәнәғәт предприятиеларының 20 % хәрби заказдар үтәү менән шөғөлләнә<ref name="autogenerated13">Мировые войны XX века: в 4-х кн. книга 1. Первая мировая война: исторический очерк / Институт всеобщей истории РАН. отв. ред. Г. Д. Шкундин. М., «Наука», 2005. стр.453</ref>. Немецтар һәм австриялылар Болгариянан төрлө тауарҙар, ауыл хужалығы продукцияһы(ашлыҡ, тире, йөн һәм башҡалар) һәм сей малдар сығара, ә улар өсөн хаҡы түбәнәйгән ҡағыҙ аҡса түләйҙәр, болгар хәрби хакимиәте аҫтындағы Сербия территорияларында туранан-тура реквизиция үткәрәләр. Болгария хөкүмәте немецтарға Елисейно ҡасабаһы янында урынлашҡан «Плакалница» баҡыр рудниктарын бирергә мәжбүр була. Унан тыш Ниш — Скопле һәм Ниш — София тимер юлдары ла немец контроле аҫтына бирелә<ref>За балканскими фронтами Первой мировой войны / отв. ред. В. Н. Виноградов. М., издательство «Индрик», 2002. стр.243-244</ref>. 1915 йылдың декабрендә Радославов хөкүмәте немец ҡағыҙ маркаларын түләү ысулы итеп алыуҙы рәсми рәүештә рөхсәт итә. 1916 йылдың башында Германия һәм Австро-Венгрия «Көнсығышта сауҙа операциялары алып барыу буйынса берләшкән йәмғиәт» төҙөй, (артабан ул «Германия-Австро-Венгрия сауҙа йәмғиәте» тип атала), был йәмғиәткә Болгарияла һатып-алыу эшләргә монополия хоҡуғы бирелә. 1918 йылдың башында Германия Болгарияға финанс ярҙамы күрһәтеүҙе туҡтата<ref>За балканскими фронтами Первой мировой войны / отв. ред. В. Н. Виноградов. М., издательство «Индрик», 2002. стр.364</ref>. [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]]нда еңелеү Болгарияның иҡтисад хәлен насарайта. 1917 йыл аҙағында һәм 1918 йылда Пловдивта, Сливенда һәм Габровола аслыҡ фетнәләре үтә. [[1919 йыл]]дың [[28 июнь|28 июненд]]ә [[Версаль тыныслыҡ килешеүе|Версаль тыныслыҡ договоры]] төҙөлә. Уның һөҙөмтәһендә Германия Болгария менән элек төҙөлгән сауҙа һәм иҡтисад килешеүҙәрен ғәмәлдән сығара<ref>Версальский мирный договор 1919 // Советская историческая энциклопедия / редколл., гл. ред. Е. М. Жуков. том 3. М., Государственное научное издательство «Советская энциклопедия», 1963. ст.364-372</ref>. 1919 йылдың 27 ноябрендә Нёйи килешеүе төҙөлә. Шуның һөҙөмтәһендә Болгария байтаҡ территорияларын юғалта һәм Антанта илдәренә репарация түләргә бурыслы була. 1920 йылда премьер-министр А. Стамболийский иҡтисади реформалар үткәрә башлай: * 1920 йылдың 28 майында хеҙмәт бурысы тураһындағы закон ҡабул ителә. * 1920 йылдың 6-8 июлендә прогрессив килем һалымы тураһындағы закон ҡабул ителә. * 1921 йылдың 25 июнендә хеҙмәт алып барыу өсөн ер милеге биреү тураһындағы закон ҡабул ителә. Уның буйынса милектәге ерҙең максималь күләме 30 гектар тәшкил итә. 1923 йылдың июнендә һәм сентябрендә илдә крәҫтиәндәр ихтилалы үтә. 1923 йылда Антанта илдәре Болгарияның репарация түләрлек булмауын асыҡлай, шунлыҡтан киләсәк 50 йыл буйына, 1983 йылға тиклем, Болгария уларға 550 млн алтын франк түләргә, артабан репарацияның ҡалған 1700 млн алтын франкын түләргә бурыслы тип табыла. Репарация түләүҙең күләме артыҡ ҙур була(1925—1926 финанс йылында ул дәүләт бюджетының 17,4 % тәшкил итә)<ref>Болгария // Большая Советская Энциклопедия. / редколл., гл. ред. О. Ю. Шмидт. 1-е изд. Т.6. М., Акционерное общество «Советская Энциклопедия», 1930. ст.719</ref>. 1924 йылда Орхание ҡалаһында беренсе автомобиль сәнәғәте предприятиеһы барлыҡҡа килә, унда итальян «фиат» машинаһы шассийына ҡуйылған ваҡ сериялы автомашиналар йыйыу башлана<ref>«''първите опити за българско автомобилостроене датират още от далечната 1924 г. Тогава майсторът колар Рачо Джамбов създава собствена работилница в Ботевград. Три години по-късно монтира каросерия върху шаси на „Фиат“ и започва производството на малки серии от пътнически надстройки с по 8 и 12 места.''»<br />Таня Харизанова. [http://bnr.bg/radiobulgaria/post/100231230/bylgarsko-proizvodstvo-na-koli-vyzrajda-avtomobilostroeneto-u-nas Българско производство на коли възражда автомобилостроенето у нас] // «Радио България», 18 ноември 2011</ref>. 1925—1926 йылдарҙа Божуришта беренсе авиазавод — ДАР (''Държавна аеропланна работилница'') төҙөлә. Артабан 1920-1930-сы йылдар һәм [[Бөйөк депрессия|1929-1933 йылдарҙағы бөтә донъя иҡтисади кризисы]] илдең иҡтисади хәлен тағы ла нығыраҡ ҡатмарландыра. 1920-1930-сы йылдарҙа Германия менән сәйәсәт һәм сауҙа-иҡтисад бәйләнештәре үҫешә, был бигерәк тә 1934 йылдың 19 майындағы хәрби түңкәрелештән һуң ныҡ көсәйеп китә<ref>В. В. Александров. Новейшая история стран Европы и Америки, 1918—1945. Учебное пособие для студентов исторических факультетов. М., «Высшая школа», 1986. стр.250-251</ref>. 1934 йылдың аҙағында Болгария импортында Германияның өлөшө 40,5 % һәм экспортында 42,7 % тәшкил итә<ref name="autogenerated20130212-1">Освободительная миссия советских вооружённых сил на Балканах / отв. ред. д. ист. н. А. Г. Хорьков. М., «Наука», 1989. стр.36</ref>. [[1938 йыл]]дың [[31 июль|31 июленд]]ә Салоникиҙа килешеү төҙөлә, уның шарттары һөҙөмтәһендә 1938 йылдың 1 авгусынан Болгарияға армия арттырыуҙы тыйыу туҡтатыла. Артабан Болгария хөкүмәте хәрби сығымдарҙы арттыра һәм хәрби сәнәғәтте үҫтерә башлай. 1938 йылда Ловеч ҡалаһында авиазавод төҙөргә ҡарар итәләр, 1939 йылда поляк инженерҙары менән берлектә ДФС (''Държавната самолетна фабрика'') авиазаводын төҙөй башлайҙар. Завод 1941 йылда сафҡа инә. 1939 йылда Болгария артта ҡалған ауыл хужалыҡлы, түбән сәнәғәтле ил була(ауыл хужалығында ерҙәре 10 гектар тәшкил иткән ваҡ ер биләүселәре милли килемдең 65 % бирә)<ref name="autogenerated12">Болгария // Большая энциклопедия (в 62-х тт.). / редколл., гл. ред. С. А. Кондратов. том 6. М., ТЕРРА, 2006. стр.324-337</ref>. Ауыл һәм урман хужалығында эшкә яраҡлы кешеләрҙең 79,8 % , ә сәнәғәттә — 8,2 % ғына эшләй. Шул уҡ ваҡытта сәнәғәт предприятиеларының 79 % — еңел сәнәғәт (аҙыҡ, тәмәке һәм туҡыма тештереү) предприятиелары. [[1939 йыл]]да Болгария иҡтисадындағы Германияның өлөшө 65,5 % импорт күләмен һәм 67,8 % экспорт күләмен тәшкил итә, немец концерндары [[цинк]], ҡара ҡурғаш һәм башҡа төҫлө металдар сығарыуҙы үҙ контроле аҫтында тота<ref>История Второй Мировой войны 1939—1945 (в 12 томах) / редколл., гл. ред. А. А. Гречко. том 3. М., Воениздат, 1974. стр.279</ref>, Болгарияла Германияның «Тодт», «Герман Геринг», «И. Г. Фарбениндустри», «AEG», «Siemens», «Балкантабак», «Реемстма» концерндары һәм банкылары эшләй, уларға күп болгар предприятиеларының акциялары ҡарай<ref name="autogenerated20130212-2">Всемирная история / редколл., отв. ред. В. П. Курасов. том 10. М., «Мысль», 1965. стр.89</ref>. Немецтәрҙең «Dresdner Bank» банкыһы Болгария сауҙа банкыһын йота<ref>История Второй Мировой войны 1939—1945 (в 12 томах) / редколл., гл. ред. А. А. Гречко. том 3. М., Воениздат, 1974. стр.277</ref>. Илдең иҡтисадында тотҡан өлөшө буйынса Италия икенсе урында тора (1939 йылда Болгария импортында Италия импорты 6,8 % һәм экспортында Италия экспорты 6,1 % тәшкил итә).<ref>В. Коларов. Роль Болгарии в захватнических планах Гитлера // «Исторический журнал», № 9, сентябрь 1942. стр.30-39</ref>. [[1940 йыл]]дың 5 ғинуарында Болгария хөкүмәте [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] менән саҙа итеү тураһында килешеү төҙөй, ләкин был иҡтисади хеҙмәттәшлек оҙайлы булмай ([[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, бөтөнләй туҡтап ҡала). 1940 йылда Болгарияның хәрби министрлығы янында граждандарҙы мобилизациялау дирекцияһы ойошторола. Ул 1942—1943 йылдарға иҡтисадтың үҫеш планын төҙөй: ауыл хужалығын арттырыу, химик сәнәғәтте һәм ситнтетик каучук эшләү предприятиеларын төҙөүҙе күҙаллай<ref>Краткая история Болгарии с древнейших времён до наших дней. / отв. ред. д. ист. н. Г. Г. Литаврин. М., «Наука», 1987. стр.395-396</ref>. 1941 йылдың 24 апрелендә Болгарияның сит ил эштәре министры Иван Попов һәм немец дипломаты Карл Клодиус Германия менән Болгария араһында йәшерен килешеү («''договор Клодиус — Попов''»)төҙөшә, уның буйынса Өсөнсө Рейх Болгария файҙалы ҡаҙылмаларын табыуға һәм эшкәртеүгә хоҡуҡ ала, ә Болгария Югославияның Өсөнсө Рейх алдындағы бурысын түләргә һәм Болгариялағы немец ғәскәрҙәрен тотоуға сығымдар сығарырға тейеш була<ref>[http://www.znam.bg/com/action/showArticle;jsessionid=701E317342A1DC1DD6C627577508903B?encID=2&article=3165573367 Спогодба Клодиус — Попов 1941] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015120046/http://www.znam.bg/com/action/showArticle |date=2012-10-15 }}</ref>. * 1939—1944 йылдарҙа илдәге ситләтелгән һалымдар 2,4 тапҡырға, тура һалымдар — 5 тапҡырға арта, шуның һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән инфляция арҡаһында халыҡтың күпселегенең матди хәле насарая; * Германияға аҙыҡ һәм башҡа тауарҙар сығарылыу арҡаһында Болгарияның иҡтисадына ҙур зыян килтерелә, был зыян 1941 йылда 7,4 млрд лев; 1942 йылдың аҙағында — 13,4 млрд лев; 1943 йылдың аҙағында — 20,3 млрд лев; 1944 йылдың сентябрендә — 28,2 млрд лев тәшкил итә. Немецтарға Болгарияның тышҡы бурысы [[1944 йыл]]да 70 млрд лев тәшкил итә<ref>Всемирная история / редколл., отв. ред. В. П. Курасов. том 10. М., «Мысль», 1965. стр.278</ref>. === Болгария Халыҡ Республикаһының иҡтисады (1946—1990) === 1944 йылдың октябрендә 3-сө Украин фронты Болгарияға сәсеү кампанияһынүткәреү өсөн 595 тонна яғыулыҡ һәм нефть продукттары<ref name="autogenerated2">Освободительная миссия советских вооружённых сил на Балканах / отв. ред. д. ист. н. А. Г. Хорьков. М., «Наука», 1989. стр.157</ref>(300 тонна кәрәсин, 200 тонна газолин, 80 тонна бензин һәм 15 тонна машина майы) бирә<ref name="autogenerated8">А. И. Черепанов. Поле ратное мое. М., Воениздат, 1984. стр.281</ref>. Бынан тыш, Русалағы пароходлыҡҡа бер нисә карап бирә, ә 3-сө Украин фронты һалдаттары тимер юлдарҙы һәм күперҙәрҙе тергеҙеүҙә ҡатнаша<ref>История Второй Мировой войны 1939—1945 (в 12 томах) / редколл., гл. ред. А. А. Гречко. том 9. М., Воениздат, 1978. стр.430</ref>. [[1945 йыл]]дың ғинуарында [[СССР]] Болгарияның сауҙа флотына 2065 тонна яғыулыҡ һәм сей мал етешмәгәнлектән ябылыу хәленә төшкән туҡыу предприятиеларына 800 тонна мамыҡ бирә. 1945 йылдың 14 мартында [[Болгария]] менән [[СССР]] араһында сауҙа-иҡтисади хеҙмәттәшлек тураһында беренсе тапҡыр килешеү төҙөлә. Уның буйынса СССР Болгарияға мамыҡ, нефть продукттары, металл, металл изделиелары һәм ауыл хужалығы ҡоралдары ебәрә. 1945 йылдың аҙағына тиклем генә Болгария СССР-ҙан 104,3 мең тонна яғыулыҡ һәм нефть продукттары , 45 мең тонна металл, 11,8 мең тонна химикаттар, 22 мең тонн медикаменттар, 30 830 берәмек ауыл хужалығы машиналары һәм инвентарҙары, 200 электр моторҙары ала. * бынан тыш, совет хәрбиҙәре 1945 йылдың апрель-май айҙарында Болгарияға яҙғы сәсеү кампанияһын үткәрергә ярҙам итәләр — 1945 йылдың май айында ғына улар 15 мең гектар ерҙе һөрә һәм 4540 гектарында сәсеү эштәре алып бара<ref>полковник М. А. Аракелян. Великий интернациональный подвиг. Краткий очерк освободительной миссии Советской Армии во второй мировой войне. М., Воениздат, 1964. стр.118</ref>. [[1946 йыл]]дың яҙында Болгария хөкүмәте [[АҠШ]]-ҡа 10 млн доллар кредит һорап мөрәжәғәт итә, ләкин [[АҠШ]] хөкүмәте «сәйәсәт хәлдәрен иҫәпкә алып һәм Болгарияның финанс хәленең насарлығын күҙ алдында тотоп» Болгарияға кредит биреүҙән баш тарта<ref>А. В. Потехин. Дипломатия США в Восточной Европе: 1945—1950 гг. / Институт социальных и экономических проблем зарубежных стран АН СССР. Киев, «Наукова думка», 1991. стр.40</ref>. 1946 йылдың авгусында СССР Болгария халыҡ банкыһына 500 мең долларҙы пароходтар алыу өсөн бирә. [[1946 йыл]]дың 15 сентябрендә Болгария Халыҡ Республикаһы барлыҡҡа килә, уның нигеҙе (башҡа социалистик илдәрҙәге кеүек үк) планлы хужалыҡ итеүгә ҡорола. Ер халыҡҡа бушлай бирелмәй, ә алпауыттарҙан һәм хәлле крәҫтиәндәрҙән конфискацияланған ерҙәр халыҡҡа льготалы хаҡҡа һатыла, ер фондының күп өлөшө шәхси милектә ҡалдырыла. * 1944 йылдың 15 сентябрендә Өсөнсө Рейхҡа ҡараған милек(дөйөм капиталы 2 млрд лев торған 159 предприятие һәм фирмалар) националлаштырыла<ref>История Второй Мировой войны 1939—1945 (в 12 томах) / редколл., гл. ред. А. А. Гречко. том 10. М., Воениздат, 1979. стр.301</ref>. Һуңғараҡ хәрби енәйәтселәр һәм коллаборационистарҙан конфискацияланған 146 предприятие ла быға өҫтәлә<ref>История Второй Мировой войны 1939—1945 (в 12 томах) / редколл., гл. ред. А. А. Гречко. том 9. М., Воениздат, 1978. стр.421</ref>. * [[1947 йыл]]дың 24 декабрендә 93 % сәнәғәт предприятиелары һәм шахталар хөкүмәт милкенә күсерелә (шәхси милектә 5 % сәнәғәт предприятиелары, кооператив милектә — 2 % сәнәғәт предприятиеһы ҡала), шулай уҡ сәнәғәт инфраструктуралы объекттар: тимер юлдар, почта, радио, телеграф, телефон һәм электростанциялар ҙа — хөкүмәткә тапшырыла (элек иҡтисадтың 6 % ғына дәүләт секторына ҡараған була); * [[1947 йыл]]дың 26 декабрендә банкылар барыһы ла националлаштырыла ; Барлыҡ шәхси предприятиеларҙа эшселәр контроле ойошторола һәм ирҙәр менән ҡатын-ҡыҙҙарға бер тиң кимәлдә эш хаҡы түләү ҡарала. [[1946 йыл]]да сәнәғәт продукцияһын етештереү күләме [[1939 йыл]]дыҡынан 15,2 % күберәк була. [[1947 йыл]]да аҡса реформаһы үткәрелә, тик шулай ҙа кустарь һәм кооператив предприятиелар һаҡланып ҡала. ==== 1-се ике йыллыҡ тергеҙеү һәм үҫеш планы(1947—1948) ==== 1947 йылдың башында һуғыштан һуңғы ике йыллыҡ тергеҙеү һәм үҫеш планы төҙөлә һәм ул 1947 йылдың 1 апрелендә ҡабул ителә. Һөҙөмтәлә [[1948 йыл]] аҙағында сәнәғәт продукцияһының күләме 1939 йылға ҡарата 715 % арттырыла. [[1947 йыл]]да [[СССР]] һәм [[Болгария]] сауҙа килешеүе төҙөй һәм шуға ярашлы СССР Болгарияға 5 млн доллар кредит бирә. [[1948 йыл]]дың [[16 ғинуар]]ында [[Болгария]] менән [[Румыния]] араһында, дуҫлыҡ, хеҙмәттәшлек һәм үҙ-ара ярҙам итешеү тураһында килешеү төҙөлә<ref name="autogenerated3">Болгария // Советская историческая энциклопедия / редколл., гл. ред. Е. М. Жуков. том 2. М., Государственное научное издательство «Советская энциклопедия», 1961. ст.522-563</ref>. [[1948 йыл]]дың 18 мартында Болгария менән СССР араһында дуҫлыҡ, хеҙмәттәшлек һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеү төҙөлә. [[1948 йыл]]дың 23 апрелендә [[Болгария]] менән [[Чехословакия]] араһында дуҫлыҡ, хеҙмәттәшлек һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеү төҙөлә. [[1948 йыл]]дың 29 майында [[Болгария]] һәм [[Польша]] араһында дуҫлыҡ, хеҙмәттәшлек һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеү төҙөлә. [[1948 йыл]]дың 16 июлендә [[Болгария]] һәм [[Венгрия]] араһында дуҫлыҡ, хеҙмәттәшлек һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеү төҙөлә. ==== Халыҡ хужалығын үҫтереүҙең 1-се биш йыллыҡ планы (1949—1953) ==== [[1949 йыл]]дың 25 ғинуарында Болгария Үҙ-ара иҡтисади ярҙам (СЭВ) ойошмаһын төҙөүселәрҙең береһе була. Был Болгария Халыҡ Республикаһы иҡтисадын артабан үҫтерергә булышлыҡ итә. [[1949 йыл]]да хөкүмәт тарафынан халыҡ хужалығын артабан үҫтереү тураһында биш йыллыҡ план ҡабул ителә (1949—1953). План буйынса индустриализацияны йылдам темптар менән үҫтереү, электрификация үткәреү һәм ауыр сәнәғәтте үҫтереү ҡарала. * 1948—1952 йылдарҙа Чехословакия СР-ы ярҙамы менән 15 электростанция, рудник һәм «Медет» баҡыр сығанағы янында байыҡтырыу фабрикаһы төҙөлә; ГДР ярҙамы менән бер нисә целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты сафҡа индерелә. 1949—1952 йылдарҙа илдә 700 сәнәғәт предприятиеһы сафҡа индерелә. Биш йыллыҡ план үтәлеү һөҙөмтәһендә Болгария аграр илдән индустриаль-аграр илгә әйләнә. Ауыл хужалығында кооперативтар секторы үҫешә, унда 1952 йылда 50 % крәҫтиән хужалығы тора. 1951 йылдан алып виноградтың сәнәғәт сорттары үҫтерелә башлай<ref>академик Неделчо Неделчев. Болгария страна развитого виноградарства // журнал «Болгария», № 9, сентябрь 1966. стр.8-9</ref>. ==== Халыҡ хужалығын үҫтереүҙең 2-се биш йыллыҡ планы (1953—1957) ==== Ауыл хужалығында кооператив секторҙы үҫтереү дауам итә: 1957 йылдың аҙағында хеҙмәт кооперативтарында крәҫтиәндәрҙең 86,5 % (996 мең.) хужалығы тора. [[1958 йыл]]да кооперативтар төҙөү процесы тамамлана, был саҡта крәҫтиәндәрҙең 92 % кооперативта тора. ==== Халыҡ хужалығын үҫтереүҙең 3-сө биш йыллыҡ планы (1958—1962) ==== [[1959 йыл]]дың мартында «Халыҡ хужалығын үҫтереү темптарын тиҙләтеү» тураһында план ҡабул ителә. Был осорҙа ауыл хужалығында хеҙмәт коллективтарын эреләтеү процесы башлана. [[1960 йыл]]дың аҙағында [[СССР]] Болгарияға Кремиково металлург комбинатын һәм «Марица-Восток» ТЭЦ-ын төҙөү өсөн 650 млн һум оҙайлы кредит бирә. [[СССР]] ярҙамы менән илдә аҙыҡ сәнәғәте барлыҡҡа килә, уның продукцияһы (тәмәке, йәшелсә һәм фрукт консервылары) экспортҡа, шул иҫәптән СССР-ға сығарыла. Илдә электроэнергетика үҫешә, тау йылғаларында ГЭС-тар төҙөлә. Родоп тауҙарында төҫлө металдар бай сығанағы табыла. Уның базаһында төҫлө металлургия барлыҡҡа килә. Шулай ҙа илдә индустриализацияның нигеҙе булған тмашиналар төҙөү тармағы булмай. Аҙыҡ, тау эшкәртеү һәм металлургия тармаҡтары өсөн машиналар СССР-ҙан алына. 1954 йылда кальцинирланған сода етештереү өсөн Девнен заводы төҙөлә. 1960 йылдың башында илде экстенсив үҫтереү үҙен аҡламай, уның иҡтисадын интенсификациялау, йәғни фәнни-техник прогресты ҡулланып темптарҙы тиҙләтеү , хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу кәрәк була. * [[1960 йыл]]да Кремиково металлургия комбинаты төҙөлә башлай, [[1963 йыл]]да уның беренсе сираты сафҡа индерелә; * 1960 йылдың ноябрендә Бургаста нефть химияһы комбинаты төҙөлә башлай. 1963 йылда ул сафҡа индерелә. 3-сө биш йыллыҡ планды 1961 йылда, ваҡытынан алда, үтәп сығалар. ==== Халыҡ хужалығын үҫтереүҙең 4-се биш йыллыҡ планы (1961—1965) ==== [[1963 йыл]]дың 22 октябрендә Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек банкыһы төҙөлә, уны төҙөүселәр араһында Болгария ла була<ref>Международный банк экономического сотрудничества // Большая Советская Энциклопедия. / под ред. А. М. Прохорова. 3-е изд. том 15. М., «Советская энциклопедия», 1974. стр.614-615</ref>. 1960 йыл башында йәшелсәселекте үҫтереү ҡарала, помидорҙарҙың төрлө сорттары табыла. Һөҙөмтәлә [[1963 йыл]]да Болгария помидорҙан рекордлы уңыш йыя (760 мең тонна, уларҙың 240 мең тоннаһы экспортҡа сығарыла) һәм помидор тарихында тәүге тапҡыр экспорт буйынса донъяла беренсе урынды ала<ref>Любен Конакчиев. К новым успехам // журнал «Болгария», № 6, 1964. стр.27</ref>. 1960 йылда махсуслаштырылған кооператив балыҡсылыҡ үҫтерелә башлай. Русалағы ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институты ауыл хужалығын механизациялау өсөн машиналар эшләй, бойҙай, арыш, һоло һәм көнбағышты, грек сәтләүеген машиналар менән таҙартыу юлдарын таба; тәмәкене етештереүҙе механизациялай<ref>Обо всем // журнал «Болгария», № 9, сентябрь 1966. стр.20</ref><ref>Сельскохозяйственные новости // журнал «Болгария», № 5, май 1966. стр.3</ref>. 1960 йылдар уртаһында «Балкан» автомобилдәр йыйыу заводы «Москвич-408» совет еңел автомобилен сығарыуҙы үҙләштерә<ref>Стоян Петров. Автомобили Болгарии // «Техника за рубежом», № 2, 1969. стр.30</ref>. ==== Халыҡ хужалығын үҫтереүҙең 5-се биш йыллыҡ планы (1966—1970) ==== [[1967 йыл]]дың 6 апрелендә [[Польша]] һәм [[Болгария]] үҙ-ара ярҙам һәм хеҙмәттәшлек итеү тураһында дуҫлыҡ килешеүе төҙөй<ref>Болгаро-польский договор 1967 о дружбе, сотрудничестве и взаимной помощи // Большая Советская Энциклопедия. / под ред. А. М. Прохорова. 3-е изд. том 3. М., «Советская энциклопедия», 1970. стр.501</ref>. [[1967 йыл]]дың 10 июлендә [[Болгария]] һәм [[Венгрия]] дуҫлыҡ, үҙ-ара ярҙам һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөй<ref>Болгаро-венгерский договор 1967 о дружбе, сотрудничестве и взаимной помощи // Большая Советская Энциклопедия. / под ред. А. М. Прохорова. 3-е изд. том 3. М., «Советская энциклопедия», 1970. стр.501</ref>. [[1967 йыл]]дың 21 июлендә [[Монголия]] һәм [[Болгария]] араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. [[1967 йыл]]да [[СССР]] менән [[Болгария]] араһында [[СССР]]-ҙан ағас импортлау тураһында килешеү төҙөлә, был Болгарияның ҡағыҙ-целлюлоза заводын сей мал менән тәьмин итеүгә килтерә. Ағас һатып алыу [[1994 йыл]]ға тиклем дауам итә. 1968 йылдың 26 апрелендә [[Чехословакия]] һәм [[Болгария]] араһында үҙ-ара ярҙам һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөлә<ref>Болгаро-чехословацкий договор 1967 о дружбе, сотрудничестве и взаимной помощи // Большая Советская Энциклопедия. / под ред. А. М. Прохорова. 3-е изд. том 3. М., «Советская энциклопедия», 1970. стр.502</ref>. 1969 йыл мәғлүмәттәре буйынса, игенселектә 795 (ТКЗХ) хеҙмәт кооперативы эшләй. [[1970 йыл]]дың 10 июлендә Халыҡ-ара инвестиция банкыһы барлыҡҡа килә, Болгария банк ойоштороусыларҙың береһе булып китә<ref>Международный инвестиционный банк // Большая Советская Энциклопедия. / под ред. А. М. Прохорова. 3-е изд. том 15. М., «Советская энциклопедия», 1974. стр.617</ref>. 1966—1970 йылдарҙа уртаса йыллыҡ милли килемдең үҫеш темпы 8,75 процент тәшкил итә. ==== Халыҡ хужалығын үҫтереүҙең 6-сы биш йыллыҡ планы (1971—1975) ==== 1971—1975 йылдарҙа уртаса йыллыҡ милли килемдең үҫеш темпы 7,8 % тәшкил итә. * [[1974 йыл]]да «Козлодуй» АЭС-ы сафҡа индерелә. Халыҡ хужалығын үҫтереү өсөн Болгария СССР-ҙан йылына 2 %-ҡа [[кредит]]тар ала. Ҡағиҙә булараҡ, шул аҡсаға төҙөлгән предприятиеларҙың етештергән продукцияһы иҫәбенә кредиттар кире ҡайтарыла. Был илдең иҡтисади үҫешен тиҙләтә, уның техник яҡтан артта ҡалғанлығын бөтөрөргә ярҙам итә. Юғары технологиялы [[Электроника|электрон сәнәғәте]] — ИЗОТ комбинаты төҙөлә, көнбайыш өлгөләре күсермәһе булған хисаплау машиналары сериялап етештерелә, шулай уҡ «Правец» заводы төҙөлә. Шулай итеп, Болгария тиҙ арала СЭВ илдәрендә мөһим урынды биләй. 1980 йылдарҙа ИЗОТ заводында сыҡҡан магнитлы дисктар совет кешеләре тарафынан күпләп һатып алына. Һуңғы осорҙа ике ил араһында иҡтисади хеҙмәттәшлек нигеҙендә тышҡы сауҙа дауам итә. СССР Болгарияның тышҡы сауҙа партнеры булып тора. Специализация һәм кооперирование үҫешә, шуның арҡаһында сауҙа үҫешә, машиналар эшләү йылдам арта: Болгария иҡтисады экспортының удель ауырлығы СССР-ҙа 1980-се йылдарҙа 45 % тәшкил итә. СССР-ҙың күпләп заказдар биреүе арҡаһында Болгария электротельферҙар, электрокарҙар, электрон һәм электротехник ҡорамалдарҙың ҡайһы бер төрҙәрен, ауыл хужалығы машиналарын эшләп сығара. -ҙың һәм СЭВ-тың Болгария менән хеҙмәттәшлек итеүе илдең бигерәк тә мөһим әһәмиәткә эйә булған яғыулыҡ-энергетика һәм сей мал проблемаһын хәл итә. СССР-ҙан 50 йылдан ашыу Болгарияның тәбиғи газ һәм [[Үҙағас|ағасҡа]] ихтыяжы тәьмин ителә, шулай уҡ таш күмер һәм электр энергияһына ижтыяжы 80 %, [[Нефть|нефткә]] — 87 %, тимер мәғдәне һәм [[Мамыҡ|мамыҡҡа ихтыяжы тәьмин ителә]]. Әйткәндәй, Болгария нефть продукттарын һәм аҙыҡ-түлекте Көнбайыш илдәренә реэкспортлай . Планлы килешеүҙәр арҡаһында СССР-ҙа Болгария интеграцион объекттар төҙөүгә күп көс түгә: Усть-Илим целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты, Киембаево асбест тау-байыҡтырыу комбинаты, Криворог тау-байыҡтырыу комбинаты, Ырымбур газ магистраль торбалары төҙөү заводына машиналар, ҡорамалдар, материалдар, халыҡ ҡулланыу тауарҙары сығара. Был объекттар сафҡа инеү менән Болгария СССР-ҙан үҙенең пайына целлюлоза-ҡағыҙ, асбест, тимерле ферроиретмәләр һәм сей мал, тәбиғи газ 12 йыл дауамында ала. СЭВ сәйәсәте буйынса Болгария халыҡ хужалығы СССР-ҙың халыҡ хужалығына ныҡ бәйләнгән була. [[1971 йыл]]да ''социалистик илдәр иҡтисади интеграция Комплекслы программаһы-СЭВ ағзалары'' менән хеҙмәттәшлекте артабан үҫтереү тураһында килешеү төҙөлә, һәм [[1974 йыл]]да СССР менән яҡынлашыу арҡаһында халыҡ хужалығы планында интеграцияланған яңы махсус бүлек барлыҡҡа килә. Бындай сәйәсәт социалистик лагерь илдәренең һәм шул иҫәптән Болгария иҡтисадын үҫтерә. Әгәр [[1928 йыл]] (иҡтисади күтәрелеш пигы алдынан) һәм [[1970 йыл]]да (иҡтисадтың иң уңышлы эшмәкәрлеге осоро) сағыштырып ҡарағанда, Көнсығыш Европа илдәренең сәнәғәте етештергән өлөшө донъя сәнәғәтенән 6,6%-тан 8,6 %-ҡа тиклем үҫкән, шул уҡ ваҡытта Болгарияның өлөшө — 0,1%-тан 0,6 %-ҡа тиклем артҡан. Әммә СЭВ принциптары соцлагерь илдәре иҡтисади үҫешен тотарлаҡлап килә. Төрлө илдәр иҡтисадын тигеҙләү [[Конкуренция (иҡтисад)|конкуренцияны]] бөтөргән, тауарҙарҙы түбән хаҡҡа етештереү файҙаһыҙ була — был дефицитҡа килтерә. Сауҙа ла файҙа килтермәй башлай. План-бүлеү системаһы сауҙа әйләнешен ҡатмарлай, арзан яғыулыҡ һәм сеймал ресурстар һаҡлау технологияларын, шул иҫәптән металл һаҡлауҙы туҡтата. Һөҙөмтә булараҡ, сағыштырмаса түбән кимәлдәге тауарҙар сығарыла һәм сифатлы тауар экспорты ҡаҡшай — конкуренция түбән була. Был факторҙар, оҙайлы ваҡыт ыңғай роль уйнауға ҡарамаҫтан, һуңға табан болгар иҡтисадының тормозына әүерелә. Конкуренциялы баҙар шарттарында болгар продукцияһына һорау кәмей. [[1988 йыл]]дың 1 ғинуарында Болгария хөкүмәте «Хужалыҡ эшмәкәрлегенең ҡағиҙәләрен» ҡабул итә. Уның буйынса, предприятиеға хужалыҡ эшмәкәрлеген үҙаллы алып барыу ҡарала<ref name="autogenerated7">Болгария // Ежегодник Большой Советской Энциклопедии, 1989 (вып. 33). М., «Советская энциклопедия», 1989. стр.221-224</ref>. 1988 йылда, мәғлүмәттәр буйынса, Болгария — индустриаль-аграр иҡтисадлы ил, унда дәүләт секторы өҫтөнлөк итә. Тулайым продуктта сәнәғәт өлөшө 60 %, төҙөлөштә — 10 % , ауыл һәм урман хужалығында — 12 % тәшкил итә<ref name="autogenerated6">Болгария // Большой Энциклопедический Словарь (в 2-х тт.) / редколл., гл. ред. А. М. Прохоров. 3-е изд. Том 1. М., «Советская энциклопедия», 1991. стр.150</ref>. 1988 йылда милли килем үҫеше 6,2 % була. 1988 йылда эске тулайым продукт үҫеше 2,4 % була. [[1989 йыл]]да тәүге тапҡыр милли килемдең 0,4 %-ҡа кәмеүе теркәлә. === 1990-сы йылдар һәм 2000-се йылдар башындағы реформа === [[1990 йыл]] башында [[Болгария]] хөкүмәте иҡтисади реформалар башлай, илдә баҙар иҡтисады барлыҡҡа килә. Хосусилаштырыу үткәрелә, кредит-финанс өлкәһе үҙгәртелә, ирекле хаҡтар ҡуйыу урынлаштырыла ҡуйҙы. 1991 йылда ауыл хужалығында «деколлективизация» үткәрелә. Был реформа һөҙөмтәһендә, көнбайыш илдәренән финанс ярҙамы алыу туҡтатыла, эшһеҙлек һәм инфляция арта<ref>«''In the early 1990s Bulgaria begun a process of transition toward a more marked-oriented economy. The government initiated a program of privatized business ownership, in addition to freeing prices and restructuring credit, banking and monetary institutions. These reforms enabled Bulgaria to receive financial assistance from Western countries, although they also produced unemployment and inflation''»<br /> The New Encyclopedia Britannica. 15th edition. Micropedia. Vol.14. Chicago, 1994. p.625</ref>. 1992 йылдың февралендә реституция тураһындағы закон ҡабул ителә, уның буйынса 1944 йылдың 9 сентябрендә национализацияланған ер, магазин, йорто, оҫтахана һәм ваҡ предприятиеларҙе элекке хужаларына кире ҡайтарыу хоҡуғы бирелә. Хужалыҡ тарҡалғандан һуң, элекке социалистик дәүләттәр һәм социалистик илдәр менән бәйләнеш әҙәйә. [[1990 йыл]]да сәнәғәт етештереүе түбәнәйә. 1990 йылда СЭВ бөтөрөлөп, [[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалғас,]] 1991 йылда Болгария сәнәғәт етештереүе күләме 10,7 %-ҡа ҡырҡа кәмей. Халыҡтың тормош кимәле байтаҡҡа тубәнәйә. Өҫтәүенә, болгар иҡтисадының торошонда [[Югославия]] менән [[Ираҡ]]ҡа санкциялар индереү ныҡ негатив сағыла. Иҡтисади үҫештең тәүге билдәләре 1990 йылдар уртаһында күренә башлай. [[Эске тулайым продукт|Тулайым]] продукт [[1994 йыл]]да 1,4 % -ҡа һәм [[1995 йыл|1995 йылда 2,5 %-ҡа арта]]. Инфляция кимәле [[1994 йыл]]да 122 процент булһа, ул [[1995 йыл]]да 32,9 %-ҡа кәмей. Хөкүмәт 1995 йылдың ғинуарында үткәрергә вәғәҙә иткән хосусилаштырыу оҙаҡҡа һуҙыла. 1995 йылдан алып илдең 65 % халҡы фәҡир хәлендә йәшәй. 1996 йылдың ғинуарында хосусилаштырыуҙың тәүге этабы күпләп башлана. [[1996 йыл]]да сираттағы иҡтисад кризисы була, был инфляцияның үҫеүенә килтерә, девальвацияның күләме йылына 311 процентҡа тиклем арта һәм болгар леваһы арзаная. Болгарияла 1996 йылда автомобилдәр етештереү туҡтатыла. [[1996 йыл]]дың декабрендә Болгария [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы|ВТО]]-ға инә. 1997 йылдың яҙында хосусилаштырыуҙың икенсе һәм өсөнсө этаптары үткәрелә. 1997 йылдың апрелендә үткән һайлауҙарҙа Демократик көстәр союзы еңә, ул Халыҡ-ара валюта фонды һәм Бөтә донъя банкыһы менән берлектә тулыһынса алтын валюта запасы индереүҙе тәьмин итеүсе механизм булдырыусы иҡтисад программаһын тәҡдим итә. Хөкүмәт реформаһы программаһы түбәндәге сараларҙы үҙ эсенә ала: * хосусилаштырыу һәм, ҡайһы бер осраҡта, дәүләт милкендә булған предприятиены бөтөрөү; * ауыл хужалығы сәйәсәтен либералләштереү, ер һатыу баҙарын үҫтереү өсөн шарттар булдырыу; * социаль страховкалауҙа реформа үткәреү; * енәйәтселек һәм коррупция менән көрәште көсәйтеү. Болгарияла 1997 йылда тулайым продукт күләме 1989 йылдың бары тик 60 процентын ғына тәшкил итә. 1997 йылда 80 процент халыҡ [[Ярлылыҡ|ярлылыҡ сигендә]] йәшәй. Иван Костов етәкләгән хөкүмәттең хосусилаштырыуы һөҙөмтәһендә, хөкүмәткә ҙур зыян килтерелә. Элекке Болгария баш прокуроры Никола Филчев әйтеүенсә, 30 млрд долларлы хөкүмәт милкен хосусилаштырғанда хөкүмәт ҡаҙнаһына бары тик 3 млрд доллар ғына индерелә. Дәүләт милкен хосусилаштырғанда уларҙы һатыу хаҡы ныҡ кәметелә — мәҫәлән, Кремиково металлургия комбинатын һатып алыу хаҡы бары1 доллар ғына тора. [[1998 йыл]]дың июлендә Халыҡ-ара валюта фонды Болгария хөкүмәтенә 3 йылға 800 миллион доллар күләмендә займ бирә. Был кредит финанс баҙарын үҫтереү, социаль программаларҙы финанслау, һалым һәм аграр реформаларын үткәреү өсөн файҙаланыла. [[1999 йыл]]дың 5 июлендә милли валюта деноминациялана: яңы 1 лев 1000 иҫке левҡа алмаштырыла. 1997—2001 йылдарҙа сәнәғәттә һәм ауыл хужалығында тоталь түбәнәйеү күҙәтелә, бары тик [[2002 йыл]]да ғына илдең иҡтисади хәле яҡшыра башлай. 2002 йылда Европа комиссияһы Болгарияны баҙар иҡтисадлы ил тип таный. 2001—2006 йылдарҙа эске тулайым продукт үҫеше һәм дәүләт бюджетының профициты тотороҡло була. Был дәүләт бурысын 67,3%-тан 22,8 %-ҡа кәметергә мөмкинлек бирә. 2004 йылда (ЕС-ҡа инер алдынан) Болгарияның тулайым продукция күләме АҠШ-тың 61,6 млрд долларына етә — был 1989 йылдың тулайым продукция күләменең 95 % тәшкил итә. 2004 йыл аҙағында, Евросоюз мәғлүмәттәре буйынса, илдә уртаса эш хаҡы 80 АҠШ доллары самаһы тәшкил итә; инфляция кимәле — 2,3 %; тулайым продукт үҫеше — 4,3 % була; [[Ярлылыҡ|ярлылыҡ сигендә]] илдең 15-20 % халҡы йәшәй. [[2007 йыл]]дың 1 ғинуарында Болгария [[Европа берләшмәһе]]нә инә. [[2007 йыл]]да иҡтисадҡа инвестиция йәлеп итеү һәм конкурентлыҡ һәләтен арттырыу маҡсатында, Болгария хөкүмәте [[табышҡа һалым]]ды 10 процент итеп ҡуя — был Европала иң түбән һалым була. [[2008 йыл]]дың 1 ғинуарынан Болгарияла бөтә граждандар өсөн дә [[Килем һалымы|подоходный һалым]]10 % ҡуйыла. Был донъяла һәм Евросоюзда иң түбән ставкаларҙың береһе. === 2008—2009 йылдарҙағы иҡтисади кризис === [[2008 йыл]]дың икенсе яртыһында башланған иҡтисади көрсөк донъялағы күп илдәрҙе ялмай. Көрсөк осоронда Болгария менән [[Эстония]] Евросоюз илдәре араһындағы эске ҡулланыу һәм дәүләт сығымдарын ҡыҫҡартҡан һәм иҡтисад үҫешен дәртләндереүҙе ҡулланмаған берҙән-бер ил булып тора. 2008 йылдың сентябрь аҙағында тәбиғи газға хаҡтарҙың артыуы менән бәйле өс аҙналыҡ «газ көрсөгө» башлана, Болгария, иҡтисад һәм энергетика министрлығының баһалауынса, милли иҡтисадына 197 млн лев (йәки 101 млн евро) зыян килтерелә. «Eurostat» Евросоюз статистика агентлығы аналитиктарының 2009 йыл өсөн докладында Болгария иң «арзан» Европа илдәренең береһе тип атала, ундағы хаҡтар Европа илдәрендәге уртаса хаҡтан 49 процентҡа түбән тип табыла. 2009 йыл һөҙөмтәләре буйынса Болгарияның тулайым продукт кимәле 4,9 процентҡа, сәнәғәт етештереүе — 14 %-ҡа түбәнәйә<ref name="fb">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html CIA — The World Factbook — Bulgaria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001195751/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |date=2016-10-01 }} // [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5 CIA]</ref>. 2003—2004 йылдан алып 2010 йылға тиклемге осорҙа лаванда майының экспорт күләме яҡынса өс тапҡырға кәмей. Инфляция кимәле илдә барған еврозонаға күсеүҙе ҡурҡыныс аҫтына ҡуя, хөкүмәт тарафынан планлаштырылған 2010 йылда болгар левын [[евро]]ға алмаштырыу үтәлмәй ҡала. == Хәҙерге торошо == [[Файл:Neftochim-vaya-dinev.jpg|справа|мини|Вайя күле янында урынлашҡан Бургас ауыл хужалығы һәм сәнәғәт районы. Ҡаршы ярында Лукойлға ҡараған Бургас нефтехим — нефть эшкәртеү заводы.]] 2001 йылдан башлап, Болгария властары сит ил инвестицияларын йәлеп итеү, түбән һалымдар, сикләнгән көйләүҙәр һәм түбән эш хаҡы ҡуйыу юлы менән иҡтисади үҫеште тәьмин итергә ынтыла. Бындай сәйәсәт 2004 йылдан 2008 йылға тиклем иҡтисадты 6 %-ҡа үҫтереүгә булышлыҡ итә, тик был сәйәсәт бары глобаль иҡтисади кризис башланғансы ғына үҙен аҡлай. Глобаль кризис төрлө реформалар үткәреүҙе талап итә. Беренсенән, хөкүмәт инновациялы тикшеренүҙәр алып барырға һәм инвестициялар арттырырға тейеш һәм был өлкәлә әүҙем булырға тейеш. Икенсенән, мәғариф өлкәһендә реформа кәрәк. Өсөнсөнән, пенсия системаһын реформалаштырыу һәм һаулыҡ һаҡлау, финанс системаһының тотороҡлолоғон арттырыу кәрәк. Дүртенсенән, инфраструктураны, бигерәк тә төбәктәрҙә, нығытыу кәрәк. Бишенсенән, эшселәрҙең квалификацияһын арттырырға ярҙам итергә, хеҙмәт килешеүҙәрен һығылмалы төҙөргә кәрәк. Түбән процент ставкаһы сит ил капиталы ағымын тәьмин итә. 2003 йылдан алып күсемһеҙ милек баҙары ныҡ үҫешә. 2003 йылдан 2007 йылға тиклем экономлы проект айырым популярлыҡ менән файҙалана, әммә 2007 йыл башында уҡ Propertylimit, Dinevi Group һәм Yoo компаниялары премиум-класс проекттарын тормошҡа ашыра башлай. Инфляцияның йыллыҡ кимәле биш йыл дауамында тотороҡһоҙ (2003—2007), ул 2,3%-тан 7,3 %-ҡа тиклем тирбәлә. Евросоюз 2010 йылда Болгарияла ориенталь тәмәке (nicotian) үҫтереүҙе тыйыу инициативаһы менән сығыш яһай, шулай уҡ Болгария өсөн әһәмиәтле ауыл хужалығы культураһы булған майлы рауза һәм шарап яһау өсөн виноград сорттарын үҫтереүҙе лә тыя. Евросоюз регламенты Болгарияның төп кәсептәрен тотҡарлыҡлай. Был секторҙа 200 меңдән ашыу кеше эшләгән була була. Евростат мәғлүмәттәре (ғинуар, 2015 йыл) буйынса, Болгарияла иң түбән минималь эш хаҡы — 184 евро. == Тышҡы сауҙа == 1990 йылдарҙа илдә сауҙа сәйәсәте байтаҡ үҙгәрә. Элекке СЭВ урынына [[Европа берләшмәһе|EC]] килә, шулай ҙа Болгария Рәсәйҙән [[Рәсәйҙең нефть сәнәғәте|импортҡа]] нефть ала. Ил башҡа Европа дәүләттәре менән интеграцияға йүнәлтелә — Болгария еврозона союзына ағзалыҡҡа инергә әҙерләнә. == Инвестициялар == 1990 йылдар башында хосусилаштырыуҙың аҡрын темптар менән барыуы, юғары [[һалым]] һәм бюрократик кәртәләр ҡуйыу илгә инвестициялар килеүгә ныҡ ҡамасаулай. 1991 йылдан 1996 йылға тиклем сит илдәрҙән килгән инвестициялар күләме 831 миллион доллар тәшкил итә. [[1997 йыл]]да инвестициялар күләме күпкә арта. 2004 йылға тиклем Болгарияға индерелгән дөйөм инвестициялар күләме 2,5 миллиард [[АҠШ]] долларын тәшкил итә. [[2004 йыл]]да Болгарияға сит илдәрҙән 2,72 миллиард евронан ашыу (3,47 миллиард АҠШ доллары) инвестиция йәлеп ителә. [[2005 йыл]]да эре предприятиеларҙы хосусилаштырыуҙың тамамланыуы арҡаһында илдә 1,8 миллиард евроға тиклем инвестициялар күләменең кәмеүе күҙәтелә (йәғни 2,3 миллиард АҠШ доллары). Болгария Евросоюзға ҡушылғандан һуң, 2007 йылда, тағы инвестиция арта, сит ил инвестицияларының дөйөм күләме яҡынса 6 миллиард евро тәшкил итә. 511 292 евроға хөкүмәт облигацияларын алған инвесторҙар Болгария гражданлығын алыу хоҡуғына эйә була. == Статистик күрһәткестәр == '''Эске тулайым продукт :''' 128,63 млрд доллар. (ХВФ, 2014 '''Йән башына эске тулайым продукт:''' 5833 евро. (2014) '''Йән башына эске тулайым продукт :''' 17860,31 доллар. (ХВФ, 2014) '''Сәнәғәт етештереү темпы :''' йылына 1,7 % (2014) '''Иң бай һәм иң фәҡир йорт хужалығы араһындағы килемдәрҙең бүленеүе:''' * ''иң ярлы 10 процент:'' 2,9 % * ''иң бай 10 процент:'' 25,4 % '''Килемдәрҙең ифференциацияланыуы — Джини ндексы:''' 0,316 (2005) '''[[Кеше потенциалы үҫеше индексы|Кеше потенциалының үҫеш индексы]]:''' 0,824 (2005) '''[[Эшһеҙлек]] кимәле:''' 10,4 % (2011), 10,7 % (2014) '''Түләү балансы :''' 0,9 процент (2014) '''Тышҡы сауҙа балансы:''' − 3,4 миллиард евро (2014) '''Валюта резервтары:''' 16,6 миллиард евро (2014) '''Дәүләт бурысы . Тулайым продукт % :''' 27,6 процент(2014) '''Дәүләт мәғариф сығымдары:''' 4,6 % ЭТП (2004) '''Дәүләт мәғариф сығымдар:''' тулайым продукттың 4,2 % (2005) '''Хәрби сығымдар:''' тулайым продукттың 2,4 % (2005) '''Дәүләт бурысын хеҙмәтләндереүгә сығымдар:''' тулайым продукттың 21,7 % (2005) === Энергия сығанағы төрҙәре === * ҡаҙылма яғыулыҡ: 47,8 % * гидро: 8,1 % * атом: 44,1 процент * башҡа төр: 0 % (2001) ; Нефть * сығарыу: көнөнә 3000 баррель (2005, яҡынса баһа буйынса) * ҡулланыу: көнөнә 131 400 баррель (2005, яҡынса баһа буйынса) * экспорт: 51 000 (2005, яҡынса баһа буйынса) * импорт: 800 138 (2004, яҡынса баһа буйынса) * раҫланған запастар:'' 2,4 миллион тонна (1 ғинуар 2006, яҡынса баһа буйынса)'' ; Тәбиғи газ * сығарыу: 407 000 м³ (2005, яҡынса баһа буйынса) * ҡулланыу: 5,179 млрд м³ (2005, яҡынса баһа буйынса) * экспорт: 0 м³ (2005, яҡынса баһа буйынса) * импорт: 5,8 млрд м³ (2005) * раҫланған запастар: 5,703 млрд м³ (1 ғинуар 2006 йыл, яҡынса баһа буйынса) ; Электр энергияһы * етештерелгән: 430 млн кВт*сәғ (1946); 45 млрд кВт*сәғ (1988); 45,7 млрд кВт*сәғ (2006) * ҡулланыу: 37,4 млрд кВт·сәғ (2006) * экспорт: 7,8 миллиард кВт·сәғ (2006) * импорт: 0 кВт·сәғ (2006) == Халыҡтың килеме == Лев минималь эш хаҡы күләме 460 2017 йылда минималь хеҙмәт хаҡы 460 лев йәки 235 евро тәшкил итә. 01.01. 2018 йылда 510 лев йәки 260 евро тәшкил итә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Э. Б. Валеев. Болгария. Экономико-географическая характеристика. 2-е изд. М., 1957. * Хр. Гандев, Н. Тодоров. Из истории развития промышленного капитализма в Болгарии в период турецкого ига // «Вопросы истории», № 5, 1957 * Икономическа география. София, 1961. * ''Ж. Натан.'' История экономического развития Болгарии. (пер. с болг.) М., 1961. * Икономическо райониране на НР България. София, 1963. * ''Ж. Натан.'' История на икономическата мисъл в България. София, 1964. * ''В. Д. Мозеров.'' Совершенствование управления промышленностью в Болгарии (1944—1968 гг.). Саранск, 1975. — 154 стр. * ''Р. П. Толмачева'' [http://yourlib.net/content/view/14937/171/ 7.1. Экономическая история — Экономика стран социалистической системы. Деятельность СЭВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121006091644/http://yourlib.net/content/view/14937/171/ |date=2012-10-06 }} — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Дашков и К, 2003. — 604 с. == Һылтанмалар == * Татьяна Валева. [http://senat.org/Russia-Bulgaria/TValeva.html Время собирать камни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004203512/http://senat.org/Russia-Bulgaria/TValeva.html |date=2012-10-04 }} // журнал «Сенатор» * [http://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/2007/06/country.htm Country Focus — Bulgaria] // «Finance & Development» June 2007, Volume 44, Number 2 * [http://www.acc.bg/en/bulgaria/vat-value-added-tax.html Taxes in Bulgaria] / сайт «Accounting Competence Center — Bulgaria» * [https://www.academia.edu/3091425/_._._._._._2008_The_Economic_Potential_of_Bulgaria._Investors_Guide М. Божинова, П. Пейковска, К. Жекова. Экономический потенциал Болгарии. Путеводитель инвестора. Москва, 2008, 160 с.] * [https://www.academia.edu/3091990/_._._._-_._2008_Regional_Development_of_the_Republic_of_Bulgaria П. Пейковска, А. Станева. Региональное развитие Республики Болгария. Компакт-диск. Москва, 2008.] * д/ф «Булгартабак» — телефильм АТН из цикла [http://www.tvr.by/rus/atnproj.asp?pr=sudba-gigantov «Судьба гигантов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141221141733/http://www.tvr.by/Rus/atnproj.asp?pr=sudba-gigantov |date=2014-12-21 }} [[Категория:Болгария иҡтисады]] fjwq8l4o3wfzoz1qrk9gk8eqhysjggc 0 145838 1303410 1295473 2026-08-31T20:37:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303410 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Валмиера''' (лат.<span lang="lv" style="font-style:italic;"><span class="plainlinks">[[Медиа:Lv-Valmiera.ogg|Valmiera]]</span></span>, русса тарихи атамаһы <span lang="ru" style="font-style:italic;">Вольмар</span>, нем. <span lang="de" style="font-style:italic;">Wolmar</span>) — [[Латвия]]ла республика ҡарамағындағы ҡала. Халҡы һаны — 23,4 мең кеше ([[2015 йыл|2015]]). == Географияһы == Ҡала Гауя йылғаһы ярында, [[Рига]]нан 100 км һәм [[Эстония]] сигенән 50 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Тарихы == Ҡаланың атамаһы Вольдемар (Владимир) исеменән барлыҡҡа килгән. Ҡала башта кемдең исемен йөрөткәнлеге тураһында бер нисә версия бар. Беренсе версия псков кенәзе Владимир менән бәйле, уны Рига епископы Альберт Идумеяла судья итеп тәғәйенләй. Икенсе версия [[Дания]]ның короле Вальдемар тураһында һөйләй, ул күктән ебәрелгән байраҡ ярҙамында алышта еңеү яулай. Быуаттар дауамында ҡаланың исеме документтарҙа төрлөсә яҙыла: ''Владимир'', ''Володимер'', ''Владимирец'', ''Володимерец'', ''Владимирец Ливонский'', ''Wolmaria'', ''Wolmahr'', ''Waldemer'', ''Wolmar'' һәм ''Вольмар''. Мәҫәлән, Иван Грозный литва коменданты Александр Полубинскийға яҙған хатында ҡаланы «Владимир» тип атай (1577 йылда рус ғәскәренә ҡәлғәне тапшыра). 1491 йылдың [[30 март]]ында ҡалала Вольмар килешеүе төҙөлә. [[1819 йыл]]дан алып [[1949 йыл]]ға тиклем — Вольмар өйәҙенең административ үҙәге. == Халҡы == [[2015 йыл]]дың 1 ғинуарына ҡарата үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса ҡала халҡының һаны 23 432 кеше тәшкил итә<ref name="постнас">[http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/Sociala/Sociala__ikgad__iedz__iedzskaits/IS0042.px/table/tableViewLayout1/?rxid=09cbdccf-2334-4466-bdf7-0051bad1decd Численность постоянного населения по полу: города республиканского значения, края, города и волости в начале и в середине года]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html Iedzīvotāji — Datubāze (Население. База данных)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117024435/http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html |date=2015-11-17 }} Centrālā statistikas pārvalde (Центральное статистическое бюро Латвии){{ref-lv}}</ref>. === Милли составы === 1989 һәм [[2011 йыл]]ғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса мәғлүмәттәргә ярашлы һәм 2015 йылдың башындағы баһа буйынса милли составы<ref><div>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm Ethnic composition: 1989 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823105722/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm |date=2017-08-23 }}</div></ref><ref>{{Cite web|accessdate=2015-11-23|title=Постоянное население по статистическим регионам, городам республиканского подчинения и краям по национальности на 1 марта 2011 года|url=http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-060.px/table/tableViewLayout1/?rxid=992a0682-2c7d-4148-b242-7b48ff9fe0c2|publisher=Центральное статистическое управление|lang=lv}} [http://data.csb.gov.lv/pxweb/en/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-060.px/?rxid=992a0682-2c7d-4148-b242-7b48ff9fe0c2 Англоязычная версия]{{проверено|23|11|2015}}</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2015.htm Ethnic composition: 2015 estimation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208062344/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2015.htm |date=2015-12-08 }}</ref>: {| class="standard sortable" !милләте !кеше <br />(1989) !% !кеше <br />(2011) !% !кеше <br />(2015) !% |- |барыһы | align="right" |29190 | align="right" |100,00 % | align="right" |25130 | align="right" |100,00 % | align="right" |23432 | align="right" |100,00 % |- |латыштар | align="right" |21771 | align="right" |74,58 % | align="right" |21026 | align="right" |83,67 % | align="right" |19541 | align="right" |83,39 % |- |урыҫтар | align="right" |5435 | align="right" |18,62 % | align="right" |2908 | align="right" |11,57 % | align="right" |2685 | align="right" |11,46 % |- |[[белорустар]] | align="right" |748 | align="right" |2,56 % | align="right" |415 | align="right" |1,65 % | align="right" |414 | align="right" |1,77 % |- |поляктар | align="right" |264 | align="right" |0,90 % | align="right" |224 | align="right" |0,89 % | align="right" |219 | align="right" |0,93 % |- |[[украиндар]] | align="right" |434 | align="right" |1,49 % | align="right" |193 | align="right" |0,77 % | align="right" |185 | align="right" |0,79 % |- |литвалар | align="right" |123 | align="right" |0,42 % | align="right" |108 | align="right" |0,43 % | align="right" |107 | align="right" |0,46 % |- |сиғандар | align="right" |105 | align="right" |0,36 % | align="right" |107 | align="right" |0,43 % | align="right" |75 | align="right" |0,32 % |- |башҡалар | align="right" |310 | align="right" |1,06 % | align="right" |149 | align="right" |0,59 % | align="right" |206 | align="right" |0,88 % |} == Транспорты == === Тимер юл транспорты === Рига — Лугажи тимер юлы линияһында Валмиера станцияһы === Автомобиль юлдары === Төп юлы A3 Инчукалнс — Валмиера — Валка (Эстония сиге) ҡала эсенән үҙәген урап үтә. Ҡаланан төбәк юлдар P16 Валмиера — Матиши — Мазсалаца, P17 Валмиера — Руиена — эстон сиге (Угурини), P18 Валмиера — Смилтене һәм P20 Валмиера — Цесис — Драбеши китә == Спорты == Баскетбол буйынса Латвия чемпионатында Валмиераны шул уҡ исемдәге команда күрһәтә == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Вольмар}} == Һылтанмалар == * [http://www.valmiera.lv/ Valmiera.lv — Официальный сайт города] * [http://www.mesta.lv/index.php?p=11&id=8107 Места.lv] * [http://vietvardi.lgia.gov.lv/vv/to_www_obj.objekts?p_id=42170 Информация о Валмиере в топонимической базе данных]{{ref-lv}} [[Категория:Ганза]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Латвия ҡалалары]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] 1tgeak6krk7ls75gy7uxl4bh0gkqhp3 0 147015 1303429 1053127 2026-09-01T10:14:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303429 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''[[Тургенев Иван Сергеевич|Иван Сергеевич Тургенев]] һәйкәле''' Орёл ҡалаһында урынлашҡан — Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫы объекты. Ҡаланың иң матур урындарының береһендә, «Тургенев яры» тип аталған урында — Ока йылғаһы яры битләүе түбәһендә, мәҙәниәт һәм ял итеү паркы менән йәнәш урынлашҡан. Монумент рус яҙыусыһы И.С.Тургеневтың тыуыуына 150 -йыллыҡ юбилейы уңайы менән [[1968 йыл]]дың 4 ноябрендә асыла. Һәйкәлдең авторы скульптор Г. П. Бессарабский. Архитекторҙары А. И. Свиридов һәм В. С. Атанов<ref>[http://www.buninlib.orel.ru/pam/pamiatnik_turgenevu.htm И. с. Тургенев һәйкәлдәренә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150203131916/http://www.buninlib.orel.ru/pam/pamiatnik_turgenevu.htm |date=2015-02-03 }} сайты [[Орловская областная научная универсальная публичная библиотека им. И. А. Бунина| ул китапхана. Бунинаның]]</ref>. Ҡара, шымартылған гранит постаментта ҡуйылған И.С. Тургеневтың бронза фигураһынан ғибәрәт. Яҙыусы алыҫтарға ҡарап уйсан ултырған килеш һүрәтләнгән. Постаментҡа ҡабырға яғында — «Иван Сергеевич Тургенев», икенсе яғында — яҙыусының тормош дата һы— «1818.28.X.» — «1883.22.VIII.» яҙылған Һәйкәл урындағы әһәмиәткә эйә булған монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы<ref>[http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5700037000 Рәсәй федерацияһының мәҙәни мираҫы объекттары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150203125100/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=5700037000 |date=2015-02-03 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.orelvkartinkax.ru/orel%20eyes%20monuments.htm Город Орел глазами памятников] * [http://novser.livejournal.com/965401.html Памятные места Орла. Памятник И.С. Тургеневу] * [http://orel450.ru/menu/fortourists/posmotret/ 450 лет городу Орлу. Памятники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150207172519/http://orel450.ru/menu/fortourists/posmotret/ |date=2015-02-07 }} * [http://samlib.ru/j/jaworskaja_e_w/orel.shtml Яворская Е.В. Орел: были + легенды] * [http://region.oryol.ru/history/pisorl_4.shtml Кондратенко А. Писатели Орловщины. Литературная прогулка по Орлу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190522034338/http://region.oryol.ru/history/pisorl_4.shtml |date=2019-05-22 }} [[Категория:Әҙиптәрҙең һәйкәлдәре]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Һәйкәлдәр]] jd2jduwrjq48e8epu9gvitur20roafs 0 155094 1303415 1300891 2026-09-01T02:19:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303415 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Гәрәев Алексей Ғабдулла улы''' — Өфө авиация институты һәм шул иҫәптән 1992—1993 йылдарҙа лаборатория мөдире. Техник фәндәр докторы (1999). Сахалин утрауы өсөн үткәргес торба проектлауҙа ҡатнашыусы. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. == Биографияһы == Алексей Ғабдулла улы Гәрәев 1954 йылдың 10 ноябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. == Тормош һәм хеҙмәт юлы == 1978 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай, физик. 1978 {{comment|Өфө агрегат производство берекмәһе|Уфимское агрегатное производственное объединение}}ндә инженер булып хеҙмәт юлын башлай; 1980 йылдан — {{comment|Өфө дәүләт нефть техник университеты|УГНТУ}}нда: 1992—1993 йылдарҙа — лаборатория мөдире булып эшләй. Фәнни эшмәкәрлеге торбаларҙың үткәргестәрҙең коррозиянан һәм коррозия-механик емерелеүен прогнозлау һәм диагностикалау нигеҙендә уларҙың эшкә яраҡлы булыуын арттырыуға бәйләнгән. Гәрәев етәкселегендә магистраль газ торбаларының сатнау сығанаҡтарын билдәләү методикаһы эшләнә, ул Башҡортостан Республикаһынның, Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәренең һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәренең предприятиеларында индерелгән. Уның ҡатнашлығында Сахалин утрауы өсөн үткәргес торба проектлана һәм ғәмәлдә ҡулланыуға индерелә. 300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 15 уйлап табыу авторы. :Хеҙмәттәре: * Торба үткәргестәрҙең сереп ярылыуы диагностикаһы. Өфө, 2003 (авторҙаш); * Коррозиялы мөхиттә материалдарҙың емерелеүе. Өфө, 2005 (авторҙаш); * Коррозиялы-механик шарттарҙа газ-нефть үткәргестәрҙең хәүефһеҙлеген арттырыу. Санкт-Петербург, 2012 (авторҙаш). Патенттарға лайыҡ булған уйлап сығарыуҙары торбаларҙы, атап әйткәндә, химик яҡтан актив шыйыҡсаларҙы үткәреү өсөн ҡулланылған эске яҡтан металдың сереүенә ҡаршы торған матдә менән ябылған торбаларҙы айырмайса механик тоташтырыуға ҡайтып ҡала. == Ғаиләһе == == Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары == * 1999 — техник фәндәр докторы == Сығанаҡтар == * https://patentdb.ru/author/411789 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251210012912/https://patentdb.ru/author/411789 |date=2025-12-10 }} == Әҙәбиәт == * https://www.dissercat.com/content/prognozirovanie-dolgovechnosti-magistralnykh-truboprovodov-ekspluatiruyushchikhsya-v-usloviy Прогнозирование долговечности магистральных трубопроводов, эксплуатирующихся в условиях коррозионно-механических воздействий * https://search.rsl.ru/ru/record/01003085309 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110155433/https://search.rsl.ru/ru/record/01003085309 |date=2019-11-10 }} Разрушение материалов в коррозионных средах : учебное пособие для подготовки дипломированных специалистов по направлению 130600 «Оборудование и агрегаты нефтегазового пр-ва» / А. Г. Гареев, М. А. Худяков, И. Г. Абдуллин ; Федеральное агентство по образованию, Гос. образовательное учреждение высш. проф. образования «Уфимский гос. нефтяной техн. ун-т». — Уфа : Изд-во УГНТУ, 2005. — 122 с. : ил., табл.; 20 см; ISBN 5-7831-0728-X * Химическая технология. Химические производства — Технология органических веществ — Технология топлива — Переработка нефти и нефтяных газов. Производство нефтепродуктов — Оборудование и аппаратура нефтеперерабатывающих заводов — Коррозиеустойчивость и коррозия материалов. Защита от коррозии — Учебник для высшей школы Транспорт — Трубопроводный транспорт — Магистральные трубопроводы — Коррозия и защита от неё — Учебник для высшей школы == Һылтанмалар == * [башкирская-энциклопедия.рф/2-statya/10774-gareev-aleksej-gabdullovich.html {{БЭ2013|баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/3668 }} Гәрәев Алексей Ғабдулла улы] * [энциклопедия-урала.рф/index.php/Гареев_Алексей_Габдуллович Ирекле Урал энциклопедияһы] * [https://www.dissercat.com/content/prognozirovanie-dolgovechnosti-magistralnykh-truboprovodov-ekspluatiruyushchikhsya-v-usloviy Прогнозирование долговечности магистральных трубопроводов, эксплуатирующихся в условиях коррозионно-механических воздействий] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Шәхестәр:Өфө]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 1ap1i9y1wdyssykbvbzlxo8o0jlnnaq 0 155810 1303396 1291772 2026-08-31T16:29:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303396 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бирюков Борис Николаевич''' ({{Lang-uk|Борис Миколайович Бiрюков}}; [[19 декабрь]] [[1927 йыл]] — [[18 август]] [[2013 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Украина]] ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәре докторы (1974), профессор (1980), Украина инженер фәндәре академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1992). [[Украина ССР-ы]] юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1988). Машиналар эшләү технологияһы өлкәһендәге белгес. Йөҙгә яҡын ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 11 монография авторы, 100-ҙән ашыу уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы һәм патент эйәһе.<ref>[https://patentdb.ru/author/831126 Изобретатель БИРЮКОВ БОРИС НИКОЛАЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241228012455/https://patentdb.ru/author/831126 |date=2024-12-28 }}</ref><ref name="studylib">[https://studylib.ru/doc/4041428/biryukov-boris-nikolaevich-19.12.1927-%E2%80%93-18.08.2013 БИРЮКОВ Борис Николаевич]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Биографияһы == Борис Николаевич Бирюков [[Свердловск өлкәһе]]нең Арамиль ҡалаһында 1927 йылдың 19 декабрендә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1928 йылда ғаилә [[Свердловск]] ҡалаһына (хәҙерге [[Екатеринбург]]) даими йәшәргә күсенә. 1943 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлап, 1943—1947 йылдарҙа Свердловск электроэнергетика техникумында уҡый. 1943 йылдан алып 1945 йыл буйына техникумда уҡыуы менән бергә двигателдәр ремонтлау буйынса оҫтаханала электрослесарь булып эшләй. Техникумды тамамлағандан һуң, Урал турбомоторҙар заводында (хәҙерге Урал дизель-моторҙар заводы) техник-конструктор булып эшләй. 1948—1950 йылдарҙа инженер һәм өлкән инженер була, ә 1953 йылда ошо уҡ заводтың энергетигы. 1953—1956 йылдарҙа Урал политехник институтында (УПИ, хәҙерге Урал дәүләт техник университеты) белем алыуын дауам итә һәм шул уҡ ваҡытта эшсе йәштәр урта мәктәбендә физика һәм математика уҡыта. 1956 йылда институтты тамамлап, «электр станцияһы, системалары һәм селтәрҙәре» һөнәрен алып сыға. 1956—1957 йылдарҙа ҡаланың «НИИПРОМЕДЬ» ғилми-тикшеренеү һәм проект институтында инженер-конструктор булып эшләй. 1957—1959 йылдарҙа— өлкән инженер-технолог 34 п/я заводында заводтың өлкән инженер-технологы, 1959—1961 йылдарҙа — 340 п/я заводында заводтың төп конструкторы, 1961—1969 йылдарҙа 333 п/я заводының конструкторлыҡ начальнигы урынбаҫары. 1962—1966 йылдарҙа В. В. Вахрушев исемендәге Урал тау институтының (УТИ, хәҙер Урал дәүләт тау университеты) «Тау механикаһы» кафедраһы аспирантураһында ситтән тороп уҡый, бер үк ваҡытта ошо кафедраның уҡытыусыһы ла була. 1967 йылда «Конструкция и исследования роторно-поршневой гидравлической машины с гипотрохоидним профилем рабочей полости» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01005971480 Автореферат диссертации на соискание ученой степени канд. техн. наук]</ref> һәм ошо уҡ йылда ғалим һәм «техник фәндәр кандидаты» дәрәжәһен ала. 1969—1974 йылдарҙа кафедрала доцент, өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй һәм «Машиналарҙы өйрәнеү һәм машина деталдәре» кафедраһының доценты була. 1974 йылда «Исследование основы расчета и конструирования роторных гидравлических машин с планетарным движением и циклоидальных профилированием рабочих органов, создание новых гидравлических машин» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Бирюковҡа ошо уҡ йылда «техник фәндәр докторы» ғилми дәрәжәһе бирелә. 1974—1975 йылдарҙа «Машиналарҙы өйрәнеү һәм машина деталдәре» кафедраһының доценты, 1975—1978 йылдарҙа С. М. Киров исемендәге Урал политехник институтының «Машиналар төҙөү технологияһы» кафедраһы мөдире була , 1978—1985 йылдарҙа Украина САСР-ының Одесса политехник институтында (ОПИ, хәҙер Одесса милли политехник университеты) «Металл киҫеүсе станоктар» кафедраһында мөдир була. Ғилми командировкала булған осорға менән 1980—1981 йылдарҙа [[Германия Демократик Республикаһы]]ның [[Дрезден]] юғары мәктәбендә командировкала була. 1985—1987 йылдарҙа — СССР-ҙың Одесса политехник институтында электрон сәнәғәте предприятиеларының инженерҙары квалификацияһын күтәреү факультеты профессоры , 1987—1997 йылдарҙа — ошо уҡ уҡыу йортонда «конструкция материалдары технологияһы һәм материалдар белеме» кафедраһы мөдире. 1986—1989 йылдарҙа баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй һәм бер үк ваҡытта төп эше менән бер рәттән Одессаның «Стройгидравлика» заводында гидравлик тартыуҙың тармаҡ-ара ғилми-тикшеренеү лабораторияһында төп ғилми хеҙмәткәр вазифаһын башҡара. Кубаның Сьенфуэгос ҡалаһының Механика институтында 1988—1989 йылдарҙа лекциялар уҡый. 1992 йылда Инженер фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана. 1997 йылдан алып Одесса Милли политехник институтында "Конструкция материалдары технологияһы һәм металл белеме"кафедраһында профессор була. Уның етәкселеге аҫтында байтаҡ техник фәндәр кандидаттары һәм докторҙары тәрбиәләнгән. 1987—1990 йылдарҙа СССР ВДНХ-ның ике көмөш миҙалы һәм УССР ВДНХ-ның бронза миҙалы менән менән бүләкләнә. 1988 йылда «Украина ССР-ы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре» маҡтаулы исеменә лайыҡ була. Одессала 2013 йылдың 18 авгусында вафат була.<ref name="studylib"/> Ҡатыны — Эмма Ивановна, Одесса проект-төҙөлөш институтында патент хеҙмәте етәксеһе булып эшләгән; ҡыҙы Илона Одесса политехник институтының химия-технология факультетын тамамлаған. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Украина ССР-ы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1988). * СССР ВДНХ-ның ике көмөш миҙалы * УССР ВДНХ-ның бронза миҙалы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=35390 БІРЮКО́В Борис Миколайович]{{ref-uk}} * [http://kniga.seluk.ru/k-mashinostroenie/27229-1-boris-nikolaevich-biryukov-k-80-letiyu-dnya-rozhdeniya-65-letiyu-neprerivnoy-trudovoy-deyatelnosti-biobibliografiches.php Борис Николаевич Бирюков (К 80-летию со дня рождения и 65-летию непрерывной трудовой деятельности)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191031034515/http://www.kniga.seluk.ru/k-mashinostroenie/27229-1-boris-nikolaevich-biryukov-k-80-letiyu-dnya-rozhdeniya-65-letiyu-neprerivnoy-trudovoy-deyatelnosti-biobibliografiches.php |date=2019-10-31 }} [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:ВДНХ-ның көмөш миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:2013 йылда вафат булғандар]] [[Категория:18 августа вафат булғандар]] [[Категория:1927 йылда тыуғандар]] [[Категория:19 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:Урал дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] j1ml8390t5pcn21yavg4bv36fflsoua 0 155826 1303409 1282373 2026-08-31T18:58:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303409 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бутаков Борис Иванович''' ({{Lang-uk|Борис Іванович Бутаков}}; [[26 сентябрь]] [[1938 йыл]]) — СССР һәм Украина ғалимы, техник фәндәре докторы (1993), профессор. Металдар һәм иретмәләрҙең физик-механик үҙенсәлектәренә һәм структураһына тышҡы физик йоғонто өлкәһендәге эре белгес. Уның тарафынан деталдарҙың, ҡойолмаларҙың физик-техник үҙенсәлектәрен күтәреүҙең фәнни принциптары булдырылған. 600-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 3 китап авторы, шулай уҡ 80 СССР авторлыҡ танытмаһы, Рәсәй патенттары һәм Украина уйлап табыуҙарының эйәһе<ref>[https://patentdb.ru/author/1348753 Изобретатель БУТАКОВ БОРИС ИВАНОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130181530/https://patentdb.ru/author/1348753 |date=2024-11-30 }}</ref><ref>[http://uapatents.com/patents/butakov-boris-ivanovich База патентів України — Бутаков Борис Іванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191030024308/http://uapatents.com/patents/butakov-boris-ivanovich |date=2019-10-30 }}{{ref-uk}}</ref>. == Биография == Борис Иванович Бутаков [[Свердловск өлкәһе]] Тугулым районы Ертарский ҡасабаһында 1938 йылдың 26 сентябрендә тыуа. 1953 йылда мәктәптең ете класынан һуң Свердловск машиналар эшләү техникумына уҡырға инә, уны тамамлағас, Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1960 йылда Урал ауыр машиналар эшләү заводында (хәҙер «[[Уралмаш]]завод») хеҙмәт юлын башлай. 1961—1976 йылдарҙа Уралмашзаводының ТЯЖМАШ Ғилми-тикшеренеү институтында инженер-тикшеренеүсе һәм өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1966 йылда Урал политехник институтының киске бүлеген тамамлай (УПИ, хәҙерге Урал дәүләт техник университеты) һәм 1974 йылда аспирантура тамамлай. «Исследование и разработка способов обкатывания роликами винтов и червяков с крупным шагом в тяжелом машиностроении» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01007289755 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата технических наук]</ref>. Импульслы процестарҙы һәм технологиялар институтының бүлек мөдире булып эшләй, 1976 йылдан 1998 йылға тиклем Бутаков [[Украинаның Милли фәндәр академияһы|Украинаның Милли фәндәр академияһында]], [[Николаев]] ҡалаһында, импульс процестары һәм технологиялары бүлегендә мөдир булып эшләй. Был осорҙа, 1993 йылда, «Основные принципы технологии импульсного и малоскоростного воздействия на структуру и свойства металлов и сплавов» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>Диссертация на соискание ученой степени доктора технических наук: 05.02.01 / Бутаков Борис Иванович. — К., 1992. — 533 с.</ref>. 1998 йылдан 2002 йылға тиклем Николаев глинозем заводында баш белгес булып эшләй. Борис Иванович Бутаков 2002 йылдан алып машина-трактор паркы техник сервисы һәм эксплуатациялау кафедраһы мөдире, ә 2011 йылдан алып Николаев Милли аграр университетының транспорт технологиялары һәм техник сервис кафедраһы мөдире булып эшләй. Ғилми етәксеһе һәм яуаплы башҡарған фәнни эштәр 20 ғилми хеҙмәттең ғилми етәксеһе һәм 12 ғилми хеҙмәттең яуаплы башҡарыусыһы булып тора, уның етәкселегендә ике кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. Шулай уҡ уның етәкселеге аҫтында университет студенттары Бөтә Украина һәм төбәк ғилми конкурстары һәм олимпиадаларының еңеүселәре һәм призерҙары була. Борис Иванович Бутаков фәнгә ҙур өлөш индерә, ул бөгөнгө көндә уларҙың аналогы булмаған бер нисә принципиаль яңы методологияларҙы эшләй. Украинала, Рәсәй предприятиеларында ул эшләгән инновациялы технологиялар ҡулланыла. Уның тикшеренеүҙәренең һөҙөмтәләре Украина, Рәсәй, Беларусь, АҠШ, Польша, Англия, Франция, Италия һәм Япония мәғлүмәт сараларында киң яҡтыртыла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=38258 Борис БУТАКОВ Іванович]{{ref-uk}} [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1938 йылда тыуғандар]] [[Категория:26 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Урал политехник институтын тамамлаусылар]] o7ok1jyxlzi4bnx7zamia08adhssbzh 0 156049 1303414 1144748 2026-08-31T22:17:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303414 wikitext text/x-wiki {{Ук}}. '''Водяник Иван Иванович''' ([[3 июль]] [[1933 йыл]]) — СССР һәм Украина ғалимы. Техник фәндәр докторы (1987), профессор (1989). 160-тан күберәк фәнни хеҙмәт<ref>[https://scholar.google.ru/citations?user=0CVe2uQAAAAJ&hl=ru Іван Водяник / Иван Водяник]</ref>, шул иҫәптән бер нисә монография һәм уйлап сығарыуҙар авторы<ref>[https://patentdb.ru/author/1409605 Изобретатель ВОДЯНИК ИВАН ИВАНОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191128171940/https://patentdb.ru/author/1409605 |date=2019-11-28 }}</ref>. == Биографияһы == Иван Иванович Водяник [[1933 йыл]]дың 3 июлендә Төньяҡ-Кавказ крайы (хәҙер [[Ставрополь крайы]] Ипатово ҡалаһы) Винодельное ауылында тыуған. [[1956 йыл]]да отличие менән Аҙау-Ҡара диңгеҙ ауыл хужалығын механизациялау институтын (хәҙер Аҙау-Ҡара диңгеҙ дәүләт аграр-инженер академияһы, Зерноград ҡалаһы, [[Ростов өлкәһе]]), «ауыл хужалығын механизациялау» һөнәре буйынса инженер-механик квалификацияһын ал sg [[1966 йыл]]да ул В. И. Ленин исемендәге Бөтә союз ауыл хужалығы фәндәре академияһында «Исследование сопротивления самопередвижению гусеничного трактора и его составляющей от деформации грунта» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01006125703 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата технических наук]</ref>. 1985 йылда [[Ленинград]] ауыл хужалығы институтында (хәҙер Санкт-Петербург дәүләт аграр университеты) «Прикладная теория и методы расчета взаимодействия колес с грунтом» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01008637371 Диссертация доктора технических наук]</ref>. Техник фәндәр докторы дәрәжәһен 1987 йылда ала. 1989 йылда Водяникҡа тракторҙар һәм автомобилдәр кафедраһы буйынса профессор исеме бирелә. === Эшмәкәрлеге === Аҙау-Ҡара диңгеҙ институтын тамамлағас, 1956-1960 йылдарҙа Ҡаҙаҡ ССР-ы Узун-Агач ауылындағы Катек ауыл хужалығын механизациялау училищеһында уҡытыусы һәм артабан директор булып эшләй. 1960-1963 йылдарҙа Аҙау-Ҡара диңгеҙ ауыл хужалығын механизациялау институты аспирантураһында уҡый. 1963 -1968 йылдарҙа [[Красноярск]] ауыл хужалығы институтында (хәҙер Красноярск дәүләт аграр университеты) уҡытыусы була, артабан ГОСНИТИ Себер филиалында өлкән ғилми хеҙмәткәр, ә унан һуңслаборатория етәксеһе була. 1968 йылда И. И. Водяник Украина ССР-ына күсеп килә һәм 1968-1987 йылдарҙа Каменец-Подольск ауыл хужалығы институтының тракторҙар һәм автомобилдәр кафедраһы доценты булып эшләй. 1987-2014 — тракторҙар һәм автомобилдәр кафедраһы мөдире; 2014-2017 йылдарҙа — тракторҙар, автомобилдәр һәм энергетика саралары кафедраһы профессоры була; 2017 йылдан алып әлеге көнгә тиклем — ошо уҡ кафеданың мөдире. вуздың һәм энергетик уҡ был Уның уҡытҡан фәндәре - «Тракторҙар һәм автомобилдәр», «Ғәмәли компьютер технологиялары», «технологик процестар һәм системаларҙы моделләштереү». Подольский аграр-техник университеты юғары уҡыу йортонда сығарылған «Подольский вестник» ғилми хеҙмәттәр йыйынтығының мөхәрририәте ағзаһы<ref>[https://znppdatu.at.ua/index/redkolegija_serija_tekhnichni_nauki/0-29 ПОДІЛЬСЬКИЙ ВІСНИК]{{ref-uk}}</ref>. '''Ғилми тикшеренеүҙәренең йүнәлеше:''' * транспорт саралары тәгәрмәстәренең ергә зарарлы йоғонтоһон кәметеү өсөн хәрәкәт системаһын камиллаштырыу; * тракторҙарҙың эш ҡеүәтен арттырыу маҡсатында дизель яғыулығын көйләү системаһын камиллаштырыу. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=27351 ВОДЯНИ́К Іван Іванович]{{ref-uk}} * [https://pdatu.edu.ua/ Официальный сайт Подольского государственного аграрно-технического университета] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1933 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июлдә тыуғандар]] 8h338ou51hn399bs70t5np7bbyrtdx3 0 157243 1303400 1140581 2026-08-31T17:07:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303400 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иван Александрович Бодуэ́н де Куртенэ́''' (йәки '''Ян Нецислав Игнаций Бодуэ́н де Куртенэ́'''; {{Lang-pl|Jan Niecisław Ignacy Baudouin de Courtenay}}, {{Тыуған көнө|13|3|1845|1}}, [[Варшава]] эргәһендәге Раздымин — {{Үлгән көнө|3|11|1929}}, [[Варшава]]) — Рәсәй лингвисы, сығышы менән поляк. Петербург Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. == Биографияһы == Бодуэн де Куртенэ, ырыуының риүәйәте буйынса, Куртенэ тигән боронғо француз аҡһөйәк ырыуынан сыҡҡан, ырыуҙың башы король Людовик VI-гә барып тоташҡан, Латин империяһы императорҙары ла ошо ырыуға ҡараған. Польшаға Бодуэн де Куртенэның ата-бабалары XVII—XVIII быуаттар сигендә күскән. 1866 йылда [[Варшава]]ла Төп мәктәпте магистр дәрәжәһе менән тамамлай. Сит илдә (1867—1868), шунан һуң [[Санкт-Петербург]]та һәм [[Мәскәү]]ҙә (1868—1870) тел ғилеме буйынса белемдәрен камиллаштыра. 1870 йылда [[Лейпциг]] университетында философия докторы, ә 1870 йылдың 9 ноябрендә Петербург университетында сағыштырма тел белеме магистры дәрәжәһен ала; шул уҡ йылдың 13 декабрендә приват-доцент вазифаһына раҫлана. Ғилми эшмәкәрлеген филолог, этнограф Измаил Срезневский етәкселегендә башлай. Срезневский кеүек үк, словен телен һәм Словения мәҙәниәтен өйрәнә; 1871 йылдың 3 декабренән башлап өс йылдан ашыу сит илдә командировкала була. 1872—1873 йылдарҙа Горицала рус телен өйрәнеү түңәрәген алып бара. Артабан Бодуэн словен ерҙәренә ерле һөйләштәр буйынса материалдар йыйыу өсөн 1877, 1890, 1892, 1893 һәм 1901 йылдарҙа бара. 1875 йылдың 12 майында Петербург университетында сағыштырма тел белеме докторы дәрәжәһен ала һәм октябрҙән [[Ҡазан университеты]]нда уҡыта башлай, 1875 йылдың 20 декабренән — экстраординар профессор, 1876 йылдың 9 октябренән — ординар профессор. Ҡазан университетынан һуң Юрьев (1883—1893), [[Краков]]тағы [[Ягеллон университеты|Ягеллон]] (1893—1899), [[Санкт-Петербург университеты|Петербург]] (1900—1918), [[Варшава университеты|Варшава]] (1918 йылдан) университеттарында уҡыта. 1887 йылда — [[Польша]] Фәндәр академияһы ағзаһы, 1897 йылда Петербург Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана. Ике тапҡыр өйләнә, икенсе никахындағы ҡатыны — Ромуальда Багницкая, ул рус, поляк, чех матбуғатында йыш баҫыла. Ҡыҙы София Ивановна Бодуэн де Куртенэ (1887—1967), рәссам, рус авангардсылары күргәҙмәләрендә ҡатнаша, икенсе ҡыҙы Цезария Эренкрейц (икенсе никахта Енджеевич; 1885—1967) билдәле этнограф була. 1910-сы йылдарҙан башлап сәйәсәт менән әүҙем шөғөлләнә. Кадет үҙәгенә инә, әммә сәйәси ҡараштары буйынса федералист-автономистарға ҡарай. [[Польша]]ның мәҙәни үҙаллылығы һәм [[поляк теле]]нең [[рус теле]] менән тиңлеге өсөн көрәшә. [[Рәсәй империяһы]] властары тарафынан бер нисә тапҡыр ҡулға алына. Польша республикаһы үҙаллылығын тергеҙгәс, унда күсә. Милли әҙселектәрҙең хоҡуҡтары өсөн көрәшеп, сәйәси эшмәкәрлеген дауам итә. Был юлы поляктар түгел, ә башҡа аҙ һанлы милләттәрҙең, шул иҫәптән рустарҙың хоҡуҡтарын яҡлаусы булып китә. 1922 йылда милли әҙселектәр тарафынан (үҙ ихтыярынан тыш) Польша президентлығына кандидат итеп күрһәтелә. Һайлауҙың беренсе турында 9 декабрҙә 103 тауыш йыя (19,04 %) һәм өсөнсө урынды ала. Бишенсе турҙа һайланған Габриэль Нарутович алдағы турҙарҙа Бодуэн өсөн бирелгән тауыштарҙың байтаҡ өлөшөн ала; һулдарҙы һәм милли әҙселектәрҙе яҡлаған өсөн Нарутовичты уңдар күрә алмай башлай, тиҙҙән ул үлтерелә. 1919—1929 йылдарҙа Куртенэ [[Варшава университеты]]ның почетлы профессоры һәм сағыштырма тел белеме кафедраһы мөдире була. [[Файл:Courtenay_grave.JPG|слева|мини|Бодуэн де Куртенэ ҡәбере]] [[Варшава]]ла вафат була. Кальвинсылар (инжил реформатсылығы) зыяратында ерләнә. == Ғилми эшмәкәрлеге == Брокгауз һәм Эфрондың 1891 йылда сыҡҡан сыҡҡан томы 46 йәшлек Бодуэн де Куртенэны «хәҙерге замандың мәшһүр лингвистарының береһе» тип атай. Бодуэн үҙе иҫ киткес баҫалҡы кеше була. Бодуэн де Куртенэ тел тураһындағы фәндә түңкәрелеш яһай: уға тиклем<ref name="Щерба">{{Мәҡәлә|автор=[[Щерба, Лев Владимирович|Щерба Л. В.]]|заглавие=И. А. Бодуэн де Куртенэ и его значение в науке о языке|издание=Русский язык в советской школе|год=1929, № 6|страницы=66}}</ref> лингвистикала тарихи йүнәлеш хакимлыҡ итә — телдәр тик яҙма ҡомартҡылар буйынса ғына өйрәнелә. Ә ул үҙ хеҙмәттәрендә телдең асылы телмәр эшмәкәрлегендә булыуын иҫбатлай, тимәк, тере телдәрҙе һәм [[диалект]]тарҙы өйрәнергә кәрәк. Шулай итеп кенә телдең эш итеү механизмын аңларға һәм лингвистик теорияларҙың дөрөҫлөгөн тикшерергә мөмкин. Бодуэн де Куртенэ оҙаҡ йылдар буйы һинд-европа телдәрен өйрәнә, ғилми хеҙмәттәрен [[Урыҫ теле|рус]] һәм [[Поляк теле|поляк]] телдәрендә генә түгел, [[Немец теле|немец]], [[Француз теле|француз]], чех, итальян, литва һәм башҡа телдәрҙә лә яҙа. Славян телдәрен һәм диалекттарын тикшереү экспедицияларында уларҙың [[Фонетика|фонетик]] үҙенсәлектәрен теркәп бара. Славян телдәренең сағыштырма (типологик) анализы өлкәһендәге асыштары артабан танылған типолог-славист Роман Якобсон хеҙмәттәрендә дауам иттерелә. Был тикшеренеүҙәр Бодуэн де Куртенэға [[фонема]]лар һәм фонетик сиратлашыуҙар (иртә мәрхүм булған коллегаһы Н. В. Крушевский фекерҙәрен дә иҫәпкә алып) теорияһын эшләргә мөмкинлек бирә. Теорияһы «Опыт фонетических чередований» (1895) хеҙмәтендә тасуирлана. Бодуэн [[фонология]]ға нигеҙ һала һәм Николай Трубецкой теорияһының элгәре була. Бодуэн де Куртенэ беренсе булып лингвистикала [[Математика|математик]] моделдәр ҡуллана башлай. Телдәрҙә барған үҙгәрештәрҙе ситтән ҡарап теркәп барырға ғына түгел, ә телдәрҙең үҫешенә йоғонто яһарға мөмкинлекте иҫбат итә. Уның хеҙмәттәре нигеҙендә эксперименталь фонетика йүнәлеше барлыҡҡа килә. Тел өйрәнгәндә Бодуэн де Куртенэ [[лингвистика]] сиктәренә генә ҡыҫылып ҡалмай. Ул тел ғилеме [[психология]] һәм [[социология]] ҡаҙаныштарына нигеҙләнергә, тел факторҙарын тикшергәндә этнография, мәҙәниәт тарихы, [[археология]] һәм башҡа фәндәр мәғлүмәттәренә мөрәжәғәт итергә тейеш тип иҫәпләй. Куртенэ [[Даль Владимир Иванович|Даль]] һүҙлегенең өсөнсө һәм дүртенсе баҫмаларын әҙерләгәндә һүҙҙәрҙең этимологияһын аныҡлай, ояларға бүленеште төҙәтә (Далдә был бүленеш ярайһы уҡ ирекле була), яңы һүҙҙәр менән тулыландыра, шулай уҡ Далдә булмаған вульгар-әр лексикаһын өҫтәй. Өҫтәмәләре өсөн ҡаты тәнҡиткә дусар була, совет осоронда «Далдең Бодуэн һүҙлеге» баҫтырылмай. Совет осорондағы баҫмалар Даль һүҙлегенең икенсе баҫмаһына ниеҙләнә; Бодуэн версияһы үҙаллы һүҙлек тип һанала. Бодуэн де Куртенэ яһалма телдәр менән ныҡлы ҡыҙыҡһына, [[эсперанто]]ны яҡлап сығыш яһай. 1907 йылдың октябрендә Отто Есперсен һәм башҡа ғалимдар менән халыҡ-ара ярҙамсы телде ҡабул итеү буйынса халыҡ-ара делегацияла ({{Lang-fr|Délégation pour l'Adoption d'une Langue Auxiliaire Internationale}}) уның вице-рәйесе сифатында ҡатнаша. Эсперантоны нигеҙләгән [[Людвик Лазарь Заменһоф|Людовик Заменһоф]] менән шәхсән таныш була, әммә үҙен эсперантосы тип һанамай. 1874—1883 йылдарҙа, [[Ҡазан]]да эшләгән сағында, ғалим Ҡазан лингвистика мәктәбен булдыра, ошо мәктәптә эре ғалим Василий Богородицкийҙың таланты сәскә ата. Петербургта Куртенэ Петербург лингвистика мәктәбен булдыра, ошо мәктәптә ХХ быуаттың билдәле рус лингвистары Лев Щерба менән Евгений Поливанов ғалим булараҡ үҫә. Бодуэн де Куртенэны күптәр Фердинанд де Соссюр менән йәнәш структурализмға нигеҙ һалыусы тип иҫәпләй. Петербург мәктәбенең, айырыуса уны нигеҙләүсенең йоғонтоһо Рәсәйҙә һәм СССР-ҙа, Польшала һәм Чехословакияла ныҡлы һиҙелә. Был мәктәп тәҡдим иткән положениеларҙың күбеһе, айырыуса фонология өлкәһендәгеләр, Прага лингвистика түңәрәге тарафынан да популярлаштырыла һәм донъя фәненең нигеҙ таштарының береһенә әйләнә. Ватан лингвистары менән бергә '''Орфографик комиссия''' эшендә ҡатнаша, был комиссия алдына рус яҙмаһын ябайлаштырыу бурысы ҡуйылған була (1904—1918). Бодуэн де Куртенэның ҡайһы бер хеҙмәттәре Воронежда сыҡҡан «Филологические записки» журналында баҫыла. == Бүләктәре == * 3-сө дәрәжә Изге Станислав ордены; * 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены; * 2-се дәрәжә Изге Станислав ордены (1879); * 2-се дәрәжә Изге Анна ордены (1884); * 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены (1903); * «Император Александр III-нөң батшалыҡ итеүе иҫтәлегенә» миҙалы; * «Романовтар йортоноң батшалыҡ итеүенең 300 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003976176#?page=28 Бодуэн де Куртенэ, Иван Александрович] // Биографический словарь профессоров и преподавателей Императорского Казанского университета: За сто лет (1804—1904). Ч. 1. — Казань : типо-лит. Имп. ун-та, 1904. — С. 38—39. * Список гражданским чинам первых четырёх классов. — Пг., 1914. — С. 31. * {{Книга|заглавие=Биографический словарь профессоров и преподавателей Императорского С.-Петербургского университета за истекшую третью четверть века его существования, 1869—1894|ссылка=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Биографический_словарь_ИСПбУ-1.pdf|место=СПб.|издательство=Типография и литография Б. М. Вольфа|год=1896|том=I (А—Л)|страницы=69—75|страниц=419|ref=Биографический словарь СПбУ, том I}} == Һылтанмалар ==   * {{ВТ-ЭСБЕ|Бодуэн де Куртенэ, Иван-Игнатий-Нецислав Андреевич}} * [http://www.philol.msu.ru/rus/galya-1/bibl/bol.htm Русская фонетика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223222507/http://www.philol.msu.ru/rus/galya-1/bibl/bol.htm |date=2008-02-23 }} * {{Книга|автор=[[Виноградов, Виктор Владимирович|Виноградов В. В]]|часть=И. А. Бодуэн де Куртенэ|заглавие=И. А. Бодуэн де Куртенэ. Избранные труды по общему языкознанию|ссылка=http://danefae.org/lib/vvv/baudouin.htm|место={{М}}|издательство=Изд-во АН СССР|год=1963|том=І|страницы=6—20}} * ''Николаева Т. М.'' [http://www.philology.ru/linguistics2/nikolaeva-04.htm Бодуэн де Куртенэ — редактор словаря В. Ф. Трахтенберга «Блатная музыка» («Жаргон тюрьмы»)] // Русская и сопоставительная филология: Лингвокультурологический аспект. — Казань, 2004. — C. 176-181. * [https://web.archive.org/web/20130929013840/http://ku.kpfu.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1565:2011-11-01-12-24-36&catid=143:2010-09-27-09-39-13#archive Учёный, опередивший эпоху] // Газета «Казанский университет». — 2011. — № 51. * [http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/167.html Бодуэн де Куртенэ Иван (Игнатий-Нецислав) Александрович // Биографика СПбГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170505201045/http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/167.html |date=2017-05-05 }} [[Категория:РФА мөхбир ағзалары (1917—1925)]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]] [[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]] [[Категория:Санкт-Петербург ФА мөхбир ағзалары]] [[Категория:Варшавала вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1929 йылда вафат булғандар]] [[Категория:3 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1845 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 мартта тыуғандар]] i4rjxrtbm0e78kvtainpc7g44t5d66e 0 159886 1303408 1182407 2026-08-31T18:49:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303408 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Буркацкая Галина Евгеньевна''' ({{Lang-uk|Галина Євгеніївна Буркацька}}; [[1916 йыл|1916]]—[[2006 йыл|2006]]) — колхоз хәрәкәте эшмәкәре, УССР-ҙың Черкассы өлкәһе Черкассы районының «Украина Радянська» колхозы рәйесе. Ике Тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[1951 йыл|1951]], [[1958 йыл|1958]]).КПСС Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы (1961—1966). == Биографияһы == Галина Евгеньевна Буркацкая 1916 йылдың 4 (17) февралендә Геронимовка ауылында, хәҙер УССР-ҙың Черкассы өлкәһенең Черкасся районында тыуған Артём исемендәге Харьков коммунистик университетын ([[1938 йыл|1938]]), Украин ауыл хужалығы академияһын тамамлай ([[1956 йыл|1956]]). 1941—1944 йылдарҙа — Һарытау өлкәһенең Первомайский районы «Ураҡ һәм сүкеш» колхозы колхозсыһы. [[1944 йыл]]да — «Украина Радянська» колхозы колхозсы. Г.Е. Буркацкая — иҡтисад фәндәре кандидаты ([[1967 йыл|1967]]), ә [[1968 йыл]]дан — ауыл хужалығы академияһының хеҙмәт ойоштороу кафедраһында өлкән уҡытыусы ([[Киев]]). [[1946 йыл]]дан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы . КПСС-тың XIX—XXII съездары делегаты.<ref>{{Cite web|url=http://www.vkpb2kpss.ru/book_view.jsp?idn=002417&page=511&format=html|title=Материалы 20 съезда КПСС. Стенографический отчет.|accessdate=2010-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131220081101/http://vkpb2kpss.ru/book_view.jsp?idn=002417&page=511&format=html|archivedate=2013-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220081101/http://vkpb2kpss.ru/book_view.jsp?idn=002417&page=511&format=html |date=2013-12-20 }}</ref> КПСС-тың XXII съезында үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы булып һайлана. 3-6 саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты. «Крестьянка» журналының редколлегия ағзаһы була. [[2006 йыл]]дың [[13 март|13 мартында]] вафат була <ref name="galina">[http://spu.ck.ua/2008/09/05/zolota-pshenicja-cherkashhini.html Золота пшениця Черкащини]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}{{ref-uk}}</ref> == Наградалары == * Ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]: ** 18.05.1951 — бойҙайҙың юғары уңышын тапшырыуы өсөн, ** 26.02.1958 — ауыл хужалығын үҫтереүҙәге уңыштары өсөн. * Ике [[Ленин ордены]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Шулай уҡ II һәм III дәрәжә княгиня Ольга ордендары менән бүләкләнә ([[2006 йыл|2001, 2006]])<ref>[http://www.president.gov.ua/ru/documents/4099.html УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАИНЫ № 191/2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141230230809/http://www.president.gov.ua/ru/documents/4099.html |date=2014-12-30 }}</ref><ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/74/2001 Указ Президента Украины от 7 февраля 2001 года № 74/2001 «О награждении орденом княгини Ольги»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200204104923/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/74/2001 |date=2020-02-04 }}</ref> == Хәтер == * Г.Е. Буркацкаяның тыуған илендә бронза бюсы ҡуйылған<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=711-65-%EF Про затвердження списку пам’ятників мистецтва, історії та археології Української РСР]{{ref-uk}}</ref> * Галиня Евгеньевна тураһында йырҙар ижад ителгән.<ref name="galina"/> * Буркацкая тураһында китаптар яҙылған: ** «Як ми виконуємо головне завдання в сільському господарстві». К., 1953; ** «По пути крутого подъёма хозяйства». М., 1964; ** «Совершенствование системы ведения хозяйства». К., 1967 * [[2008 йыл|2008 йылд]]<nowiki/>ың [[10 сентябрь|10 сентябрендә]] Геронимовка ауылындағы Г.Е. Буркацкая йәшәгән йортта мемориаль таҡта асыла<ref>[http://www.pres-centr.ck.ua/person/9168/ Пам’ять двічі Героя Соціалістичної Праці Галини Буркацької вшанували черкащани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304124709/http://www.pres-centr.ck.ua/person/9168/ |date=2016-03-04 }}{{ref-uk}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Warheroes|star=Labor|name=Галина Евгеньевна Буркацкая|id=16116}} * {{БСЭ3|заглавие=}} * [http://www.history.org.ua/?l=EHU&verbvar=Burkatska_G&abcvar=33&bbcvar=2 Биография на сайте Історія України]{{ref-uk}} * [http://tom02.ure.org.ua/article/burkatska/index.html БУРКАЦЬКА Галина Євгеніївна]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}{{ref-uk}} [[Категория:КПСС-тың XXII съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XXI съезы делегаттары]] [[Категория:КПСС-тың XX съезы делегаттары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә княгиня Ольга ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә княгиня Ольга ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Киевта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2006 йылда вафат булғандар]] [[Категория:13 мартта вафат булғандар]] [[Категория:1916 йылда тыуғандар]] [[Категория:17 февралдә тыуғандар]] ecpq0dl3m04n3hjb1bqj8tm02oofdkb 0 163279 1303421 1267423 2026-09-01T09:12:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303421 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дмитрий Константинович Зеленин''' ( [[21 октябрь]] ([[2 ноябрь]]) 1878, Люк, [[Вятка губернаһы]]— [[31 август]] [[1954 йыл|1954]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) - рус һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] этнографы . == Биографияһы == Дмитрий Зеленин [[Вятка губернаһы]] [[Сарапул өйәҙе]]нең Люк ауылында ярлы ғаиләлә тыуған <ref>Ныне — в {{ТыуыуУрыны|Завьяловском районе|в Завьяловском районе (Удмуртия)|Завьяловский район (Удмуртия)}} Удмуртии.</ref> . Ул Вятка теология семинарияһын (1898) <ref>http://www.alibudm.ru/pis/pudm162.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629060452/http://alibudm.ru/pis/pudm162.html |date=2020-06-29 }}</ref> һәм Юрьев университетының тарих һәм филология факультетын тамамлаған (1904). Хеҙмәттәрен беренсе тапҡыр университетта уҡығанда баҫтыра башлай. Уның рус халыҡ шиғриәте һәм диалекттары буйынса төп әҫәрҙәре 1900-1915 йылдарҙа баҫылып сыға. Уның күпселек әҫәрҙәре тыуған ере менән бәйле, унда ғалим экспедицияға бара, шуның менән бергә Ватка ғилми архив комиссияһы эшендә актив ҡатнашып, яҡташтары менән тығыҙ бәйләнештә тора. Ул «Великорусские говоры с неорганическим и непереходным смягчением задненебных согласных в связи с течениями позднейшей великорусской колонизации» (Санкт-Петербург, 1913) темаһына магистрлыҡ диссертацияһын яҡлай, һәм ул Көнсығыш славяндарҙың этник һәм диалект яғынан дүрт "тармаҡҡа" бүленеүен раҫлай. Был концепцияны "Russische (Ostslavische) Volkskunde" (Лейпциг, 1927) әҫәрендә эшләй, һәм ул "торлаҡ төрө, кейем-һалым һәм тормошоноң үҙенсәлектәре" буйынса бер-береһенә оҡшамаған төньяҡ һәм көньяҡ великорустар араһында "көслө айырманы" билдәләй. Әҫәр беренсе тапҡыр 1991 йылда "Көнсығыш славян этнографияһы" исеме менән баҫтырылған. [[1916 йыл]]дан Зеленин Харьков университетының рус теле һәм әҙәбиәте кафедраһын етәкләй. [[1925 йыл]]да ул [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград университетының]] этнография кафедраһы профессоры итеп билдәләнә һәм СССР Фәндәр академияһының тейешле ағзаһы итеп һайлана. == Фәнни эшмәкәрлеге == Көнсығыш славян фольклористикаһын үҫтереүҙә Зеленин төҙөгән әкиәт йыйынтыҡтары һәм урыҫ таҡмаҡтарының әһәмиәте, әлеге фольклор жанрының эстетик мөмкинлектәре тураһында фекерҙәре ифрат ҙур роль уйнай. Д.Т. Зелениндың 1914 йылда Петроградта баҫылып сыҡҡан «Великорусские сказки Пермской губернии» йыйынтығы ҡушымтаһында 12 башҡорт әкиәте тупланған<ref>https://studizba.com/lectures/15-istoriya/514-lekcii-po-kraevedeniyu/8588-24-issledovateli-kraya-bashkirskogo.html</ref>. Зеленскийҙың этнографик эштәре, нигеҙҙә, Көнсығыш славяндарының матди мәҙәниәтенә һәм диндәренә арналған. Уның эштәре СССР-ҙа ғына түгел, сит илдәрҙә лә танылған. 1946 йылда Йәшел Үҙән Болгар академияһының сит ил ағзаһы итеп һайлана. == Бүләктәре == * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (06/10/1945) * миҙалдар == Төп әҫәрҙәре == * Новые веяния в народной поэзии. — {{М.}}, 1901. * [https://dlib.rsl.ru/viewer/02000000885#?page=1 Н. И. Ильминский и просвещение инородцев]. — СПб.: «Русская школа», 1902. — 20 с. * Песни деревенской молодежи. — Вятка, 1903. * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003712631#?page=5 Отчет о диалектологической поездке в Вятскую губернию]. — СПб.: тип. Имп. Акад. наук, 1903. — 189 с. * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003721027#?page=5 Народные присловья и анекдоты о русских жителях Вятской губернии (Этногр. и ист.-лит. очерк)]. — Вятка: Губ. тип., 1904. — 54 с. * Кама и Вятка. Путеводитель. — Юрьев, 1904. * [http://old.st-tver.ru/biblioteka-2/z/3092-zelenin-d-k/26061-zelenin-d-k-russkaya-sokha-ee-istoriya-i-vidy-1907 Русская соха, её история и виды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118183118/http://old.st-tver.ru/biblioteka-2/z/3092-zelenin-d-k/26061-zelenin-d-k-russkaya-sokha-ee-istoriya-i-vidy-1907 |date=2022-01-18 }}. — Вятка, 1908 * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003803593#?page=5 Великорусские говоры…]. — СПб.: Отд. рус. яз. и словесности Имп. Акад. наук, 1913. — XVI, 544 с., 1 л. карт. * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8876-zelenin-d-k-velikorusskie-skazki-permskoy-gubernii-sb-s-pril-12-bashkir-skazok-i-odnoy-mescheryak-pg-1914-zapiski-imp-rus-geogr-o-va-po-otd-niyu-etnografii-t-xli#page/1/mode/grid/zoom/1 Великорусские сказки Пермской губернии.] — Пг., 1914 — 656 c. * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11200-zelenin-d-k-velikorusskie-skazki-vyatskoy-gubernii-s-prilozheniem-shesti-votyatskih-skazok-pg-1915-zapiski-imperatorskogo-russkogo-geograficheskogo-obschestva-po-otdeleniyu-etnografii-t-42#page/1/mode/grid/zoom/1 Великорусские сказки Вятской губернии.] — Пг., 1915 — 640 c. * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/21967-zelenin-d-k-bibliograficheskiy-ukazatel-russkoy-etnograficheskoy-literatury-o-vneshnem-byte-narodov-rossii-1700-1910-gg-spb-1913-zapiski-imp-rus-geogr-o-va-po-otd-etnografii-t-40-vyp-1#page/1/mode/grid/zoom/1 Библиографический указатель русской этнографической литературы о внешнем быте народов России. 1700—1910 гг.] — СПб., 1913 — 733 c. * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01004186302#?page=5 Очерки русской мифологии]. Вып. 1: Умершие неестественной смертью и русалки. — Пг., 1916. * Russische (Ostslavische) Volkskunde = Русская (восточнославянская) этнография. — Лейпциг, 1927. * Имущественные запреты как пережитки первобытного коммунизма. — Л., 1934 * Культ онгонов в Сибири. — М.-Л.: 1936 * Тотемы-деревья в сказаниях и обрядах европейских народов. — М.-Л., 1937 * [http://www.verigi.ru/?book=216 Восточнославянская этнография.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210801235417/http://verigi.ru/?book=216 |date=2021-08-01 }} — М.: Наука, 1991. (перевод с немецкого) * [http://www.verigi.ru/?book=217 Избранные труды. Статьи по духовной культуре 1901—1913 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218021831/http://www.verigi.ru/?book=217 |date=2020-02-18 }} — М.: Индрик, 1994 * Избранные труды. Очерки русской мифологии. — М.: Индрик, 1995 * [http://www.verigi.ru/?book=217 Избранные труды. Статьи по духовной культуре 1917—1934 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218021831/http://www.verigi.ru/?book=217 |date=2020-02-18 }} — М.: Индрик, 1999 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.hrono.ru/biograf/bio_z/zelenin_dk.html Дмитрий Зеленин Константинович] // на сайте «ХРОНОС» * Профиль Дмитрия Константиновича Зеленина на официально РАН сайте * ''Сосницкий Д. А., Ростовцев Е. А.'' [http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/542.html Дмитрий Зеленин Константинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171004023711/http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/542.html |date=2017-10-04 }} // Биографика СПбГУ * [http://www.bolesmir.ru/index.php?content=books&name=dictionary_item&dictionary=author&item_id=197 Зеленин Д. Т.: Сочинения] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:2 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1878 йылда тыуғандар]] [[Категория:31 августа вафат булғандар]] [[Категория:1954 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһы этнографтары]] [[Категория:СССР этнографтары]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] 018kg73huxwdkmtgg0gb86za6hpz5nt 0 163554 1303428 968443 2026-09-01T09:46:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303428 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Зябловский Евдоким Филиппович''' ({{OldStyleDate2|11|август|1764|31|июль}} — {{OldStyleDate2|11|апрель|1846|30|март}}) — рус ғалимы-географы, [[Статистика|статистик]], атҡаҙанған профессор, Император Санкт-Петербург университетының (1821—1825) ректор вазифаһын төҙәтеүсе һәм тарих-филология факультеты деканы (1828—1833). Тулы хоҡуҡлы дәүләт кәүәшсеһе == Биографияһы == Зябловский Евдоким Филиппович Севский дини семинарияһын тамамлаған. [[Петербург]] уҡытыусылар семинарияһын тамамлағандан һуң (һуңғараҡ ул уҡытыусылар гимназияһы итеп үҙгәртелә), 1788 йылда Колывангә халыҡ училищеһы уҡытыусыһы итеп ебәрелә. Үҙ аҡсаһына Колывань наместниклығы буйлап йөрөй һәм уның тасуирламаһын төҙөй. 1797 йылда Зябловский тарих һәм география профессоры, ә һуңынан һәм статистика профессоры итеп тәғәйенләнә; 1833 йылға тиклем исемдәрен үҙгәрткән бер үк учреждениела: Петербург уҡытыусылар гимназияһы, 1804 йылда — Педагогия институты, 1816 йылдан — Баш педагогия институты, 1819 йылдан — Санкт-Петербург Император университеты. 1818 йылдан алып — атҡаҙанған профессор, 1846 йылдан — университеттың почётлы ағзаһы. Зябловский шулай уҡ карап архитектураһы һәм урман училищеһында ла уҡыта һәм «Начальные основания лесоводства» (СПб., 1804) нәшер итә. «Курс всеобщей истории» (СПб., 1811-1812) әсбабын яҙа. Бынан тыш, Зябловский немец теленән «Всеобщее землеописание» эшен тәржемә итә һәм «Историческая повесть об Учительской гимназии и Педагогическом институте» (СПб., 1838) хеҙмәтен яҙа. 4-се дәрәжә Изге Владимир һәм 2-се дәрәжә Изге Анна ордендары менән бүләкләнә. == Әҫәрҙәре == * «Статистическое описание Российской империи с обозрением Европы в статистическом виде» (СПб., 1808; 2 изд. 1815); * «Российская статистика» (СПб., 1831 и 1835; нов. изд. СПб., 1837); * «Краткое землеописание Российского государства» (СПб., 1787, 1807 и 1810), * «Новейшее землеописание Российской империи» (СПб., 1807 и 1818); * «Землеописание Российской империи для всех состояний» (СПб., 1810); * «Курс всеобщей географии» (СПб., 1818—1819), * «Всеобщая география» (СПб., 1831 и 1835; нов. изд. СПб., 1837); * «География Российской империи» (СПб., 1831 и 1837); * «Статистика Европейских государств в нынешнем их состоянии» (СПб., 1830—1831; изд. 2 и 3, 1837 и 1840). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Григорьев, Сергей Владимирович|Григорьев С. В.]]|издательство=[[Карелия (издательство)|Карелия]]|тираж=1000|isbn=|серия=|страниц=269|страницы=112—113|год=1973|место=Петрозаводск|часть=|издание=|ответственный=Гос. публ. б-ка КАССР. Карельск. филиал АН СССР|викитека=|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01007257268|заглавие=Биографический словарь. Естествознание и техника в Карелии|ссылка часть=|ref=}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Зябловский}} * {{Китап|автор=|год=1831|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=383|том=|издательство=Типография при [[Санкт-Петербургская академия наук|Императорской Академии наук]]|часть=Евдоким Филип. Зябловский // Факультет историко-филологический // Санкт-Петербургский университет|место=СПб.|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Месяцослов и общий штат Российской империи на 1831. Часть первая|ссылка часть=https://vivaldi.nlr.ru/bx000002860/view#page=432|ref=}} == Һылтанмалар == * ''Жуковская Та. Н.'' [http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/72.html Туңған Евдоким Филиппович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304214351/http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/72.html |date=2016-03-04 }} // СПбГУ Биографика. {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Рәсәй империяһы географтары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1846 йылда вафат булғандар]] [[Категория:11 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:1764 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 августа тыуғандар]] jjl2jbef8mrfeuntmaniosehbaxfy2d 0 167369 1303431 1222706 2026-09-01T10:38:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303431 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ивангород'''<ref>{{БСЭ3|Ивангород}}</ref><ref>[http://orfo.ruslang.ru/abc/part/i?start=48395&end=48695 Орфографический словарь русского языка] // Орфографический академический ресурс «АКАДЕМОС» / Институт русского языка им. В. В. Виноградова Российской академии наук.</ref><ref>Словарь географических названий СССР/ГУКГ, ЦНИИГАиК 2-е изд., перераб. и доn. М., Недра, 1983. 296 с., стр. 90</ref><ref>''Е. М. Поспелов'' Географические названия России: топонимический словарь: более 4000 единиц. — М.: АСТ: Астрель, 2008. — 523, ISBN 978-5-271-20728-0, стр. 199.</ref> (Ивангород<ref>[[Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера]], статья [https://vasmer.lexicography.online/%D0%B8/%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD «Иван»]</ref>, Ивангород<ref>''Агеенко Ф. Л.'' Словарь собственных имён русского языка. Ударение. Произношение. Словоизменение: Более 38 000 словарных единиц. — М.: ООО "Издательство «Мир и Образование», 2010. — 880 с. ISBN 978-5-94666-588-9, стр. 301</ref>, Иван-Ҡала<ref>{{ВТ-ВЭС|Иван-Город}}</ref>, Иван-ҡала<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Иван-город, историческое название}} </ref>, {{Lang-et|Jaanilinn}}) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең төньяҡ-көнбайышындағы ҡала, [[Ленинград өлкәһе]]нең Кингисепп муниципаль районы составына инә, Ивангород ҡала биләмәһенең административ үҙәге. == Географияһы == Ҡала Нарва йылғаһының уң (көнсығыш) ярында [[Эстония|эстон]] ҡалаһы [[Нарва]] ҡаршыһында, [[Санкт-Петербург]]тан көнбайышҡа табан 147 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Тарихы == 1470 йыл — йылъяҙмала беренсе тапҡыр ''Нарова йылғаһы буйында Яңы Ауыл'' тип телгә алына — буласаҡ Ивангород<ref>{{Китап|автор=Шарымов А. М.|заглавие=Предыстория Санкт-Петербурга. 1703 год|ссылка=http://istclub.ru/topic/1103-предыстория-санкт-петербурга-1703-год/|место=СПб.|издательство=Журнал «Нева»|год=2004|страниц=784|isbn=5-87516-044-6|страницы=130}}</ref>. 1473 йылда 1-се Псков йылъяҙмаларында посадниктар һәм баярҙарҙы телгә алына, улар «Нароваға Яңы ауылға» ебәрелә. Тарихсы . В. Косточкин фекере буйынса «''Ошо ауылдан һуңынан Ивангород үҫеп сыға''»<ref>''[[Косточкин, Владимир Владимирович|Косточкин В. В.]]'' [http://archi.ru/lib/publication.html?id=1850569609&fl=5&sl=1 Крепость Ивангород] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403014334/http://archi.ru/lib/publication.html?id=1850569609&fl=5&sl=1 |date=2017-04-03 }} // Материалы и исследования по археологии СССР. — М., 1952. — № 31.</ref>. [[Файл:Рисунок_к_статье_«Иван-Город»._Военная_энциклопедия_Сытина_(Санкт-Петербург,_1911-1915).jpg|слева|мини|255x255пкс|<center>Ҡәлғәгә күренеш<br />(«Сытиндың хәрби энциклопедияһында» сыҡҡан «Иван-Город» мәҡәләһенән һүрәт)</center>]] Ивангородҡа 1492 йылдың яҙында ойошторолған Ивангородҡа Мәскәү кенәзе Иван III Васильевич нигеҙ һала һәм уның хөрмәтенә атала<ref>Полное собрание русских летописей. — М; Л., 1949. — Т. 18. — С. 276.</ref>. Ҡала өсөн Рәсәй иҡтисады һәм мәҙәни үҫеше өсөн уңайлы булған урын һайлана. Балтик диңгеҙе аша сит илдәр контроленән бойондороҡһоҙ сауҙа алып барыу мөмкинлеген ала. Ҡала Рәсәй дәүләтенең беренсе диңгеҙ порты һәм бер үк ваҡытта Балтикала беренсе ҡәлғә булырға тейеш<ref>''Алексеев Ю. Г.'' Государь всея Руси. — Новосибирск: Наука, 1991. — С. 182—183. — (Страницы истории нашей Родины). ISBN 5-02-029736-4.</ref>. 1492 йылда нигеҙ һалынған түәге ҡәлғәне 1496 йылда ҡамаған шведтар емерә. Бынан һуң уны рустар тергеҙә һәм киңәйтә. Ивангород ҡәлғәһе ҡеүәтле таш диуарҙары һәм башнялары менән — беренсе рус оборона ҡоролмаһы. 1565 йылда батша [[Иван Грозный]] Рус дәүләтен опричнина һәм земщиналарға бүлгәндә , Ивангород һуңғыһы составына инә<ref name="Викитека ЭСБЕ Земщина">{{ВТ-ЭСБЕ+|Земщина|[[Сторожев, Василий Николаевич|Сторожев В. Н.]]}}</ref><ref name="БРЭ Земщина">[http://bigenc.ru/domestic_history/text/2877947 Земщина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202052528/http://bigenc.ru/domestic_history/text/2877947 |date=2017-02-02 }} // {{БРЭ}}</ref>. XVI быуатта Ивангород бер нисә тапҡыр немецтар, поляктар һәм шведтар һөжүменә дусар була. 1581—1590 йылдарҙа шведтар ҡулында була. 1590 йылда Ивангород янында шведтарҙы воевода Дмитрий Хворостинин ҡыйрата, һәм ҡала буйынса Тявзин тыныслыҡ килешеүе буйынса Рус дәүләтенә күсә. Әммә 1612—1704 йылдарҙа (Рәсәйҙә швед интервенцияһы һөҙөмтәһендә) Ивангород яңынан шведтар власы аҫтында була. 1704 йылда [[Төньяҡ һуғыш]] барышында рус ғәскәрҙәре яулап ала Төньяҡ һуғыш тамамланғандан һуң Ивангород ҡәлғәһенең яйлап хәрби әһәмиәте юҡҡа сыға. Ҡала үҙаллы тораҡ пункт статусын юғалта һәм Нарваның форштады булып һанала. 1708 йылда батша [[Пётр I]] яңы административ бүленеш индерелә, уға ярашлы, Төньяҡ-Көнбайыш ҡалалары, шул иҫәптән нарва менән Ивангород, Ингерманланд губернаһына эләгә, 1710 йылда Санкт-Петербург тип атала<ref>[http://www.towns.ru/towns/ivangorod.html Малые города России. Ивангород]</ref>. XIX һәм XX быуаттың беренсе яртыһында Нарваның «Иван яҡтары» булараҡ документтарҙа телгә алына. 1917 йылдың ноябренән 1919 йылдың майына тиклем Ивангород Совет Рәсәйе составына инә<ref>Советская военная энциклопедия: в 8 тт. / Под ред. А. А. Гречко. — М.: Воениздат, 1976—1980. — Т. 3. — С. 483.</ref><ref>''Черепанов А. И.'' Под Псковом и Нарвой. — М.: Воениздат, 1956.</ref><ref>''Воробьёва Л. М.'' Прибалтика на разломах международного соперничества. — М.: ФИВ, 2013. — С. 437.</ref><ref>''Коченовский О.'' Нарва: Градостроительное развитие и архитектура. — Таллин: Валгус, 1991. — С. 192—193.</ref>. 1919 йылда Ивангород һәм уның тирә яҡтары Эстония территорияһына ҡушыла, был 1919 йылдың 19 майында ҡабул ителгән «Эстонияның үҙаллылығы һәм бойондороҡһоҙлоғо тураһындағы ойоштороу йыйылышы декларацияһында» сағыла <ref>''Гряэин И. Н., Руус М. П.'' Юридическая дата рождения Эстонской Демократической Республики: (теоретическая постановка проблемы) // Учёные записки Тартуского гос. ун-та. — Тарту, 1989. — Вып. 847: Теоретические проблемы истории права, Труды по правоведению, STUDIA IURIDICA II (рус.)</ref>. 1920 йылда Рәсәй менән Эстония араһындағы тыныслыҡ килешеүе шарттарына ярашлы<ref>[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d5/Tartu_rahu_kaart_1920.jpg Приложение к Тартускому мирному договору. Граница Эстонской Демократической Республики и РСФСР.]</ref>, Ивангород, Нарва өлөшө булараҡ, Эстония составында ҡала. 1940 йылда Эстония СССР-ға ҡушылғандан һуң ҡала Эстония ССР-ы административ сиктәрендә тороп ҡала. 1941 йылдан 1944 йылға тиклем [[Өсөнсө рейх|нацист Германияһы]] оккупацияһы аҫтында була, Остланд рейхскомиссариаты хакимиәтенә буйһона. 1947 йылдың 20 декабрендә Ивангород эшселәр ҡасабаһы булараҡ теркәлә, ә 1954 йылдың 28 октябрендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән эшселәр ҡасабаһы район ҡарамағындағы ҡала тип үҙгәртелә. 1992 йылдың 17 февралендә Рәсәй Федерацияһы Юғары Советы Президиумы Указы менән Ивангород өлкә буйһоноуындағы ҡала була. 2006 йылдың 1 ғинуарынан Ивангород Кингисепп районы составына ҡала биләмәһе булып инә. == Халҡы == 2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһы араһында 931-се урында тора. == Сәнәғәте == [[Файл:Ivangorod-2008-1.jpg|мини|314x314пкс|Ивангород ҡәлғәһенә күренеш]] [[Файл:Narva_sild_2019.jpg|справа|мини|310x310пкс|Нарва һәм Ивангород ҡалалары араһында Нарва йылғаһы аша күпер]] [[Файл:Церковь_Троицы_Живоначальной_на_Парусинке_(Ивангород).jpg|мини|Парусинкала Троица сиркәүе]] [[Файл:Ivangorod_train_station.jpg|мини|314x314пкс|Ивангород тимер юл вокзалы биналары комплексы]] Ҡаланың төп сәнәғәт предприятиелары — ҡаҙанлыҡ-ярҙамсы ҡоролмалары һәм торба үткәргестәр заводы, етен-сүс фабрикаһы. Нарва ГЭС-ы. 2010 йылдың декабрендә ҡалала Корея автомобилдәре өсөн электр бүлеү системалары етештереү буйынса завод асыла<ref>[http://www.rg.ru/2010/12/21/reg-szapad/ivangorod-anons.html Новое предприятие автокомпонентов появилось в Ленинградской области] // Российская газета, 21.12.2010 {{проверено|25|12|2010}}</ref>. [[Файл:Церковь_Троицы_Живоначальной_на_Парусинке_(Ивангород).jpg|мини|Парусинкала Троица сиркәүе]] == Мәғариф == ; Юғары уҡыу йорттары Санкт-Петербург аэрокосмик приборҙар төҙөң дәүләт университетының Ивангород гуманитар-техник институты ( филиал) == Иҫтәлекле урындары == ; Архитектура һәйкәлдәре * Ивангород ҡәлғәһе * XIX быуат Пантелеев йортта (унда хәҙер ҡала картиналар галереяһы урынлашҡан) * Батша таможняһы бина — Ҡыҙыл йорт (хәҙер унда музей урынлашҡан) == Ҡаланың почётлы кешеләре == * [[Павел Иванович Цупко]] * [[Алексей Фёдорович Быстров]] == Эстония менән сиге == Ивангород сик буйы зонаһында урынлашҡан<ref>[http://www.mccme.ru/putevod/Border/border.html#47a Приказы ФСБ об установлении пограничной зоны]</ref>. Рәсәй һәм Эстония араһында дәүләт сиге Нарва йылғаһы буйлап үтә Ивангородта сик аша өс пропуск пункты эшләй == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=|заглавие=Национальный состав и владение языками, гражданство населения Ленинградской области. Часть 1.|ссылка=http://petrostat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/petrostat/resources/75c4cf80428b4448af1aef2d59c15b71/ВПН-2010+Сборник+Национальный+состав+и+владение+языками%2C+гражданство+населения+Лен+обл__ЧАСТЬ+1.PDF|место=СПб|издательство=Петростат|ответственный=Никифоров О. Н.|издание=Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Статистический сборник|год=2013|страниц=266|ref=Перепись 2010}} Архивная копия от 23 августа 2017 на Wayback Machine * «Михайлов день 1-й» — журнал исторической России, Ямбург, 2005 г. , издание Воинского братства во имя св. Архистратига Божия Михаила, ISBN 5-93066-048-4 * «Чудское озеро и верховье реки Наровы», академик Г. П. Гельмерсен., Приложение к VII-му тому записок Императорской Академии Наук. № 2, СПб, 1865 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Кеше исемдәре бирелгән ҡалалар]] [[Категория:Ленинград өлкәһе тораҡ пункттары]] [[Категория:Боронғо Урыҫ ҡалалары]] l58es2avk4vdis8xiciwvdq7o6705vq 0 180534 1303412 1231770 2026-08-31T21:41:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303412 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вилинбахов Георгий Вадимович''' ([[13 апрель]] [[1949 йыл]], [[Ленинград]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] тарихсыһы, рус мәҙәниәте тарихы, хәрби тарих һәм геральдика буйынса белгес. Тарих фәндәре докторы. Рәсәй Федерацияһы президенты янындағы Геральдика советы рәйесе — дәүләт герольдмейстеры; фәнни эштәр буйынса Дәүләт Эрмитажы директор урынбаҫары. == Биографияһы == Георгий Вадимович Вилинбахов 1949 йылдың 13 апрелендә Вилинбахов (Виленбахов) урыҫ дворяндары нәҫеле ғаиләһендә тыуған һәм ун икенсе быуын вәкиле булып тора. Атаһы — Вилинбахов Вадим Борисович (1924—1982), тарихсы һәм уфолог<ref>[http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/1384-vilinbakhov.html Вилинбахов Вадим Борисович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170627125109/http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/1384-vilinbakhov.html |date=2017-06-27 }} на сайте «Биографика СПбГУ»</ref>, әсәһе — Вера Николаевна, химия-технология институты кафедраһы мөдире. Вилинбахов фамилияһы [[Иван Грозный]] ваҡытында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — XVII быуат башында) Рәсәйгә килгән Филипп Виленбахтан башлана, ул «хеҙмәттәре өсөн» 1628—29 йылдарҙа Ярославль өйәҙендә поместьелар менән бүләкләнә. Вилинбаховтар ырыуы Ярославль һәм Витебск губерналарның шәжәрә китаптарының VI өлөшөндә теркәлгән. Тыумыштан дворян булараҡ, Георгий Вилинбахов шәхси гербҡа эйә (уның төҫлө һүрәте 50-йәшлек юбилейына бүләк ителә). Шәхси герб Вилинбаховтарҙың дворян ырыуы гербынан ғибәрәт, ул герб хужаһы лайыҡ булған дәүләт наградалары һәм ''«Братцы»'' девизы менән тулыларндырылған. [[1969 йыл]]дан Дәүләт Эрмитажында эшләй, [[1970 йыл]]дан — байраҡтар һәм хәрби геральдика коллекцияларын һаҡлаусы. [[1971 йыл]]да [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград дәүләт университетының]] тарих факультетын тамамлаған. 1982 йылда «Государственная геральдика России конца XVII — первой четверти XVIII вв.: к вопросам формирования идеологии абсолютизма в России» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. [[1992 йыл]]дың авгусында фәнни эштәр буйынса Дәүләт Эрмитажы директоры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1992 йылдың [[20 февраль|20 февраленән]] — Рәсәй Федерацияһының геральдика хеҙмәте начальнигы<ref>[https://archive.is/20120907171646/www.pravoteka.ru/pst/731/365101.html Постановление Правительства Российской Федерации от 20 февраля 1992 года № 102 «О Государственной геральдической службе Российской Федерации»]</ref>. 1992 йылдың [[22 декабрь|22 декабренән]] [[1994 йыл]]ға тиклем — Рәсәй Федерацияһы Дәүләт архив хеҙмәтенең геральдика идаралығы начальнигы<ref>[http://lib.consultant.ru/doc.asp?ID=20143&PSC=1&PT=1&Page=1 Постановление Правительства Российской Федерации от 22 декабря 1992 года № 1006 «Об утверждении Положения о Государственной архивной службе России»]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. 1994 йылдың [[25 июль|25 июленән]] 1999 йылға тиклем — Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Дәүләт герольдияһы етәксеһе — дәүләт герольдмейстеры<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1176636 Указ Президента Российской Федерации от 25 июля 1994 года № 1539 «О Государственной герольдии при Президенте Российской Федерации»]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. 1994 йылдың [[7 ноябрь|7 ноябренән]] — Федераль Йыйылыш палаталары тарафынан «Рәсәй Федерацияһы дәүләт символдары тураһында» федераль конституция законы проектын ҡарауҙа Рәсәй Федерацияһы Президентының рәсми вәкиле<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1138946 Распоряжение Президента Российской Федерации от 7 ноября 1994 года № 569-рп]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. [[1995 йыл]]дың [[19 сентябрь|19 сентябренән]] — Ватандың иҫтәлекле хәрби тарихы ваҡиғалары һәм ветерандар эше буйынса саралар әҙерләү һәм үткәреү буйынса ойоштороу комитеты ағзаһы<ref>[https://archive.is/20120906224702/www.pravoteka.ru/pst/729/364151.html Постановление Правительства Российской Федерации от 19 сентября 1995 года № 938 «О дополнении состава Российского организационного комитета по подготовке и проведению мероприятий в связи с памятными событиями военной истории Отечества и по делам ветеранов»]</ref>. [[1997 йыл]]дың [[2 апрель|2 апреленән]] — Рәсәй императоры Николай ІІ һәм уның ғаиләһе ағзаларының кәүҙәләрен тикшереү һәм яңынан күсереп ерләү мәсьәләләрен өйрәнеү комиссияһы ағзаһы<ref>[https://archive.is/20120911015146/www.pravoteka.ru/pst/817/408045.html Распоряжение Правительства Российской Федерации от 2 апреля 1997 года № 456-р]</ref> 1997 йылдың [[7 апрель|7 апреленән]] — Федераль Йыйылыш палаталары тарафынан «Рәсәй Федерацияһы Дәүләт флагы, Дәүләт гимны һәм Дәүләт гербы тураһында» федераль конституция законы проектын ҡарауҙа Рәсәй Федерацияһы Президентының рәсми вәкиле<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1131176 Распоряжение Президента Российской Федерации от 7 апреля 1997 года № 113-рп]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. 1997 йылдың [[5 ноябрь|5 ноябрендә]] герольдия етәксеһе вазифаһы Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждан хеҙмәтенең юғары вазифалары исемлегенә индерелә<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1150331 Указ Президента Российской Федерации от 5 ноября 1997 года № 1150 «О руководителе Государственной герольдии при Президенте Российской Федерации — государственном герольдмейстере»]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. [[1999 йыл]]дың [[29 июнь|29 июненән]] — [[Рәсәй Президенты|Рәсәй Федерацияһы Президенты]] янындағы Геральдика Советы рәйесе— дәүләт герольдмейстеры<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1100819 Указ Президента Российской Федерации от 29 июня 1999 года № 856 «О Геральдическом совете при Президенте Российской Федерации»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. [[2004 йыл]]дың [[26 август|26 авгусында]] был вазифаға йәнә раҫлана<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;796680 Указ Президента Российской Федерации от 26 августа 2004 года № 1121 «Об утверждении состава Геральдического совета при Президенте Российской Федерации, внесении изменений в Указ Президента Российской Федерации от 29 июня 1999 года № 856 „О Геральдическом совете при Президенте Российской Федерации“ и положение, утверждённое этим указом»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. [[2000 йыл]]дың [[26 сентябрь|26 сентябренән]] — Санкт-Петербург ҡалаһына нигеҙ һалыныуҙың 300-йыллығынна әҙерлек буйынса Дәүләт комиссияһы ағзаһы<ref>[https://archive.is/20120911015427/www.pravoteka.ru/pst/737/368019.html Постановление Правительства Российской Федерации от 26 сентября 2000 года № 727 «О составе Государственной комиссии по подготовке к празднованию 300-летия основания г. Санкт-Петербурга» (с изменениями от 4 апреля 2001 г., 21 февраля, 20 мая, 22 ноября 2002 г.)]</ref> [[2001 йыл]]дың [[27 июль|27 июленән]] — [[ЕврАзЭС]] символикаһын эшләү буйынса Рәсәй Федерацияһынан дәүләт-ара эшсе төркөм ағзаһы<ref>[https://archive.is/20120907014633/www.pravoteka.ru/pst/1008/503702.html Решение Интеграционного Комитета Евразийского экономического сообщества от 27 июля 2001 года № 11 «О Межгосударственной экспертной группе по подготовке символики Евразийского экономического сообщества»]</ref>. 2001 йылдың [[11 октябрь|11 октябренән]] — Рәсәй Федерацияһы дәүләт символикаһын популярлаштырыуға ҡағылған тәҡдимдәр әҙерләү буйынса эшсе төркөм ағзаһы<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;695413 Распоряжение Президента Российской Федерации от 11 октября 2001 года № 552-рп]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. [[2003 йыл]]дың [[22 апрель|22 апреленән]] — Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылыш палаталары тарафынан «Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре байрағы, Хәрби-Диңгеҙ Флоты байрағы, Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең башҡа төр байраҡтары һәм башҡа ғәскәрҙәр байраҡтары тураһында» Федераль законға үҙгәрештәр индереү тураһында" федераль закон проектын ҡарауҙа Рәсәй Федерацияһы Президентының рәсми вәкиле<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;750388 Распоряжение Президента Российской Федерации от 22 апреля 2003 года № 195-рп]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. 2003 йылда [[Фән докторы|тарих фәндәре докторы]] дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Государственная геральдика в России: теория и практика» темаһына диссертация яҡлай (РФА Санкт-Петербург тарих институты, 2003, оппоненты академик, тарих фәндәре докторы В. Л. Янин, тарих фәндәре докторҙары С. В. Мироненко һәм Л. Е. Шепелев). [[2004 йыл]]дың [[4 февраль|4 февраленән]] — Дания короллегенән Санкт-Петербург Петропавловск соборына Император [[:ru:Александр III|Александр III]] тол ҡатыны императрица Мария Федоровнаның кәүҙәһен күсереү һәм ерләү тантанаһын ойоштороу буйынса Ведомство-ара эшсе төркөмөнөң яуаплы секретары<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;778364 Распоряжение Президента Российской Федерации от 4 февраля 2004 года № 39-рп «О Межведомственной рабочей группе по организации церемонии переноса из Королевства Дания и захоронения в Петропавловском соборе г. Санкт-Петербурга праха вдовствующей Императрицы Марии Федоровны — супруги Императора Александра III»]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. [[2005 йыл]]дың [[30 декабрь|30 декабренән]] — атамалар буйынса Санкт-Петербург ведомство-ара комиссия ағзаһы (Топонимия комиссияһы)<ref>[http://www.gov.spb.ru:3000/noframe/law?d&nd=8423243&prevDoc=8393718 Постановление Правительства Санкт-Петербурга от 30 декабря 2005 года № 2066 «О внесении изменений в постановление Правительства Санкт-Петербурга от 05.05.2004 № 716»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref><ref>[http://www.gov.spb.ru:3000/noframe/law?d&nd=8393718&prevDoc=8393718&mark=1SEMHRL000000631LUVKU0AEIPT819BSCAQ000032I0000NC90000NC9#I0 Состав Санкт-Петербургской межведомственной комиссии по наименованиям (Топонимической комиссии) — Приложение к постановлению Правительства Санкт-Петербурга от 5 мая 2004 года № 716 (в редакции постановления Правительства Санкт-Петербурга от 26 ноября 2008 года № 1502)]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. [[2010 йыл]]дың [[2 февраль|2 февраленән]] — Рәсәй Федерацияһы Президенты казак эштәре буйынса советы ағзаһы<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1050034 Распоряжение Президента Российской Федерации от 2 февраля 2010 года № 58-рп «О внесении изменений в состав Совета при Президенте Российской федерации по делам казачества, утверждённый распоряжением Президента Российской Федерации от 12 января 2009 г. № 15-рп» ]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Дәүләт символдары тураһында закон проектын эшләүҙә ҡатнаша. Рәсәй Федерацияһының дәүләт геральдик регистрын алып барыу буйынса эште һәм бер нисә министрлыҡта һәм ведомстволарҙа геральдика хеҙмәтен булдырыуҙы ойоштора. Рус мәҙәниәт тарихы, хәрби тарих һәм геральдика буйынса 150-нән ашыу баҫмаһы бар. Мауығыуҙары: һалдат уйындары, сигара йәки көпшә тартыу<ref>В музее вещи способны заговорить: интервью / подготовила Л. Леусская // Санкт-Петербургские ведомости. — 2019. — 17 мая</ref>. == Уҡытыусы эшмәкәрлеге == Рус мәҙәниәте тарихы, Петербург тарихы курсы, шулай уҡ Тарту университетында һәм А. И. Герцен исемендәге Ленинград дәүләт педагогия институтында ярҙамсы тарих дисциплиналары буйынса лекциялар уҡый. Санкт-Петербург дәүләт университетында геральдика курсы буйынса лекциялар уҡый һәм профессор дәрәжәһендә А. Л. Штиглиц исемендәге Санкт-Петербург художество-сәнәғәт академияһының сәнәғәт графикаһы кафедраһында геральдика бүлеге етәксеһе була. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены ([[15 ғинуар]] [[2010 йыл]]) — ватан ''музейы эшен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн''<ref>[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=56822&PSC=1&PT=1&Page=1 Указ Президента Российской Федерации от 15 января 2010 года № 67 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref> * IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены ([[13 апрель]] [[1999 йыл]]) — ''ватан геральдикаһын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне һәм'' ''күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн''<ref>[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=060237 Указ Президента Российской Федерации от 13 апреля 1999 года № 469 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ IV степени Вилинбахова Г. В.»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref> * Александр Невский ордены ([[5 ноябрь]] [[2020 йыл]]) — ''ватан мәҙәниәтен һәм сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне, күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн''<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202011050027?index=4&rangeSize=1 Указ Президента Российской Федерации от 5 ноября 2020 года № 675 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]</ref> * [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет ордены]] ([[30 май]] [[1997 йыл]]) — ''Рәсәй федерацияһының дәүләт геральдикаһына ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн''<ref>[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=074743 Указ Президента Российской Федерации от 30 мая 1997 года № 538 «О награждении орденом Почёта Вилинбахова Г. В.»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref> * «Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» офицер ордены ([[11 ғинуар]] [[2001 йыл]])<ref>[http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=51029 Ufficiale Ordine al Merito della Repubblica Italiana sig. Georgi Vadimovich Vilinbakhov]{{ref-it}}</ref> * Аҡ роза ордены, 1 класлы Тәре рыцары ([[Финляндия]], [[2005 йыл]])<ref>[http://www.kultura-portal.ru/tree_new/news/final.jsp?pub_id=703553&rubric_id=all Культура-Портал: В Георгиевском зале Государственного Эрмитажа пройдет церемония награждения директора музея Михаила Пиотровского и его заместителя Георгия Вилинбахова наградами Финляндии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200607152102/http://www.kultura-portal.ru/tree_new/news/final.jsp?pub_id=703553&rubric_id=all |date=2020-06-07 }}</ref> * «Ҡаҙаныштары өсөн» Милли орден кавалеры ([[Франция]], 2005 йыл)<ref>[http://www.hermitagemuseum.org/html_Ru/11/2008/hm11_2_355.html Георгий Вадимович Вилинбахов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130105134250/http://www.hermitagemuseum.org/html_Ru/11/2008/hm11_2_355.html |date=2013-01-05 }}</ref> * «Ҡаҙаныштары өсөн» Милли орден офицеры (Франция, [[2011 йыл]])<ref>[http://www.vz.ru/news/2011/5/12/490841.html Церемония вручения знаков Ордена Почетного Легиона прошла в Москве]</ref> * Польша Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн офицер ордены ([[Польша]], [[2014 йыл]])<ref>[https://sanktpetersburg.msz.gov.pl/ru/aktualnosci/archiwum_2014_/krzyz_oficerski_dla_gieorgija_wilinbachowa?channel=www Офицерский крест для Георгия Вилинбахова]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[:ru:Орден Заслуг pro Merito Melitensi|pro Merito Melitensi]] ҡаҙаныштар өсөн Оло ([[Мальта ордены]], [[28 сентябрь]] [[2015 йыл]])<ref>[http://www.hermitagemuseum.org/wps/portal/hermitage/what-s-on/news/news-item/news/2015/news_130/?lng=ru Торжественная церемония в Георгиевском зале Зимнего дворца. Визит в Государственный Эрмитаж Великого Магистра Суверенного Военного Ордена госпитальеров Святого Иоанна Иерусалимского Родоса и Мальты]</ref>. * Оран-Нассау Ордены офицеры ([[Нидерланд]], [[2019 йыл]])<ref>[nevnov.ru/721303-georgiya-vilinbakhova-nagradili-ordenom-oficera-oranskikh-nassau Георгия Вилинбахова наградили Орденом Офицера Оранских-Нассау]</ref>. * «Санкт-Петербургтың 300-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы * «Ҡазандың 1000 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы<ref name="Казань">[http://real-kremlin.ru/v/Blog/Vilenbahov/PICT0496.JPG.html Казанский кремль и Казань]</ref> * Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт Хаты ([[19 апрель]] [[2002 йыл]]) — Р''әсәй дәүләт геральдика үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн''<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;716385 Распоряжение Президента Российской Федерации от 19 апреля 2002 года № 166-рп «О поощрении Вилинбахова Г. В.»]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref> * Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт Хаты ([[27 июль]] [[2007 йыл]]) — ''геральдика өлкәһендә берҙәм дәүләт сәйәсәтен тәьмин итеүгә ҙур өлөш индергәне өсөн''<ref>[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=41014 Распоряжение Президента Российской Федерации от 27 июля 2007 года № 419-рп «О поощрении членов Геральдического совета при Президенте Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071025032406/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=41014 |date=2007-10-25 }}</ref> * «Таможня хеҙмәттәшлеген нығытыу өсөн» миҙалы (Рәсәй ГТК, [[2002 йыл]]) * «Рәсәй дәүләт һаҡлығы органдарына 125 йыл» миҙалы (Рәсәй ФСО, [[2006 йыл]]) * «Ҡаҙаныштары өсөн» тамғаһы (Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы, [[2002 йыл]]) * «Рәсәй Президенты ҡарамағындағы махсус объекттар хеҙмәтенең почетлы хеҙмәткәре» тамғаһы (2002 йыл) * «Тверь өлкәһеү үҫтереү өсөн» түш билдәһе ([[2006 йыл]]) * «Рәсәйҙә коллекция эшенә ҙур өлөш индергәне өсөн» миҙалы<ref>{{cite web|url=http://www.simvolika.org/nagradi005.htm|title=Медаль «За выдающийся вклад в развитие коллекционного дела в России»|publisher=РОО «Академия русской символики „Марс“»|description=Официальный сайт|accessdate=2011-07-07}}</ref>. * Татарстан Президенты Рәхмәте<ref name="Казань" /> * «Гринцане — Эрмитаж» премияһы лауреаты ([[2008 йыл]]) * Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының Ш. Мәржәни исемендәге Тарих институтының почетлы докторы ([[2007 йыл]])<ref>[http://www.antat.ru/index.shtml?657 Вручение диплома «Почётный доктор Института истории АН РТ» Г. В. Вилинбахову]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref> — ''гуманитар фәндәрҙе үҫтереү эшенә һәм Рәсәй тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнеү өлкәһендә халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте ойоштороуға, күп яҡлы фәнни эшмәкәрлектә һәм Ватан геральдикаһы өлкәһендә фундаменталь тикшеренеүҙәр әҙерләүҙә ҙур өлөш индереүе өсөн''<ref name="Казань" /> * Х. М. Бербеков исемендәге Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт университетының почетлы профессоры ([[2017 йыл]])<ref>[https://kbsu.ru/news/glavnyj-geroldmejster-strany-vilinbahov-stal-pochetnym-professorom-kbgu/ Главный герольдмейстер страны Георгий Вилинбахов стал почётным профессором КБГУ]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://ogerbah.ru/gersovet/heroldmeister Георгий Вадимович Вилинбахов на сайте «Геральдика сегодня»] * [http://russianwinter.rian.ru/online/vilinbahov/about_author.html Биография]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка) на сайте [[РИА Новости|РИА «Новости»]] * [http://ecfac.ru/vipusk/vilinbahov Биография на сайте ЭкФак. Ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107070242/http://www.ecfac.ru/vipusk/vilinbahov |date=2021-11-07 }} * [https://web.archive.org/web/20130105134250/http://www.hermitagemuseum.org/html_Ru/11/2008/hm11_2_355.html Премия «Гринцане — Эрмитаж». Лауреаты — Георгий Вадимович Вилинбахов и Антонио Паолуччи] [[Категория:Рәсәй тарихсылары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1949 йылда тыуғандар]] [[Категория:13 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]] 56scdei5yd0srabaecijxbvkv2dpaxd 0 192349 1303432 1244750 2026-09-01T11:16:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303432 wikitext text/x-wiki {{Воинское формирование|название=Икенсе халыҡ ополчениеһы|страна=[[Рус батшалығы]]|подчинение=|в составе=|командная_структура=|размещение=|прозвища=|покровитель=|девиз=|цвета=|марш=|талисман=|снаряжение=|войны=[[Рус-поляк һуғыштары (1609—1618)|Рус-поляк һуғышы 1605—1618]]|сражения=[[Мәскәү алышы (1612)]]|знаки_отличия=|нынешний_командир=|известные_командиры=[[Пожарский Дмитрий Михайлович|Дмитрий Пожарский]], [[Кузьма Минин]]}} '''Икенсе халыҡ ополчениеһы''' — 1611 йылдың сентябрендә [[Түбәнге Новгород]]та поляк интервенттарына ҡаршы көрәшеү өсөн барлыҡҡа килгән ополчение. Түбәнге Новгородтан [[Мәскәү]]гә барғанда, башлыса 1612 йылдың апрель-июль айҙарында [[Ярославль|Ярославлдә]], әүҙем формалашыуын дауам итә. Рус батшалығының ҡала халҡы, үҙәк һәм төньяҡ район крәҫтиәндәренән торған. Етәкселәре —Түбәнге Новгород сауҙагәре һәм посад старостаһы Кузьма Минин һәм хәрби юлбашсы Дмитрий Пожарский. Пожарский 1612 йылдың авгусында Мәскәү янында Беренсе ополчениенан ҡалған көстәрҙең бер өлөшө менән Мәскәү эргәһендәге поляк армияһын ҡыйрата, ә 1612 йылдың октябрендә баш ҡаланы интервенттар оккупацияһынан тулыһынса азат итә. == Икенсе ополчениены төҙөү тәүшарттары == Икенсе халыҡ ополчениеһын ойоштороу инициативаһы Түбәнге Новгородтың һөнәрселек-сауҙа кешеләренән, мөһим хужалыҡ һәм [[Урта Волга буйы]]ндағы административ үҙәктән башлана. Түбәнге Новгород өйәҙендә ул ваҡытта 150 меңгә яҡын ир-ат йәшәгән (Түбәнге Новгородтың үҙендә — 3,5 меңгә яҡын ир-ат, шуларҙың 22,5 меңгә яҡыны — посад кешеләре), 600 ауылда 30 меңгә тиклем йорт булған. === Түбәнге Новгород крайындағы ауыр хәл === Түбәнге Новгород үҙенең стратегик урыны, иҡтисади һәм сәйәси әһәмиәте буйынса Рус батшалығының көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш райондарының төп пункттарының береһе була. Үҙәк властың көсһөҙләнеүе, интервенттарҙың хужалыҡ итеү шарттарында был ҡала бөтә халыҡ патриотик хәрәкәтенең инициаторы була, был хәрәкәт [[Үрге Волга буйы|Үрге]] һәм [[Волга буйы|Урта Волга буйы]] һәм илдең башҡа күрше өлкәләренә тарала. Түбәнге Новгород халҡы азатлыҡ көрәшен икенсе ополчение ойошторолғанға тиклем бер нисә йыл элек башлай. 1606 йылдың май айында Ялған Дмитрий I-не үлтергәндән һәм тәхеткә Василий Шуйскийҙың ултырыуынан һәң Рус батшалығында тиҙҙән икенсе ялған исемдә йөрөүсе, йәнәһе, иҫән ҡалған Ялған Дмитрий II-нең килеүе тураһында имеш-мимештәр тарала. 1606 йылдың аҙағында Түбәнге Новгород өйәҙендә һәм уға яҡын өйәҙҙәрҙә талауҙар һәм тәртипһеҙлектәр менән шөғөлләнгән ҙур шайкалар барлыҡҡа килә: ауылдарҙы яндыралар, халыҡты талайҙар һәм көсләп үҙ лагерҙарына алып китәләр. Әлеге «вольница» тип аталған казак ҡасаҡтары 1608 йылдың ҡышында Алатырҙы баҫып ала, [[Сура (Волга ҡушылдығы)|Сүрә]] йылғаһында Сабуров исемле воеводаны батырып үлтерәләр, шулай уҡ [[Арзамас]]ты яулап, унда үҙҙәренең базаһын булдыралар. Түбәнге Новгород крайындағы хәлдәрҙе белеп ҡалғас, Василий Шуйский батша үҙенең воеводаларын Арзамасты һәм боласылар биләгән башҡа ҡалаларҙы азат итеү өсөн ебәрә. Уларҙың береһе, кенәз Иван Воротынский, Арзамас тирәһендә фетнәселәр отрядын тар-мар итеп, ҡаланы ала һәм Арзамас янындағы райондарҙы ҡасаҡтар отрядтарынан таҙарта. Ялған Дмитрий II-нең урыҫ ерҙәренә килеүе менән казак ҡасаҡтары хәрәкәте тағы ла әүҙемләшә, ялған батша яғына Мәскәү баярҙарының һәм өйәҙ дворянлығының бер өлөшө күсә. [[Мордвалар]], [[сыуаштар]] һәм [[Мариҙар|сирмештәр]] баш күтәрә. Күп кенә ҡалалар яңы батша яғына күсеп, Түбәнге Новгород халҡын да өндәй башлайҙар. Әммә Түбәнге Новгород халҡы Шуйскийҙан баш тартмай һәм үҙ антына тоғро ҡала һәм, киреһенсә, боласыларҙы әсирлеккә ала, уларҙы язалай. 1609 йылдың ғинуар башында Түбәнге Новгородҡа Ялған Дмитрий ғәскәрҙәре ябырыла, уларҙы Семен Вяземский һәм Тимофей Лазарев етәкләй. Вяземский Түбәнге Новгородҡа хат ебәрә, унда, ҡала бирелмәһә, бөтә ҡала халҡы юҡ ителәсәк һәм ҡала тулыһынса яндырыласаҡ, тип яҙыла. Түбәнге Новгород халҡы хатҡа яуап бирмәй һәм, Вяземскийҙың ғәскәре ҙур булыуға ҡарамаҫтан, һөжүм башлай. Вяземский һәм Лазаревтың ғәскәрҙәре әсирлеккә эләгә, артабан уларҙы аҫып ҡуйыуға хөкөм ителә. Артабан Алябьев [[Муром]] һәм [[Владимир (ҡала)|Владимир]] ҡалаларын боласыларҙан азат итә, үҙе Муром ҡалаһында башта воеводаһы булараҡ тороп ҡала. Алябьевтың уңыштары мөһим эҙемтәләргә килтерә, сөнки халыҡта ялған батшаға һәм сит ил баҫҡынсыларына ҡаршы уңышлы көрәшеп булыу ышанысы уяна. Бер нисә ҡала, өйәҙ һәм улус ялған батшанан баш тарта һәм Рус батшалығын азат итеү өсөн көрәштә берләшә башлай. === Беренсе ополчениеның көсһөҙлөгө === Милли-азатлыҡ хәрәкәттең күтәрелеүе 1611 йылда беренсе халыҡ ополчениеһын ойоштороуға, уның эшмәкәрлегенә һәм мәскәүҙәрҙең марттағы ихтилалына әүерелә, унда воевода кенәз Дмитрий Михайлович Пожарский ҙа ҡатнаша. Беренсе ополчениеның уңышһыҙлығы был күтәрелеште йомшартмай, киреһенсә, көсәйтә. Тәүге ополченсыларҙың күбеһе интервенттар менән көрәш тәжрибәһенә эйә була. Был тәжрибәгә ҡалаларҙа, өйәҙҙәрҙә һәм улустарҙа йәшәүселәр ҙә эйә була. Урыҫ халҡының үҙаллылығы өсөн артабанғы милли-азатлыҡ көрәше һәм икенсе халыҡ ополчениеһын ойоштороу урыны булып Түбәнге Новгород тороуы осраҡлы түгел. 1611 йылдың йәйендә илдә тәртипһеҙлек хөкөм һөрә. [[Мәскәү]]ҙә поляктар хужа булһа, баярҙар ҡалаларға, өйәҙҙәргә һәм улустарға поляк королевичы Владиславҡа ант бирергә саҡырыу грамоталары ебәрә. Патриарх Гермоген төрмәлә ултырған сағында илдең азатлыҡ көстәрен берләштереү яҡлы була, поляк интервенттарына буйһонмаҫҡа, ә Мәскәү эргәһендәге казак полктары хәрби етәкселәре Дмитрий Трубецкой һәм атаман Иван Заруцкийҙың яғында һуғышырға ҡуша. Троица-Сергиев монастыры архимандриты Дионисий шулай уҡ бөтәһен дә Трубецкой һәм Заруцкий тирәләй берләшергә саҡыра. Был ваҡытта Түбәнге Новгородта яңы патриотик хәрәкәт барлыҡҡа килә, ул посад һәм хеҙмәтле кешеләрҙә һәм урындағы крәҫтиәндәрҙә терәк таба. Патриарх Гермогендың грамотаһы был халыҡ хәрәкәтенә ҡеүәт кенә бирә. Чудов монастыры төрмәһенән Гермоген Түбәнге Новгород халҡын сит ил баҫҡынсыларынан [[Русь]]те азат итеү өсөн изге көрәшкә саҡыра. == Икенсе ополчениены ойоштороуҙа Кузьма Мининдың роле == [[Файл:Appeal_of_Minin.jpg|мини|353x353пкс|Минин [[Түбәнге Новгород]] майҙанында (Иоанн Предтеча сиркәүе янында) халыҡты иғәнәләр йыйыуға саҡыра. ''К. Е. Маковский (1839—1915)'']] Был хәрәкәтте ойоштороуҙа Түбәнге Новгородтың земство старостаһы Кузьма Минин ҙур роль уйнай, был вазифаға ул 1611 йылдың сентябрендә һайлана. Тарихсылар фекеренсә, Минин азатлыҡ көрәшенә үҙ өндәүҙәрен посад кешеләре араһында башлаған, улар уны ихлас хуплаған. Артабан уны Түбәнге Новгород ҡала советы, воеводалар, дин әһелдәре һәм хеҙмәтле кешеләр хуплай. Ҡала советы ҡарарына ярашлы дөйөм йыйылыш ойошторола. Ҡала халҡы Кремлдә йыйыла. Тәүҙә сиркәү ғибәҙәте башҡарыла, унан һуң Савва исемле протопоп вәғәз менән сығыш яһай һәм Рәсәй дәүләтен католиктар һәм униаттар баҫып алыуҙан азат итергә саҡыра, артабан Минин хәрби белгестәр яллау өсөн аҡса йыйыу тәҡдиме менән сығыш яһай. Миңиндың тәҡдиме буйынса, ирекле иғәнә менән генә сикләнмәй, Түбәнге Новгород халҡы бөтә ҡала өсөн ҡала һәм өйәҙ халҡының мөлкәтенең бер өлөшөн мотлаҡ рәүештә тапшырыуы, ә килешмәүселәрҙең бөтә мөлкәтен тартып алыуҙары тураһында «хөкөм» ҡабул итә. Аҡса йыйыу бурысы Мининға йөкмәтелә. == Икенсе ополчениеның хәрби начальнигы кенәз Пожарский == Сираттағы йыйында Түбәнге Новгород халҡы кенәз Пожарскийҙы ополчениены етәкләргә үтенә. Пожарскийҙың имениеһы Түбәнге Новгородтан ҡөнбайышҡа табан 60 км алыҫлыҡта була, ул үҙенең имениеһында яраларын дауалай. Үҙенең бөтә сифаттары буйынса кенәз ополчениеның хәрби начальнигы роле өсөн тура килә. Ул бик затлы нәҫелдән — егерменсе тубығында Рюрикович — була. 1608—1609 йылдарҙа воевода булараҡ Пожарский ялған батша һәм атаман Сальков ғәскәрҙәрен тар-мар итә; 1610 йылда Зарайск ҡалаһын һаҡлап ҡала; 1611 йылдың мартында Мәскәү тирәһендәге алыштарҙа ҡаты яралана. Ул ваҡыттағы йола буйынса, Пожарский тәҡдимдән оҙаҡ ҡына баш тарта, әммә Түбәнге Новгородтан Вознесенск-Печера монастыры архимандриты Феодосий етәкселегендәге делегация килгәндән һуң, риза була. Әммә уның бер шарты була — ополчениеның хужалыҡ эштәре менән Минин шөғөлләнергә тейеш. == Икенсе ополчениены ойоштороу == [[Файл:Воззвание_Минина_к_нижегородцам_в_1611_году.jpg|слева|мини|300x300пкс|Мининдың 1611 йылда Түбәнге Новгород халҡына өндәүе. ''М. И. Песков (1834—1864)'']] Пожарский Түбәнге Новгородҡа 1611 йылдың 28 октябрендә килә һәм шундуҡ Минин менән бергә ополчение ойоштора башлай. Түбәнге Новгород гарнизонында бөтә яугирҙәрҙең һаны 750-гә яҡын кеше була. Шул саҡта [[Арзамас]]та хеҙмәттә булған Смоленск кешеләрен саҡыралар. Әлеге кешеләр Смоленскиҙән, поляктар ҡаланы баҫып алғандан һуң, ҡыуылған була. Уларҙан башҡа шундай уҡ хәлгә тарыған Вязьма һәм Дорогобуж кешеләре йәлеп ителә. Ополчение өс мең кешегә тиклем арта. Ополчиндарҙы барыһы ла яҡшы эш хаҡы ала: 1-се статья хеҙмәтле кешеләренә — йылына 50 һум, 2-се статья — 45 һум, өсөнсө статя буйынса 40 һум бирелә, ә йылына 30 һумдан кәмерәк эш хаҡы булмай. Ополчиндарҙың даими аҡсалата тәьминәте булыуы ополчениеға тирә-яҡ өлкәләрҙән яңы хеҙмәтле кешеләрҙе йәлеп итә. Эште яҡшы ойоштороу, айырыуса аҡса йыйыу һәм бүлеү, үҙ канцелярияһын булдырыу, күп кенә ҡалалар һәм райондар менән бәйләнеш булдырыу, уларҙы ополчение эштәренә йәлеп ите — былар барыһы ла Беренсе ополчениенан айырмалы рәүештә Икенсеһендә баштан уҡ маҡсаттар һәм ғәмәлдәр берҙәмлегенә килтерә. Пожарский һәм Минин ҡаҙна өсөн аҡса һәм ратниктар йыя, төрлө ҡалаларға ярҙам һорап, [[Мәскәү дәүләте]]н дошмандарҙан таҙартырға саҡыра. Икенсе ополчение властары ғәмәлдә кенәз Дмитрий Трубецкой һәм Иван Заруцкий етәкселегендәге Мәскәү эргәһендәге властарҙан бойондороҡһоҙ «таборҙар» эшмәкәрлеге менән етәкселек итә башлай һәм Мәскәүҙең "семибоярщинаһы"на ҡаршы торған хөкүмәт функцияларын тормошҡа ашыра. Башта ополчение хөкүмәте 1611—1612 йылдың ҡышында «Бөтә ер советы» булараҡ формалаша. Уға ополчение етәкселәре, Түбәнге Новгород ҡала советы ағзалары, башҡа ҡалалар вәкилдәре инә. Ул тулыһынса [[Ярославль]] ҡалаһында формалаша. Мәскәүҙе поляктарҙан «таҙартҡандан» һуң Бөтә ер советы формаль рәүештә Беренсе ополчениеның Земство соборы менән берләштерелә, әммә әлеге Совет, күрәһең, билдәһеҙ ҡаршылыҡтар арҡаһында йыйылмай, һәм хөкүмәтте Кузьма Минин һәм уның иптәштәре (урынбасарҙары) Д. Т. Трубецкой һәм Д. М. Пожарский төҙөй. Икенсе ополчение хөкүмәтенә ҡатмарлы шарттарҙа эш итергә тура килә. Уға интервенттар һәм уларҙың ярҙамсылары ғына түгел, ә Мәскәү «семибоярщина»һы һәм Беренсе ополчениеның казак ирекмәндәре етәкселәре Заруцкий һәм Трубецкой ышанып етмәй. Улар барыһы ла Пожарскийға һәм Мининға төрлө ҡаршылыҡтар тыуҙыра. Әммә улар, бер нәмәгә ҡарамаҫтан, үҙҙәренең ойошҡан эше менән үҙ позицияһын нығыта. Йәмғиәттең бөтә ҡатламдарына таянып, бигерәк тә [[Өйәҙ дворянлығы|өйәҙ дворяндары]] һәм посад кешеләренә, улар төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш ҡалаларында һәм өйәҙҙәрендә тәртип урынлаштыра, алмашҡа яңы ополчиндар һәм ҡаҙна йыя. Икенсе ополчение тарафынан ебәрелгән Дмитрий Лопата Пожарский һәм Роман Пожарский кенәздәр отрядтары [[Ярославль]] һәм Суздаль ҡалаларын баҫып ала. == Волга буйлап өҫкә ҡарай поход == Икенсе ополчение Түбәнге Новгородтан Мәскәүгә табан 1612 йылдың февраль аҙағында — март башында сыға, юл Балахна, Тимонькино, Сицкое, Юрьевец, Решма, Кинешма, [[Кострома]], [[Ярославль]] аша үтә. Балахнала һәм Юрьевцела ополченсыларҙы ҙур хөрмәт менән ҡаршы алалар. Бында улар ҡаҙнаһын байыталар, сафтарын тулыландыралар. Решмала Пожарский Псков халҡы һәм казак юлбашсылары Трубецкой һәм Заруцкийҙың ялған батша Исидорға ант биреүе тураһында белеп ҡала<ref>Сидорке. Позже, в июне 1612 года, Д. Т. Трубецкой в письме князю Пожарскому написал, что он снял с себя эту присягу</ref>. Кострома воеводаһы Иван Шереметев ҡалаға ополчение индерергә теләмәй. Шереметевты вазифаһынан бушатып һәм Костромала яңы воевода тәғәйенләп, ополченсылар 1612 йылдың апрель башында Ярославлгә бәреп инә. == Ярославлдәге Ставка == [[Файл:Yaroslavl_002.jpg|слева|мини|190x190пкс|Спас-Преображенский монастыры, унда ярты йыл дауамында ополчение тора]] Ярославлдә ополчение дүрт ай, 1612 йылдың июль аҙағына тиклем, тора. Бында «[[Бөтә ер советы]]» хөкүмәте составы ла тулыһынса билдәләнә. Уға дворян нәҫелдәре вәкилдәре лә инә — Долгорукийҙар, Куракиндар, Бутурлиндар, Шереметевтар һ. б. Советты Пожарский һәм Минин етәкләй. Петр I-гә тиклем бөтә Мәскәү бөйөк кенәздәре, батшалары, хакимдары (Ялған Дмитрий I-нән башҡа) бер ҡасан да бер нәмәгә лә ҡул ҡуймаған, Грамоталарға Минин урынына Пожарский ҡултамға ҡуйған. Грамоталарға "Бөтә ер советы"ның бөтә ағзалары ҡул ҡуя. Сөнки ул ваҡыттарҙа һәр ваҡыт теүәл үтәлгән местничество тәртибенә ярашлы Пожарскийҙың ҡултамғаһы — унынсы урында, ә Мининдың ҡултамғаһы ун бишенсе урында тора. Ярославлдә ополчение хөкүмәте ҡалаларҙы һәм өйәҙҙәрҙе тынысландырыуҙы, уларҙы поляк-литва отрядтарынан, Заруцкий казактарынан азат итеүҙе дауам итә, һуңғыларын көнсығыш, төньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ өлкәләрҙән матди һәм хәрби ярҙамдан мәхрүм итә. Бер үк ваҡытта ул Новгород ерҙәре баҫып алған Швецияны нейтралләштереү буйынса дипломатик аҙымдар яһай. Урыҫ тәхетенә швед короле [[Густав II Адольф]]тың ҡустыһы Карл-Филипты ултыртыу тураһында һөйләшеүҙәр алып бара. Ошо уҡ ваҡытта кенәз Пожарский герман императоры илсеһе [[Иосиф Грегори]] менән дипломатик һөйләшеүҙәр үткәрә, һүҙ илде азат итеүҙә ярҙам кәрәклеге тураһында бара. Император алмашҡа урыҫ батшаһы тәхетенә үҙенең ике туғаны [[Максимилиан Эрнст Австрийский|Максимилианды]] тәҡдим итә. Һуңынан 1613 йылғы Земство соборы әлеге ике дәғүәсене кире ҡаға. Шулай итеп, ополчиндар Изге Рим империяһы, Швеция, Новгород республикаһы менән солох килешеүе төҙөй. Шветар һәм немецтар хатта ополчиндарға артиллерия менән хәрби отрядтар ебәрә. [[Файл:Prince_Pozharsky_inspires_the_army_to_save_the_Fatherland.png|мини|280x280пкс|Кенәз Пожарский Ватанды ҡотҡарыу өсөн ғәскәрҙе рухландыра. 1850 йыл.]] Икенсе ополчениеға Поморье һәм Себер менән бик күп Мәскәү эргәһендәге ҡалалар ҡушыла. Хөкүмәт учреждениелары эшләй: «Бөтә ер советы» эргәһендә төрлө приказдар барлыҡҡа килә. Яйлап дәүләттең күпселек территорияһында тәртип урынлаштырыла. Ополчение отрядтары ярҙамында хөкүмәт ҡараҡ шайкаларынан таҙартыла. Ополчение ғәскәрендә яҡшы ҡоралланған һәм өйрәтелгән ун меңгә яҡын яугир иҫәпләнә. Ополчение властары көндәлек административ һәм суд эше менән дә шөғөлләнә (воеводалар тәғәйенләү, разряд китаптарын алып барыу, ялыуҙарҙы, үтенестәрҙе тикшереү һ. б.). Былар барыһы ла илдәге хәлде яйлап тотороҡландыра, хужалыҡ эшмәкәрлеген йәнләндереүгә килтерә. Хатта Ярославлдә эпидемия башланғас һәм Семибоярщина ополчение тараласағына ышанғас та, ополчение хөкүмәтенең санитар-гигиена саралары эпидемияны туҡтатырға мөмкинлек бирә. 1612 йылдың июль башында ополчиндар Мәскәүгә бөйөк литва гетманы Ходкевичтың ун ике меңлек отряды килеүе тураһында хәбәр ала. Пожарский һәм Минин шунда уҡ баш ҡалаға [[Дмитриев Михаил Самсонович|Михаил Дмитриев]] Һәм кенәз Лопата-Пожарскийҙың отрядтарын ебәрә, улар Мәскәүгә июль айында барып етә Ополчиндарҙың килеүе тураһында ишеткәс, Заруцкий үҙенең казак отряды менән Коломнаға, ә һуңынан Әстерханға ҡаса, сөнки бынан алда ул кенәз Пожарскийға үлтереүселәр ебәрә, әммә һөжүм уңышһыҙлыҡ менән тамамлана һәм Заруцкийҙың ниәттәре фаш ителә. Архимандрит Дионисий ополчениены Мәскәүгә табан ашыҡтыра һәм кенәз Трубецкойға Икенсе ополчение менән берләшергә үтенеп, мөрәжәғәт итә. {{OldStyleDate|28|августа||18}} Икенсе ополчение Мәскәүгә юллана, архимандрит уларға фатиха бирә. Ғәскәре менән бергә Мәскәүгә келарь Авраам Палицын да юллана<ref>{{Cite web|url=http://www.stsl.ru/news/all/tserkovno-politicheskoe-znachenie-troitse-sergievoy-lavry-v-istorii-russkogo-gosudarstva|title=Церковно-политическое значение Троице-сергиевой лавры.|access-date=2015-12-12|archive-date=2015-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222130928/http://www.stsl.ru/news/all/tserkovno-politicheskoe-znachenie-troitse-sergievoy-lavry-v-istorii-russkogo-gosudarstva|deadlink=no}}</ref>. == Гетман Ходкевич ғәскәрҙәре менән алыш == [[Файл:Monument_to_Minin_and_Pozharsky_-_pedestal_01_by_shakko.jpg|справа|мини|400x400пкс|Халыҡ ополчениеһының поляктарҙы еңеүе. Минин һәм Пожарский һәйкәленән горельеф.]] 1612 йылдың 22 авгусында (1 сентябрендә) гетман [[Ян Кароль Ходкевич]] Новодевичий монастыры янында урынлаша, ул Мәскәү йылғаһы аша сығып, поляк гарнизонын аҙыҡ-түлек тәьмин итә. Кенәз Пожарский үҙенең хәрби кешеләре менән бергә уға ҡаршы сыға, ә кенәз Трубецкой казак полктары менән Мәскәү йылғаһының икенсе яғына, [[Ҡырым күпере]]нә, аяҡ баҫа. Трубецкойҙың үтенесе буйынса, Пожарский уға биш атлы йөҙ ебәрә. Һуғыш көндөҙгө сәғәт берҙә башлана һәм киске сәғәт һигеҙгә тиклем дауам итә. Ходкевичтың башлыса атлы ғәскәре булғанлыҡтан, тик атлылар ғына һуғыша. Ходкевичтың һөжүмен кире ҡағыу өсөн, Пожарский һәм башҡа ополчение воеводалары үҙҙәренең атлыларына пехота менән бергә, аттарынан төшөп, һуғышырға бойора. Бындай хәлде күреп, Трубецкойға ярҙамға ебәрелгән биш атлы йөҙ етәкселәре үҙ белдеге менән Трубецкойҙан баш тарта һәм ополчиндарға ярҙамға ашыға. Беренсе ополчениеның ҡайһы бер казак атамандары ла уларға ярҙам итә, әммә Трубецкойҙың ризалығынан тыш, Ходкевич — элекке позицияларына, ә һуңынан Дон монастыры яғына сигенергә мәжбүр була. 23 августа (2 сентябрҙә) кенәз Пожарскийҙың ополчениеһы гетман Ходкевич ғәскәрҙәре менән алышҡа инә, уның һөҙөмтәһендә поляктар Климент төрмәһен баҫып ала һәм унда торған казактарҙы әсирлеккә төшөрә. Шундай хәл-ваҡиғаларҙы күреп, Мәскәүгә ополчение менән килгән Троица-Сергиев монастыры кенәзе Авраамий Палицын Беренсе ополчение казактары торған станға юллана, уларға монастырь ҡаҙнаһынан эш хаҡын түләргә вәғәҙә бирә һәм шунан һуң ғына Беренсе ополчение казактары Икенсе ополчениеға ярҙамға килә. 1612 йылдың 24 авгусында (3 сентябрендә) ополчиндарҙың поляктар менән хәл иткес алышы була. Алыш яҡынса 14 сәғәт бара. Проявил доблесть и Шунда Кузьма Минин батырлыҡ күрһәтә, ул атлы ополчиндарҙың ҙур булмаған отряды менән ҡапыл гетман Ходкевичтың алғы отрядтарына һөжүм итә һәм уларҙың сафына кәүгә тарата. Икенсе ополчениеның төп көстәренең һәм уларға килгән Трубецкой казактарының ҡыҫымы аҫтында Ходкевич ғәскәре ҡаса башлай. Төнө буйы Дон монастыры янында торғандан һуң, Ходкевич ғәскәренең ҡалдыҡтары менән 25 августа иртәнсәк Мәскәүҙән китә. == Мәскәүҙе азат итеү == Әммә ополчиндар әлегә бөтә Мәскәүҙе контролдә тотмай. Поляк полковниктары Струсь һәм Будиланың отрядтары Ҡытай-ҡалала һәм Кремлдә йәшенеп ҡалған була. Шулай уҡ Кремлдә хыянатсы-баярҙар ғаиләләре менән йәшенә. Улар араһында ул ваҡытта бик аҙ билдәле булған Тушино патриархы Михаил Романовтың яҡын ир туғаны була. Ҡамауҙа ҡалған поляктарҙың ҡот осҡос аслыҡ кисергәнен белеп, Пожарский 1612 йылдың сентябрь аҙағында уларға хат ебәрә, унда поляк гарнизонына бирелергә тәҡдим итә. «Һеҙҙең баштарығыҙ һәм ғүмерегеҙ һаҡланасаҡ», — тип яҙа ул, — «мин быны үҙ өҫтөмә алырмын һәм бөтә хәрби кешеләрҙең ризалығын һорармын». Был тәҡдимдән поляктар тәкәббер рәүештә баш тарта. 1612 йылдың 22 октябрендә (1 ноябрендә) урыҫ ғәскәрҙәре Ҡытай-ҡаланы баҫып ала, шулай ҙа Кремлдә поляктар тороп ҡала. Аслыҡ шул тиклем көсәйә, хатта Кремлдән баяр ғаиләләрен һәм башҡа граждандарҙы ҡыуып сығара башлайҙар, ә поляктар үҙҙәре кеше итен ашарға мәжбүр булалар. [[Файл:Lissner.jpg|мини|300x300пкс|Поляктарҙы Кремлдән ҡыуыу. ''Э. Лиснер'']] Пожарский ҡамауға алынғандарға байраҡтар һәм ҡорал менән ирекле сығыу мөмкинлеген тәҡдим итә. Поляктар баш тарта. Пожарский полкы менән баяр ғаиләләрен ҡаршылау һәм уларҙы казактарҙан һаҡлау өсөн Кремлдең Троицк ҡапҡаһы янындағы Таш күперҙә тора. 1612 йылдың 26 октябрендә (5 ноябрендә) поляктар бирелә һәм Кремлде ташлап сыға. Будила һәм уның полкы Пожарский станына эләгә, улар барыһы ла иҫән ҡала. Һуңыраҡ улар Түбәнге Новгородҡа һөргөнгә ебәрелә. Струсь полкы Трубецкойға эләгә һәм бөтә поляктарҙы казактар юҡ итә. 1612 йылдың 27 октябренә (6 ноябренә) ҡарата кенәздәр Пожарский һәм Трубецкойҙың Кремлгә тантаналы рәүештә инеүе тәғәйенәләнә. Ғәскәрҙәр Лобный янында йыйылғас, Троица-Сергиев монастырының архимандриты Дионисий ополчиндар еңеүе хөрмәтенә тантаналы ғибәҙәт ҡыла. Бынан һуң ҡыңғырауҙар яңғырауы аҫтында еңеүселәр халыҡ оҙатыуында байраҡтар һәм хоругвалар менән Кремлгә инә. П. С. Казанский тәре йөрөшө йәкшәмбе көнөндә, 1612 йылдың 1 (11) ноябрендә, үткәрелгән тип иҫәпләй. == Тарихнамәһе == Түбәнге Новгород ополчениеһы традицион рәүештә Рәсәй [[тарихнамә]]һенең мөһим элементы булып тора. П. Г. Любомировтың хеҙмәте иң төплө<ref>''Антонов А. В.'' [http://fershal.narod.ru/Memories/Texts/Skaski/Skaski-1.htm К начальной истории нижегородского ополчения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080218163922/http://fershal.narod.ru/Memories/Texts/Skaski/Skaski-1.htm |date=2008-02-18 }}</ref> тикшеренеү тип һанала. Түбәнге Новгород халҡы көрәшенең башланғыс осорон ентекле тасуирлаған берҙән-бер эш (1608—1609) — С. Ф. Платоновтың Боларыш тарихы буйынса фундаменталь хеҙмәте<ref>''Платонов С. Ф.'' Очерки но истории смуты в Московском государстве XVI—XVII. Изд. 3-е. М., 1937. С. 306—313.</ref>. == Нәфис әҙәбиәттә == 1611—1612 йылдарҙағы ваҡиғалар «Юрий Милославский, йәки Урыҫтар 1612 йылда» (авторы М.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Загоскин) беренсе рус тарихи романында һүрәтләнә. Наталья Кончаловскаяның балалар һәм өлкәндәр өсөн китабында Икенсе халыҡ ополчениеһы, К. Минин һәм кенәз Пожарскийға бағышланған «Беҙҙең боронғо баш ҡалабыҙ» тигән бүлек бар. Китап 1956 йылда нәшер ителә, 1983 һәм 2015 йылдарҙа СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә яңынан нәшер ителә. == Кинематографта == 1939 йылда «Минин һәм Пожарский» совет нәфис фильмы төшөрөлә. 1612 йылғы ваҡиғалары «1612» тигән Рәсәй нәфис фильмында (2007) һүрәтләнә. Фильмдағы тарихи ваҡиғалар үҙгәртелгән, ә төп сюжет һыҙығы уйлап сығарылған. == Хәтер == 1918 йылдың 20 февралендә [[Мәскәү]]ҙә икенсе халыҡ ополчениеһы етәкселәре — [[Минин Кузьма Минич|Кузьма Минин]] һәм кенәз [[Пожарский Дмитрий Михайлович|Дмитрий Пожарскийға]] һәйкәл асыла. 2004 йылдың 27 декабрендә [[Рәсәй Федерацияһы]]нда дәүләт байрамы — Халыҡтар берҙәмлеге көнө — булдырыла. Байрамды булдырыу тураһында закон проекты аңлатмаһында ''4 ноябрь көнө'' Кузьма Минин һәм Дмитрий Пожарский етәкселегендә Мәскәү поляк баҫҡынсыларын азат итеү көнө, тип билдәләнә<ref>[https://www.pnp.ru/social/pod-znamyona-pozharskogo-i-minina-sobralis-predstaviteli-vsekh-sosloviy-i-narodov-russkoy-derzhavy.html Под знамёна Пожарского и Минина собрались представители всех сословий и народов русской державы]</ref>. 2005 йылдың 4 ноябрендә [[Түбәнге Новгород]]та Минин һәм Пожарский һәйкәле асыла<ref name="duplicate">[http://www.1tv.ru/news/social/55340 Новость об открытии восстановленного храма Рождества Иоанна Предтечи и памятника Минину и Пожарскому в Нижнем Новгороде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120726045347/http://www.1tv.ru/news/social/55340 |date=2012-07-26 }} (4 ноября 2005) — сайт [[Беренсе канал|1 канала]].</ref> , авторы — [[Церетели Зураб Константинович|Зураб Церетели]], был һәйкәл Мәскәүҙәге һәйкәлдең бәләкәйләштерелгән күсермәһе. Ул Түбәнге Новгород кремле янында, Иоанн Предтеча Раштыуаһы сиркәүе тирәһендә, урынлашҡан. Тарихсылар һәм эксперттар һығымтаһы буйынса, 1611 йылда Кузьма Минин тап ошо сиркәү папертынан Түбәнге Новгород халҡын Мәскәүҙе поляктарҙан азат итеүгә халыҡ ополчениеһын йыйырға саҡыра. Түбәнге Новгород һәйкәлендә яҙыу бар, әммә йылы күрһәтелмәгән. 2014 йылдың [[3 ноябрь|3 ноябрендә]] Мәскәү өлкәһе Ленин районындағы «Русь» исемле Милли ат паркында халыҡ ополчениеһы хөрмәтенә һәйкәл асыла. Авторы — М. Тихонова. 2019 йылдың 4 ноябрендә Кирилл-Афанасиев монастыры территорияһында Минин һәм Пожарскийға һәйкәл асыла<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2019/11/04/reg-cfo/v-iaroslavle-otkryli-pamiatnik-mininu-i-pozharskomu.html|title=В Ярославле открыли памятник Минину и Пожарскому|publisher=«Российская газета»|date=2019-11-04|access-date=2019-11-04|archive-date=2019-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191104202738/https://rg.ru/2019/11/04/reg-cfo/v-iaroslavle-otkryli-pamiatnik-mininu-i-pozharskomu.html|deadlink=no}}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Мәскәү ҡамау ултырышы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Күп фетнәләр тураһында йылъяҙма. Икенсе баҫма. М.: 1788. * Русский биографический словарь 25 томда / күҙәтеү аҫтында А. А. Ҡыпсаҡ. 1896—1918. : ''Корсакова В. И.'' Пожарский, ҡ. Дмитрий Михайлович. СПб.: 1905. С.221247. * ''Березов П. И.'' Минин һәм Пожарский. М.: Мәскәү эшсеһе, 1957. 344 б.: ил. * ''Бибиков Г. Н.'' Рус халыҡ ополчениеһының поляк интервенттары менән алыштары 1612 йылдың 22-24 авгусында Мәскәү янында. Тарихи яҙмалар. М.: 1950. Т.32. * ''Буганов В. И.'' " Бөтә ерҙе һайлаған кеше " Кузьма Минин. // Тарих мәсьәләләре : журнал. — 1980. — № 9. 90-102 бб. * ''Забелин И. Е.'' [http://a-minin.ru/referats/minin-books.html Минин һәм Пожарский. Тура һәм кәкре Һыҙаттар Буталсыҡ ваҡытта.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109055702/http://a-minin.ru/referats/minin-books.html |date=2014-01-09 }} М.: Аграф, 1999. 336 б. Серия Яңы тарих. (Ориг. нәшриәте. Забелинъ И. Е. Мининъ һәм Пожарский. Тура һәм кәкре Һыҙаттар Буталсыҡ ваҡытта. М.: Тип. Солдатенкова, 1883) * ''Любомиров П. Г.'' Түбәнге Новгород ополчениеһы тарихы очерктары 16111613 йылдар М.: Соцэкгиз, 1939. 2-се баҫма. 342 с. * ''Селезнев Ф. А.'' Түбәнге новгород халҡы Һәм Сыуалыштарҙы еңеп сығыу. 1606—1618. Түбәнге Новгород ДЕКОМ, 2015. 141 с.[https://www.google.ru/search?q=нижегородцы+и+преодоление&newwindow=1&source=lnms&tbm=isch&sa=X&ved=0ahUKEwiitMuy2JTcAhVCWiwKHUcwAhIQ_AUIDCgD&biw=1920&bih=947#imgrc=-qckscykuZaqJM:] * ''Скрынников Р. Г.'' Мәскәү сиктәрен һаҡлай. М.: Мәскәү эшсеһе, 1986. 336 б.: ил. * ''Скрынников Р. Г.'' Минин һәм Пожарский. Смутное время хроникаһы. М.: Йәш гвардия, 1981. 352 б.: ил. Серияһы «Иҫ киткес кешеләрҙең тормошо». * ''Храмцовский Н. И.'' Түбәнге Новгород тарихы һәм тасуирламаһы тураһында ҡыҫҡаса очерк. Түбәнге Новгород, 1998. С.83113. == Һылтанмалар == {{Навигация}} * ''[[Будило, Иосиф|Иосиф Будило]]''. [http://www.vostlit.info/Texts/rus11/Budilo/text1.phtml?id=205 Дневник событий, относящихся к смутному времени] * {{БРЭ|Второе ополчение 1611–12|id=2335220|автор=В. Д. Назаров }} [[Категория:Рәсәйҙә 1612 йыл]] [[Категория:Рәсәйҙә 1611 йыл]] [[Категория:Рус-поляк алыштары]] skvvuqd5qd3m3dbkmosycrre72kcmh3 0 200209 1303406 1293549 2026-08-31T17:58:17Z Matsievsky 10891 /* Юлдаштарҙың төрҙәре */ 1303406 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Animate_orbit.gif|мини|Яһалма Ер юлдашының геостационар орбитала хәрәкәте]] [[Файл:Sputnik_asm.jpg|мини|250x250пкс|[[1957 йыл|1957 йылдың]] [[4 октябрь|4 октябрендә]] осоролған «Спутник-1» — Ерҙең беренсе яһалма юлдашы. СССР-ҙа етештерелгән.]] '''Яһалма Ер юлдашы''' ('''ЯЕЮ''') — [[Ер]] тирәләй геоцентрик орбитала әйләнеп осоусы йыһан карабы. Ер тирәләй орбита буйынса хәрәкәт итеү өсөн йыһан карабының башланғыс тиҙлеге [[:ru:первая космическая скорость|беренсе йыһан тиҙлегенә]] тигеҙ йәки унан ҙурыраҡ булырға тейеш. Яһалма Ер юлдашының осошо бер нисә йөҙ километрға тиклем бейеклектә башҡарыла. Юлдаш осоу бейеклегенең түбәнге сиге [[Ер атмосфераһы|атмосферала]] тиҙ тормозланыуҙан ҡотолоу кәрәклеге менән билдәләнә. Юлдаштың әйләнеү периоды, уның уртаса осоу бейеклегенә ҡарап, сәғәт ярымдан алып бер нисә йылға тиклем булыуы мөмкин. Геостационар орбитала хәрәкәт итеүсе юлдаштар айырыуса әһәмиәткә эйә, уларҙың әйләнеү периоды теүәл бер көн, шуға күрә ерҙә күҙәтеүсегә улар күктә хәрәкәтһеҙ булып күренәләр, антеннала боролоу ҡоролмаһына ихтыяж юҡ. «Юлдаш» термины ғәҙәттә пилотһыҙ йыһан аппаратын (КА) аңлата, әммә Ер тирәләй йөрөгән пилотлы һәм пилотһыҙ йөк йыһан караптары, шулай уҡ орбиталь станциялар ҙа яһалма юлдаштар тип иҫәпләнә. Автоматик планета-ара станциялар (АМС) һәм планета-ара йыһан караптары алыҫ йыһанға йәки юлдаш этабын ҡалдырып ([[:ru:прямое восхождение|тура күтәрелеү]]), йәки юлдаштың [[:ru:Низкая опорная орбита|таяныу орбитаһы]] тип аталған орбитаға сығарылғандан һуң осорола алалар. Йыһан эраһы башында юлдаштар тик [[:ru:ракета-носитель|ракета йөрөткөстәр]] ярҙамында ғына осоролалар. [[XX быуат]] аҙағына яһалма Ер юлдаштарын башҡа юлдаштарҙан — орбиталь станцияларҙан һәм йыһан караптарынан (беренсе сиратта «Йыһан шаттлынан») осороу киң тарала. [[:ru:воздушный старт|Һауа старты]] ла мөмкин. Йыһан караптары, йыһан пушкалары, һәм йыһан лифттары ла юлдаштарҙы осороуҙың теоретик саралары, әммә әлегә тормошҡа ашырылмағандар. Йыһан дәүере башланғас, күп тә үтмәй бер ракета йөрөткөстә бер нисә юлдашты орбитаға сығарыу ғәҙәти күренешкә әйләнә, 2013 йылдың аҙағына ҡайһы бер ракета йөрөткөстә бер юлы сығарылған юлдаштар һаны өс тиҫтәнән ашып китә. Ҡайһы бер осоуҙар ваҡытында ракета йөрөткөстәрҙең һуңғы бүлектәре лә орбитаға сыға, һөҙөмтәлә бер ни тиклем ваҡытҡа юлдаштарға әйләнәләр. Пилотһыҙ юлдаштар бер нисә килограмдан ике тиҫтә тоннаға тиклем ауырлыҡта булалар, ҙурлығы бер нисә сантиметрҙан бер нисә тиҫтә метрға тиклем (бигерәк тә ҡояш батареялары һәм йыйыла торған антенналар ҡулланғанда) үҙгәрә. Юлдаш булып хеҙмәт иткән йыһан караптары һәм йыһан самолеттары бер нисә тиҫтә тоннаға һәм метрға етә, ә йыйылма орбиталь станциялар йөҙәрләгән тоннаға һәм метрға етә. [[XXI быуат]]та, микроминиатюризация һәм [[Нанотехнология|нанотехнологиялар үҫешкән һайын,]] CubeSat форматында (бер килограмдан бер нисә килограммға тиклем һәм бер нисә сантиметрҙан бер нисә тиҫтә сантиметрға тиклем) үтә бәләкәй юлдаштар булдырыу киң тарала. Шулай уҡ яңы формат, PocketCube (һүҙмә-һүҙ, ''кеҫә кубигы'', бер нисә йөҙ йәки тиҫтәләгән грамм һәм бер нисә сантиметр) барлыҡҡа килә. Юлдаштарҙың күпселеге ҡайтарып булмай торған итеп эшләнә, әммә уларҙың ҡайһы берҙәре (беренсе сиратта, идара ителеүсе һәм ҡайһы бер йөк йыһан караптары) өлөшләтә (төшөү аппараты булғанда) йәки тулыһынса (космопландар (йыһан самолеттары) һәм уларҙың бортында ҡайтарыла торған юлдаштар) ҡайтарыла торған булалар. Яһалма Ер юлдаштары фәнни тикшеренеүҙәр һәм ғәмәли мәсьәләләр өсөн киң ҡулланылалар, шулай уҡ мәғарифта («университет яһалма Ер юлдаштары» тип аталған юлдаштар) һәм хобби — радиоһәүәҫкәрҙәр юлдаштары донъяла киң таралған күренешкә әйләнде. Йыһан дәүере башында юлдаштарҙы хөкүмәттәр (милли хөкүмәт ойошмалары) осора, әммә артабан шәхси компанияларҙың юлдаштары киң тарала. CubeSats һәм PocketCubes барлыҡҡа килгәс, осоу өсөн бер нисә мең долларға тиклем сығымдар менән шәхси юлдаш осороу мөмкинлеге тыуа. Юлдаштарҙың түбәндәге төрҙәре айырыла: == Юлдаштарҙың төрҙәре == [[Файл:The Soviet Union 1957 CPA 2093 stamp (Launching of First Artificial Earth Satellite. Sputnik 1 encircling Globe) 1200dpi.jpg|справа|мини|217x217пкс|[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] почта маркаһы, [[1957 йыл|1957 й.]]]] * астрономик юлдаштар — планеталарҙы, галактикаларҙы һәм башҡа йыһан объекттарын тикшереү өсөн тәғәйенләнгән юлдаштар; * биоюлдаштар — йыһан шарттарында тере организмдар өҫтөндә фәнни тәжрибәләр үткәреү өсөн тәғәйенләнгән юлдаштар; * Ерҙе дистанцион зондлау юлдаштары; * метеорологик юлдаштар — һауа торошон күҙаллау, шулай уҡ [[Ер]] [[климат]]ын күҙәтеү маҡсатында мәғлүмәт тапшырыу өсөн тәғәйенләнгән юлдаштар; * Бәләкәй юлдаштар — бәләкәй ауырлыҡтағы (1 йәки 0,5 тоннанан кәмерәк) һәм ҙурлыҡтағы юлдаштар<ref>{{cite web|year=2008|pages=6|title=Workshop on the Use of Microsatellite Technologies|url=http://www.unoosa.org/pdf/reports/ac105/AC105_903E.pdf|publisher=[[United Nations]]|access-date=2008-03-06|archive-url=https://www.webcitation.org/65ACJWvWX?url=http://www.unoosa.org/pdf/reports/ac105/AC105_903E.pdf|archive-date=2012-02-03}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.keldysh.ru/events/ovch.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2011-08-17 |archive-date=2012-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321212639/http://www.keldysh.ru/events/ovch.pdf |url-status=live }}</ref>. Улар араһында миниюлдаштар (100 кг-дан ашыу), микроюлдаштар (10 кг-дан ашыу) һәм наноюлдаштар (10 кг-дан еңелерәк), шул иҫәптән кубсаттар һәм покеткубтар (''кеҫә кубигы'') бар; * хәрби юлдаштар (ҡара: йыһан ҡоралы) — разведка юлдаштары, һ.б.; * элемтә юлдаштары; * навигация юлдаштары; * йыһан караптары — идара ителеүсе йыһан аппараттары; * Орбиталь станциялар — оҙайлы йыһан караптары. == Тарихы == Яһалма Ер юлдаштарын 70-тән ашыу төрлө ил (шулай уҡ айырым компаниялар), үҙҙәренең ракета йөрөткөсө (LV) ярҙамында һәм башҡа илдәр һәм хөкүмәт-ара һәм шәхси ойошмалар тарафынан осоу хеҙмәте булараҡ күрһәтелгәндәрен дә ҡулланып, осора. Донъялағы тәүге яһалма Ер юлдашы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-]] ҙа [[1957 йыл|1957 йылдың]] [[4 октябрь|4 октябрендә]] осорола ([[:ru:Спутник-1|Спутник-1]]). [[1958 йыл|1958 йылдың]] [[1 февраль|1 февралендә]] яһалма Ер юлдашы осорған икенсе ил — [[Америка Ҡушма Штаттары]] ([[:ru:Эксплорер-1|Эксплорер-1]]). [[1965 йыл|1965 йылдың]] [[26 ноябрь|26 ноябрендә]] үҙенең ракета йөрөткөсөндә тәүге юлдашты осорған өсөнсө ил — [[Франция]] ([[:ru:Астерикс (спутник)|Астерикс]]). Артабанғы илдәр — [[Бөйөк Британия]], [[Канада]], [[Италия]] — үҙҙәренең тәүге яһалма Ер юлдаштарын ярашлы рәүештә 1962, 1962, 1964 йылдарҙа Америка ракета йөрөткөсөндә осоралар. [[Австралия]] һәм [[Әлмәниә|Германия]] үҙҙәренең тәүге яһалма Ер юлдаштарына ярашлы рәүештә [[1967 йыл|1967]] һәм [[1969 йыл]]дарҙа эйә булалар, шулай уҡ АҠШ-тың ракета йөрөткөсө ярҙамында осоралар. Ярашлы рәүештә [[1970 йыл|1970]], 1970 һәм [[1988 йыл]]дарҙа [[Япония]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] һәм [[Исраил]] үҙҙәренең тәүге яһалма Ер юлдаштарын үҙҙәренең ракета йөрөткөстәрендә сығаралар. Бер нисә ил — [[Бөйөк Британия]], [[Һиндостан]], [[Иран]] һәм [[Европа]] (хөкүмәт-ара ойошма [[ESRO]], хәҙер ESA) — үҙҙәренең ракета йөрөткөстәрен эшләгәнсе сит ил ракета йөрөткөстәрендә тәүге яһалма Ер юлдаштарын осоралар. Күп илдәрҙең тәүге юлдаштары башҡа илдәрҙә эшләнә һәм һатып алына (СССР, АҠШ, Ҡытай һәм башҡалар). === Донъя илдәренең тәүге яһалма юлдаштары === ☆ билдәһе 1) үҙе осороуҙы 2) үҙенең беренсе юлдашын 3) үҙе эшләгән ракетала 4) үҙенең космодромынан осороуҙы күрһәтә. {| class="sortable wikitable" |- bgcolor="#efefef" !Ил !Беренсе осороу йылы !Беренсе яһалма Ер юлдашы ! Орбитала яһалма Ер юлдаштары бөтәһе (2010 йылға ҡарата)<ref>{{cite web|title=SATCAT Boxscore|url=http://www.celestrak.com/satcat/boxscore.asp|publisher=celestrak.com|access-date=2012-12-13| archive-url=https://www.webcitation.org/617V97KcI?url=http://www.celestrak.com/satcat/boxscore.asp|archive-date=2011-08-22}}</ref> !Ғәмәлдәгеләр (26.02.2015 ҡарата) !Иҫкәрмәләр |- |{{Флаг|СССР}} [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] |1957 ☆ |''Спутник-1'' <br><br> |1454 |146 |БДБ өсөн |- |{{Флаг|United States}} [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] |1958 ☆ |''Эксплорер-1'' |1113 |446 | |- |{{Флаг|United Kingdom}} [[Бөйөк Британия]] |1962 |''Ariel 1'' |29 |17 | |- |{{Флаг|Canada|1957}} [[Канада]] |1962 |''Alouette 1'' |34 |26 | |- |{{Флаг|Italy}} [[Италия]] |1964 |''San Marco 1'' |22 |13 | |- |{{Флаг|France}} [[Франция]] |1965 |''Астерикс'' |57 |21 | |- |{{Флаг|Australia}} [[Австралия]] |1967 |''WRESAT'' |12 |6 | |- |{{Флаг|European Union}} [[Европа]] |1968 |''[[ESRO II]]'' |42 |27 |[[ESRO]] — ныне ESA |- |{{Флаг|Germany}} [[Германия Федератив Республикаһы|ФРГ]] |1969 |''Azur'' |49 |24 | |- |{{Флаг|Japan}} [[Япония]] |1970 ☆ |''Осуми'' |34 |70 | |- |{{Флаг|China}} [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] |1970 ☆ |''Дунфан Хун-1'' |140 |129 | |- |{{Флаг|Poland}} [[Польша]] |1973 |''Интеркосмос-Коперник-500'' |? |2 | |- |{{Флаг|Netherlands}} [[Нидерланд]] |1974 |''ANS'' |5 |2 | |- |{{Флаг|Spain|1945}} [[Испания]] |1974 |''Intasat'' |9 |13 | |- |{{Флаг|India}} [[Һиндостан]] |1975 |''Ариабхата'' |51 |34 | |- |{{Флаг|Indonesia}} [[Индонезия]] |1976 |''Palapa A1'' |10 |6 | |- |{{Флаг Чехословакии}} [[Чехословакия]] |1978 |''Магион-1'' |3 | | |- |{{Флаг|Bulgaria|1971}} [[Болгария]] |1981 |''Интеркосмос-Болгария-1300'' |1 |1 | |- |{{Флаг|Brazil|1968}} [[Бразилия]] |1985 |''Brasilsat A1'' |11 |10 | |- |{{Флаг|Mexico}} [[Мексика]] |1985 |''[[Morelos 1]]'' |7 |2 | |- |{{Флаг|Sweden}} [[Швеция]] |1986 |''Viking'' |11 |1 | |- |{{Флаг|Israel}} [[Исраил]] |1988 ☆ |''Офек-1'' |7 |13 | |- |{{Флаг|Luxembourg}} [[Люксембург]] |1988 |''Astra 1A'' |15 |2 | |- |{{Флаг|Argentina}} [[Аргентина]] |1990 |''[[Lusat]]'' |10 |9 | |- |{{Флаг|Hong Kong|1959}} [[Гонконг]] |1990 |''AsiaSat-1'' | | | |- |{{Флаг|Pakistan}} [[Пакистан]] |1990 |''Badr-1'' |5 |2 | |- |{{Флаг|South Korea}} [[Корея Республикаһы|Көньяҡ Корея]] |1992 |''[[Kitsat 1|Kitsat A]]'' |10 |8 | |- |{{Флаг|Portugal}} [[Португалия]] |1993 |''PoSAT-1'' |1 |0 |- |{{Флаг|Thailand}} [[Таиланд]] |1993 |''Thaicom 1'' |6 |4 | |- |{{Флаг|Turkey}} [[Төркиә]] |1994 |''[[Turksat 1B]]'' |15 |6 | |- | [[Чехия]] |1995 |''Магион-4'' |3 |0 |- |{{Флаг|Ukraine}} [[Украина]] |1995 |''Сич-1'' |6 |1 | |- |{{Флаг|Chile}} [[Чили]] |1995 |''FASat-Alfa'' |1 |1 | |- |{{Флаг|Malaysia}} [[Малайзия]] |1996 |''[[MEASAT]]'' |4 |5 | |- |{{Флаг|Norway}} [[Норвегия]] |1997 |''[[Thor 2]]'' |3 |5 | |- |{{Флаг|Philippines}} [[Филиппин]] |1997 |''[[Agila 2|Mabuhay 1]]'' |2 | | |- |{{Флаг|Egypt}} [[Мысыр]] |1998 |''Nilesat 101'' |3 | | |- |{{Флаг|Singapore}} [[Сингапур]] |1998 |''[[ST-1]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Taiwan}} [[Ҡытай Республикаһы (Тайвань)|Тайвань]] |1999 |''[[ROCSAT-1]]'' |9 | | |- |{{Флаг|Denmark}} [[Дания]] |1999 |''Ørsted'' |4 |5 | |- |{{Флаг|South Africa}} [[Көньяҡ Африка Республикаһы]] |1999 |''SUNSAT'' |2 | |- |{{S|{{flag|Saudi Arabia}} [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]}} |2000 |''[[Saudisat 1A]]'' |12 |11 | |- |{{Флаг|United Arab Emirates}} [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]] |2000 |''Thuraya 1'' |3 |6 | |- |{{Флаг|Morocco}} [[Мәғриб (ил)|Мәғриб]] |2001 |''Maroc-Tubsat'' |1 | |- |{{Флаг|Tonga}} ''[[Тонга]]'' |2002 |''[[Esiafi 1]]'' |1 | |Esiafi 1 — бывш. [[Comstar D4]] |- |{{Флаг|Algeria}} [[Әлжәзәир]] |2002 |''[[Alsat 1]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Greece}} [[Юнанстан]] |2003 |''Hellas Sat 2'' |2 | | |- |{{Флаг|Cyprus}} [[Ҡыпрыҫ]] |2003 |''Hellas Sat 2'' |2 | | |- |{{Флаг|Nigeria}} [[Нигерия]] |2003 |''Nigeriasat 1'' |2 | | |- |{{Флаг|Iran}} [[Иран]] |2005 |''Сина-1'' |4 |2 | |- |{{Флаг|Kazakhstan}} [[Ҡаҙағстан]] |2006 |''KazSat-1'' |3 | | |- |{{Флаг|Colombia}} [[Колумбия]] |2007 |''Libertad 1'' |1 | | |- |{{Маврикий флагы}} [[Маврикий]] |2007 |''[[Rascom-QAF 1]]'' |2 | | |- |{{Флаг|Vietnam}} [[Вьетнам]] |2008 |''Vinasat-1'' |1 | | |- |{{Флаг|Venezuela}} [[Венесуэла]] |2008 |''Venesat-1'' |1 | | |- |{{Флаг|Switzerland}} [[Швейцария]] |2009 |''SwissCube-1'' |1 | |- |{{Флаг|Isle of Man}} [[Мэн Утрауы]] |2011 |''ViaSat-1'' | | | |- |{{Флаг|Hungary}} [[Мажарстан|Венгрия]] |2012 |''MaSat-1'' | | | |- |{{Флаг|Romania}} [[Румыния]] |2012 |''Goliat'' | | | |- |{{Флаг|Sri Lanka}} [[Шри-Ланка]] |2012 |''[[SupremeSAT]]'' | | | |- |{{Флаг|Belarus}} [[Беларусь]] |2012 |''БКА'' |3 | | |- |{{Флаг|КНДР}} [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|КНДР]] |2012 ☆ |''Кванмёнсон-3'' |1 |1 | |- |{{Флаг|Azerbaijan}} [[Әзербайжан]] |2013 |''[[Azerspace-1]]'' |2 | | |- |{{Флаг|Austria}} [[Австрия]] |2013 |''[[TUGSAT|TUGSAT-1]],[[UniBRITE]]'' | | | |- |{{Флаг|Bermuda}} ''[[Бермуд утрауҙары]]'' |2013 |Bermudasat 1 |1 | |Bermudasat 1 — бывш. EchoStar VI |- |{{Флаг|Ecuador}} [[Эквадор]] |2013 |''NEE-01 Pegaso'' | | | |- |{{Флаг|Estonia}} [[Эстония]] |2013 |''ESTCube-1'' | | | |- |{{Флаг|Jersey}} [[Джерси (остров)|Джерси]] |2013 |''O3b-1,-2,-3,-4'' | | | |- |{{Флаг|Qatar}} [[Катар]] |2013 |''[[Es'hailSat-1]]'' | | | |- |{{Флаг|Peru}} [[Перу]] |2013 |''PUCP SAT-1'' | | | |- |{{Флаг|Bolivia}} [[Боливия]] |2013 |''TKSat-1'' | | | |- |{{Флаг|Lithuania}} [[Литва]] |2014 |''Lituanica SAT-1,[[LitSat-1]]'' | | | |- |{{Флаг|Belgium}} [[Бельгия]] |2014 |''QB50P1,[[QB50P2]]'' | | | |- |{{Флаг|Uruguay}} [[Уругвай]] |2014 |''ANTELSAT'' | | | |- |{{Флаг|Iraq}} [[Ираҡ]] |2014 |''Tigrisat'' | |1 | |- |{{Флаг|Turkmenistan}} [[Төркмәнстан]] |2015 |''ТуркменАлем 52.0Е'' |1 | | |- |{{Флаг|Laos}} [[Лаос]] |2015 |''[[Laosat-1]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Finland}} [[Финляндия]] |2017 |''[[Aalto-2]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Bangladesh}} [[Бангладеш]] |2017 |''BRAC Onnesha'' |1 | | |- |{{Флаг|Ghana}} [[Гана]] |2017 |''GhanaSat-1'' |1 | | |- |{{Флаг|Mongolia}} [[Монголия]] |2017 |''Mazaalai'' |1 | | |- |{{Флаг|Latvia}} [[Латвия]] |2017 |''Venta-1'' |1 | | |- |{{Флаг|Slovakia}} [[Словакия]] |2017 |''skCUBE'' |1 | | |- |{{Флаг|Angola}} [[Ангола]] |2017 |''Ангосат-1'' |1 | | |- |{{Флаг|New Zealand}} [[Яңы Зеландия]] |2018 ☆ |''[[Humanity Star]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Costa Rica}} [[Коста-Рика]] |2018 |''[[Proyecto Irazú]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Kenya}} [[Кения]] |2018 |''[[1KUNS-PF]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Bhutan}} [[Бутан]] |2018 |''Bhutan-1'' |1 | | |- |{{Флаг|Jordan}} [[Үрдүн|Иордания]] |2018 |''[[JY1-SAT]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Nepal}} [[Непал]] |2019 |''NepaliSat-1'' |1 | | |- |{{Флаг|Rwanda}} [[Руанда]] |2019 |''[[RWASat-1]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Sudan}} [[Судан]] |2019 |''[[SRSS-1]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Ethiopia}} [[Эфиопия]] |2019 |''ETRSS-1'' |1 | | |- |{{Флаг|Guatemala}} [[Гватемала]] |2020 |''[[Quetzal-1]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Slovenia}} [[Словения]] |2019 |''[[NEMO-HD]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Monaco}} [[Монако]] |2020 |''[[OSM-1 Cicero]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Уганда}} [[Уганда]] |2022 |’’[[PearlAfricaSat]]’’ |1 | | |- |{{Флаг|Зимбабве}} [[Зимбабве]] |2022 |’’[[ZimSat 1]] ’’ |1 | | |- |{{Флаг|Армения}} [[Әрмәнстан]] |2022 |[[Armsat 1]] |1 | | |- |{{Флаг|Молдова}} [[Молдова]] |2022 |[[TUMnanoSAT]] |1 | | |- |{{Флаг|Албания}} [[Албания]] |2023 |[[Albania-1]] |2 | | |- |{{Флаг|Оман}} [[Оман]] |2023 |[[AMAN]] |1 | | |- |{{Флаг|Джибути}} [[Джибути]] |2023 |[[Djibouti-1A]] |1 | | |} Дөйөм алғанда, үҙ ракетаһында үҙенең аппаратын үҙе осорған теркәлгән 12 йыһан дәүләте араһында үҙҙәренең территориаль йыһан космодромынан үҙенең тәүге аппаратын осорған 7 абсолют дәүләт бар. [[Категория:Яһалма Ер юлдаштары|*]] [[Категория:Яһалма юлдаштарҙың төрҙәре]] === Раҫланмаған беренсе юлдаштар === * {{Флагификация|Ирак|1963}} — 1989 йылда иғлан ителгән «Таммуз» ракета йөрөткөсөнөң баш өлөшөн орбитаға осороу раҫланмаған. * {{Флагификация|КНДР}} — 1998 һәм 2009 йылдарҙа КХДР ''[[Кванмёнсон-1]]'' һәм ''[[Кванмёнсон-2]]'' юлдаштарын Ер тирәләй орбитаға сығарырға маташа, АҠШ һәм Рәсәй '''йыһан киңлеген контролдә тотоу саралары''' сығарыу фактын раҫламай, әммә Төньяҡ Корея яғы орбитаға яһалма Ер юлдашын уңышлы сығарыу факты дөрөҫлөгөн ныҡыша. === Тәүге яһалма Ер юлдаштарын осорорға планлаштырған илдәр === * [[Афғанстан]] * {{Флаг Ирландии}} [[Ирландия]] * [[Кайман Утрауҙары]] * [[Камбоджа]] * {{Флаг|ДР Конго}} [[Конго Демократик Республикаһы]] * [[Ливия]] * [[Монако]] * [[Мьянма]] * [[Никарагуа]] * {{Парагвай флагы}} [[Парагвай]] * [[Сербия]] * [[Сүриә]] * {{Словения флагы}} [[Словения]] * [[Тунис]] * [[Үзбәкстан]] * [[Хорватия]] === Ағас юлдаш === 2024 йылда [[Япония]] ғалимдары донъяла беренсе ағас юлдаш LignoSat эшләй һәм һынай. Был проект йыһанда ағасты традицион металл материалдарға экологик яҡтан таҙараҡ һәм тотороҡлораҡ альтернатива булараҡ ҡулланыу мөмкинлектәрен күрһәтә. Японияның традицион ағас тоташтырыу алымдарын ҡулланып магнолия ағасынан эшләнгән LignoSat беҙгә йыһан киңлеге шарттарында ағастың үҙен тотоуын өйрәнергә мөмкинлек бирә. Ер атмосфераһына ҡабат ингәндә ағастың тулыһынса яныуы, металл компоненттарҙан айырмалы рәүештә, тирә-яҡ мөхиттең бысраныуын кәметеүгә килтерә. Бынан тыш, ағас йыһан шарттарына ҡаршы тороусанлыҡ, радио үтә күренмәлелек кеүек файҙалы үҙенсәлектәргә эйә. Әммә йыһан нурланышы йоғонтоһонда ағас конструкциялар ныҡлығы әле лә артабан өйрәнеүҙе талап итә<ref>{{Статья|ссылка=https://www.nature.com/articles/d41586-024-01456-z|автор=Tim Hornyak|заглавие=World's first wooden satellite could herald era of greener space exploration|год=2024-06-07|язык=en|издание=Nature|doi=10.1038/d41586-024-01456-z|archive-date=2024-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911134305/https://www.nature.com/articles/d41586-024-01456-z}}</ref>. == Юлдаштар бәрелешеүе == [[2009 йыл|2009 йылдың]] [[10 февраль|10 февралендә]] тарихта беренсе тапҡыр юлдаштар бәрелешеүе күҙәтелә. Рәсәй хәрби юлдашы ([[1994 йыл]]да осоролған, әммә ике йылдан һуң файҙаланыуҙан сығарылған) һәм юлдаш Иридиум телефон бәйләнеше операторының эшләп торған Америка юлдашы бәрелешә. Космос-2251 1 тоннаға яҡын ауырлыҡта, ә «Iridium 33» 560 кг була<ref name="Space">{{cite news|url=http://www.space.com/news/090211-satellite-collision.html|publisher=Space.com|title=U.S. Satellite Destroyed in Space Collision|first=Becky|last=Iannotta|date=2009-02-22|access-date=2010-05-20|archive-date=2009-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213230913/http://www.space.com/news/090211-satellite-collision.html}}</ref>. Юлдаштар [[Себер|Себерҙең]] төньяҡ өлөшө өҫтөндә бәрелешә. Бәрелешеү һөҙөмтәһендә ваҡ сүп-сар һәм ярсыҡтарҙан торған ике болот барлыҡҡа килә (ярсыҡтарҙың дөйөм һаны яҡынса 600 тәшкил итә)<ref>{{Cite web |url=http://www.lenta.ru/news/2009/02/12/collision1/ |title=Столкнулись российский и американский спутник |access-date=2009-02-12 |archive-date=2009-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214002112/http://www.lenta.ru/news/2009/02/12/collision1/ |url-status=live }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == ilexclimln5vdvkoycv6ae1weuq0jxh 1303422 1303406 2026-09-01T09:20:28Z Айсар 10823 [[Яһалма Ер юлдашы]] битенең исемен [[Ерҙең яһалма юлдашы]] тип Айсар алыштырҙы: руссанан калька - мәғәнә үҙгәргән 1303406 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Animate_orbit.gif|мини|Яһалма Ер юлдашының геостационар орбитала хәрәкәте]] [[Файл:Sputnik_asm.jpg|мини|250x250пкс|[[1957 йыл|1957 йылдың]] [[4 октябрь|4 октябрендә]] осоролған «Спутник-1» — Ерҙең беренсе яһалма юлдашы. СССР-ҙа етештерелгән.]] '''Яһалма Ер юлдашы''' ('''ЯЕЮ''') — [[Ер]] тирәләй геоцентрик орбитала әйләнеп осоусы йыһан карабы. Ер тирәләй орбита буйынса хәрәкәт итеү өсөн йыһан карабының башланғыс тиҙлеге [[:ru:первая космическая скорость|беренсе йыһан тиҙлегенә]] тигеҙ йәки унан ҙурыраҡ булырға тейеш. Яһалма Ер юлдашының осошо бер нисә йөҙ километрға тиклем бейеклектә башҡарыла. Юлдаш осоу бейеклегенең түбәнге сиге [[Ер атмосфераһы|атмосферала]] тиҙ тормозланыуҙан ҡотолоу кәрәклеге менән билдәләнә. Юлдаштың әйләнеү периоды, уның уртаса осоу бейеклегенә ҡарап, сәғәт ярымдан алып бер нисә йылға тиклем булыуы мөмкин. Геостационар орбитала хәрәкәт итеүсе юлдаштар айырыуса әһәмиәткә эйә, уларҙың әйләнеү периоды теүәл бер көн, шуға күрә ерҙә күҙәтеүсегә улар күктә хәрәкәтһеҙ булып күренәләр, антеннала боролоу ҡоролмаһына ихтыяж юҡ. «Юлдаш» термины ғәҙәттә пилотһыҙ йыһан аппаратын (КА) аңлата, әммә Ер тирәләй йөрөгән пилотлы һәм пилотһыҙ йөк йыһан караптары, шулай уҡ орбиталь станциялар ҙа яһалма юлдаштар тип иҫәпләнә. Автоматик планета-ара станциялар (АМС) һәм планета-ара йыһан караптары алыҫ йыһанға йәки юлдаш этабын ҡалдырып ([[:ru:прямое восхождение|тура күтәрелеү]]), йәки юлдаштың [[:ru:Низкая опорная орбита|таяныу орбитаһы]] тип аталған орбитаға сығарылғандан һуң осорола алалар. Йыһан эраһы башында юлдаштар тик [[:ru:ракета-носитель|ракета йөрөткөстәр]] ярҙамында ғына осоролалар. [[XX быуат]] аҙағына яһалма Ер юлдаштарын башҡа юлдаштарҙан — орбиталь станцияларҙан һәм йыһан караптарынан (беренсе сиратта «Йыһан шаттлынан») осороу киң тарала. [[:ru:воздушный старт|Һауа старты]] ла мөмкин. Йыһан караптары, йыһан пушкалары, һәм йыһан лифттары ла юлдаштарҙы осороуҙың теоретик саралары, әммә әлегә тормошҡа ашырылмағандар. Йыһан дәүере башланғас, күп тә үтмәй бер ракета йөрөткөстә бер нисә юлдашты орбитаға сығарыу ғәҙәти күренешкә әйләнә, 2013 йылдың аҙағына ҡайһы бер ракета йөрөткөстә бер юлы сығарылған юлдаштар һаны өс тиҫтәнән ашып китә. Ҡайһы бер осоуҙар ваҡытында ракета йөрөткөстәрҙең һуңғы бүлектәре лә орбитаға сыға, һөҙөмтәлә бер ни тиклем ваҡытҡа юлдаштарға әйләнәләр. Пилотһыҙ юлдаштар бер нисә килограмдан ике тиҫтә тоннаға тиклем ауырлыҡта булалар, ҙурлығы бер нисә сантиметрҙан бер нисә тиҫтә метрға тиклем (бигерәк тә ҡояш батареялары һәм йыйыла торған антенналар ҡулланғанда) үҙгәрә. Юлдаш булып хеҙмәт иткән йыһан караптары һәм йыһан самолеттары бер нисә тиҫтә тоннаға һәм метрға етә, ә йыйылма орбиталь станциялар йөҙәрләгән тоннаға һәм метрға етә. [[XXI быуат]]та, микроминиатюризация һәм [[Нанотехнология|нанотехнологиялар үҫешкән һайын,]] CubeSat форматында (бер килограмдан бер нисә килограммға тиклем һәм бер нисә сантиметрҙан бер нисә тиҫтә сантиметрға тиклем) үтә бәләкәй юлдаштар булдырыу киң тарала. Шулай уҡ яңы формат, PocketCube (һүҙмә-һүҙ, ''кеҫә кубигы'', бер нисә йөҙ йәки тиҫтәләгән грамм һәм бер нисә сантиметр) барлыҡҡа килә. Юлдаштарҙың күпселеге ҡайтарып булмай торған итеп эшләнә, әммә уларҙың ҡайһы берҙәре (беренсе сиратта, идара ителеүсе һәм ҡайһы бер йөк йыһан караптары) өлөшләтә (төшөү аппараты булғанда) йәки тулыһынса (космопландар (йыһан самолеттары) һәм уларҙың бортында ҡайтарыла торған юлдаштар) ҡайтарыла торған булалар. Яһалма Ер юлдаштары фәнни тикшеренеүҙәр һәм ғәмәли мәсьәләләр өсөн киң ҡулланылалар, шулай уҡ мәғарифта («университет яһалма Ер юлдаштары» тип аталған юлдаштар) һәм хобби — радиоһәүәҫкәрҙәр юлдаштары донъяла киң таралған күренешкә әйләнде. Йыһан дәүере башында юлдаштарҙы хөкүмәттәр (милли хөкүмәт ойошмалары) осора, әммә артабан шәхси компанияларҙың юлдаштары киң тарала. CubeSats һәм PocketCubes барлыҡҡа килгәс, осоу өсөн бер нисә мең долларға тиклем сығымдар менән шәхси юлдаш осороу мөмкинлеге тыуа. Юлдаштарҙың түбәндәге төрҙәре айырыла: == Юлдаштарҙың төрҙәре == [[Файл:The Soviet Union 1957 CPA 2093 stamp (Launching of First Artificial Earth Satellite. Sputnik 1 encircling Globe) 1200dpi.jpg|справа|мини|217x217пкс|[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] почта маркаһы, [[1957 йыл|1957 й.]]]] * астрономик юлдаштар — планеталарҙы, галактикаларҙы һәм башҡа йыһан объекттарын тикшереү өсөн тәғәйенләнгән юлдаштар; * биоюлдаштар — йыһан шарттарында тере организмдар өҫтөндә фәнни тәжрибәләр үткәреү өсөн тәғәйенләнгән юлдаштар; * Ерҙе дистанцион зондлау юлдаштары; * метеорологик юлдаштар — һауа торошон күҙаллау, шулай уҡ [[Ер]] [[климат]]ын күҙәтеү маҡсатында мәғлүмәт тапшырыу өсөн тәғәйенләнгән юлдаштар; * Бәләкәй юлдаштар — бәләкәй ауырлыҡтағы (1 йәки 0,5 тоннанан кәмерәк) һәм ҙурлыҡтағы юлдаштар<ref>{{cite web|year=2008|pages=6|title=Workshop on the Use of Microsatellite Technologies|url=http://www.unoosa.org/pdf/reports/ac105/AC105_903E.pdf|publisher=[[United Nations]]|access-date=2008-03-06|archive-url=https://www.webcitation.org/65ACJWvWX?url=http://www.unoosa.org/pdf/reports/ac105/AC105_903E.pdf|archive-date=2012-02-03}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.keldysh.ru/events/ovch.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2011-08-17 |archive-date=2012-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321212639/http://www.keldysh.ru/events/ovch.pdf |url-status=live }}</ref>. Улар араһында миниюлдаштар (100 кг-дан ашыу), микроюлдаштар (10 кг-дан ашыу) һәм наноюлдаштар (10 кг-дан еңелерәк), шул иҫәптән кубсаттар һәм покеткубтар (''кеҫә кубигы'') бар; * хәрби юлдаштар (ҡара: йыһан ҡоралы) — разведка юлдаштары, һ.б.; * элемтә юлдаштары; * навигация юлдаштары; * йыһан караптары — идара ителеүсе йыһан аппараттары; * Орбиталь станциялар — оҙайлы йыһан караптары. == Тарихы == Яһалма Ер юлдаштарын 70-тән ашыу төрлө ил (шулай уҡ айырым компаниялар), үҙҙәренең ракета йөрөткөсө (LV) ярҙамында һәм башҡа илдәр һәм хөкүмәт-ара һәм шәхси ойошмалар тарафынан осоу хеҙмәте булараҡ күрһәтелгәндәрен дә ҡулланып, осора. Донъялағы тәүге яһалма Ер юлдашы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-]] ҙа [[1957 йыл|1957 йылдың]] [[4 октябрь|4 октябрендә]] осорола ([[:ru:Спутник-1|Спутник-1]]). [[1958 йыл|1958 йылдың]] [[1 февраль|1 февралендә]] яһалма Ер юлдашы осорған икенсе ил — [[Америка Ҡушма Штаттары]] ([[:ru:Эксплорер-1|Эксплорер-1]]). [[1965 йыл|1965 йылдың]] [[26 ноябрь|26 ноябрендә]] үҙенең ракета йөрөткөсөндә тәүге юлдашты осорған өсөнсө ил — [[Франция]] ([[:ru:Астерикс (спутник)|Астерикс]]). Артабанғы илдәр — [[Бөйөк Британия]], [[Канада]], [[Италия]] — үҙҙәренең тәүге яһалма Ер юлдаштарын ярашлы рәүештә 1962, 1962, 1964 йылдарҙа Америка ракета йөрөткөсөндә осоралар. [[Австралия]] һәм [[Әлмәниә|Германия]] үҙҙәренең тәүге яһалма Ер юлдаштарына ярашлы рәүештә [[1967 йыл|1967]] һәм [[1969 йыл]]дарҙа эйә булалар, шулай уҡ АҠШ-тың ракета йөрөткөсө ярҙамында осоралар. Ярашлы рәүештә [[1970 йыл|1970]], 1970 һәм [[1988 йыл]]дарҙа [[Япония]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] һәм [[Исраил]] үҙҙәренең тәүге яһалма Ер юлдаштарын үҙҙәренең ракета йөрөткөстәрендә сығаралар. Бер нисә ил — [[Бөйөк Британия]], [[Һиндостан]], [[Иран]] һәм [[Европа]] (хөкүмәт-ара ойошма [[ESRO]], хәҙер ESA) — үҙҙәренең ракета йөрөткөстәрен эшләгәнсе сит ил ракета йөрөткөстәрендә тәүге яһалма Ер юлдаштарын осоралар. Күп илдәрҙең тәүге юлдаштары башҡа илдәрҙә эшләнә һәм һатып алына (СССР, АҠШ, Ҡытай һәм башҡалар). === Донъя илдәренең тәүге яһалма юлдаштары === ☆ билдәһе 1) үҙе осороуҙы 2) үҙенең беренсе юлдашын 3) үҙе эшләгән ракетала 4) үҙенең космодромынан осороуҙы күрһәтә. {| class="sortable wikitable" |- bgcolor="#efefef" !Ил !Беренсе осороу йылы !Беренсе яһалма Ер юлдашы ! Орбитала яһалма Ер юлдаштары бөтәһе (2010 йылға ҡарата)<ref>{{cite web|title=SATCAT Boxscore|url=http://www.celestrak.com/satcat/boxscore.asp|publisher=celestrak.com|access-date=2012-12-13| archive-url=https://www.webcitation.org/617V97KcI?url=http://www.celestrak.com/satcat/boxscore.asp|archive-date=2011-08-22}}</ref> !Ғәмәлдәгеләр (26.02.2015 ҡарата) !Иҫкәрмәләр |- |{{Флаг|СССР}} [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] |1957 ☆ |''Спутник-1'' <br><br> |1454 |146 |БДБ өсөн |- |{{Флаг|United States}} [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] |1958 ☆ |''Эксплорер-1'' |1113 |446 | |- |{{Флаг|United Kingdom}} [[Бөйөк Британия]] |1962 |''Ariel 1'' |29 |17 | |- |{{Флаг|Canada|1957}} [[Канада]] |1962 |''Alouette 1'' |34 |26 | |- |{{Флаг|Italy}} [[Италия]] |1964 |''San Marco 1'' |22 |13 | |- |{{Флаг|France}} [[Франция]] |1965 |''Астерикс'' |57 |21 | |- |{{Флаг|Australia}} [[Австралия]] |1967 |''WRESAT'' |12 |6 | |- |{{Флаг|European Union}} [[Европа]] |1968 |''[[ESRO II]]'' |42 |27 |[[ESRO]] — ныне ESA |- |{{Флаг|Germany}} [[Германия Федератив Республикаһы|ФРГ]] |1969 |''Azur'' |49 |24 | |- |{{Флаг|Japan}} [[Япония]] |1970 ☆ |''Осуми'' |34 |70 | |- |{{Флаг|China}} [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] |1970 ☆ |''Дунфан Хун-1'' |140 |129 | |- |{{Флаг|Poland}} [[Польша]] |1973 |''Интеркосмос-Коперник-500'' |? |2 | |- |{{Флаг|Netherlands}} [[Нидерланд]] |1974 |''ANS'' |5 |2 | |- |{{Флаг|Spain|1945}} [[Испания]] |1974 |''Intasat'' |9 |13 | |- |{{Флаг|India}} [[Һиндостан]] |1975 |''Ариабхата'' |51 |34 | |- |{{Флаг|Indonesia}} [[Индонезия]] |1976 |''Palapa A1'' |10 |6 | |- |{{Флаг Чехословакии}} [[Чехословакия]] |1978 |''Магион-1'' |3 | | |- |{{Флаг|Bulgaria|1971}} [[Болгария]] |1981 |''Интеркосмос-Болгария-1300'' |1 |1 | |- |{{Флаг|Brazil|1968}} [[Бразилия]] |1985 |''Brasilsat A1'' |11 |10 | |- |{{Флаг|Mexico}} [[Мексика]] |1985 |''[[Morelos 1]]'' |7 |2 | |- |{{Флаг|Sweden}} [[Швеция]] |1986 |''Viking'' |11 |1 | |- |{{Флаг|Israel}} [[Исраил]] |1988 ☆ |''Офек-1'' |7 |13 | |- |{{Флаг|Luxembourg}} [[Люксембург]] |1988 |''Astra 1A'' |15 |2 | |- |{{Флаг|Argentina}} [[Аргентина]] |1990 |''[[Lusat]]'' |10 |9 | |- |{{Флаг|Hong Kong|1959}} [[Гонконг]] |1990 |''AsiaSat-1'' | | | |- |{{Флаг|Pakistan}} [[Пакистан]] |1990 |''Badr-1'' |5 |2 | |- |{{Флаг|South Korea}} [[Корея Республикаһы|Көньяҡ Корея]] |1992 |''[[Kitsat 1|Kitsat A]]'' |10 |8 | |- |{{Флаг|Portugal}} [[Португалия]] |1993 |''PoSAT-1'' |1 |0 |- |{{Флаг|Thailand}} [[Таиланд]] |1993 |''Thaicom 1'' |6 |4 | |- |{{Флаг|Turkey}} [[Төркиә]] |1994 |''[[Turksat 1B]]'' |15 |6 | |- | [[Чехия]] |1995 |''Магион-4'' |3 |0 |- |{{Флаг|Ukraine}} [[Украина]] |1995 |''Сич-1'' |6 |1 | |- |{{Флаг|Chile}} [[Чили]] |1995 |''FASat-Alfa'' |1 |1 | |- |{{Флаг|Malaysia}} [[Малайзия]] |1996 |''[[MEASAT]]'' |4 |5 | |- |{{Флаг|Norway}} [[Норвегия]] |1997 |''[[Thor 2]]'' |3 |5 | |- |{{Флаг|Philippines}} [[Филиппин]] |1997 |''[[Agila 2|Mabuhay 1]]'' |2 | | |- |{{Флаг|Egypt}} [[Мысыр]] |1998 |''Nilesat 101'' |3 | | |- |{{Флаг|Singapore}} [[Сингапур]] |1998 |''[[ST-1]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Taiwan}} [[Ҡытай Республикаһы (Тайвань)|Тайвань]] |1999 |''[[ROCSAT-1]]'' |9 | | |- |{{Флаг|Denmark}} [[Дания]] |1999 |''Ørsted'' |4 |5 | |- |{{Флаг|South Africa}} [[Көньяҡ Африка Республикаһы]] |1999 |''SUNSAT'' |2 | |- |{{S|{{flag|Saudi Arabia}} [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]}} |2000 |''[[Saudisat 1A]]'' |12 |11 | |- |{{Флаг|United Arab Emirates}} [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]] |2000 |''Thuraya 1'' |3 |6 | |- |{{Флаг|Morocco}} [[Мәғриб (ил)|Мәғриб]] |2001 |''Maroc-Tubsat'' |1 | |- |{{Флаг|Tonga}} ''[[Тонга]]'' |2002 |''[[Esiafi 1]]'' |1 | |Esiafi 1 — бывш. [[Comstar D4]] |- |{{Флаг|Algeria}} [[Әлжәзәир]] |2002 |''[[Alsat 1]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Greece}} [[Юнанстан]] |2003 |''Hellas Sat 2'' |2 | | |- |{{Флаг|Cyprus}} [[Ҡыпрыҫ]] |2003 |''Hellas Sat 2'' |2 | | |- |{{Флаг|Nigeria}} [[Нигерия]] |2003 |''Nigeriasat 1'' |2 | | |- |{{Флаг|Iran}} [[Иран]] |2005 |''Сина-1'' |4 |2 | |- |{{Флаг|Kazakhstan}} [[Ҡаҙағстан]] |2006 |''KazSat-1'' |3 | | |- |{{Флаг|Colombia}} [[Колумбия]] |2007 |''Libertad 1'' |1 | | |- |{{Маврикий флагы}} [[Маврикий]] |2007 |''[[Rascom-QAF 1]]'' |2 | | |- |{{Флаг|Vietnam}} [[Вьетнам]] |2008 |''Vinasat-1'' |1 | | |- |{{Флаг|Venezuela}} [[Венесуэла]] |2008 |''Venesat-1'' |1 | | |- |{{Флаг|Switzerland}} [[Швейцария]] |2009 |''SwissCube-1'' |1 | |- |{{Флаг|Isle of Man}} [[Мэн Утрауы]] |2011 |''ViaSat-1'' | | | |- |{{Флаг|Hungary}} [[Мажарстан|Венгрия]] |2012 |''MaSat-1'' | | | |- |{{Флаг|Romania}} [[Румыния]] |2012 |''Goliat'' | | | |- |{{Флаг|Sri Lanka}} [[Шри-Ланка]] |2012 |''[[SupremeSAT]]'' | | | |- |{{Флаг|Belarus}} [[Беларусь]] |2012 |''БКА'' |3 | | |- |{{Флаг|КНДР}} [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|КНДР]] |2012 ☆ |''Кванмёнсон-3'' |1 |1 | |- |{{Флаг|Azerbaijan}} [[Әзербайжан]] |2013 |''[[Azerspace-1]]'' |2 | | |- |{{Флаг|Austria}} [[Австрия]] |2013 |''[[TUGSAT|TUGSAT-1]],[[UniBRITE]]'' | | | |- |{{Флаг|Bermuda}} ''[[Бермуд утрауҙары]]'' |2013 |Bermudasat 1 |1 | |Bermudasat 1 — бывш. EchoStar VI |- |{{Флаг|Ecuador}} [[Эквадор]] |2013 |''NEE-01 Pegaso'' | | | |- |{{Флаг|Estonia}} [[Эстония]] |2013 |''ESTCube-1'' | | | |- |{{Флаг|Jersey}} [[Джерси (остров)|Джерси]] |2013 |''O3b-1,-2,-3,-4'' | | | |- |{{Флаг|Qatar}} [[Катар]] |2013 |''[[Es'hailSat-1]]'' | | | |- |{{Флаг|Peru}} [[Перу]] |2013 |''PUCP SAT-1'' | | | |- |{{Флаг|Bolivia}} [[Боливия]] |2013 |''TKSat-1'' | | | |- |{{Флаг|Lithuania}} [[Литва]] |2014 |''Lituanica SAT-1,[[LitSat-1]]'' | | | |- |{{Флаг|Belgium}} [[Бельгия]] |2014 |''QB50P1,[[QB50P2]]'' | | | |- |{{Флаг|Uruguay}} [[Уругвай]] |2014 |''ANTELSAT'' | | | |- |{{Флаг|Iraq}} [[Ираҡ]] |2014 |''Tigrisat'' | |1 | |- |{{Флаг|Turkmenistan}} [[Төркмәнстан]] |2015 |''ТуркменАлем 52.0Е'' |1 | | |- |{{Флаг|Laos}} [[Лаос]] |2015 |''[[Laosat-1]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Finland}} [[Финляндия]] |2017 |''[[Aalto-2]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Bangladesh}} [[Бангладеш]] |2017 |''BRAC Onnesha'' |1 | | |- |{{Флаг|Ghana}} [[Гана]] |2017 |''GhanaSat-1'' |1 | | |- |{{Флаг|Mongolia}} [[Монголия]] |2017 |''Mazaalai'' |1 | | |- |{{Флаг|Latvia}} [[Латвия]] |2017 |''Venta-1'' |1 | | |- |{{Флаг|Slovakia}} [[Словакия]] |2017 |''skCUBE'' |1 | | |- |{{Флаг|Angola}} [[Ангола]] |2017 |''Ангосат-1'' |1 | | |- |{{Флаг|New Zealand}} [[Яңы Зеландия]] |2018 ☆ |''[[Humanity Star]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Costa Rica}} [[Коста-Рика]] |2018 |''[[Proyecto Irazú]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Kenya}} [[Кения]] |2018 |''[[1KUNS-PF]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Bhutan}} [[Бутан]] |2018 |''Bhutan-1'' |1 | | |- |{{Флаг|Jordan}} [[Үрдүн|Иордания]] |2018 |''[[JY1-SAT]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Nepal}} [[Непал]] |2019 |''NepaliSat-1'' |1 | | |- |{{Флаг|Rwanda}} [[Руанда]] |2019 |''[[RWASat-1]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Sudan}} [[Судан]] |2019 |''[[SRSS-1]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Ethiopia}} [[Эфиопия]] |2019 |''ETRSS-1'' |1 | | |- |{{Флаг|Guatemala}} [[Гватемала]] |2020 |''[[Quetzal-1]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Slovenia}} [[Словения]] |2019 |''[[NEMO-HD]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Monaco}} [[Монако]] |2020 |''[[OSM-1 Cicero]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Уганда}} [[Уганда]] |2022 |’’[[PearlAfricaSat]]’’ |1 | | |- |{{Флаг|Зимбабве}} [[Зимбабве]] |2022 |’’[[ZimSat 1]] ’’ |1 | | |- |{{Флаг|Армения}} [[Әрмәнстан]] |2022 |[[Armsat 1]] |1 | | |- |{{Флаг|Молдова}} [[Молдова]] |2022 |[[TUMnanoSAT]] |1 | | |- |{{Флаг|Албания}} [[Албания]] |2023 |[[Albania-1]] |2 | | |- |{{Флаг|Оман}} [[Оман]] |2023 |[[AMAN]] |1 | | |- |{{Флаг|Джибути}} [[Джибути]] |2023 |[[Djibouti-1A]] |1 | | |} Дөйөм алғанда, үҙ ракетаһында үҙенең аппаратын үҙе осорған теркәлгән 12 йыһан дәүләте араһында үҙҙәренең территориаль йыһан космодромынан үҙенең тәүге аппаратын осорған 7 абсолют дәүләт бар. [[Категория:Яһалма Ер юлдаштары|*]] [[Категория:Яһалма юлдаштарҙың төрҙәре]] === Раҫланмаған беренсе юлдаштар === * {{Флагификация|Ирак|1963}} — 1989 йылда иғлан ителгән «Таммуз» ракета йөрөткөсөнөң баш өлөшөн орбитаға осороу раҫланмаған. * {{Флагификация|КНДР}} — 1998 һәм 2009 йылдарҙа КХДР ''[[Кванмёнсон-1]]'' һәм ''[[Кванмёнсон-2]]'' юлдаштарын Ер тирәләй орбитаға сығарырға маташа, АҠШ һәм Рәсәй '''йыһан киңлеген контролдә тотоу саралары''' сығарыу фактын раҫламай, әммә Төньяҡ Корея яғы орбитаға яһалма Ер юлдашын уңышлы сығарыу факты дөрөҫлөгөн ныҡыша. === Тәүге яһалма Ер юлдаштарын осорорға планлаштырған илдәр === * [[Афғанстан]] * {{Флаг Ирландии}} [[Ирландия]] * [[Кайман Утрауҙары]] * [[Камбоджа]] * {{Флаг|ДР Конго}} [[Конго Демократик Республикаһы]] * [[Ливия]] * [[Монако]] * [[Мьянма]] * [[Никарагуа]] * {{Парагвай флагы}} [[Парагвай]] * [[Сербия]] * [[Сүриә]] * {{Словения флагы}} [[Словения]] * [[Тунис]] * [[Үзбәкстан]] * [[Хорватия]] === Ағас юлдаш === 2024 йылда [[Япония]] ғалимдары донъяла беренсе ағас юлдаш LignoSat эшләй һәм һынай. Был проект йыһанда ағасты традицион металл материалдарға экологик яҡтан таҙараҡ һәм тотороҡлораҡ альтернатива булараҡ ҡулланыу мөмкинлектәрен күрһәтә. Японияның традицион ағас тоташтырыу алымдарын ҡулланып магнолия ағасынан эшләнгән LignoSat беҙгә йыһан киңлеге шарттарында ағастың үҙен тотоуын өйрәнергә мөмкинлек бирә. Ер атмосфераһына ҡабат ингәндә ағастың тулыһынса яныуы, металл компоненттарҙан айырмалы рәүештә, тирә-яҡ мөхиттең бысраныуын кәметеүгә килтерә. Бынан тыш, ағас йыһан шарттарына ҡаршы тороусанлыҡ, радио үтә күренмәлелек кеүек файҙалы үҙенсәлектәргә эйә. Әммә йыһан нурланышы йоғонтоһонда ағас конструкциялар ныҡлығы әле лә артабан өйрәнеүҙе талап итә<ref>{{Статья|ссылка=https://www.nature.com/articles/d41586-024-01456-z|автор=Tim Hornyak|заглавие=World's first wooden satellite could herald era of greener space exploration|год=2024-06-07|язык=en|издание=Nature|doi=10.1038/d41586-024-01456-z|archive-date=2024-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911134305/https://www.nature.com/articles/d41586-024-01456-z}}</ref>. == Юлдаштар бәрелешеүе == [[2009 йыл|2009 йылдың]] [[10 февраль|10 февралендә]] тарихта беренсе тапҡыр юлдаштар бәрелешеүе күҙәтелә. Рәсәй хәрби юлдашы ([[1994 йыл]]да осоролған, әммә ике йылдан һуң файҙаланыуҙан сығарылған) һәм юлдаш Иридиум телефон бәйләнеше операторының эшләп торған Америка юлдашы бәрелешә. Космос-2251 1 тоннаға яҡын ауырлыҡта, ә «Iridium 33» 560 кг була<ref name="Space">{{cite news|url=http://www.space.com/news/090211-satellite-collision.html|publisher=Space.com|title=U.S. Satellite Destroyed in Space Collision|first=Becky|last=Iannotta|date=2009-02-22|access-date=2010-05-20|archive-date=2009-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213230913/http://www.space.com/news/090211-satellite-collision.html}}</ref>. Юлдаштар [[Себер|Себерҙең]] төньяҡ өлөшө өҫтөндә бәрелешә. Бәрелешеү һөҙөмтәһендә ваҡ сүп-сар һәм ярсыҡтарҙан торған ике болот барлыҡҡа килә (ярсыҡтарҙың дөйөм һаны яҡынса 600 тәшкил итә)<ref>{{Cite web |url=http://www.lenta.ru/news/2009/02/12/collision1/ |title=Столкнулись российский и американский спутник |access-date=2009-02-12 |archive-date=2009-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214002112/http://www.lenta.ru/news/2009/02/12/collision1/ |url-status=live }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == ilexclimln5vdvkoycv6ae1weuq0jxh 1303426 1303422 2026-09-01T09:23:38Z Айсар 10823 орфография 1303426 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Animate_orbit.gif|мини|Ерҙең яһалма юлдашының геостационар орбитала хәрәкәте]] [[Файл:Sputnik_asm.jpg|мини|250x250пкс|[[1957 йыл|1957 йылдың]] [[4 октябрь|4 октябрендә]] осоролған «Спутник-1» — Ерҙең беренсе яһалма юлдашы. СССР-ҙа етештерелгән.]] '''Ерҙең яһалма юлдашы''' ('''ЕЯЮ''') — [[Ер]] тирәләй геоцентрик орбитала әйләнеп осоусы йыһан карабы. Ер тирәләй орбита буйынса хәрәкәт итеү өсөн йыһан карабының башланғыс тиҙлеге [[:ru:первая космическая скорость|беренсе йыһан тиҙлегенә]] тигеҙ йәки унан ҙурыраҡ булырға тейеш. Ерҙең яһалма юлдашының осошо бер нисә йөҙ километрға тиклем бейеклектә башҡарыла. Юлдаш осоу бейеклегенең түбәнге сиге [[Ер атмосфераһы|атмосферала]] тиҙ тормозланыуҙан ҡотолоу кәрәклеге менән билдәләнә. Юлдаштың әйләнеү периоды, уның уртаса осоу бейеклегенә ҡарап, сәғәт ярымдан алып бер нисә йылға тиклем булыуы мөмкин. Геостационар орбитала хәрәкәт итеүсе юлдаштар айырыуса әһәмиәткә эйә, уларҙың әйләнеү периоды теүәл бер көн, шуға күрә ерҙә күҙәтеүсегә улар күктә хәрәкәтһеҙ булып күренәләр, антеннала боролоу ҡоролмаһына ихтыяж юҡ. «Юлдаш» термины ғәҙәттә пилотһыҙ йыһан аппаратын (КА) аңлата, әммә Ер тирәләй йөрөгән пилотлы һәм пилотһыҙ йөк йыһан караптары, шулай уҡ орбиталь станциялар ҙа яһалма юлдаштар тип иҫәпләнә. Автоматик планета-ара станциялар (АМС) һәм планета-ара йыһан караптары алыҫ йыһанға йәки юлдаш этабын ҡалдырып ([[:ru:прямое восхождение|тура күтәрелеү]]), йәки юлдаштың [[:ru:Низкая опорная орбита|таяныу орбитаһы]] тип аталған орбитаға сығарылғандан һуң осорола алалар. Йыһан эраһы башында юлдаштар тик [[:ru:ракета-носитель|ракета йөрөткөстәр]] ярҙамында ғына осоролалар. [[XX быуат]] аҙағына яһалма Ер юлдаштарын башҡа юлдаштарҙан — орбиталь станцияларҙан һәм йыһан караптарынан (беренсе сиратта «Йыһан шаттлынан») осороу киң тарала. [[:ru:воздушный старт|Һауа старты]] ла мөмкин. Йыһан караптары, йыһан пушкалары, һәм йыһан лифттары ла юлдаштарҙы осороуҙың теоретик саралары, әммә әлегә тормошҡа ашырылмағандар. Йыһан дәүере башланғас, күп тә үтмәй бер ракета йөрөткөстә бер нисә юлдашты орбитаға сығарыу ғәҙәти күренешкә әйләнә, 2013 йылдың аҙағына ҡайһы бер ракета йөрөткөстә бер юлы сығарылған юлдаштар һаны өс тиҫтәнән ашып китә. Ҡайһы бер осоуҙар ваҡытында ракета йөрөткөстәрҙең һуңғы бүлектәре лә орбитаға сыға, һөҙөмтәлә бер ни тиклем ваҡытҡа юлдаштарға әйләнәләр. Пилотһыҙ юлдаштар бер нисә килограмдан ике тиҫтә тоннаға тиклем ауырлыҡта булалар, ҙурлығы бер нисә сантиметрҙан бер нисә тиҫтә метрға тиклем (бигерәк тә ҡояш батареялары һәм йыйыла торған антенналар ҡулланғанда) үҙгәрә. Юлдаш булып хеҙмәт иткән йыһан караптары һәм йыһан самолеттары бер нисә тиҫтә тоннаға һәм метрға етә, ә йыйылма орбиталь станциялар йөҙәрләгән тоннаға һәм метрға етә. [[XXI быуат]]та, микроминиатюризация һәм [[Нанотехнология|нанотехнологиялар үҫешкән һайын,]] CubeSat форматында (бер килограмдан бер нисә килограммға тиклем һәм бер нисә сантиметрҙан бер нисә тиҫтә сантиметрға тиклем) үтә бәләкәй юлдаштар булдырыу киң тарала. Шулай уҡ яңы формат, PocketCube (һүҙмә-һүҙ, ''кеҫә кубигы'', бер нисә йөҙ йәки тиҫтәләгән грамм һәм бер нисә сантиметр) барлыҡҡа килә. Юлдаштарҙың күпселеге ҡайтарып булмай торған итеп эшләнә, әммә уларҙың ҡайһы берҙәре (беренсе сиратта, идара ителеүсе һәм ҡайһы бер йөк йыһан караптары) өлөшләтә (төшөү аппараты булғанда) йәки тулыһынса (космопландар (йыһан самолеттары) һәм уларҙың бортында ҡайтарыла торған юлдаштар) ҡайтарыла торған булалар. Ерҙең яһалма юлдаштары фәнни тикшеренеүҙәр һәм ғәмәли мәсьәләләр өсөн киң ҡулланылалар, шулай уҡ мәғарифта («университет яһалма Ер юлдаштары» тип аталған юлдаштар) һәм хобби — радиоһәүәҫкәрҙәр юлдаштары донъяла киң таралған күренешкә әйләнде. Йыһан дәүере башында юлдаштарҙы хөкүмәттәр (милли хөкүмәт ойошмалары) осора, әммә артабан шәхси компанияларҙың юлдаштары киң тарала. CubeSats һәм PocketCubes барлыҡҡа килгәс, осоу өсөн бер нисә мең долларға тиклем сығымдар менән шәхси юлдаш осороу мөмкинлеге тыуа. Юлдаштарҙың түбәндәге төрҙәре айырыла: == Юлдаштарҙың төрҙәре == [[Файл:The Soviet Union 1957 CPA 2093 stamp (Launching of First Artificial Earth Satellite. Sputnik 1 encircling Globe) 1200dpi.jpg|справа|мини|217x217пкс|[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] почта маркаһы, [[1957 йыл|1957 й.]]]] * астрономик юлдаштар — планеталарҙы, галактикаларҙы һәм башҡа йыһан объекттарын тикшереү өсөн тәғәйенләнгән юлдаштар; * биоюлдаштар — йыһан шарттарында тере организмдар өҫтөндә фәнни тәжрибәләр үткәреү өсөн тәғәйенләнгән юлдаштар; * Ерҙе дистанцион зондлау юлдаштары; * метеорологик юлдаштар — һауа торошон күҙаллау, шулай уҡ [[Ер]] [[климат]]ын күҙәтеү маҡсатында мәғлүмәт тапшырыу өсөн тәғәйенләнгән юлдаштар; * Бәләкәй юлдаштар — бәләкәй ауырлыҡтағы (1 йәки 0,5 тоннанан кәмерәк) һәм ҙурлыҡтағы юлдаштар<ref>{{cite web|year=2008|pages=6|title=Workshop on the Use of Microsatellite Technologies|url=http://www.unoosa.org/pdf/reports/ac105/AC105_903E.pdf|publisher=[[United Nations]]|access-date=2008-03-06|archive-url=https://www.webcitation.org/65ACJWvWX?url=http://www.unoosa.org/pdf/reports/ac105/AC105_903E.pdf|archive-date=2012-02-03}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.keldysh.ru/events/ovch.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2011-08-17 |archive-date=2012-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321212639/http://www.keldysh.ru/events/ovch.pdf |url-status=live }}</ref>. Улар араһында миниюлдаштар (100 кг-дан ашыу), микроюлдаштар (10 кг-дан ашыу) һәм наноюлдаштар (10 кг-дан еңелерәк), шул иҫәптән кубсаттар һәм покеткубтар (''кеҫә кубигы'') бар; * хәрби юлдаштар (ҡара: йыһан ҡоралы) — разведка юлдаштары, һ.б.; * элемтә юлдаштары; * навигация юлдаштары; * йыһан караптары — идара ителеүсе йыһан аппараттары; * Орбиталь станциялар — оҙайлы йыһан караптары. == Тарихы == Ерҙең яһалма юлдаштарын 70-тән ашыу төрлө ил (шулай уҡ айырым компаниялар), үҙҙәренең ракета йөрөткөсө (LV) ярҙамында һәм башҡа илдәр һәм хөкүмәт-ара һәм шәхси ойошмалар тарафынан осоу хеҙмәте булараҡ күрһәтелгәндәрен дә ҡулланып, осора. Донъялағы Ерҙең тәүге яһалма юлдашы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-]] ҙа [[1957 йыл|1957 йылдың]] [[4 октябрь|4 октябрендә]] осорола ([[:ru:Спутник-1|Спутник-1]]). [[1958 йыл|1958 йылдың]] [[1 февраль|1 февралендә]] яһалма Ер юлдашы осорған икенсе ил — [[Америка Ҡушма Штаттары]] ([[:ru:Эксплорер-1|Эксплорер-1]]). [[1965 йыл|1965 йылдың]] [[26 ноябрь|26 ноябрендә]] үҙенең ракета йөрөткөсөндә тәүге юлдашты осорған өсөнсө ил — [[Франция]] ([[:ru:Астерикс (спутник)|Астерикс]]). Артабанғы илдәр — [[Бөйөк Британия]], [[Канада]], [[Италия]] — үҙҙәренең тәүге яһалма Ер юлдаштарын ярашлы рәүештә 1962, 1962, 1964 йылдарҙа Америка ракета йөрөткөсөндә осоралар. [[Австралия]] һәм [[Әлмәниә|Германия]] үҙҙәренең тәүге яһалма Ер юлдаштарына ярашлы рәүештә [[1967 йыл|1967]] һәм [[1969 йыл]]дарҙа эйә булалар, шулай уҡ АҠШ-тың ракета йөрөткөсө ярҙамында осоралар. Ярашлы рәүештә [[1970 йыл|1970]], 1970 һәм [[1988 йыл]]дарҙа [[Япония]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] һәм [[Исраил]] үҙҙәренең тәүге яһалма Ер юлдаштарын үҙҙәренең ракета йөрөткөстәрендә сығаралар. Бер нисә ил — [[Бөйөк Британия]], [[Һиндостан]], [[Иран]] һәм [[Европа]] (хөкүмәт-ара ойошма [[ESRO]], хәҙер ESA) — үҙҙәренең ракета йөрөткөстәрен эшләгәнсе сит ил ракета йөрөткөстәрендә тәүге яһалма Ер юлдаштарын осоралар. Күп илдәрҙең тәүге юлдаштары башҡа илдәрҙә эшләнә һәм һатып алына (СССР, АҠШ, Ҡытай һәм башҡалар). === Донъя илдәренең тәүге яһалма юлдаштары === ☆ билдәһе 1) үҙе осороуҙы 2) үҙенең беренсе юлдашын 3) үҙе эшләгән ракетала 4) үҙенең космодромынан осороуҙы күрһәтә. {| class="sortable wikitable" |- bgcolor="#efefef" !Ил !Беренсе осороу йылы !Ерҙең беренсе яһалма юлдашы ! Орбитала Ерҙең яһалма юлдаштары бөтәһе (2010 йылға ҡарата)<ref>{{cite web|title=SATCAT Boxscore|url=http://www.celestrak.com/satcat/boxscore.asp|publisher=celestrak.com|access-date=2012-12-13| archive-url=https://www.webcitation.org/617V97KcI?url=http://www.celestrak.com/satcat/boxscore.asp|archive-date=2011-08-22}}</ref> !Ғәмәлдәгеләр (26.02.2015 ҡарата) !Иҫкәрмәләр |- |{{Флаг|СССР}} [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] |1957 ☆ |''Спутник-1'' <br><br> |1454 |146 |БДБ өсөн |- |{{Флаг|United States}} [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] |1958 ☆ |''Эксплорер-1'' |1113 |446 | |- |{{Флаг|United Kingdom}} [[Бөйөк Британия]] |1962 |''Ariel 1'' |29 |17 | |- |{{Флаг|Canada|1957}} [[Канада]] |1962 |''Alouette 1'' |34 |26 | |- |{{Флаг|Italy}} [[Италия]] |1964 |''San Marco 1'' |22 |13 | |- |{{Флаг|France}} [[Франция]] |1965 |''Астерикс'' |57 |21 | |- |{{Флаг|Australia}} [[Австралия]] |1967 |''WRESAT'' |12 |6 | |- |{{Флаг|European Union}} [[Европа]] |1968 |''[[ESRO II]]'' |42 |27 |[[ESRO]] — ныне ESA |- |{{Флаг|Germany}} [[Германия Федератив Республикаһы|ФРГ]] |1969 |''Azur'' |49 |24 | |- |{{Флаг|Japan}} [[Япония]] |1970 ☆ |''Осуми'' |34 |70 | |- |{{Флаг|China}} [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]] |1970 ☆ |''Дунфан Хун-1'' |140 |129 | |- |{{Флаг|Poland}} [[Польша]] |1973 |''Интеркосмос-Коперник-500'' |? |2 | |- |{{Флаг|Netherlands}} [[Нидерланд]] |1974 |''ANS'' |5 |2 | |- |{{Флаг|Spain|1945}} [[Испания]] |1974 |''Intasat'' |9 |13 | |- |{{Флаг|India}} [[Һиндостан]] |1975 |''Ариабхата'' |51 |34 | |- |{{Флаг|Indonesia}} [[Индонезия]] |1976 |''Palapa A1'' |10 |6 | |- |{{Флаг Чехословакии}} [[Чехословакия]] |1978 |''Магион-1'' |3 | | |- |{{Флаг|Bulgaria|1971}} [[Болгария]] |1981 |''Интеркосмос-Болгария-1300'' |1 |1 | |- |{{Флаг|Brazil|1968}} [[Бразилия]] |1985 |''Brasilsat A1'' |11 |10 | |- |{{Флаг|Mexico}} [[Мексика]] |1985 |''[[Morelos 1]]'' |7 |2 | |- |{{Флаг|Sweden}} [[Швеция]] |1986 |''Viking'' |11 |1 | |- |{{Флаг|Israel}} [[Исраил]] |1988 ☆ |''Офек-1'' |7 |13 | |- |{{Флаг|Luxembourg}} [[Люксембург]] |1988 |''Astra 1A'' |15 |2 | |- |{{Флаг|Argentina}} [[Аргентина]] |1990 |''[[Lusat]]'' |10 |9 | |- |{{Флаг|Hong Kong|1959}} [[Гонконг]] |1990 |''AsiaSat-1'' | | | |- |{{Флаг|Pakistan}} [[Пакистан]] |1990 |''Badr-1'' |5 |2 | |- |{{Флаг|South Korea}} [[Корея Республикаһы|Көньяҡ Корея]] |1992 |''[[Kitsat 1|Kitsat A]]'' |10 |8 | |- |{{Флаг|Portugal}} [[Португалия]] |1993 |''PoSAT-1'' |1 |0 |- |{{Флаг|Thailand}} [[Таиланд]] |1993 |''Thaicom 1'' |6 |4 | |- |{{Флаг|Turkey}} [[Төркиә]] |1994 |''[[Turksat 1B]]'' |15 |6 | |- | [[Чехия]] |1995 |''Магион-4'' |3 |0 |- |{{Флаг|Ukraine}} [[Украина]] |1995 |''Сич-1'' |6 |1 | |- |{{Флаг|Chile}} [[Чили]] |1995 |''FASat-Alfa'' |1 |1 | |- |{{Флаг|Malaysia}} [[Малайзия]] |1996 |''[[MEASAT]]'' |4 |5 | |- |{{Флаг|Norway}} [[Норвегия]] |1997 |''[[Thor 2]]'' |3 |5 | |- |{{Флаг|Philippines}} [[Филиппин]] |1997 |''[[Agila 2|Mabuhay 1]]'' |2 | | |- |{{Флаг|Egypt}} [[Мысыр]] |1998 |''Nilesat 101'' |3 | | |- |{{Флаг|Singapore}} [[Сингапур]] |1998 |''[[ST-1]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Taiwan}} [[Ҡытай Республикаһы (Тайвань)|Тайвань]] |1999 |''[[ROCSAT-1]]'' |9 | | |- |{{Флаг|Denmark}} [[Дания]] |1999 |''Ørsted'' |4 |5 | |- |{{Флаг|South Africa}} [[Көньяҡ Африка Республикаһы]] |1999 |''SUNSAT'' |2 | |- |{{S|{{flag|Saudi Arabia}} [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]}} |2000 |''[[Saudisat 1A]]'' |12 |11 | |- |{{Флаг|United Arab Emirates}} [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]] |2000 |''Thuraya 1'' |3 |6 | |- |{{Флаг|Morocco}} [[Мәғриб (ил)|Мәғриб]] |2001 |''Maroc-Tubsat'' |1 | |- |{{Флаг|Tonga}} ''[[Тонга]]'' |2002 |''[[Esiafi 1]]'' |1 | |Esiafi 1 — бывш. [[Comstar D4]] |- |{{Флаг|Algeria}} [[Әлжәзәир]] |2002 |''[[Alsat 1]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Greece}} [[Юнанстан]] |2003 |''Hellas Sat 2'' |2 | | |- |{{Флаг|Cyprus}} [[Ҡыпрыҫ]] |2003 |''Hellas Sat 2'' |2 | | |- |{{Флаг|Nigeria}} [[Нигерия]] |2003 |''Nigeriasat 1'' |2 | | |- |{{Флаг|Iran}} [[Иран]] |2005 |''Сина-1'' |4 |2 | |- |{{Флаг|Kazakhstan}} [[Ҡаҙағстан]] |2006 |''KazSat-1'' |3 | | |- |{{Флаг|Colombia}} [[Колумбия]] |2007 |''Libertad 1'' |1 | | |- |{{Маврикий флагы}} [[Маврикий]] |2007 |''[[Rascom-QAF 1]]'' |2 | | |- |{{Флаг|Vietnam}} [[Вьетнам]] |2008 |''Vinasat-1'' |1 | | |- |{{Флаг|Venezuela}} [[Венесуэла]] |2008 |''Venesat-1'' |1 | | |- |{{Флаг|Switzerland}} [[Швейцария]] |2009 |''SwissCube-1'' |1 | |- |{{Флаг|Isle of Man}} [[Мэн Утрауы]] |2011 |''ViaSat-1'' | | | |- |{{Флаг|Hungary}} [[Мажарстан|Венгрия]] |2012 |''MaSat-1'' | | | |- |{{Флаг|Romania}} [[Румыния]] |2012 |''Goliat'' | | | |- |{{Флаг|Sri Lanka}} [[Шри-Ланка]] |2012 |''[[SupremeSAT]]'' | | | |- |{{Флаг|Belarus}} [[Беларусь]] |2012 |''БКА'' |3 | | |- |{{Флаг|КНДР}} [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|КНДР]] |2012 ☆ |''Кванмёнсон-3'' |1 |1 | |- |{{Флаг|Azerbaijan}} [[Әзербайжан]] |2013 |''[[Azerspace-1]]'' |2 | | |- |{{Флаг|Austria}} [[Австрия]] |2013 |''[[TUGSAT|TUGSAT-1]],[[UniBRITE]]'' | | | |- |{{Флаг|Bermuda}} ''[[Бермуд утрауҙары]]'' |2013 |Bermudasat 1 |1 | |Bermudasat 1 — бывш. EchoStar VI |- |{{Флаг|Ecuador}} [[Эквадор]] |2013 |''NEE-01 Pegaso'' | | | |- |{{Флаг|Estonia}} [[Эстония]] |2013 |''ESTCube-1'' | | | |- |{{Флаг|Jersey}} [[Джерси (остров)|Джерси]] |2013 |''O3b-1,-2,-3,-4'' | | | |- |{{Флаг|Qatar}} [[Катар]] |2013 |''[[Es'hailSat-1]]'' | | | |- |{{Флаг|Peru}} [[Перу]] |2013 |''PUCP SAT-1'' | | | |- |{{Флаг|Bolivia}} [[Боливия]] |2013 |''TKSat-1'' | | | |- |{{Флаг|Lithuania}} [[Литва]] |2014 |''Lituanica SAT-1,[[LitSat-1]]'' | | | |- |{{Флаг|Belgium}} [[Бельгия]] |2014 |''QB50P1,[[QB50P2]]'' | | | |- |{{Флаг|Uruguay}} [[Уругвай]] |2014 |''ANTELSAT'' | | | |- |{{Флаг|Iraq}} [[Ираҡ]] |2014 |''Tigrisat'' | |1 | |- |{{Флаг|Turkmenistan}} [[Төркмәнстан]] |2015 |''ТуркменАлем 52.0Е'' |1 | | |- |{{Флаг|Laos}} [[Лаос]] |2015 |''[[Laosat-1]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Finland}} [[Финляндия]] |2017 |''[[Aalto-2]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Bangladesh}} [[Бангладеш]] |2017 |''BRAC Onnesha'' |1 | | |- |{{Флаг|Ghana}} [[Гана]] |2017 |''GhanaSat-1'' |1 | | |- |{{Флаг|Mongolia}} [[Монголия]] |2017 |''Mazaalai'' |1 | | |- |{{Флаг|Latvia}} [[Латвия]] |2017 |''Venta-1'' |1 | | |- |{{Флаг|Slovakia}} [[Словакия]] |2017 |''skCUBE'' |1 | | |- |{{Флаг|Angola}} [[Ангола]] |2017 |''Ангосат-1'' |1 | | |- |{{Флаг|New Zealand}} [[Яңы Зеландия]] |2018 ☆ |''[[Humanity Star]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Costa Rica}} [[Коста-Рика]] |2018 |''[[Proyecto Irazú]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Kenya}} [[Кения]] |2018 |''[[1KUNS-PF]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Bhutan}} [[Бутан]] |2018 |''Bhutan-1'' |1 | | |- |{{Флаг|Jordan}} [[Үрдүн|Иордания]] |2018 |''[[JY1-SAT]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Nepal}} [[Непал]] |2019 |''NepaliSat-1'' |1 | | |- |{{Флаг|Rwanda}} [[Руанда]] |2019 |''[[RWASat-1]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Sudan}} [[Судан]] |2019 |''[[SRSS-1]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Ethiopia}} [[Эфиопия]] |2019 |''ETRSS-1'' |1 | | |- |{{Флаг|Guatemala}} [[Гватемала]] |2020 |''[[Quetzal-1]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Slovenia}} [[Словения]] |2019 |''[[NEMO-HD]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Monaco}} [[Монако]] |2020 |''[[OSM-1 Cicero]]'' |1 | | |- |{{Флаг|Уганда}} [[Уганда]] |2022 |’’[[PearlAfricaSat]]’’ |1 | | |- |{{Флаг|Зимбабве}} [[Зимбабве]] |2022 |’’[[ZimSat 1]] ’’ |1 | | |- |{{Флаг|Армения}} [[Әрмәнстан]] |2022 |[[Armsat 1]] |1 | | |- |{{Флаг|Молдова}} [[Молдова]] |2022 |[[TUMnanoSAT]] |1 | | |- |{{Флаг|Албания}} [[Албания]] |2023 |[[Albania-1]] |2 | | |- |{{Флаг|Оман}} [[Оман]] |2023 |[[AMAN]] |1 | | |- |{{Флаг|Джибути}} [[Джибути]] |2023 |[[Djibouti-1A]] |1 | | |} Дөйөм алғанда, үҙ ракетаһында үҙенең аппаратын үҙе осорған теркәлгән 12 йыһан дәүләте араһында үҙҙәренең территориаль йыһан космодромынан үҙенең тәүге аппаратын осорған 7 абсолют дәүләт бар. [[Категория:Яһалма Ер юлдаштары|*]] [[Категория:Яһалма юлдаштарҙың төрҙәре]] === Раҫланмаған беренсе юлдаштар === * {{Флагификация|Ирак|1963}} — 1989 йылда иғлан ителгән «Таммуз» ракета йөрөткөсөнөң баш өлөшөн орбитаға осороу раҫланмаған. * {{Флагификация|КНДР}} — 1998 һәм 2009 йылдарҙа КХДР ''[[Кванмёнсон-1]]'' һәм ''[[Кванмёнсон-2]]'' юлдаштарын Ер тирәләй орбитаға сығарырға маташа, АҠШ һәм Рәсәй '''йыһан киңлеген контролдә тотоу саралары''' сығарыу фактын раҫламай, әммә Төньяҡ Корея яғы орбитаға яһалма Ер юлдашын уңышлы сығарыу факты дөрөҫлөгөн ныҡыша. === Тәүге яһалма Ер юлдаштарын осорорға планлаштырған илдәр === * [[Афғанстан]] * {{Флаг Ирландии}} [[Ирландия]] * [[Кайман Утрауҙары]] * [[Камбоджа]] * {{Флаг|ДР Конго}} [[Конго Демократик Республикаһы]] * [[Ливия]] * [[Монако]] * [[Мьянма]] * [[Никарагуа]] * {{Парагвай флагы}} [[Парагвай]] * [[Сербия]] * [[Сүриә]] * {{Словения флагы}} [[Словения]] * [[Тунис]] * [[Үзбәкстан]] * [[Хорватия]] === Ағас юлдаш === 2024 йылда [[Япония]] ғалимдары донъяла беренсе ағас юлдаш LignoSat эшләй һәм һынай. Был проект йыһанда ағасты традицион металл материалдарға экологик яҡтан таҙараҡ һәм тотороҡлораҡ альтернатива булараҡ ҡулланыу мөмкинлектәрен күрһәтә. Японияның традицион ағас тоташтырыу алымдарын ҡулланып магнолия ағасынан эшләнгән LignoSat беҙгә йыһан киңлеге шарттарында ағастың үҙен тотоуын өйрәнергә мөмкинлек бирә. Ер атмосфераһына ҡабат ингәндә ағастың тулыһынса яныуы, металл компоненттарҙан айырмалы рәүештә, тирә-яҡ мөхиттең бысраныуын кәметеүгә килтерә. Бынан тыш, ағас йыһан шарттарына ҡаршы тороусанлыҡ, радио үтә күренмәлелек кеүек файҙалы үҙенсәлектәргә эйә. Әммә йыһан нурланышы йоғонтоһонда ағас конструкциялар ныҡлығы әле лә артабан өйрәнеүҙе талап итә<ref>{{Статья|ссылка=https://www.nature.com/articles/d41586-024-01456-z|автор=Tim Hornyak|заглавие=World's first wooden satellite could herald era of greener space exploration|год=2024-06-07|язык=en|издание=Nature|doi=10.1038/d41586-024-01456-z|archive-date=2024-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240911134305/https://www.nature.com/articles/d41586-024-01456-z}}</ref>. == Юлдаштар бәрелешеүе == [[2009 йыл|2009 йылдың]] [[10 февраль|10 февралендә]] тарихта беренсе тапҡыр юлдаштар бәрелешеүе күҙәтелә. Рәсәй хәрби юлдашы ([[1994 йыл]]да осоролған, әммә ике йылдан һуң файҙаланыуҙан сығарылған) һәм юлдаш Иридиум телефон бәйләнеше операторының эшләп торған Америка юлдашы бәрелешә. Космос-2251 1 тоннаға яҡын ауырлыҡта, ә «Iridium 33» 560 кг була<ref name="Space">{{cite news|url=http://www.space.com/news/090211-satellite-collision.html|publisher=Space.com|title=U.S. Satellite Destroyed in Space Collision|first=Becky|last=Iannotta|date=2009-02-22|access-date=2010-05-20|archive-date=2009-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213230913/http://www.space.com/news/090211-satellite-collision.html}}</ref>. Юлдаштар [[Себер|Себерҙең]] төньяҡ өлөшө өҫтөндә бәрелешә. Бәрелешеү һөҙөмтәһендә ваҡ сүп-сар һәм ярсыҡтарҙан торған ике болот барлыҡҡа килә (ярсыҡтарҙың дөйөм һаны яҡынса 600 тәшкил итә)<ref>{{Cite web |url=http://www.lenta.ru/news/2009/02/12/collision1/ |title=Столкнулись российский и американский спутник |access-date=2009-02-12 |archive-date=2009-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214002112/http://www.lenta.ru/news/2009/02/12/collision1/ |url-status=live }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == awajij1ulsc7igktnzfm9mpbv6igyt8 1 200223 1303424 1293528 2026-09-01T09:20:29Z Айсар 10823 [[Фекерләшеү:Яһалма Ер юлдашы]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Ерҙең яһалма юлдашы]] тип Айсар алыштырҙы: руссанан калька - мәғәнә үҙгәргән 1293528 wikitext text/x-wiki {{10000}} {{ТИМ|ru|Искусственный спутник Земли|16 апрель 2026 йыл}} {{Вики-яҙ 2026|ҡатнашыусы=Таңһылыу|тема=фән |тема2=астрономия |тема3= |ил=Рәсәй|ил2= |ил3= }} lehy6ox3mfw2p894frz16343dfoyxwq 10 201432 1303393 2026-08-31T13:20:07Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Wreck of Cabo de Santa Maria, 2010 December - 4.jpg 1303393 wikitext text/x-wiki Wreck of Cabo de Santa Maria, 2010 December - 4.jpg p27jz9prj3lgkjbcy1wi6y32pbqijfm 10 201433 1303420 2026-09-01T09:08:19Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Pez estandarte del mar Rojo (Heniochus intermedius), mar Rojo, Egipto, 2023-04-15, DD 36.jpg 1303420 wikitext text/x-wiki Pez estandarte del mar Rojo (Heniochus intermedius), mar Rojo, Egipto, 2023-04-15, DD 36.jpg 2fhr527l5k9tfsdc32zwthyvi41fw8g 0 201434 1303423 2026-09-01T09:20:29Z Айсар 10823 [[Яһалма Ер юлдашы]] битенең исемен [[Ерҙең яһалма юлдашы]] тип Айсар алыштырҙы: руссанан калька - мәғәнә үҙгәргән 1303423 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Ерҙең яһалма юлдашы]] nh9vo07iu69kdx71blsb9mtky9t6lca 1 201435 1303425 2026-09-01T09:20:29Z Айсар 10823 [[Фекерләшеү:Яһалма Ер юлдашы]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Ерҙең яһалма юлдашы]] тип Айсар алыштырҙы: руссанан калька - мәғәнә үҙгәргән 1303425 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Фекерләшеү:Ерҙең яһалма юлдашы]] 2u90wf2ysnzeqado6lfei4nbkhiygrf