Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 1506 1303447 1277417 2026-09-01T22:21:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303447 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Конфуций''' — ({{ҡытайса|孔子|孔子|Kǒngzǐ|Кун-цзы}}, Чжэнчжан: {{МФА2|*|k|ʰ|l|o|ː|ŋ|ʔ|пробел|ʔ|s|l|ɯ|ʔ}}; һирәгерәк {{Китайский|孔夫子|孔夫子|Kǒngfūzǐ|Кун Фу-цзы}}, Чжэнчжан: {{МФА2|*|k|ʰ|l|o|ː|ŋ|ʔ|пробел|pa|пробел|ʔ|s|l|ɯ|ʔ}}; ''Confucius'' тип латинлаштырылған {{sfn|Phan|2012|p=170}}; яңғыҙлыҡ исемдәр 孔丘 ''Кун Цю'' и 孔仲尼 ''Кун Чжунни'' {{sfn|Chin|2007|p=2}}, {{ДатаРождения|||-551}} тирәһендә, {{МестоРождения|Цюйфу}} — {{ДатаСмерти|||-479}} тирәһендә, {{МестоСмерти|Цюйфу}}{{sfn|Riegel|2012}}) — боронғо аҡыл эйәһе һәм [[Китайская философия|Ҡытай философы]]. Уның тәғлимәттәре [[Китай|Ҡытай]] һәм [[Восточная Азия|Көнсығыш Азия]] тормошонда тәрән эҙ ҡалдыра, [[конфуцианлыҡ]] булараҡ билдәле булған философия системаһы нигеҙенә әйләнә. Конфуций тәүге университетҡа нигеҙ һала һәм төрлө кенәзлектәрҙә яҙылған йылъяҙмаларҙы тәртипкә килтерә. Конфуцийҙың кенәз, чиновник, яугир һәм крәҫтиәндәрҙең тәртибе ҡағиҙәләре тураһындағы тәғлимәте, Ҡытай менән Һиндостанда Будданың тәғлимәте нисек киң таралған булһа, шул кимәлдә уҡ таралыу ала. Ысын исеме — Кун Цю (孔丘 Kǒng Qiū), ләкин әҙәбиәттә йыш ҡына Кун-цзы, Кун Фу-Цзы («учитель Кун»{{sfn|Rainey|2010|p=1}}{{sfn|Phan|2012|p=170}}) йәки ябай ғына итеп Цзы — «Уҡытыусы» тип алына. 20 йәштән саҡ ҡына өлкәнерәк сағында уҡ ул [[Ҡытай|Ҡытайҙың]] тәүге профессиональ [[педагог]]ы булараҡ таныла. Ул кешелекте кеше сифаттарына өйрәтә. Легизм еңгәнгә тиклем, Йөҙ мәктәп исеме аҫтында билдәле булған осорҙа, Конфуций мәктәбе Һуғышыусы батшалыҡтарҙың интеллектуаль тормошонда бик күп йүнәлештәрҙең береһе генә була. Цин ҡолатылғас ҡына тергеҙелгән конфуцианлыҡ дәүләт идеологияһы статусына еткерелә һәм, ваҡытлыса ғына буддизм һәм даоцизмға юл ҡуйып, ХХ быуат башына тиклем һаҡлана. Был Конфуций фигураһын ҙурлауға, уны дини пантеонға әйләндереүгә килтерә. == Биографияһы == Конфуций [[Шулян_Хэ#.D0.A0.D0.BE.D0.B4.D0.BE.D1.81.D0.BB.D0.BE.D0.B2.D0.BD.D0.B0.D1.8F|затлы Кун нәҫеле]] вариҫы була. Уның урта быуатта Ҡытай авторҙары тарафынан бик яҡшы итеп өйрәнелгән нәҫел тамыры Вэй-цзы исемен йөрөткән, тоғролоғо һәм ғәййәрлеге өсөн Сун батшалығы һәм шуға ярашлы [[чжу хоу]] титулы бирелгән [[Чжоу_(династия)|Чжоу]] [[Чэн-ван|Чэнь-ван]] династияһы императорының тоғро вариҫына барып тоташа. Әммә быуындар алмашыныуы менән Конфуций нәҫеле элекке йоғонтоһон юғалта һәм ярлылана; уның Му Цзинфу исемле ҡарт олатаһына тыуған кенәзлеген ҡалдырырға һәм сит ерҙәрҙә, [[Лу (царство)|Лу]] батшалығында төпләнергә тура килә{{sfn|Переломов Л.С. Конфуций|1993|с=43}}. Конфуций 63 йәшлек хәрби хеҙмәткәр [[Шулян Хэ]] (叔梁纥, Shūliáng Hé) һәм Янь Чжэнцзай (颜征在 Yán Zhēngzài) исемле ун ете йәшлек әсир ҡыҙҙан тыуа. Буласаҡ философтың атаһы уға йәш ярым булғанда вафат була. Конфуцийҙың әсәһе Янь Чжэнцзай һәм атаһының ике өлкән ҡатыны араһындағы мөнәсәбәт бик көсөргәнешле була, сәбәбе — малай таба алмаған өлкән ҡатынының иренә малай табып биргән йәш ҡатынға ҡарата асыуы, ул осорҙа ҡытай ир-егеттәре өсөн ғаиләлә малайҙың булыуы бик мөһим була. Сибек һәм сирләшкә малай (уны Бо Ни тип атайҙар) тапҡан икенсе ҡатыны ла йәш әсәне күрә алмай. Шуға күрә лә Конфуцийҙың әсәһе, улын алып, йорттарынан сығып китә һәм тыуған яғына [[Цюйфу]] ҡалаһына ҡайтып урынлаша, әммә ата-әсәһенә ҡайтмайынса үҙаллы йәшәүҙе хуп күрә.{{sfn|Переломов Л.С. Конфуций|1993|с=45-48}}. Ғаилә ярлылыҡта йәшәгәнлектән, Конфуцияға кесе йәштән үк бик күп эшләргә тура килә. Әммә әсәһе, Янь Чжэнцзай, улына уның атаһының һәм уның бынан алдағы нәҫеленең бөйөк эштәре тураһында һөйләр була. Шулай итеп, Конфуцийҙа уның нәҫеле лайыҡ булған юғары урынды яуларға тейешлеге тураһындағы фекере нығығандан-нығый бара, шуға ла ул үҙ алдына белем алыу менән шөғөлләнә, иң тәүге сиратта — ул ваҡыттағы һәр Ҡытай аристократына кәрәкле [[Шесть_искусств_китайского_аристократа|сәнғәтте]] өйрәнә. Уғата тырышып уҡыуы үҙ емештәрен бирә һәм Конфуцийҙы [[Лу (царство)|Лу]] батшалығының Цзи кланында (Көнсығыш Ҡытай, хәҙерге Шаньдун провинцияһы) келәттәрҙе тикшереүсе (игенде ҡабул итеү һәм үлсәп ебәреп тороу өсөн яуаплы чиновник) итеп ҡуялар{{sfn|Dubs|1946|p=275–276}}, шунан һуң малдар өсөн яуаплы чиниовник була ул. Ул мәлдә буласаҡ фәйләсүфҡа — тикшеренеүселәрҙең фаразы буйынса — 20 - 25 йәш тирәһе була. Ул 19 йәшендә өйләнә, Ли исемле улы була{{sfn|Переломов Л.С. Конфуций|1993|с=49-56}}. Был осорҙа [[Чжоу]] империяһы бөтөүгә табан бара: император власы һанға һуғылмай, патриархаль йәмғиәт тарҡалыуға дусар ителә, һәм затлы нәҫел урынына ябай чиновниктарҙы үҙ тирәһенә йыйған айырым батшалыҡтар хакимдары килә. Ғаилә-клан бүленешенең боронғо нигеҙҙәренең емерелеүе, үҙ-ара талаш-тартыш, чиновниктарҙың һатылыуы һәм ҡомһоҙлоғо, ябай халыҡтың бөлгөнлөккә төшөүе һәм ыҙа сигеүе — йәмғиәттең боронғолоҡто һаҡларға тырышҡан вәкилдәрендә ҡырҡа тәнҡит тыуҙыра. Дәүләт сәйәсәтенә йоғонто яһай алмаясағын аңлағандан һуң Конфуций отставкаға китә һәм уҡыусылары менән бергә Ҡытай буйлап сәйәхәт итә башлай. Сәйәхәте барышында ул үҙенең идеяларын төрлө өлкәләр хакимдәрына еткерергә тырыша. Яҡынса 60 йәшендә Конфуций өйөнә ҡайта һәм ғүмеренең һуңғы йылдарында яңы уҡыусыларына белем биреү, шулай уҡ ''[[Ши-цзин]]'' (Йырҙар Китабы), ''И цзин'' ([[Үҙгәрештәр Китабы]]) һәм башҡа элек яҙған әҙәби хеҙмәттәрен системаға һалыу менән шөғөлләнә. Конфуцийҙың уҡыусылары остазының әйткән фәһемле һүҙҙәре һәм әңгәмәләре буйынса «[[Лунь Юй]]» («Әңгәмәләр һәм фекерҙәр») китабын баҫтырып сығара, ул конфуцианлыҡты хөрмәт иткән китап була (Конфуцийҙың тормош сәхифәләре араһында уның улы Бо Юй 伯魚 иҫкә алына, икенсе төрлө уны Ли 鯉 тип тә йөрөтәләр; биографияһының ҡалған мәлдәре күбеһенсә Сым Цяндың «Тарихи яҙмаларында» урын ала). [[Чуньцю (хроника)|Чуньцю]] («Яҙ һәм Көҙ», Лу еренең беҙҙең эраға тиклем 722 йылдан 481 йылға тиклемге осоро йылъяҙмаһы) китабын ғына Конфуцийҙың классик әҫәре тип атарға мөмкин; артабан бәлки ул [[Ши-цзин]]ды («Шиғырҙар китабы»н) мөхәррирләгәндер, тигән фекер ҙә йәшәй. Ҡытай ғалимдары Конфуцийҙың 3000 шәкерте булған, шуларҙың 70-е — иң яҡыны тип иҫәпләһә лә, ғәмәлдә 26 шәкертенең генә исемдәре билдәле; [[Янь-юань]] иң яратҡан шәкерте булған. [Цзэн-цзы]] һәм [[Ю Жо]]ны ла ул үҙенә яҡын тартҡан (см. [[:en:Disciples of Confucius]]). == Тәғлимәте == {{main|Конфуцианство}} Конфуцианлыҡты йыш ҡына [[дин]] тип атаһалар ҙа, унда ғибәҙәтханалар институты юҡ, уның өсөн [[Теология|теология]] мәсьәләләре мөһимерәк. Конфуцианлыҡ этикаһы дингә бәйләнмәгән. Конфуцианлыҡтың идеалы — боронғо өлгө буйынса һәр шәхестең билдәле бер тәғәйенләнеше булған гармоник үҫешкән йәмғиәт булдырыу. Гармоник йәмғиәт тоғролоҡ (''чжун'', 忠) идеяһында ҡорола. Конфуций [[этика|этиканың]] алтын ҡағиҙәһен уйлап таба: «Үҙеңә теләмәгәнде, кешегә ҡарата ҡулланма». == Кешелекле кеше сифаттары == # Кешелеклелек # Ғәҙеллек # Йолаларға тоғролоҡ # Аҡыллылыҡ # Эскерһеҙлек == Көнбайыш Европала конфуцианлыҡтың таралыуы == {{seealso|Четверокнижие#Четверокнижие в Европе}} [[Файл:武汉市第六中学.jpg|thumb|Статуя Конфуция у средней школы № 6 в [[Ухань|Ухане]]]] XVII быуат уртаһында Көнбайыш Европала Ҡытайҙа сыҡҡан бөтә нәмәгә, ғөмүмән [[Ориентализм|көнсығыш экзотикаһына]] мода барлыҡҡа килә. Ошо мода менән бергә ҡытай философияһын үҙләштерергә тырышыу ҙа барлыҡҡа килә, хатта был философия менән һоҡланыуға тиклем барып етәләр. Мәҫәлән, инглиз яҙыусыһы [[Бойль, Роберт|Роберт Бойль]] ҡытайҙарҙы һәм индустарҙы гректар һәм римлеләр менән сағыштыра. 1687 йылда Конфуцийҙың [[Лунь юй|«Лунь юя»]] китабы латинсаға тәржемә ителә. Тәржемәне [[Иезуиты|иезуит ғалимдары]] әҙерләй. Был тарихи осорҙа иезуиттар Ҡытайҙа күп тапҡырҙар үҙҙәренең эштәре менән була. Авторҙарҙың береһе, Филипп Купле, Европаға йәш ҡытай егете менән бергә ҡайта, уны Мишель исеме аҫтында суҡындыралар. 1684 йылда был йәш егет [[Версальский дворец|Версаль]]дәге сараға саҡырыла, шул ваҡиғанан һуң Европала ҡытай мәҙәниәтенә ҡыҙыҡһыныу тағы ла арта төшә. Иң танылған иезуит тикшеренеүселәренең береһе, [[Риччи, Маттео|Маттео Риччи]], ҡытай рухи тәғлимәттәре менән харистианлыҡ араһында концептуаль бәйләнеш булыуын табырға тырыша{{нет АИ|9|10|2013}}. Бәлки уның тикшеренеү программаһына [[европаны үҙәкләштереү]]{{нет АИ|9|10|2013}} хас булғандыр, ләкин тикшеренеүсе Ҡытай, христианлыҡ ҡиммәттәрен ҡабул итеп алмаһа ла, уңышлы үҫешә алыр, тип башына ла килтермәй. Риччи «Конфуций ҡытай-христиан синтезен булдырыу өсөн асҡыс»{{нет АИ|9|10|2013}} тип билдәләй. Бынан тыш ул, һәр диндең нигеҙ һалған кешеһе булырға тейеш, тип иҫәпләй, шуға ла Конфуцийҙы «конфуциан диненә» нигеҙ һалыусы тип атай. Француз философы [[Мальбранш, Николя|Николя Мальбранш]] үҙенең «Христиан аҡыл эйәһенең ҡытай аҡыл эйәһе менән әңгәмәһе» китабында ([[1706 йыл]]да баҫылып сыҡҡан) конфуцианлыҡ тураһындағы фекерҙәрен әйтә. Шулай итеп, Мальбранш, Конфуций — дингә нигеҙ һалыусы түгел, ә саф [[рационализм (философия)|рационализм]] вәкиле, тип белдерә. [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Готфрид Вильгельм Лейбниц]] та Конфуций тәғлимәтенә байтаҡ ваҡытын сарыф итә. Лейбництың метафизикаһын популярлаштырыусы шәкерте, абруйлы философтарҙың береһе [[Вольф, Христиан фон|Христиан фон Вольф]] уҡытыусыһынан ҡытай мәҙәниәтенә, атап әйткәндә, конфуцианлыҡҡа ҡарата ихтирамлы ҡарашлы мираҫ итеп ала. Ә бына танылған немец тарихсыһы [[Гердер, Иоганн Готфрид|Иоганн Готфрид Гердер]] ҡытай мәҙәниәтенә төнҡит күҙлегенән ҡарай һәм, Конфуций этикаһы тик ҡолдарҙы ғына тыуҙырырға һәләтле, тип билдәләй. [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] философия тарихы буйынса лекцияларында XVII—XVIII быуаттарҙа Көнбайыш Европала конфуцианлыҡҡа ҡарата ҡыҙыҡһыныуҙың артыуына тәнҡит күҙлегенән ҡарай. == Cәйәси ҡараштары == Конфуций белемдең нигеҙе — яҡшылыҡ принцибы тип иҫәпләй. Идара иткән кешеләр идеаль булырға тейеш. Уларҙын йәшәйеше йолаларға буйһонорға тейеш. Улар гуманист, бурысын үтәргә, белемгә ынтылырға тейеш. [[Дәүләт]] — ҙур [[ғаилә]]. Ил башлығының маҡсаты халыҡты ашатыу һәм өйрәтеү. Байҙарға һәм ярлылыларға бүленеү насар түгел. Конфуций буйынса енәйәт өсөн язаны ҙурайтыу йәмғиәттә енәйәтселекте кәметмәй. == Табыныу == [[Файл:Xiao er lun - Confucius and children.jpg|thumb|«Конфуций и дети» — иллюстрация из книги для детского чтения (1680 г)]] Конфуций шәхесе классик ҡытай мәғарифының титул фигураһына әкренләп, эҙмә-эҙлекле рәүештә әүерелә. Тәүҙә уның исеме [[Мо-цзы]] (Кун-мо 孔墨) менән йәнәш йәки империя булғанға тиклемге башҡа интеллектуалдар исемлегендә атала. Ваҡыты менән ул ''жу'' 儒 термины менән яраштырыла — әммә шуныһы аҙаҡҡа тиклем аңлайышлы түгел: ул конфуцианлыҡтан башҡа интеллектуаль йолаларҙы күҙҙә тотҡанмы, әллә юҡмы (артабан был төшөнсәне конфуцианлыҡ менән тигеҙләү тураһында, [[Конфуцианство#История конфуцианства|см.]]). Конфуцийҙың популярлығы Хань династияһы осоронда күтәрелә: был дәүер әҙәбиәтендә ул уҡытыусы һәм сәйәсмән генә булып түгел, ә закон сығарыусы, пәйғәмбәр һәм ярымалла кимәленә еткерелә. «Чуньцю»ға аңлатмалар яҙыусылар, Конфуций «[[күк мандаты]]» алыуға өлгәшкән, тигән һығымтаға килә, шуға ла уны «тәхеткә ултыртылмаған [[Ван (титул)|ван]]» тип атай. Беҙҙең эраның I быуатында Кофуций дәүләт табыныуы объектына әйләнә (титул 褒成宣尼公); беҙҙең эраның 59-сы йылынан даими рәүештә урындағы кимәлдә уға баш эйеү, табыныу раҫлана; 241 йылда (өс батша осоро) аристократик пантеонға күтәреү тамамлана, ә 739 йылда (Таң династияһы) ван титулы ла Конфиций исеме янына теркәлә. 1530 йылда (Мин династияһы) Конфуций 至聖先師 атамаһына лайыҡ була, йәғни «үткән замандар уҡытыусылары араһында иң юғары аҡыл эйәһе» тип таныла. Конфуцийҙың шулай ныҡ популярлашып китеүен шул замандағы тарихи процестар менән бәйләргә кәрәк. Мәҫәлән, «тәхеткә ултыртылмаған ван», йәғни Конфуций, [[Ван Ман]] тәхетте законһыҙ рәүештә биләүенә бәйле илдә тыуған көрсәктән һуң, тәхеткә ултырған Хань династияһын лигитимлаштырыу өсөн бик кәрәк була (шул осорҙа яңы баш ҡалала [[Баймасы|тәүге будда ғибәҙәтханаһы]]) ҡалҡып сыға. [[Кэцзюй|Имтихандар системаһы]] үҫешә барыу менән, Ҡытайҙа Конфуцийға ([[:en:Temple of Confucius]]) арналған ғибәҙәтханалар төҙөү киң ҡолас ала. Уның тыуған яғындағы [[Храм Конфуция (Цюйфу)|Конфуций ғибәҙәтханаһы]], [[Цюйфу]]лағы, [[Храм Конфуция (Шанхай)|Шанхайҙағы]], [[Храм Конфуция (Пекин)|Пекиндағы]], [[Тайчжун]]дағы ғибәҙәтханаларҙы шулар иҫәбенә индерергә була. Ҡытай тарихында Конфуций образының төрлө ҡиәфәттә һүрәтләнеүенә ҡарата [[Гу Цзеган]] ирониялы комментарий ҙа яҙа. == Кинематографтағы образы == * 2010 — Конфуций / Confucius / Kong Zi (реж. Ху Мэй / Hu Mei) — нәфис фильм, Конфуций ролендә — Чоу Юнь-Фат / Yun-Fat Chow * 2015 — Конфуций / Confucius (реж. Хьюго Макгрегор / Hugo Macgregor) — документаль-уйын фильмы, Конфуций ролендә — Минлинь Цяо / Minglin Qiao == Шулай уҡ ҡара == * [[Конфуцианские святыни в Цюйфу]] * [[:en:Family tree of Confucius in the main line of descent|Родовое древо Конфуция]] (NB [[:en:Kung Tsui-chang|Кун Чуйчан]] 孔垂長, р. 1975, советник президента Тайваня) *[http://kiev-foto.info/ru/pamyatniki/2150-pamyatnik-konfutsiyu-v-kieve Памятник Конфуцию в Киеве] == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == {{Навигация |Тема=Конфуций |Викицитатник=Конфуций |Викитека=zh:Author:孔子 }} * [http://lunyu.ru/ Книга «Беседы и суждения» Конфуция, пять переводов на русский «на одной странице»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170601012248/http://www.lunyu.ru/ |date=2017-06-01 }} * [http://www.confucianism.ru/ Конфуций. Китайская философия.] * [http://www.confucius.org/index.html Труды Конфуция и сопутствующие материалы на 23 языках] (Confucius Publishing Co.Ltd.) * [http://china.kulichki.net/Religion.shtml Религия Китая] * ''Буранок С. О.'' [http://www.hist.usu.ru/rsih/text/buranok.htm Проблема интерпретации и перевода первого суждения в «Лунь юй»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080401011808/http://www.hist.usu.ru/rsih/text/buranok.htm |date=2008-04-01 }} // Научная конференция «Интеллектуальная культура исторической эпохи» УрО РОИИ, Екатеринбург, 26-27 апреля 2007 г. * ''Васильев В. А.'' [http://www.studfiles.ru/preview/3651908/ Конфуций о добродетели] // [[Социально-гуманитарные знания]]. 2006. № 6. С.132-146. * ''[[Головачёва, Лидия Ивановна|Головачёва Л. И.]]'' Конфуций о преодолении отклонений при просветлении: тезисы // XXXII научная конференция «Общество и государство в Китае» / [[Институт востоковедения РАН]]. М., 2002. С.155-160. * ''Головачёва Л. И.'' Конфуций о цельности // XII Всероссийская конф. «Философии Восточно-Азиатского региона и современная цивилизация» / РАН. Ин-т Дал. Востока. М., 2007. С. 129—138. (Информ. материалы. Сер. Г; Вып.14) * ''Головачёва Л. И.'' Конфуций поистине непрост // XL научая конференция «Общество и государство в Китае». М., 2010. С.323-332. (Учён. зап. / Отд. Китая; Вып.2) * ''Го Сяо-ли''. [http://mexalib.com/view/44344 Мир трансцендентный и мир действительный: сравнительный анализ культурного мышления через призму произведений Достоевского, Конфуция и Лао-цзы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190125232855/http://mexalib.com/view/44344 |date=2019-01-25 }} // [[Вопросы философии]]. 2013. № 3. С.103-111. * ''Гусаров В. Ф.'' Непоследовательность Конфуция и дуализм философии [[Чжу Си]] // Третья научная конференция «Общество и государство в Китае». Тезисы и доклады. Т.1. М., 1972. * ''[[Илюшечкин, Василий Павлович|Илюшечкин В. П.]]'' Конфуций и [[Шан Ян]] о путях объединения Китая // XVI Научная конференция «Общество и государство в Китае». Ч.I, М., 1985. С.36-42. * ''Карягин К. М.'' [http://elib.tomsk.ru/purl/1-9477/ Конфуций, его жизнь и философская деятельность : биографический очерк]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / с портр. Конфуция, гравир. в Лейпциге Геданом. — СПб.: Типография Ю. Н. Эрлих, 1891. — 77, [4] с., [1] л. ил., портр. ([[Жизнь замечательных людей]] : биографическая библиотека [[Павленков, Флорентий Фёдорович|Ф. Павленкова]]) * ''[[Кобзев, Артём Игоревич|Кобзев А. И.]]'' [http://phisci.ru/files/issues/2015/02/RJPS_2015-02_Kobzev.pdf Конфуций против Конфузия с глинозёма, или Уточнение данных о первом китайском философе и его главном произведении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181024231940/http://phisci.ru/files/issues/2015/02/RJPS_2015-02_Kobzev.pdf |date=2018-10-24 }} // [[Философские науки]]. 2015. № 2. С.78-106. * {{НФЭ|||А. И. Кобзев| ссылка=https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH019bdff3058c388087a2579b }} * ''[[Кравцова, Марина Евгеньевна|Кравцова М. Е.]]'', ''Баргачева В. Н.'' [http://www.synologia.ru/a/Культ_Конфуция Культ Конфуция] // [[Духовная культура Китая (энциклопедия)|Духовная культура Китая]]. — М., 2006. T.2. С.196-202. * ''[[Кычанов, Евгений Иванович|Кычанов Е. И.]]'' Тангутский апокриф о встрече Конфуция и Лао-цзы // XIX научная конференция по историографии и источниковедению истории стран Азии и Африки. — СПб., 1997. С.82-84. * ''[[Лукьянов, Анатолий Евгеньевич|Лукьянов А. Е.]]'' Лао-цзы и Конфуций: Философия Дао. — М.: [[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]], 2001. — 384 с. — ISBN 5-02-018122-6 * ''[[Малявин, Владимир Вячеславович|Малявин В. В.]]'' Конфуций. [1-е изд.] М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 1992. — 336 с. ([[ЖЗЛ]]) — ISBN 5-235-01702-1; 2-е изд., испр. и доп. 2001, — ISBN 978-5-235-03023-7; 3-е изд. 2007, — ISBN 978-5-235-03023-7; 4-е изд. 2010, — ISBN 978-5-235-03344-3. * ''[[Маслов, Алексей Александрович|Маслов А. А.]]'' [http://ec-dejavu.ru/c-2/Confucio.html Конфуций] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229081529/http://ec-dejavu.ru/c-2/Confucio.html |date=2008-02-29 }} // ''Маслов А. А.'' Китай: колокольца в пыли. Странствия мага и интеллектуала. — М.: [[Алетейя]], 2003. С.100-115. * ''[[Переломов, Леонард Сергеевич|Переломов Л. С.]]'' Конфуций. Лунь Юй. Исследование; перевод древнекитайского, комментарии. Факсимильный текст Лунь юя с комментариями Чжу Си. — М.: Восточная литература, 1998. — 588 с. — ISBN 5 02 018024 6 * {{книга |автор=''[[Переломов, Леонард Сергеевич|Переломов Л. С]]''|часть= |ссылка часть= |заглавие=Конфуций: жизнь, учение, судьба |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Москва |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1993 |том= |страницы= |страниц=440 |серия= |isbn=5-02-017069-0 |тираж=| ref=Переломов Л.С. Конфуций}} * ''[[Попов, Павел Степанович|Попов П. С.]]'' Изречения Конфуция, учеников его и других лиц. — СПб., 1910. * ''Роузман, Генри''. О знании (чжи): дискурс-руководство к действию в «Аналектах» Конфуция // Сравнительная философия: Знание и вера в контексте диалога культур / Институт философии РАН. — М.: Восточная литература. 2008. С.20-28. (Сравнительная философия) — ISBN 978-5-02-036338-0. * ''Чепурковский Е. М.'' Соперник Конфуция: библиографическая заметка о философе [[Мо-цзы]] и об объективном изучении народных воззрений Китая. — [[Харбин]], 1928. * ''[[Ян Хиншун|Ян Хин-шун]]'', ''Донобаев А. Д.'' Этические концепции Конфуция и [[Ян Чжу]] // X научная конференция «Общество и государство в Китае» Ч.I. М., 1979. C. 195—206. * {{книга |автор=[[:en:Daniel Bonevac|Bonevac, Daniel]]; Phillips, Stephen|часть= |ссылка часть= |заглавие=Introduction to world philosophy |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2009 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=978-0-19-515231-9 |тираж=| ref=Bonevac, Phillips}} * {{книга |автор=[[:en:Herrlee Glessner Creel|Creel, Herrlee Glessner]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= Confucius: The man and the myth |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=New York |издательство=[[:en:John Day Company|John Day Company]] |год=1949 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=| ref=Creel}} * {{статья |автор=[[Дабс, Гомер|Dubs, Homer H.]] |заглавие=The political career of Confucius |ссылка= |язык= |издание={{нп3|Journal of the American Oriental Society|Journal of the American Oriental Society||Journal of the American Oriental Society}} |тип= |год=1946 |том=4 |номер=66 |страницы= |doi= |issn=| ref=Dubs}} * ''[[Головачёва, Лидия Ивановна|Golovacheva L. I.]]'' Confucious Is Not Plain, Indeed // Современная миссия конфуцианства — сборник докладов междунар. науч. конф. в память 2560 годовщины Конфуция. — Пекин, 2009. В 4 т. — С.405-415. 《儒学的当代使命——纪念孔子诞辰2560周年国际学术研讨会论文集（第四册）》 2009年. * {{книга |автор=[[:en:John M. Hobson|Hobson, John M.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=The Eastern origins of Western civilisation |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Cambridge |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=2004 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=| ref=Hobson}} * {{книга |автор=[[:en:Annping Chin|Chin, Ann-ping]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=The authentic Confucius: A life of thought and politics |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=New York |издательство=[[:en:Charles Scribner's Sons|Scribner]] |год=2007 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=978-0-7432-4618-7 |тираж=| ref=Chin}} * {{книга |автор=Kong Demao; Ke Lan; Roberts, Rosemary|часть= |ссылка часть= |заглавие=The house of Confucius |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=[[:en:Hodder & Stoughton|Hodder & Stoughton]] |год=1988 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=| ref=Kong, Ke, Roberts}} * {{книга |автор=Parker, John |часть= |ссылка часть= |заглавие=Windows into China: The Jesuits and their books, 1580-1730 |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Trustees of the Public Library of the City of Boston |год=1977 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=0-89073-050-4 |тираж=| ref=Parker}} * {{книга |автор=[[:en:Peter C. Phan|Phan, Peter C.]] |часть=Catholicism and Confucianism: An intercultural and interreligious dialogue |ссылка часть= |заглавие=Catholicism and interreligious dialogue |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2012 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=978-0-19-982787-9 |тираж=| ref=Phan}} * {{книга |автор=Rainey, Lee Dian|часть= |ссылка часть= |заглавие=Confucius & Confucianism: The essentials |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Oxford |издательство=[[:en:Wiley-Blackwell|Wiley-Blackwell]] |год=2010 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=978-1-4051-8841-8 |тираж=| ref=Rainey}} * {{статья |автор=Riegel, Jeffrey K.|заглавие=Poetry and the legend of Confucius's exile |ссылка= |язык= |издание=[[:en:Journal of the American Oriental Society|Journal of the American Oriental Society]] |тип= |год=1986 |том=106 |номер=1 |страницы= |doi= |issn=|ref=Riegel}} * {{книга |автор=[[:en:Xinzhong Yao|Yao Xinzhong]]|часть= |ссылка часть= |заглавие=Confucianism and Christianity: A Comparative Study of Jen and Agape |оригинал= |ссылка=https://books.google.com/books?id=BN47m0BHtLkC |викитека= |ответственный= |издание= |место=Brighton |издательство=[[:en:Sussex Academic Press|Sussex Academic Press]] |год=1997 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=1-898723-76-1 |тираж=| ref=Yao}} * {{книга |автор=Yao Xinzhong|часть= |ссылка часть= |заглавие=An Introduction to Confucianism |оригинал= |ссылка=https://books.google.com/books?id=tAE2OJ9bPG0C |викитека= |ответственный= |издание= |место=Cambridge |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=2000 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=0-521-64430-5 |тираж=| ref=Yao}} * ''[[:en:Jiyuan Yu|Yu, Jiyuan]]''. The Beginnings of Ethics: Confucius and Socrates // Asian Philosophy 15 (July 2005). Pр.173-89. * ''Yu, Jiyuan''. The Ethics of Confucius and Aristotle: Mirrors of Virtue. — [[Routledge]], 2007. — 276 p. — ISBN 978-0-415-95647-5. ;Онлайн-публикациялар * {{cite web|ref=harv|last=Ahmad|first=Mirza Tahir|title=Confucianism|url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html|publisher=Ahmadiyya Muslim Community|year=???|accessdate=7 November 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BR2MnGB7?url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html|archivedate=2012-10-15}} * {{cite web|ref=harv|last1=Baxter|first1=William H.|last2=Sagart|first2=Laurent|title=Baxter-Sagart Old Chinese reconstruction|url=http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207|date=20 February 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BR2NLvdA?url=http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207|archivedate=2012-10-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425064509/http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207 |date=2012-04-25 }} * {{cite web | url=http://eng.bandao.cn/newsdetail.asp?id=4644 | title=Confucius descendents say DNA testing plan lacks wisdom | publisher=Bandao | date=21 August 2007 | ref=Bandao2007 | deadlink=404 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707013208/http://eng.bandao.cn/newsdetail.asp?id=4644 | archivedate=2011-07-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707013208/http://eng.bandao.cn/newsdetail.asp?id=4644 |date=2011-07-07 }} * {{cite web | url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2007-02/02/content_800011.htm | title=Confucius family tree to record female kin | publisher=China Daily | date=2 February 2007 | ref=China_Daily2007 | archiveurl=https://www.webcitation.org/6BRwBmiOI?url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2007-02/02/content_800011.htm | archivedate=2012-10-16 }} * {{cite web | url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-09/24/content_8733256.htm | title=Confucius' Family Tree Recorded biggest | publisher=China Daily | date=24 September 2009 | ref=China_Daily2009 | archiveurl=https://www.webcitation.org/6BRwFCB2G?url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-09/24/content_8733256.htm | archivedate=2012-10-16 }} * {{cite web | title=Confucius family tree revision ends with 2 mln descendants | url=http://en.ce.cn/National/culture/200901/04/t20090104_17866318.shtml | publisher=China Economic Net | date=4 January 2009 | ref=China_Economic_Net2009 | archiveurl=https://www.webcitation.org/6BR2O0bdh?url=http://en.ce.cn/National/culture/200901/04/t20090104_17866318.shtml | archivedate=2012-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101092536/http://en.ce.cn/National/culture/200901/04/t20090104_17866318.shtml |date=2012-11-01 }} * {{cite web | url=http://www.china.org.cn/english/culture/171840.htm | title=DNA Testing Adopted to Identify Confucius Descendants | publisher=China Internet Information Center | date=19 June 2006 | ref=China_Internet_Information_Center2006 | archiveurl=https://www.webcitation.org/6BR2TzWbG?url=http://www.china.org.cn/english/culture/171840.htm | archivedate=2012-10-15 }} * {{cite web | url=http://ye2.mofcom.gov.cn/aarticle/chinanews/200606/20060602462372.html | title=DNA test to clear up Confucius confusion | publisher=Ministry of Commerce of the People's Republic of China | date=18 June 2006 | ref=Ministry_of_Commerce_of_the_PRC2006 | archiveurl=https://www.webcitation.org/6BR2VqGNp?url=http://ye2.mofcom.gov.cn/aarticle/chinanews/200606/20060602462372.html | archivedate=2012-10-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114055952/http://ye2.mofcom.gov.cn/aarticle/chinanews/200606/20060602462372.html |date=2012-01-14 }} * {{статья|автор=Riegel, Jeffrey|заглавие=Confucius|ссылка=http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/confucius/|язык=|издание=[[The Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|издательство=[[:en:Stanford University Press|Stanford University Press]]|тип=|год=2012|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BR2WVqgT?url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/confucius/|archivedate={a|ref=Riegel}} * {{cite web|ref=harv|last=Qiu|first=Jane|url=http://seedmagazine.com/content/article/inheriting_confucius/|title=Inheriting Confucius|publisher=Seed Magazine|date=13 August 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BR2WxmCd?url=http://seedmagazine.com/content/article/inheriting_confucius/|archivedate=2012-10-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090722140229/http://seedmagazine.com/content/article/inheriting_confucius/ |date=2009-07-22 }} * {{cite web|ref=harv|last=Yan|first=Liang|title=Updated Confucius family tree has two million members|url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/16/content_7616027.htm|publisher=Xinhua|date=16 February 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BQvov7ep?url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/16/content_7616027.htm|archivedate=2012-10-15}} * {{cite news | ref=harv | last=Zhou | first=Jing| title=New Confucius Genealogy out next year | url=http://www.china.org.cn/china/features/content_16696029.htm | date=31 October 2008 | publisher =[[:en:China Internet Information Center|China Internet Information Center]]}} == Һылтанмалар == * {{ВТ-БСЭ1|Конфуций}} {{ВС}} [[Рәсем:Confucius 02.png|thumb|left|Конфуций]] [[Категория:Конфуций]] [[Категория:Ҡытай философтары]] [[Категория:Чжоу дәүере философтары]] [[Категория:Б. э. т. V быуат философтары]] [[Категория:Шәхестәр:Этика]] [[Категория:Шәхестәр:Конфуцианлыҡ]] [[Категория:Шаньдун]] 9in7k2fy902qa6uigt8s7fwah60usd5 0 7314 1303442 1299732 2026-09-01T17:53:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303442 wikitext text/x-wiki {{Календари}} {{Башҡа йыл иҫәбенә күсеү|{{CURRENTYEAR}}}} '''Календарь''' (лат. ''calendarium'' — бурыстар китабы: [[Боронғо Рим]]да бурыслылар календ көндәрендә, ай башында проценттар түләгән) — күк есемдәренең ваҡыт арауығына нигеҙләнгән ҙур ваҡыт арауығының һаны системаһы: Ҡояш календарында — [[Ҡояш]], [[Ай (юлдаш)|Ай]] — ай календарында, шулай уҡ Ҡояш менән Ай бергә айлы-ҡояшлы календарында. Шулай уҡ календарь — аҙналарға һәм [[Ай (ваҡыт)|ай]]ҙарға бүленгән йылдың көндәр теҙеме, байрамдар билдәләнгән һәм бирелгән йылдың көндәре, аҙналары, айҙары эҙмә-эҙлекле исемлеге, шулай уҡ башҡа төрлө характерҙағы мәғлүмәттәр һаналған ваҡытлы белешмә. == Тарихы == [[Файл:Calendario_egizio.jpg|справа|мини|505x505пкс|[[Нил]] ташҡынына нигеҙләнгән Мысыр календары]] Тәүге календарҙар циклик һәм фаразланған һауа торошоноң үҙгәреүе шарттарында ашығыс ихтыяж булараҡ барлыҡҡа килгән. Набта-Плайҙа (хәҙерге Мысыр территорияһы) яҡынса беҙҙең эраға тиклем 5 мең йыл, малсыларҙың ярым күсмә ҡәбиләләре булдырылған, бәлки, йыл башында беренсе йыл һайын үткәрелә торған «календарь түңәрәге» Сириус йондоҙоноң барлыҡҡа килеүе менән билдәләнгәндер. Был календарь ҡәбиләләрҙе ямғырҙар миҙгеленең ҡасан башланыуын һәм тамамланыуын көтөргә ярҙам иткән, был сүллек районын мал көтөү өсөн яраҡлы сәскә атҡан саваннаға әйләндергән. Шул уҡ ваҡытта хәҙерге Германия территорияһында Гозек түңәрәге төҙөлә, уның нигеҙен ҡышҡы ҡояш торошо тәшкил итә<ref>François Bertemes: ''Die Sonne und ihre Bedeutung im religiös-mythologischen Kontext der Urgeschichte Mitteleuropas.'' In: Andrea Bärnreuther (Hrsg.): ''Die Sonne. Brennpunkt der Kulturen der Welt.'' Minerva, Berlin 2009, ISBN 978-3-938832-49-3, S. 94-126{{Ref-de}}</ref>. [[Боронғо Мысыр календары]]нда Сириустыңың бер-бер артлы ике гелиакик ҡояш нурҙары араһындағы ваҡыт арауығы йыл. Боронғо Мысыр календарының барлыҡҡа килеүенә [[Нил]]дың ошо уҡ ваҡыт арауығынан һуң яҡынса йыл менән бер үк ваҡыт арауығында ташыуы сәбәпсе була. Әгәр уңдырыштарын ваҡытында йыйып алмаһалар, уны юғалтҡандар, Һәм уңдырышлы тупраҡ килтергәндәр. Ошо сәбәптәр арҡаһында, хужалыҡ алып барыу уңышлы булһын өсөн, Нилдың ташыуын ярайһы уҡ теүәллек менән күҙалларға кәрәк була. Һәр милләт тарихи ваҡиғалар менән танышыуҙың үҙ ысулдары менән файҙаланған. Ҡайһы берәүҙәр донъя барлыҡҡа килгән ваҡыттан һынарға тырышҡан: [[Йәһүдтәр]] йыл иҫәпләүҙә б.э.т. 3761 йылдан, Александрия хронологияһы б.э.т. 5493 йылдың 25 майынан, Римлылар [[Рим]] нигеҙләнгән ваҡыт б.э.т. 753 йылдан башлап һанаған. Парфяния, [[Вифиния]], Селевкия кешелере яңы батша тәхеткә ултырған көндән, [[Боронғо Мысыр|Мысырҙа]] һәр яңы династия башлаған көндән һынағандар. Һәр донъя дине үҙ календарына нигеҙ һалған: Византия календары буйынса, 2021 йылдың 14 сентябренән, григориан календары буйынса 7530 йыл — «донъяның барлыҡҡа килеүенән», [[мосолман календары]]нда — 1443 [[һижрәт]] йылы (2021 йылдың 10 авгусынан), будда календары буйынса Нирвана дәүеренең 2564 йылына барып тоташа, Бахай календары буйынса — 177 йыл. Бер йыл иҫәбенән икенсеһенә күсеү йылдың төрлө оҙайлығы һәм төрлө системаларҙа йыл башының төрлө даталары арҡаһында билдәле бер ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. 1 ғинуарҙан йыл иҫәбе [[Рим]]да [[Юлий Цезарь]] тарафынан б.э.т. 45 йылда индерелә ([[Юлиан календары]]){{Sfn|Климишин|1990|с=288—289}}. Русьта 1492 йылдан башлап йыл башы 1 март түгел, ә 1 сентябрь тип иҫәпләнә башлай. Юлиан календары буйынса йылдың уртаса оҙонлоғо 365,25 тәүлек тәшкил итә: ябай йылдар 365 көн дауам итә, дүрт йылға бер тапҡыр ([[кәбисә йыл]]<nowiki/>ына) — 366 көн. Юлиан календарының үҫеше булып [[Григориан календары]] тора (яңы стиль). Рим Папаһы Григорий XIII ваҡытында 1582 йылдың 15 октябрендә юлиан календары урынына индерелә (иҫке стиль). Григорий XIII үткәргән һәм католик илдәрҙең күпселегендә танылған реформа ике өлөштән тора: 1) Христиан Пасхаһын иҫәпләү ҡағиҙәләрен билдәләгән Беренсе Вселенск соборы (325 йыл) ваҡытынан алып йыйылған 10 көнлөк хата бөтөрөлә. Рим Папаһы Григорий XIII юлиан календары индерелгәндән бирле тупланған хатаны төҙәткән тигән яңылыш фекер бар. Әммә ул саҡта 12 көн булыр ине. Реформаның маҡсаты икенсе була: Пасхалия булдырған Никей соборы ваҡытындағы кеүек ысын көн тигеҙләнеше датаһын (Пасха сиген) 21 мартҡа тиклем «кире ҡайтарыу», 2) Киләсәккә ҡояш иҫәпләүҙәре менән теүәлерәк тап килеүҙе тәьмин итеү өсөн төҙәтмә индерелә, йәғни һәр 400 йылдан өс кәбисә йылын алып ташларға кәрәк була. Шулай итеп, хата бер көндә 3333 йылдан һуң ғына туплана. Дүрт быуат эсендә өс кәбисә йылын алып ташлауға түбәндәге ҡағиҙәғә өлгәшелә. Әгәр йыл һаны ике нуль менән тамамланмаһа, йыл һаны дүрт һанына бүленһә кәбисә йылы тип һанала (мәҫәлән, 1996, 2004, 2008). Әгәр йыл ике нуль менән тамамланһа, ундағы йөҙҙәр һаны дүрткә бүленһә (мәҫәлән, 1600, 2000, 2400 йыл) булғанда ғына кәбисә йылы була. Башҡа бөтә осраҡтарҙа ла йыл кәбисә йылы түгел тип һанала (1900 һәм 2100 йылдар). Ике нуль менән тамамланған йылдың «кәбисә йылын» билдәләү ҡағиҙәһе — Юлиан календары менән сағыштырғанда Григориан календарының айырылып торған һыҙаттарының береһе. Иҫке һәм яңы стилдәр араһындағы айырма XVI—XVII быуаттарҙа 10 тәүлек, [[XVIII быуат]]та 11 тәүлек, [[XIX быуат]]та 12 тәүлек тәшкил итә. XX—XXI быуаттарҙа айырма 13 тәүлек тәшкил итә. 2100 йылдың 15 мартынан айырма 14 тәүлек тәшкил итә. === Русь һәм Рәсәйҙә календарь тарихы === [[Файл:Russian_Moon_calendar,_17th_century.jpg|справа|мини|Мәскәү ҡабыҡ календары, [[XVII быуат]]]] Боронғо Русь йылды дүрт миҙгелгә бүлгән. Ай һәм ҡояш календарын ҡулланғандар, унда һәр 19 йыл һайын ете ай өҫтөгәндәр. [[Аҙна]] ете көн дауам иткән. 988 йылда [[христианлыҡ]] урынлаштырылғандан һуң Византия календары буйынса «донъяны барлыҡҡа килтергәндән» алып йылдар иҫәбе һаҡлана башлай, дөрөҫөрәге, «Әҙәмдең барлыҡҡа килеүенән» — 1 марттан Византия вариантын ҡабул итеү — беҙҙең эраға тиклем 5508 йыл, әммә ҡайһы бер тайпылыштар менән. Византияла йыл 1 сентябрҙә башлана. Руста, боронғо йола буйынса, яҙ йыл башы тип һаналған, шуға күрә йыл 1 марттан башланған. Иван III мәлендә 1492 йылда (7000 йылда «донъя барлыҡҡа килгәндән» алып), йыл башы 1 сентябргә күсерелә. Рәсәйҙә беренсе баҫма сиркәү календары 1581 йылдың [[5 май]]ында Иван Федоров тарафынан эшләнгән.. Рәсәйҙә ғәмәлдә булған «донъяны булдырыу» йыл иҫәбен 1700 йылдың 1 ғинуарынан [[Пётр I|Петр I]] тарафынан Христос Раштыуаһы меннән алмаштырыла. Императорҙың 7208 йылдың 19 декабрендәге указы менән «донъяны булдырыуҙан» (1699 йылдың 19 (29) декабре)<ref>О писании впредь Генваря с 1 числа 1700 года во всех бумагах лета от Рождества Христова, а не от сотворения мира : Именный : [Указ] № 1735, 19 декабря 1699 г. / Петр Алексеевич // Российская империя. Полное собрание законов Российской Империи c 1649 года. Том 3, 1689—1699. — Санкт-Петербург : Печатано в Типографии II Отделения Собственной Его Императорского Величества Канцелярии, 1830. — С. 680—681</ref>, 7208 йылдың 31 декабренән һуң «донъяны барлыҡҡа килтереүҙән» 1700 йылдың 1 (11) ғинуарында Христос Раштыуаһынан һуң, «… һәм буласаҡ ғинуарҙың 1-се көнөндә 1700 йылдың яңы йылы һәм быуаттың яңы быуаты киләсәк…». 1708 йылдың 28 декабрендә беренсе граждан календары сығарыла. Йыл иҫәбенең 1492 йылдан алып 1700 йылға тиклемге осорҙағы ике системаһының айырмаһы — 1 ғинуарҙан 31 авгусҡа тиклемге осорға 5508 йыл була, ә1 сентябрҙән 31 декабргә тиклем — 5509 йыл, яңы йыл иҫке йыл иҫәбе буйынса сентябрҙән килә. (7208 йылдың 1 сентябрендә «донъяны булдырыу» = 1699 йылдың 1 сентябрендә Христос раштыуаһы. 7208 − 1699 = 5509 йыл. Ә 7208 йылдың 1 ғинуарынан «донъяны булдырыу» = 1700 йылдың 1 ғинуарынан Христос раштыуаһы. 7208 − 1700 = 5508). [[Совет Рәсәйе]]ндә [[Григориан календары]] [[1918 йыл]]дың 14 февралендә индерелә. 1930 йылдан 1940 йылға тиклем совет революцион календары ҡулланыла. == Календарҙа ҡулланылған берәмектәр == === Тәүлек === [[Тәүлек]] — ваҡыт үлсәү берәмеге, [[Ер]]<nowiki/>ҙең үҙ күсәре тирәләй яҡынса ваҡыт әйләнеүенә тигеҙ. Ғәҙәттә тәүлектәрҙә ҡояш тәүлегенә астрономик төшөнсә күҙ уңында тотола. Көндәлек тормошта тәүлек йыш ҡына ''көн'' тип атайҙар. Улар 24 сәғәт дауам итә. Календарь тәүлектәре [[аҙна]]<nowiki/>ларҙан, [[Ай (ваҡыт)|ай]]ҙарҙан, [[йыл]]дарҙан тора. === Аҙна === [[Аҙна]] — көндән ҙурыраҡ һәм [[Ай (ваҡыт)|ай]]ҙан кәмерәк ваҡыт берәмеге. Ете көнлөк аҙна константа түгел: мәҫәлән, Ҡытайҙа [[Шан (династия)|Шан]] эпохаһында ритуаль аҙна 10 көндән торған. Ете көнлөк аҙна тәүге тапҡыр Боронғо Көнсығышта ([[Вавилон]]да) ҡулланыла.<ref>[[ЭСБЕ]], статья «Воскресный отдых»</ref>. Беренсе быуатта [[Рим]]<nowiki/>да ҡулланыла башлай, унан бөтә Көнбайыш Европаға тарала. Хәҙерге календарҙарҙың күпселегендә, шул иҫәптән [[Григориан календары]]нда һәм [[йәһүдилек]]-[[христианлыҡ]] ваҡыты иҫәбенә нигеҙләнмәгән календарҙа, аҙнаға 7 көн инә, был уны теүәл көндәр һанын үҙ эсенә алған иң ҙур дөйөм ваҡыт берәмеге итә. Аҙнаның туранан-тура астрономик нигеҙе юҡ, ул ваҡыт берәмеге булараҡ киң ҡулланыла. Боронғо мысырҙар ун көнлөк аҙна (декада) менән ҡулланғандар. Боронғо майялар араһында аҙна 13 көндән тора; шулай уҡ 20 көнлөк аҙна ҡулланғандар (икеһе лә Цолькин календарында). Европа колонизацияһы һәм артабанғы [[глобалләшеү]] арҡаһында 7 көнлөк аҙна бөтә ерҙә лә, хатта элек ундай ваҡыт берәмеге булмаған мәҙәниәттәрҙә лә ҡулланыла башлай. Һәр дата һәр ваҡыт йыл һайын аҙнаның бер көнөнә тура килһен өсөн эшләнгән календарҙар ҙа бар. Аҙнаны йылдан бойондороҡло итһәң, шул уҡ ваҡытта йылына бер нисә көн бер аҙнаға ла ҡарамаһа быға өлгәшергә мөмкин. Мәҫәлән, даими календарь проекттарында 52 аҙнаға 1 йәки 2 көн ҡушыла, һәм француз революцион календары 10 көнлөк 36 аҙнанан һәм 5 йәки 6 өҫтәмә көндән тора. Йылдыңда аҙнаға бәйле булыуы мөмкин, шуға күрә элекке [[Исландия]] календарында 52 йәки 53 аҙна була. Аҙнаның классик көндәре: дүшәмбе, шишәмбе, шаршамбы, кесаҙна, йома, шәмбе, йәкшәмбе. === Ай === Ай — [[Ай (юлдаш)|Ай]]ҙың [[Ер]] тирәләй әйләнеүе менән бәйле [[ваҡыт]] берәмеге. Айлы айҙар күп календарҙарҙың нигеҙе булып тора. Ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәһендә тикшеренеүселәр, кешеләр көндәрҙе Ай фазаларына ярашлы, кәм тигәндә [[палеолит]]тан һанай, тигән һығымтаға килгәндәр. Иҫәпләү уңайлығы бер ай эсендә тотош бер нисә көн талап иткәнлектән, ай әйләнеүе периодының төрлө осорҙары — 27,2-29,6 [[тәүлек]] тәшкил итә һәм бөтөн көндә иҫәпләп булмай, календарҙар элек-электән айлыҡ оҙонлоҡтарын сиратлаштырып һәм/йәки өҫтәмә көндәр индереп, дөрөҫлөктө ҡапларға тырышҡан. [[Йәһүдтәр|Йәһүдтәр,]] [[мосолмандар]], ҡытайҙар, индустар һәм башҡалар ҡулланған ай һәм айлы-ҡояшлы календарҙарында ай оҙайлығы 29 йәки 30 көн тәшкил итә. Ҡайһы бер календарҙарҙа ай башы ысын астрономик яңы ай тулған көнөнә тура килә, икенселәрендә ай башы туранан-тура күҙәтеүҙәр менән билдәләнә. [[Григориан календары|Григориан]] һәм [[Юлиан календары|Юлиан]] календарҙары Ай фазаларының үҙгәреүенә бәйле булмаған айҙың билдәләнгән оҙонлоғон ҡуллана. === Йыл === Йыл — ғәҙәти ваҡыт берәмеге, ул тарихи яҡтан миҙгелдәрҙең берҙәм циклын күҙҙә тотҡан (яҙ, йәй, көҙ, ҡыш). Күпселек илдәрҙә йылдың календарь оҙонлоғо — 365 йәки 366 көн. Хәҙерге ваҡытта йыл шулай уҡ планеталар системаһындағы йондоҙҙар тирәләй, атап әйткәндә, [[Ер]]ҙең [[Ҡояш]] тирәләй хәрәкәте, планеталар әйләнешенең ваҡытлы характеристика булараҡ ҡулланыла. [[Григориан календары|Григориан]] һәм [[Юлиан календары|Юлиан]] календарҙарында календарь йыл кәбисәһеҙ йылдарҙа — 365 [[тәүлек]], кәбисә йылында — 366 тәүлек. Йылдың уртаса оҙонлоғо — Григориан календарында — 365,2425 тәүлек, Юлиан календары буйынса — 365,25 тәүлек. [[Мосолман календары|Ислам календары]]нда календарь йыл 353, 354 йәки 355 тәүлек — 12 ай тәшкил итә. Йылдың уртаса оҙонлоғо — 354,37 көн, был тропик йыл менән сағыштырғанда кәмерәк, шуға күрә мосолман байрамдары миҙгелдәр буйынса «йөрөй». [[Йәһүд календары]]<nowiki/>нда календарь йыл 353, 354, йәки ябай йылда 355 тәүлек һәм кәбисә йылында 383, 384 йәки 385 көн тәшкил итә. Йылдың уртаса оҙонлоғо — 365,2468 тәүлек, был тропик йылға яҡын. === Быуат === Быуат — 100 [[йыл]]ға тиң ваҡыт берәмеге. Ун быуат [[мең йыллыҡ]]ты тәшкил итә. [[Григориан календары]] буйынса беҙҙең эраның I быуаты 1 ғинуарҙа башлана һәм 100 йылдың 31 декабрендә тамамлана. II быуат 101 йылда, III быуат 201 йылда башлана һәм башҡалар. Быуаттың һуңғы йылы ошо быуаттың һанынан башлана (мәҫәлән, [[2000 йыл]] — [[XX быуат]]тың һуңғы йылы). Григориан календарында «нуль быуаты» юҡ: беҙҙең эраға тиклем I быуаттан һуң беҙҙең эраның I быуаты башлана. {| class="standard" |+<small>Григориан календары буйынса йылдарҙың быуаттарға бүленеүе</small> |200 |199 |... |102 |101 |100 |99 |... |2 |1 |1 |2 |... |99 |100 |101 |102 |... |199 |200 |- | colspan="5" bgcolor="#CCCCFF" |Беҙҙең эраға тиклем II быуат | colspan="5" bgcolor="#CCCCFF" |Беҙҙең эраға тиклем I быуат | colspan="5" bgcolor="#FFEECC" |Беҙҙең эраның I быуаты | colspan="5" bgcolor="#FFEECC" |Беҙҙең эраның II быуаты |} == Календарь системаһы == Календарҙың төп берәмектәре — [[тәүлек]], [[Ай (ваҡыт)|ай]], [[йыл]]. Уларҙың үҙ-ара килешеп эш итеүе һөҙөмтәһендә өс календарь системаһы барлыҡҡа килә: [[Ай (юлдаш)|Ай]] фазалары менән яраштырылған ай календарҙары; йыл һәм ай Ай фазалары һәм Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәте менән яраштырылған айлы-ҡояшлы календарҙар; һәм ҡояш календарҙары, уларҙа йыл Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәте менән генә яраштырыла. === Ай календары === Синодик [[Ай (ваҡыт)|ай]]<nowiki/>ҙың оҙайлығы уртаса 29,53059 тәүлек тәшкил итә. Шуға күрә календарьҙа ай 29 йәки 30 көн була. Ай календарында йыл оҙонлоғо 12 ай тәшкил итә. Ошоға ярашлы, айҙың оҙайлығы 12 × 29,53059 = 354,36708 тәүлек тәшкил итә. Календарь йыл 354 көн — ябай йыл, йәки 355 көн — [[кәбисә йыл]]ы булырға мөмкин. Календарь йылының уртаса оҙонлоғон һәм ай йылының оҙонлоғон тигеҙләү өсөн кәбисәләрҙе ҡуйыу ялғау системаһы кәрәк. Ай календары [[Ҡояш]]тың йыллыҡ хәрәкәтенә бәйләнмәгән, шуға күрә йыл һайын ай календары ҡояш календарына ҡарата 365,24222-354,36708 = 10,87514 көнгә күсә. Яҡынса 34 ҡояш йылында бер өҫтәмә ай йылы йыйыла. Айҙың үҙгәреүсән фазалары — иң еңел күҙәтелгән күк күренештәренең береһе. Шуға ла ай календары менән күп халыҡтар ҡулланған. Ваҡыт үтеү менән ай календары халыҡтың ихтыяжын ҡәнәғәтләндереүҙән туҡтай, сөнки ауыл хужалығы эштәре миҙгелдәр алмашыныуы, йәғни Ҡояш хәрәкәтенә бәйле. Шуға күрә ай календарҙары, һирәк иҫкәрмәләр менән (мәҫәлән, [[Мосолман календары]]) мотлаҡ айлы-ҡояшлы, йәки ҡояш календарҙары менән алмаштырыла. Ай календарының уңайһыҙлығына шуны ла индерергә кәрәк: синодик айҙың оҙайлығы өҙлөкһөҙ 29^d6^h15^m-ҙан 29^d19^h12^m-ға тиклем үҙгәреп тора. Бының сәбәбе булып Айҙың орбитала ярайһы уҡ ҡатмарлы хәрәкәте тора. Ай календарҙарында ай башы неоменияға — йәш Айҙың беренсе тапҡыр ҡояш нурҙарында барлыҡҡа килеүе. Ай башынан айырмалы рәүештә, был ваҡиғаны күҙәтеүе еңел. Неомания яңы ай башынан 2-3 көнгә артта ҡала. Әйткәндәй, был ваҡыт арауығы йыл миҙгеленә, күҙәтеүсенең киңлегенә һәм синодик айының ағымдағы оҙайлығына ҡарап үҙгәрә. Шуның арҡаһында төрлө илдәрҙә бер үк календарҙы һаҡлау мөмкин түгел. === Айлы-ҡояшлы календарь === Синодик [[Ай (ваҡыт)|ай]]ҙың оҙайлығы уртаса 29,53059, ә тропик йыл — 365,24220 көн. Тропик йыл 12,36827 синодик айҙы үҙ эсенә ала. Тимәк, календарь йыл 12 (ғәҙәти йыл) йәки 13 календарь айҙарынан торорға мөмкин. Календарь йылының уртаса оҙонлоғо тропик йыл оҙонлоғона яҡын булһын өсөн өҫтәмә айҙар ҡуйыу системаһы кәрәк. Ай башы, ай календарындағы кеүек, айды-ҡояшлы календарында неоменияға тура килә, йәғни йәш Айҙың беренсе тапҡыр [[Ҡояш]] нурҙарында барлыҡҡа килеүе. === Ҡояш календары === Тропик йыл оҙайлығы — 365,24220 тәүлек. Ҡояш календарында календарь йыл 365 көн (нормаль йыл) йәки 366 көн (кәбисә йылы) булырға тейеш. Календарь йылының уртаса оҙонлоғон тропик йылы оҙонлоғона яҡынайтыу өсөн кәбисәләр ҡуйылған. [[Юлиан календары]]на кәбисәләрҙе 4 йылға бер 1 көн йышлыҡ менән индереү яһала. Шул уҡ ваҡытта календарь йылының уртаса оҙайлығы — 365,25 тәүлек. Юлиан календарының уртаса оҙонлоғо тропик календарынан 0,00780 тәүлеккә күберәк булғанлыҡтан, 128 йыл эсендә 1 көнлөк хата йыйыла һәм көн тигеҙләнеше артҡа күсә. Юлиан календары күп тапҡыр яҡшыртыла. Яңы календарь Юлиан календарынан теүәлерәк һәм бер аҙ айырылырға тейеш була. [[Григориан календары]]нда кәбисәләр эҙмә-эҙлелеге үҙгәрешһеҙ ҡала: быуаттар һаны ҡалдыҡһыҙ 4-кә бүленгән быуат йылдары ғына кәбисә йылдары, тигән ҡағиҙә өҫтәлә. 400 йыл эсендә 97 кәбисә көнө ҡуйыла, ә йылдың уртаса оҙонлоғо — 365,2425 тәүлек. Бер көнлөк хата яҡынса 3300 йыл эсендә туплана. Юлиан календарын камиллаштырыуҙың тағы бер варианты булып Яңы Юлиан календары торған. Был календарҙа кәбисәләрҙең эҙмә-эҙлелеге Юлиан календарындағы кеүек, әммә өҫтәмә ҡағиҙә индерелә, уға ярашлы Яңы Юлиан календарында 900 йылға бер 7 көн алып ташлана. Быуат йылын 900-гә бүлгәндә 2 йәки 6 ҡалдыҡ булып ҡалһа кәбисә йылы тип атала. Календарь циклы — 900 йылдан тора, уның барышында 218 кәбисә көнө тип ҡуйылған. Календарь йылының уртаса оҙонлоғо — 365,24222 тәүлек, был яҡынса 50 000 йыл эсендә 1 көн хата бирә. == Тарихи һәм хәҙерге календарҙар == === Шумер календары === {{төп мәҡәлә|Шумер календары}} === Вавилон календары === === Иран календары === {{Иранский календарь Сегодня}} Иран календары йәки Ҡояшлы һижрәт— астрономик ҡояш календары, [[Иран]]да һәм [[Афғанстан]]да рәсми календарь сифатында ҡулланыла. Календарь [[Ғүмәр Хәйәм]] ҡатнашлығында эшләнә һәм шул ваҡыттан алып бер нисә тапҡыр аныҡлана. [[Һижрәт]] йыл иҫәбен алып бара ([[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт]] пәйғәмбәрҙең [[Мәккә]]нән [[Мәҙинә]]гә 622 йылда күсенеүе), әммә классик [[Мосолман календары]]нан айырмалы рәүештә ҡояшлы (тропик) йылына нигеҙләнә, шуға ла уның айҙары һәр ваҡыт бер миҙгелгә тура килә. Йыл башы — тәһран ваҡыты (52.5°E йәки UTC+3:30) [[меридиан]]ына астрономик күҙәтеүҙәр менән билдәләнгән [[көн менән төн тигеҙләнеше]] ([[Науруз]], яҙ байрамы)<ref>M. Heydari-Malayeri, [http://aramis.obspm.fr/~heydari/divers/ir-cal-eng.html A concise review of the Iranian calendar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716115426/http://aramis.obspm.fr/~heydari/divers/ir-cal-eng.html |date=2011-07-16 }}, Paris Observatory.{{Ref-en}}</ref>. === Мысыр календары === {{төп мәҡәлә|Боронғо Мысыр календары}} [[Файл:Senenmut-Grab.JPG|справа|мини|300x300пкс|Сененмут [[кәшәнә]]һендә боронғо [[Мысыр]] календары]] [[Нил]] үҙәнендә календарь төҙөлә, ул Мысыр цивилизацияһы менән бергә яҡынса 4 мең йыл йәшәй. Был календарҙың килеп сығышы тропик күк йөҙөнөң сағыу йондоҙо Сириус менән бәйле. Боронғо мысырҙарҙың Ҡояш календары — бөтә Иҫке донъя һәм әлегәсә йыл иҫәбе нигеҙендә ята. Сириустың (Сотис) ике гелиакик күтәрелеше араһындағы ваҡыт арауығы [[Боронғо Мысыр]]ҙа йәйге ҡояш торошо менән тап килә һәм Нилды һыу баҫҡанға тиклем — 365,25 тәүлек була. Әммә йыл дауамында мысырҙар 365 көн тип ҡуя. Шулай итеп, һәр 4 йыл һайын миҙгел күренештәре календарҙан 1 көнгә алда барған. [[Кәбисә йыл]]дары булмаған осраҡта [[Яңы йыл]] бөтә миҙгелдәрҙә лә 1460 йыл (365×4) йыл дауамында үтә һәм башланғыс датаға әйләнеп ҡайта. 1460 йылдағы осор саутик осор, цикл йәки Бөйөк Сотис йылы тип атала. Беҙҙең эраға тиклем 25 йылда [[Юлиан календары]] менән синхронлаштырылған Александрий календары булдырылған, әммә айҙарҙың шул уҡ исемдәрен һаҡлай, йыл аҙағында һәр дүртенсе йыл һайын бер көн өҫтәлә. Урындағы сиркәүҙәр ҡулланған копт һәм эфиоп календарҙары Боронғо Мысыр календарына ҡарай. Мысыр календарының структураһын француз революцион календары үҙләштергән. === Йәһүд календары === [[Файл:Beit alfa01.jpg|справа|мини|203x203пкс|Бейт Альфа [[синагога]]һында йәһүд календары мозаикаһы, VI быуат, Төньяҡ Израиль]] [[Йәһүд календары]] — [[Израиль дәүләте|Израил]]<nowiki/>дең дини һәм рәсми донъяуи календары. Календарь Ҡояш-айлы календарына ҡарай. Йылдар, иудаизмға ярашлы, беҙҙең эраға тиклем 3761 йылда булған Йыһандың барлыҡҡа килеүе башланғандан алып иҫәпләнә. Ваҡыт Ай фазаларына ҡарап иҫәпләнә. Шуға күрә айҙар оҙайлығы — 29 йәки 30 көн. 12 ай ҡояш йылынан 11 көн артта ҡалғанлыҡтан, һәр 2-се йәки 3-сө йыл һайын 13-сө ай өҫтәлә. === Ҡытай календары === [[Ҡытай календары]] календарҙың ике төрөнән тора: ҡояшлы-айлы һәм ҡояш. Ҡояшлы-айлы циклик календары беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡ уртаһында төҙөлгән. Календарҙа алтмыш йыллыҡ цикл ҡулланыла. Ул — 10 йыл («күк төптәре») һәм 12 йыл («ер тармаҡтары») циклдарының берләшеүе. Был тура килеүҙәрҙең яртыһы ҡулланылмай, шуға күрә календарь циклы 10×12/2 = 60 йылдан һуң ҡабатлана. Циклдағы йылды ике иероглиф, «күк төбө», «ер тармағы» күрһәтә. Ҡайһы саҡта «ер тармағы» ғына күрһәтелә. Календарҙа йыл башы Григориан календарындағы датаға түгел, ә астрономик күренешкә (яңы айға) бәйле. Календарь ҡулланылған территорияның оҙонлоғона бәйле, төрлө урындарҙа Яңы йылды Григориан календарының төрлө көндәрендә билдәләргә була. Календарь бер нисә мең йыл дауамында [[Вьетнам]]да, [[Камбоджа]]ла, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙа, [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|Корея]]ла, [[Монголия]]ла, [[Япония]]ла һәм Азияның ҡайһы бер башҡа илдәрендә ҡулланыла. Ҡояш календары (ауыл хужалығы календары) йылды 24 ауыл хужалығы миҙгеленә бүлеүҙе Ҡояштың эклиптикалағы торошо буйынса билдәләй. Миҙгелдәрҙең Ай хәрәкәте менән бер ниндәй ҙә бәйләнеше юҡ. === Римға нигеҙ һалынғандан алып === {{От основания Рима}} '''Condita Urbe Ab''' (бәйле '''Conditae аппо Urbis''': A йәки AUC.u.c.) — лат. «ҡала барлыҡҡа килгәндән ([[Рим]])», б.э.т. 753 йылда ҡабул ителгән. Ҡайһы бер Рим тарихсылары бер йылды күҙҙә тотҡан йыл иҫәбенең төрө. Хәҙерге тарихсылар был терминды римлеләргә ҡарағанда күпкә йышыраҡ ҡуллана. Рим йылына һылтаныуҙың өҫтөнлөклө ысулы шул йылда хакимлыҡ иткән ике консулдың исемдәрен күрһәтеү була. Римға нигеҙ һалынғандан алып йыл элек уны рим тарихсыларының әҫәрҙәренә бик күп мөхәррирҙәр өҫтәй, был термин ысынбарлыҡҡа ҡарағанда йышыраҡ ҡулланыла. Император идара итеү йылы шулай уҡ йылды билдәләү өсөн ҡулланыла, бигерәк тә [[Византия империяһы]]<nowiki/>нда Юстиниан 537 йылда ошондай йыл иҫәбен талабын индергәндән һуң. Термин башлыса немец авторҙары әҫәрҙәрендә, атап әйткәндә, Теодор Моммсендың Рим тарихында осрай. === Япон календары === [[Япон календары]] — [[Ҡытай календары]]на нигеҙләнгән айлы-ҡояшлы календарь. Япон календары — боронғо календарь системаһы, беҙҙең эраға тиклем 660 йылда, легенда буйынса, император Дзимму япон дәүләтенә нигеҙ һалған. Иҫәпләү системаһы !һҙҡ йылда Японияға нигеҙ һалынғандан алып һәм [[Икенсе донъя һуғышы]]ның аҙағына тиклем ҡулланыла. Япон календарының икенсе төрө, император идара иткән йылдарын иҫәпләп, беҙҙең көндәргә тиклем киң ҡулланылыуын дауам итә. 2019 йылдың 1 майында, император Нарухито тәхеткә ултырғас, Рейв осоро башлана. 2021 йылдың 1 майына тиклем — Рейв осороноң 2-се йылы, ә 2021 йылдың 1 майына тиклем — Рейв осороноң 3-сө йылы. === Индуизм календары === [[Файл:Hindu_calendar_1871-72.jpg|справа|мини|406x406пкс|[[Индуизм]] календары, 1871—1872 йылдар , Раджастан, [[Һиндостан]]]] Индуизм календары — хәҙерге [[Һиндостан]]<nowiki/>да таралған календарҙар. Улар иҫәбенә Викрам-самват, Сак дәүере, Кали-Юга, Һиндостандың Берҙәм милли календары һәм башҡалар инә. Хәҙерге [[Һиндостан]] территорияһында боронғо заманда бик күп ҡәбиләләр һәм милләттәр барлыҡҡа килгән, улар оҙаҡ айырылғандар. Һинд кенәзлектәренең бер-береһенән оҙаҡҡа һуҙылыуы уларҙың һәр береһенең тиерлек урындағы календарь системаһына эйә булыуына килтерә. Һуңғы ваҡытҡа тиклем илдә бер нисә рәсми граждан календары һәм утыҙға яҡын урындағы календарь ҡулланылған, мәҫәлән, төрлө дини байрамдар һәм йолалар ваҡытын билдәләү өсөн ҡулланылғандар. Улар араһында ҡояш, ай һәм айлы-ҡояшлы календарҙарын табырға мөмкин. Индуизм календарҙары ҡулланыла: * Кали-Юга — б.э.т. 3102 йылдың 18 февраленән; * Нирвана дәүере — б.э.т. 543 йылдан; * Викрам-самват— Беҙҙең эраға тиклем 57 йылдан; * Гаурабда — 1486 йылдан; * Фазли дәүере — 1550 йылдың 10 сентябренән; * Һиндостандың берҙәм милли календары — 1957 йылдың 22 мартынан. === Ацтек календары === [[Файл:Aztec_Sun_Stone_Replica_cropped.jpg|справа|мини|150x150пкс|Ҡояш ташы фрагменты, хаталы рәүештә «ацтек календары» тип атала]] Ацтек календары — [[Мезоамерика]] халыҡтары ҡулланған ваҡытты үлсәү системаһы. Был система тәүге тапҡыр майяларҙа, бәлки, эпиольмектарҙа яҡынса 2500 йыл элек барлыҡҡа килгәндер һәм артабан Үҙәк Мексика мәҙәниәттәре һәм халыҡтары, шул иҫәптән майялар, сапотектар һәм [[ацтектар]] араһында тарала. Ацтектарҙың ике календары булған. Ҡояш ауыл хужалығы оҙонлоғо 365 көн — '''''шиупоуалли''''' майялар араһындағы '''''хааб'''''ҡа тап килә. 260 көнлөк тональпоуалли йолаһы майяларҙағы цолькинына тап килә. Шиупоуалли һәм тональпоуалли 52 йылға бер тап килә һәм «быуат» тип атала. Йөҙ «быуат» үҙ сиратында «Ҡояш» тип аталған 5200 йыллыҡ дәүерҙе тәшкил итә. Был система буйынса әлеге ваҡытта беҙ «Ҡояш» — Тонатиу аллаһы булған Дүрт ер тетрәүенең бишенсе дәүерендә йәшәйбеҙ. Календарь йылы плеядаларҙың көнсығыш офоҡ өҫтөндә ҡояш сығыр алдынан тәүге тапҡыр барлыҡҡа килеүенән башлана. === Майя календары === [[Файл:Maya_Calendar_by_Matthew_Bisanz.JPG|справа|мини|200x200пкс|Майя календары]] Майя календары — Колумбияға тиклемге Үҙәк Америкала майя цивилизацияһы тарафынан булдырылған календарҙар системаһы. Был календарҙы Үҙәк Американың башҡа халыҡтары — [[ацтектар]], тольтектар һ. б. ҡулланған. Ғалимдар фекеренсә, майя календары Григориан календарындағы түбәндәге даталарҙан йылдар һанын һаҡлай ала: * Б. э. т. 3373 йылдың 13 октябре<ref name="autogenerated2">[[Кинжалов, Ростислав Васильевич]], книга «Культура [[Майя (цивилизация)|древних майя]]<nowiki/>», издательство «Наука», ленинградское отделение, [[Ленинград]], 1971, с. 141.</ref> йәки б. э. т. 3373 йылдың 14 октябре<ref name="autogenerated1">[[Галленкамп, Чарльз|Чарльз Галленкамп]], книга «Майя. Загадка исчезнувшей цивилизации» пер. с английского, [[Москва]], издательство «Наука» 1966, с. 86.</ref> * Б. э. т. 3113 йылдың 7 сентябре<ref name="autogenerated2" /><ref name="autogenerated1" /> * Б. э. т. 3114 йылдың 13 авгусы === Ислам календары === {{Исламский календарь Сегодня}} [[Мосолман календары|Ислам календары]] — [[ислам]]да дини байрамдар үткәреү датаһын билдәләү өсөн ҡулланылған ай календары, шулай уҡ [[Пакистан]], [[Бангладеш]] һәм башҡа мосолман илдәрендә рәсми календарь. Ислам календары [[Ғәрәп хәлифәлеге]] Үмәр I [[хәлифә]]һе тарафынан индерелгән. Йыл иҫәбе [[Һижрәт]]тән (б. э. 16 июль 622 йыл — [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт]] пәйғәмбәрҙең [[Мәккә]]нән [[Мәҙинә]]<nowiki/>гә күсенеү датаһы. Айҙар 29 йәки 30 көндән тора. Яңы айҙың беренсе көнө — астрономик яңы айҙан һуң беренсе көн, унда ҡояш байығандан һуң бер аҙҙан Айҙың урағын күрергә мөмкин була. Ай йылын ун ике ай тәшкил итә, яҡынса баһалар буйынса ул 354 көнгә тиң. Айҙың ысын оҙайлығы 29,5 көн түгел, ә бер ни тиклем оҙағыраҡ булғанлыҡтан, айҙың оҙайлығы 354 көн түгел, ә 354,367 көн тәшкил итә. Был бөтөн һан булмағанға күрә, кәбисә йылдары проблемаһы килеп тыуа, йәғни 354 көн, ә оҙаҡҡа һуҙылыу йылдарын үҙ эсенә алған ябай йылдарҙың алмашыныуы — һәр береһе 355 көн. Мосолман дини байрамдары көндәре йыл һайын Григориан календарына ҡарата күсерелә. === Боронғо грек календары === Боронғо грек календары — айлы-ҡояшлы календарь, унда йыл 29 һәм 30 көнлөк 12 ай [[Ай (ваҡыт)|ай]]ҙан тора. Бер йылда 354 көн була — өҫтәмә ай, яҡынса 3 йылға бер тапҡыр ҡуйыла. Календарь яйға һалынған һайын 8 йыллыҡ цикл индерелә, унда ай 3-сө, 5-се һәм 8-се йылдарҙа өҫтәмә ай ҡуйыла ([[Афина]]ла уны Солонға б.э.т. 594 йылда өҫтәп яҙалар); б. э. т. 432 йылда астроном Метон 7 айлыҡ теүәлерәк 19 йыллыҡ цикл тәҡдим итә, әммә был цикл бик әкрен ҡулланыла һәм бер ҡасан да тулыһынса тамырланмай. Һәр ҡаланың үҙ календары булған, айҙарҙың үҙ исемдәре булған, һәм исемдәр йыш ҡына ошо айҙа үткән байрамдарҙан барлыҡҡа килгән. Теоретик йәһәттән ай яңы айҙа башланырға тейеш булған, әммә ғәмәлдә ул һәр ваҡыт килеп сыҡмай, шуға күрә «гражданлыҡ яңы айы» менән «ай яңы айын» айырырға кәрәк була. Йыл башы ла төрлө була: Афина календары буйынса йыл йәйге ҡояш торошонан һуң беренсе яңы айҙа башлана, беотий мәғлүмәттәре буйынса, ҡышҡы ҡояш торошонан һуң Фивала ҡулланыла. === Нума Помпилий календары === Нума Помпилий (беҙҙең эраға тиклем 753—673 йылдар) календарҙа ҙур реформа үткәрә, уның нигеҙендә [[юлиан календары]] индерелә. Уға тиклем римлеләр йылды март айынан башлап ун айға бүлә һәм декабрҙә тамамлана. Яңы календарға ярашлы, Янус һәм Феба аллалары хөрмәтенә ике яңы ай — [[ғинуар]] һәм [[февраль]] айҙары индерелә. Шулай итеп, Нума Помпилий индергән календарь ун ике айҙан тора: # [[март]] (31 көн), # [[апрель]] (29 көн), # [[май]] (31 көн), # [[июнь]] (29 көн), # квинтилис (31 көн), # секстилис (29 көн), # [[сентябрь]] (29 көн), # [[октябрь]] (31 көн), # [[ноябрь]] (29 көн), # [[декабрь]] (29 көн), # [[ғинуар]] (29 көн), # [[февраль]] (28 көн) Һуңынан квинтилиус һәм секстилиус [[Юлий Цезарь]] һәм [[Октавиан Август]] хөрмәтенә [[июль]] һәм [[август]] тип үҙгәртелә. === Юлий календары === {{Юлианский календарь Сегодня}} [[Юлиан календары|Юлий календары]] — Созиген етәкселегендәге [[Искәндәриә]] астрономдары төркөмө тарафынан эшләнгән һәм [[Юлий Цезарь]] тарафынан беҙҙең эраға тиклем 45 ғинуарҙа индерелгән ҡояш календары. Юлий календары Рим календарын алмаштыра һәм эллинистик Мысырҙың астрономик мәҙәниәтендә нигеҙләнә. Юлий календары буйынса йыл 1 ғинуарҙан башлана, сөнки тап ошо көндә беҙҙең эраға тиклем 153 йылдан комициялар һайлаған консулдар вазифаға инә. Юлий календарында ғәҙәти [[йыл]] 365 көндән тора һәм 12 [[Ай (ваҡыт)|ай]]ға бүленә. Һәр 4 йыл һайын [[кәбисә йыл]]ы иғлан ителә, унда бер көн өҫтәлә — 29 февраль. Юлиан йылының уртаса оҙайлығы 365,25 көн тәшкил итә, был тропик йыл оҙонлоғонан 11 минутҡа оҙағыраҡ. Боронғо Русь биләмәһендә календарь «Тыныслыҡ түңәрәге», «Сиркәү түңәрәге», индикт һәм «Бөйөк индикт» булараҡ билдәле булған<ref>А. Н. Зелинский. [http://www.religare.ru/print9083.htm Конструктивные принципы древнерусского календаря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105095448/http://www.religare.ru/print9083.htm |date=2012-01-05 }} // Контекст. М., 1978. С. 62—135.</ref>. === Григорий календары === [[Файл:Gregorianscher_Kalender_Petersdom.jpg|справа|мини|Григориан календарын индереү. Римдағы [[Изге Пётр соборы|Изге Петр соборы]]нда [[Рим]] папаһы Григорий XIII ҡәберендәге барельеф]] {{Григорианский календарь Сегодня}} [[Григориан календары]] — [[Ҡояш]] тирәләй [[Ер]]ҙең циклик әйләнеше нигеҙендә ҡояш календары; бер циклдың оҙайлығы 365,2425 көн дауам итә; 400 йылға 97 [[кәбисә йыл]]ын үҙ эсенә ала<ref>[https://rg.ru/2011/06/06/vremya-dok.html Федеральный закон Российской Федерации от 3 июня 2011 г. N 107-ФЗ «Об исчислении времени», ст. 2, п. 2].</ref>. Юлий календары урынына яңы календарҙы ҡабул итеүҙең сәбәбе булып яҙғылыҡ [[көн менән төн тигеҙләнеше]]нең Юлиан календарына ҡарата яйлап үҙгәреүе тора, уға ярашлы [[Пасха]] датаһы билдәләнә, пасха тулы айҙарының астрономик айҙар менән тап килмәүе. Григорий календары Рим папаһы Григорий XIII тарафынан католик илдәрҙә 1582 йылдың 4 октябрендә иҫке [[Юлиан календары|Юлий календары]] урынына индерелә: [[кесаҙна]]нан һуң икенсе көндө, 4 октябрҙә, [[йома]], 15 октябрҙә була. 1582 йылда [[Испания]], [[Италия]], [[Португалия]], [[Речь Посполитая]] ([[Бөйөк Литва кенәзлеге]] һәм [[Польша]]), [[Франция]], Лотарингия григориан календарына күсә. Григориан һәм Юлий календарҙары араһындағы айырма Австрия һәм Рәсәй армияһының 1805 йылдағы берлектәге ғәмәлдәрендә хата тыуҙырған тип иҫәпләнә, был Аустерлицта союздаштарҙы тар-мар итеүҙә ҙур роль уйнай<ref>{{Китап|автор={{нп5|Чэндлер, Дэвид Джеффри|Дэвид Джеффри Чэндлер||David G. Chandler}}|год=1973|тираж=|isbn=0-02-523660-1|серия=|allpages=|columns=|pages=383|volume=|издательство=Scribner|часть=From the Rhine to the Danube|место=New York|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|заглавие=The Campaigns of Napoleon|ссылка часть=|ref=}}{{Ref-en}}</ref>. Рәсәйҙә Григорий календары Халыҡ Комиссарҙары Советы тарафынан [[1918 йыл]]дың 26 ғинуарындағы указ менән индерелә, уға ярашлы [[1918 йыл]]<nowiki/>дың 31 ғинуарынан һуң 14 февралдән һуң килә. Григорий календарына иң һуңғы күсеүселәрҙең береһе булып 1924 йылда [[Греция]], 1926 йылда [[Төркиә]] һәм 1928 йылда [[Мысыр]] була<ref>{{Китап|автор=Крис Тёрни|часть=Изменчивый календарь|заглавие=Кости, скалы и звезды. Наука о том, когда что произошло|оригинал=Bones, Rocks and Stars: The Science of When Things Happened|ссылка=http://static.ozone.ru/multimedia/book_file/1002037746.pdf|издательство=Альпина нон-фикшн|allpages=240|isbn=978-5-91671-087-8, ISBN 978-0-230-55194-7|тираж=3000}}</ref>. Григорий календары буйынса йыл оҙайлығы 365,2425 көнгә тиң булырға тейеш. Кәбисәһеҙ йыл оҙайлығы — 365 тәүлек, [[кәбисә йыл]]<nowiki/>ы — 366. Кәбисә йылдарын бүлеү: * 400 һанына ҡалдыҡһыҙ бүленгән йыл — кәбисә; * ҡалған йылдар — 100 һанына ҡалдыҡһыҙ бүленгән йыл— кәбисәһеҙ йыл; * ҡалған йылдар — 4 һанына ҡалдыҡһыҙ бүленгән йыл — кәбисә йылы. Шулай итеп, 1600 һәм 2000 йылдар кәбисә йылдары була, ә 1700, 1800 һәм 1900 йылдар кәбисәһеҙ йылдар булмай. Григорий стиле буйынса көн менән төн тигеҙләнеше йылы менән сағыштырғанда тәүлегенә бер хата 3300 йыл эсендә йыйыла. === Яңы Юлий календары === {{Новоюлианский календарь Сегодня}}Яңы Юлий календары — 1923 йылда Белград университетының математика һәм күк механикаһы профессоры серб астрономы Милутин Миланкович әҙерләгән Юлиан календарының модификацияһы. Яңы Юлий календары 900 йыллыҡ циклға нигеҙләнгән. Был осорҙа 9 быуаттың кәбисә йылының 7-һе бөтөрөлә. Кәбисә йылдарына ул быуаттар буйына, ҡалған өлөшөндә 900-гә бүлгәндә 200 йәки 600 ҡалдыҡта ҡала. Улар: 200, 600, 1100, 1500, 2000, 2400, 2900, 3300, 3800 һ. б. Йыл кәбисә йылы тип иҫәпләнә, әгәр: : а) Уның һаны 4-кә бүленә һәм 100-гә бүленмәй; : б) уның һаны 900-гә бүленә һәм 200 йәки 600 ҡалдыҡта ҡала. 900 йылға 682 ябай һәм 218 кәбисә йылы тура килә. Яңы Юлий календарында [[йыл]]дың уртаса оҙонлоғо — 365,242222 тәүлек. Был тропик йылдың ысын оҙайлығынан (365,2421988 [[тәүлек]]) ни бары 0,000023 тәүлеккә, йәки 2 секундтан да кәм түгел. Бер көнлөк айырмалыҡ яҡынса 43 500 йыл эсендә бара. Әлеге ваҡытта [[Рус православие сиркәүе|Рус]], Иерусалим, Грузин һәм Серб сиркәүҙәре, шулай уҡ Афон монастырҙары [[Юлиан календары]]н билдәләнгән байрамдарҙы иҫәпләү өсөн ҡуллана, башҡа бөтә урындағы сиркәүҙәр — Яңы Юлиан, 2800 йылға тиклем был сиркәү тулыһынса григориан менән тап килә<ref>В. Хулап [http://www.liturgica.ru/bibliot/kalender.html Реформа календаря и пасхалии: история и современность].</ref>. === Француз республика календары === [[Файл:Calendrier-republicain-debucourt2.jpg|справа|мини|1794 йылда француз революцион календары]] Француз республика (революцион) календары [[Франция]]ла [[Бөйөк француз инҡилабы]] ваҡытында [[1793 йыл]]дың 5 октябрендәге Милли конвента декреты менән индерелә һәм [[Наполеон I|Наполеон]] тарафынан 1806 йылдың 1 ғинуарында бөтөрөлә. Был календарь буйынса йылдар иҫәбе [[1792 йыл]]дың 22 сентябрендә Беренсе Француз Республикаһына нигеҙ һалыныуҙан башлана. Был көн Республиканың 1-се вандемьеры була (календарь киләһе йылда ғына индерелһә лә). Һәр йыл 30 көнлөк ун ике айға бүленә. Ай ун көнлөк өс тиҫтә йылдан тора, декаданың һуңғы көнө — дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн ял көнө була. Йыл аҙағында биш, [[кәбисә йыл]]ында — айҙарға индерелмәгән алты көн ҡала. Был көндәрҙең айырым исемдәре булған һәм байрам тип һаналған. Республика календары Париж коммунаһы ваҡытында тергеҙелә һәм [[1871 йыл]дың [[18 март]]ынан [[28 май]]<nowiki/>ына тиклем эшләй. Бынан һуң [[Григориан календары]] яңынан индерелә. == Календарь терминдары == === Йыл башы === Яңы йыл — йыл башы [[байрам]]ы, күп халыҡтар тарафынан ҡабул ителгән календарға ярашлы билдәләнә, йылдың һуңғы көнөнән киләһе йылдың беренсе көнөнә күсеү мәлендә килә. Яңы йылды байрам итеү йолаһы [[Месопотамия]]ла беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡта уҡ булған. Йыл башы [[1 ғинуар]]ҙан Рим хакимы [[Юлий Цезарь]] тарафынан беҙҙең эраға тиклем 45 йылда булдырыла.{{Sfn|Климишин|1990|с=288—289}}. Күпселек илдәр яңы йыл көнөн [[Григориан календары]]нда йылдың беренсе көнөндә [[1 ғинуар]]ҙа билдәләй. [[Тымыҡ океан]]да [[Кирибати]] утрауҙарында һәр ваҡыт Яңы йылды байрам итеү башлана<ref>{{Cite web|url=http://top.rbc.ru/society/31/12/2012/839214.shtml|title=Новый 2013 год наступил в России :: Общество :: Top.rbc.ru|accessdate=2013-01-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DQs1XTCD?url=http://top.rbc.ru/society/31/12/2012/839214.shtml|archivedate=2013-01-05|lang=ru}}</ref>. Тымыҡ океанда Мидуэй утрауҙарында йәшәүселәр иҫке йылды һуңғыларҙан булып оҙаталар<ref>{{Cite web|url=http://www.vmdaily.ru/news/zhiteli-ostrovov-v-tihom-okeane-uzhe-prazdnuyut-novij-god1356953913.html|title=Вечерняя Москва - Жители островов в Тихом океане уже празднуют Новый год|accessdate=2013-01-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DQs4nxm7?url=http://www.vmdaily.ru/news/zhiteli-ostrovov-v-tihom-okeane-uzhe-prazdnuyut-novij-god1356953913.html|archivedate=2013-01-05|lang=ru}}</ref>. Иҫке Яңы йыл — Юлиан календары буйынса Яңы йыл байрамы (XX—XXI быуаттарҙа 13 ғинуарҙан 14 ғинуар төнөндә)<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/5/ Старый Новый год]</ref>. Ҡаҙағстанда, Рәсәйҙә, Белоруссияла, Украинала, Ҡырғыҙстанда, Сербияла, Швейцарияла һәм башҡа ҡайһы бер илдәрҙә билдәләнә. Ҡайһы бер илдәр Яңы йылды ай календары буйынса билдәләй. [[Йәһүд календары]] буйынса йыл башы [[Песах]]анан һуң 163 көн үткәс (5 сентябрҙән дә иртәрәк һәм 5 октябрҙән дә һуңға ҡалмай) башлана. [[Ҡытай календары]] буйынса йыл башы ҡышҡы ай циклы аҙағындағы ҡышҡы яңы айға тап килтерелә, ул ҡышҡы ҡояш торошонан һуңғы ваҡытты ала (йәғни 21 декабрҙән һуң икенсе яңы айҙа). Григориан календарында был 21 ғинуар менән 21 февраль араһындағы көндәрҙең береһенә тап килә. Вьетнам Яңы йылы Ҡытайҙың Яңы йылына тап килә. Иран календары буйынса йыл башы ([[Науруз]]) — 21 йәки 22 март (төнөн 30 эсфандан алып 1 фарвардинаға тиклем), яҙғы [[көн менән төн тигеҙләнеше]] көнө. ==== Рәсәйҙә Яңы йыл ==== Рәсәйҙә [[XV быуат]]ҡа тиклем [[Юлиан календары]] буйынса йыл март айында ([[Боронғо Рим]]дағы кеүек) 20 йәки 21 мартта (йылға ҡарап) яҙғы [[көн менән төн тигеҙләнеше]] көнөндә башлана<ref>[http://rusarch.ru/cherepnin1.htm Черепнин Л. В. Русская хронология. М., 1944. § 5.]</ref>. 1492 йылдан Яңы йыл 1 сентябрҙә башлана. [[1700 йыл]]дан [[Пётр I|Петр I]] указы менән Рәсәйҙә, башҡа Европа илдәрендәге кеүек үк, Яңы йыл 1 ғинуарҙа билдәләнә (әммә Юлиан календары буйынса){{Sfn|Климишин|1990|с=355}}. Рәсәйҙең [[Григориан календары]]на күсеүенән һуң йыл башы Григориан календары буйынса 1 ғинуарға әйләнә. === Эра === Эра — календарь һанай башлаған дата. Төрлө дәүер башланған даталар исемлеге: * Антиохия дәүере — б.э.т. 5969 йылдың 1 сентябре (йәки 5517, 5507) * Грек донъя быуаты — б. э. т. 5598 йылдың 1 сентябре * Византия дәүере — беҙҙең эраға тиклем 5509 йылдың 1 сентябреАнтиохийская эра — 1 сентября 5969 года до н. э. (или 5517, 5507). * Константинополь дәүере (боронғо рус) — б.э.т. 1 март 5508 * Болгар дәүере — б. э. т. 5504 йыл * Александрия дәүере (Панодор дәүере) — б.э.т. 29 август 5493 * Энниан дәүере — беҙҙең эраға тиклем 5492 йылдың 25 марты * Скалигер дәүере (Юлиан осоро) — б.э.т. 1 ғинуар 4713 * Йәһүд календары дәүере — беҙҙең эраға тиклем 3761 йылдың 7 октябре (иҫке стиль) * Бишенсе Ҡояш дәүере (майя календары) — б.э.т. 3114 йылдың 11 йәки 13 авгусы * Кали Юга — б.э.т. 3102 йылдың 18 феврале * Хайк Патриарх дәүере (боронғо әрмән календары) — беҙҙең эраға тиклем 2492 йылдың 11 авгусы * Авраам дәүере — беҙҙең эраға тиклем 2015 йылдың 1 октябре * Олимпиада дәүере — беҙҙең эраға тиклем 776 йылдың 1 июле * «Римға нигеҙ һалынғандан» дәүер — беҙҙең эраға тиклем 753 йылдың 21 апреле * Набонассар дәүере — б.э.т. 747 йылдың 26 феврале (иҫке стиль.) * Шаханхахи дәүере — беҙҙең эраға тиклем 559 йылдың 21 марты * Нирвана дәүере беҙҙең эраға тиклем 543 йыл була * Метон циклы — беҙҙең эраға тиклем 432 йылдың 15 июле * Селевкидтар дәүере — б.э.т. 312 йылдың 1 октябре * Тирия дәүере — б.э.т. 19 октябрь 125 йыл * Сидон дәүере — б.э.т. 110 октябрь * Викрам Самват дәүере — б.э.т. 57 йыл * Цезарь антиохия дәүере — б.э.т. 48 йылдың 1 сентябре * Юлиан дәүере — б. э. т. 1 ғинуар 45 йыл * Август дәүере — б. э. т. 1 август 43 йыл * Испания дәүере — б. э. т. 38 йылдың 1 ғинуары * Акциуй дәүере — беҙҙең эраға тиклем 30 ғинуар * «Христос тыумыштан» дәүере — беҙҙең эраның 1 ғинуары. * Иерусалимдың емерелеүе — 1 сентябрь 69 йыл сентябрь * Сака дәүере — 15 март 78 йыл * Маккаве эраһы — 24 ноябрь 166 йыл * Диоклетиан дәүере — 29 август 284 йыл * Әрмән дәүере — 552 йылдың 11 июле * Мосолман дәүере (Хиджри) — 16 июль 622 йыл * Фарсы дәүере — 16 июнь 632<ref>[http://heritageinstitute.com/zoroastrianism/calendar/index.htm Zoroastrian calendar.]{{ref-en}}</ref> * Йәләл-әд-дин дәүере — б. э. т. 1079 йылдың 15 марты (иҫке стиль) * Ғәҙән ханы дәүере — 13 март 1302 йыл<ref>Фасих Ахмад ибн Джалал ад-Дин Мухаммад ал-Хавафи. Фасихов свод. Ташкент, 1980; Началом этого календаря обычно считается 700/1300-1301 год, что соответствует пятому году правления Газан-хана (см.: Цыбульский. Современные календари, с. 207). Однако, по мнению Шараф ад-Дина Али Йазди, известного историографа XV века, современника Фасиха Хавафи, некоторые из пользовавшихся этим календарём «людей канцелярии» для начала «ханского летосчисления» брали год восшествия на престол Хулагу-хана — основателя монгольской династии в Иране (654/1256 — 663/1264-1265 годы), а другие — Газан-хана (694/1294-1295 — 703/1303-1304 годы) (см.: Йазди. Мукаддима-и Зафар-наме, л. 9а).</ref>. * Фасли дәүере — 1550 йылдың 10 сентябре<ref name="proznania2">[http://proznania.ru/?page_id=243 Календари Индии].<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''[[Википедия:Авторитетные источники|<span style="" title="утверждение основано на неавторитетном источнике (19 апреля 2018)">неавторитетный источник?</span>]]''&#x5D;</sup></ref> * Григориан дәүере — 15 октябрь 1582 * Республиканың дәүере (француз революцияһы) — 1792 йылдың 22 сентябре * Баһаи дәүере — 1844 йылдың 24 майы<ref>[https://encyclopedia.astrologer.ru/cgi-bin/index?E/epoche.html Новая астрологическая энциклопедия.]</ref>. * Чуче дәүере 1912 йылдың 15 апреле<ref>[http://www.kcna.co.jp/item/1997/9708/news8/25.htm#4 Rules on use of Juche Era adopted.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100313071908/http://www.kcna.co.jp/item/1997/9708/news8/25.htm#4 |date=2010-03-13 }}{{ref-en}}</ref> * ЮНИХ дәүере — 1970 йылдың 1 ғинуарынан. === Кәбисә йылы === Юлиан һәм Григориан календарҙарында кәбисә йылы — оҙайлығы 366 көн тәшкил иткән йыл — нормаль, кәбисәһеҙ йыл оҙайлығынан бер көнгә оҙағыраҡ. Б. э. т. 45 йылдың 1 ғинуарында Рим диктаторы Гай [[Юлий Цезарь]] астрономик йыл яҡынса 365,25 [[тәүлек]]кә тиң булған календарь индерә. Был календарь [[Юлиан календары]] тип аталған. Алты сәғәтлек тайпылыштарҙы тигеҙләү маҡсатында кәбисә йылы индерелә. Өс [[йыл]] 365 көн тип иҫәпләнә, ә һәр йылда [[февраль]] айында бер өҫтәмә көн өҫтәлә. Рим календарында артабанғы календаларға (айҙың беренсе көнөнә), ноналарға (5-се йәки 7-се көн), идаларға (айҙың 13-сө йәки 15-се көнөнә) ҡарата көндәр иҫәпләнә. Шулай итеп, 24 февраль көнө ''ante diem sextum calendas martii'' («март календаларына тиклем алтынсы көн») тип билдәләнә. Цезарь февралгә Март календалары алдынан, йәғни 24 февралдең икенсе көнөнә икенсе алтынсы (''bis sextus'') көнө өҫтәлеүе тураһында ҡарар сығара. Февраль Рим йылының һуңғы айы итеп һайланған. Беренсе кәбисә йылы беҙҙең эраға тиклем 45 йыл була. [[Быуат]]тар аҙағында сиркәү [[байрам]]дары менән бәйле яҙғы [[көн менән төн тигеҙләнеше]] көнөндә үҙгәреш һиҙелә. [[XVI быуат]]ҡа яҙғы көн менән төн тигеҙләнеше [[Пасха]] көнөн билдәләү өсөн ҡулланылған [[21 март]]ҡа ҡарағанда яҡынса 10 көн алдараҡ була. Тупланған хатаны ҡаплау һәм киләсәктә бындай үҙгәрешкә юл ҡуймау өсөн 1582 йылда Рим папаһы Григорий XIII календарҙы реформалай. Уртаса календарь йыл ҡояшҡа ярашлы яҡшыраҡ булһын өсөн кәбисә йылдарының ҡағиҙәһен үҙгәртергә ҡарар ителә. Кәбисә йылы элеккесә дүрткә бүленгән була, әммә 100-гә бүленгәндәр өсөн иҫкәрмә яһала. Ошо ваҡыттан алып бындай йылдар кәбисә йылдары тик 400-гә бүленгәндә генә була. Кәбисә йылында өҫтәмә көн индерелә — [[29 февраль]]. [[Йәһүд календары]]нда кәбисә йылы — бер көн түгел, ә ай өҫтәлгән йыл була. Йәһүд календары ай айына нигеҙләнгән, шуға күрә астрономик Ҡояш йылынан ун ике айлыҡ йыл яҡынса 11 көнгә артта ҡала. Ай йылдарын Ҡояш йылы менән тиңләштереү өсөн ун өс айлыҡ кәбисә йылы индерелә. 19 йыллыҡ цикл 12 ябай һәм 7 кәбисә йылын үҙ эсенә ала. == Пролептик календары == Пролептик календарь — календарҙың үҙен индергән көндән иртәрәк даталарҙы күрһәтеү өсөн ҡулланылған календарь. Мәҫәлән, беҙҙең дәүергә тиклемге барлыҡ даталарға һылтанып, беҙҙең эраға тиклем 1 ғинуарҙан ғына индерелгән [[Юлиан календары]] йышыраҡ ҡулланыла — шуға күрә алдағы даталар пролептик юлиан календары буйынса билдәләнә. Юлиан календары ҡулланылмаған төбәктәрҙә ваҡиғалар пролептик Григориан календары буйынса билдәләнә, ул 1582 йылдың 15 октябрендә Григориан календары барлыҡҡа килгәнгә тиклем ваҡиғаларҙың Григориан календары ҡағиҙәләре буйынса даталаныуын билдәләй. == Баҡсасылыҡ календары == Баҡсасылыҡ календары баҡсасылар һәм баҡсасылар тарафынан үҫемлектәрҙең ултыртыу датаһын теүәл билдәләү өсөн ҡулланыла. Даталар туранан-тура һауа шарттарына, үҫемлектәрҙең үҙенсәлегенә бәйле. == Мәңгелек календарь == Мәңгелек календарь — матрица, ул аҙнаның ҡайһы көнөндә ниндәй дата оҙайлы ваҡыт арауығына (ғәҙәттә бер нисә тиҫтә йәки йөҙ йыл) тура килеүен белергә мөмкинлек бирә. Мәңгелек календарҙарҙың күбеһе һайлап алынған йылдың һайланма айына календарь селтәрен булдыра. Мәңгелек календарҙар аҙна көнөн билдәләү өсөн генә түгел, мәҫәлән, датаһыҙ сиркәү байрамдарын да билдәләү өсөн дә ҡулланыла ала. == Календарҙың яңы проекттары == Григорий календарының бер нисә етешһеҙлеге бар: * айҙар оҙонлоғо тигеҙ түгел (28, 29, 30, 31 көн); * кварталдар тигеҙһеҙ түгел (90, 91, 92 көн); * ярты йыл тигеҙ түгел (181, 182, 184 көн)<ref>Первое полугодие на два — три дня короче второго.</ref>; * аҙна көндәре менән айҙағы көндәр һанының тап килмәй; * һәр яңы йыл аҙнаның икенсе көнөндә башлана; * астрономик йылдан алда бара (кисектереү көнө 3300 йыл эсендә үтә). Шуға күрә һуңғы ике быуатта календарь реформаһы буйынса тиҫтәләгән проект тыуған<ref>[http://personal.ecu.edu/mccartyr/calendar-reform.html ''R. McCarty'', Calendar reform]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. 1888 йылда француз астрономы Гюстав Армелиндың тәҡдиме иң етди тәҡдимдәрҙең береһе була. Армелин календарында йыл 4 кварталға бүленә, уларҙың һәр береһенең бер айы бар, 31 көн менән, икеһе — 30, аҙнаның бөтә көндәре билдәле бер һандарға бәйләнгән. Бер көн, өҫтәмәһен, 30 декабрҙән һуң индерәләр — был халыҡтарҙың тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ байрамы.1950-се йылдарҙа [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ла фекер алышыуҙар уңышһыҙ тамамлана. == Төп календарҙар тураһында ҡыҫҡа мәғлүмәт == {| class="wikitable" !Календары !Нигеҙ һалынған !Эш башланы !Циклы календаре !Кәбисә йылда |- |[[Боронғо Мысыр календары|Египет календары]] |Билдәһеҙ |Б. э. т. 2770—2767 йылдар |Ҡояш йылы, 12 айҙан 30 көнгә тиклем 365 көн плюс биш өҫтәмә көн |1461 йылда календарҙың башы, Ҡояш йылынан бер йыл артта ҡалып, Ҡояш циклы башына әйләнеп ҡайта. |- |Ацтек календары |Ольмектар |Беҙҙең эраға тиклем XII быуат |Гражданлыҡ циклы шиупоуалли |365 көнлөк цикл плюс 6 сәғәт |- |Майя календары |Билдәһеҙ |Билдәһеҙ |Календарь йыл — Хааб |20 көндән торған 18 айлыҡ цикл плюс 5 көн |- |Инктар календары |Манко-КапаАмаут |билдәһеҙ |Ай-ҡояш йылы, |30 көндән 12 айлыҡ цикл |- |Рим календары |Нума Помпилиус |Беҙҙең эра-ға тиклем VIII быуат |Ай йылы, тәүҙә 10 ай, һуңынан 12 ай |Даими булмаған үҙгәрештәр |- |Вавилон календары |билдәһеҙ |Беҙҙең эраға тиклем VI быуат | | |- |Боронғо грек календары |Солон |Б. э. т. 594 йыл |Ҡояш йылы |Цикл 8 йыл, цикл-дың 3, 5 һәм 8-се йылында кәбисә айын индереү |- |Боронғо грек календары |Метон |Б. э. т. 432 йыл |Ай-ҡояш йылы |19 циклы йылда — 235 ай ай. Кәбисә— 3, 5, 8, 11, 13, 16 циклы һәм йылдың 19 |- |Боронғо грек календары |Каллипт |Б. э. т. 330 йыл |Ай-ҡояш йылы |Метонов циклының камиллашыуы. Циклға 76 йыл, шуларҙың дүртәүһе — кәбисә йылдары |- |[[Юлиан календары|Григориан календары]] |[[Юлий Цезарь]] |Беҙҙең эраға тиклем 45 йылдың 1 ғинуарынан. |Йылда 365 көн һәм 6 сәғәт |Кәбисә йыл һәр дүрт йыл һайын |- |[[Йәһүд календары]] |Гиллель II |359 йыл |Ай-ҡояш йылы |19 йыл циклы, шуларҙың 7-һендә ай өҫтәлә |- |[[Мосолман календары|Ислам календары]] |[[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт]] |622 йылдың 16 июленән |354 һәм 355 көнлөк Ай йылы |Ғәрәп циклы: 30 йыл, шуларҙың 11-е — кәбисә йылдары. «Төрөк циклы»: 8 йыл, шул иҫәптән 3 кәбисә йыл. Көн ҡояш байығандан һуң башлана. |- |[[Григориан календары]] |XIII |Католик илдәрҙә 1582 йылдың 15 октябренән, Германия протестант 1700 йылдың 1 мартынан, 1752 йылдан Англия, 1753 йылдан Швеция, 1873 йылдан Япония, 1916 йылдан Болгария һәм Төркиә, 1918 йылдың 14 февраленән Совет Рәсәйе, 1919 йылдан Румыния, 1923 йылдан Греция, 1949 йылдан Ҡытай |Ҡояшлы йыл 365 йәки 366 көн |400 йыл циклы, кәбисә йылы, әгәр ул 100-ҙән күп түгел, ә 4-кә күп булһа, кәбисә йылы, һәм 400-гә артҡан йыл |- |Яңы Юлиан календары |Миланкович Милутин | |Ҡояшлы йыл 365 йәки 366 көн |Цикл 900 йыл, кәбисә йыл, |- |Руми календары |солтан [[Мәхмәт IV|IV Мәхмәт]] |1667 |Ҡояш йылы |Кәбисә йыл һәр дүрт йыл һайын |} == Телдән иҫәпләнгән календарь == Календарҙарҙың төҙөлөшө ҡатмарлы булыуға ҡарамаҫтан (йылдың төрлө оҙонлоғонда, айҙа), улар өсөн телдән иҫәпләү ысулдары бар. [[XIX быуат]]та Григориан календарының телдән иҫәпләүҙәрен француз Жак Иноди, [[XX быуат]]та — француз Морис Дагбер башҡара<ref name="Пекелис">''[[Пекелис, Виктор Давыдович|В. Пекелис]]''. [https://web.archive.org/web/20170415025315/http://jorigami.narod.ru/NewDoc/V_Pekelis_Phenomena_of_calculations.htm Чудо-счётчики] // [[Техника-молодёжи]], № 7, 1974 г.</ref><ref>{{Китап|автор=В. Д. Пекелис|заглавие=Твои возможности, человек!|ответственный=|издание=4-е, перераб. и доп|место=Москва|издательство=Знание|год=1984|страницы=36—44|страниц=272|isbn=|тираж=200000|nodot=1}}</ref>. 1990-сы йылдарҙан алып Рәсәй иҫәпсеһе Владимир Кутюков билдәле — «кеше-календарь», ул Юлиан һәм Григориан календарҙарының календарь мәсьәләләрен күҙ уңында тотоп б. э. 1 йылдан алып сикһеҙлеккә тиклем телдән яуабын таба<ref>{{Китап|часть=Человек-календарь|ссылка часть=|заглавие=Диво 93. Чудеса. Рекорды. Достижения|место=Москва|издательство=Диво|год=1993|страницы=29|страниц=191|isbn=5-87012-008-X|тираж=100000}}</ref><ref>{{Китап|часть=Человек-календарь|ссылка часть=|заглавие=Диво. Чудеса. Рекорды. Достижения|место=Москва|издательство=Диво|год=1998|страницы=30—31|страниц=224|isbn=5-87012-014-4|тираж=15000}}</ref><ref>{{Китап|часть=Календарь в голове|ссылка часть=|заглавие=Диво. Чудеса. Рекорды. Достижения|место=Москва|издательство=Диво|год=2001|страницы=29—30|страниц=287|isbn=5-87012-017-9|тираж=10000}}</ref><ref>{{Китап|часть=Календарь в голове|ссылка часть=|заглавие=Диво. Чудеса. Рекорды. Достижения|место=Москва|издательство=Диво|год=2005|страницы=28—29|страниц=208|isbn=5-87012-023-3}}</ref><ref>{{Китап|часть=Человек-календарь|заглавие=Книга рекордов «Левша»|место=Москва|издательство=Издательский дом «Вся Россия»|год=2004|страницы=123|страниц=336|тираж=4000}}</ref><ref>{{Youtube|qhW5r1teHjg|Удивительные люди. 4 Сезон. 8 выпуск. Владимир Кутюков. Человек-календарь}}</ref>. Хәҙерге заман иҫәпләгестәре араһында шулай уҡ Юсниер Виера билдәле — куба-америка математигы, феноменаль иҫәпләгес, телдән календарь иҫәпләү өлкәһендә донъя рекордсыһы, календарь мәсьәләләрен Григориан календары буйынса хәл итә.<ref>[http://www.cubaheadlines.com/young_cuban_fourth_in_mental_calculus_olympiad.html_0 Young cuban fourth in mental calculus olympiad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311075133/http://www.cubaheadlines.com/young_cuban_fourth_in_mental_calculus_olympiad.html_0 |date=2012-03-11 }}{{ref-en}}.</ref><ref>[http://www.cubaheadlines.com/cuban_prodigy_up_for_another_guinness_record.html Cuban prodigy up for another Guinness Record]{{ref-en}}.</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Дерево статей|Календарь}} == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == ** {{Книга|заглавие=Большая российская энциклопедия. Том 12|часть=Календарь|ссылка часть=https://bigenc.ru/physics/text/2035097|место=М.|год=2008|страницы=491|ref=Большая российская энциклопедия}} ** {{ВТ-ЭСБЕ|Календарь|[[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]]}} ** {{книга|ответственный=Сост. А. П. Савин|заглавие=Энциклопедический словарь юного математика|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00069640|место=М.|издательство=[[Педагогика (издательство)|Педагогика]]|год=1985|страниц=352|часть=Календарь|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00069640/page/n128 128]—130|ref=Энциклопедический словарь юного математика}} ** ''[[:ru:Брагинская, Нина Владимировна|Брагинская Н. В.]]'' [http://ec-dejavu.ru/c/Calendar.html Календарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923231053/http://ec-dejavu.ru/c/Calendar.html |date=2010-09-23 }} // [[:ru:Мифы народов мира (энциклопедия)|Мифы народов мира]]. Т. 1. М., 1991, с. 612—615. ** {{книга|автор=[[Бургуэн де, Жаклин|Бургуэн Ж. де]]|заглавие=Календарь. История и современность|ответственный=пер. с франц. В. Шабаевой|место=М.|издательство=[[Астрель-СПб|Издательство Астрель]]; [[АСТ (издательство)|Издательство АСТ]]|год=2006|страниц=144|серия=История. Открытие|isbn=5-17-026786-X|isbn2=5-271-10196-7|isbn3=2-07-053440-5}} ** {{книга|автор=[[Полак, Иосиф Фёдорович|Полак И. Ф.]]|издательство=[[Гостехиздат]]|isbn=|серия=[[Научно-популярная библиотека (Гостехиздат)|Научно-популярная библиотека]]|страниц=44|страницы=|том=|год=1947|место=М.|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Время и календарь|ссылка часть=|тираж=500000}} == Һылтанмалар == ** [http://calendar.yuretz.ru/ Вечный календарь. Удобно посмотреть на любой год.] ** [https://github.com/notdest/png-many-years-calendar/blob/master/README.ru.md Календарь на один век] — файлы для печати календарей на большие сроки. ** [https://razumru.ru/science/popular/krainev.htm Крайнев А. М. Современный календарь.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211130132146/https://razumru.ru/science/popular/krainev.htm |date=2021-11-30 }} [[Категория:Календарь]] 7iu0vfwhlm0kvyowmdhzt324tme2vit 10 45356 1303451 397362 2026-09-02T01:03:37Z Milenioscuro 6347 svg with same dimensions as location map 1303451 wikitext text/x-wiki {{#switch:{{{1}}} |name = Босния һәм Герцеговина |top = 45.4 |bottom = 42.4 |left = 15.5 |right = 19.9 |image = {{#switch:{{{2|}}} |physical = Bosnia and Herzegovina relief location map.svg |#default = Bosnia and Herzegovina location map.svg }} }}<noinclude>{{ПозКарта/Инфо|Босния һәм Герцеговина}} [[Категория:Ҡалыптар:Позиция карталары:Босния һәм Герцеговина| ]] </noinclude> aru8ygr4mu1ffyu3e3lctc48au7og2q 0 59596 1303437 1066700 2026-09-01T17:27:54Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303437 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Йөҙөм (мәғәнәләр)}} {{Taxobox | name = Йөҙөм | image file = Wine grapes04.jpg | image title = Йөҙөмдөң емештәре һәм япраҡтары | image descr = Йөҙөмдөң емештәре һәм япраҡтары | regnum = Үҫемлектәр | divisio = [[Ябыҡ орлоҡлолар]] | classis = [[Ике өлөшлөләр]] | ordo = {{APG3(2)|Vitales|Йөҙөм сәскәлеләр}} | familia = [[Йөҙөмдәр]] | genus = '''Йөҙөм''' | latin = {{btname|Vitis|[[L.]]}} | section name =Төрҙәре | section text =<div style="width:275px"> * ''[[Vitis acerifolia]]'' * ''[[Vitis aestivalis]]'' * {{bt-latrus|Vitis amurensis|Амур йөҙөмө}} * ''[[Vitis arizonica]]'' * ''[[Vitis × bourquina]]'' * ''[[Vitis californica]]'' * ''[[Vitis × champinii]]'' * ''[[Vitis cinerea]]'' * {{bt-latrus|Vitis coignetiae|Виноград Куанье|Япон йөҙөмө}} * ''[[Vitis × doaniana]]'' * ''[[Vitis girdiana]]'' * ''[[Vitis labrusca]]'' * ''[[Vitis × labruscana]]'' * ''[[Vitis lincecumii]]'' * ''[[Vitis monticola]]'' * ''[[Vitis mustangensis]]'' * ''[[Vitis × novae-angliae]]'' * ''[[Vitis palmata]]'' * ''[[Vitis riparia]]'' * ''[[Vitis rotundifolia]]'' * ''[[Vitis rupestris]]'' * ''[[Vitis shuttleworthii]]'' * ''[[Vitis tiliifolia]]'' * {{bt-latrus|Vitis vinifera|Баҡса йөҙөмө}} * ''[[Vitis vulpina]]''</div> | wikispecies = Vitis | commons = Category:Vitis | itis = 28606 | ncbi = 3603 }} '''Йөҙөм, виноград''' ({{lang-la|Vítis}}) — үҫемлектәр [[ырыуы]], [[йөҙөмдәр]] [[Ғаилә (биология)|ғаиләһе]], [[емеш (ботаника)|емеше]] бешеп еткән мәлендә — шәрбәт тәмле [[Йөҙөм (еләк)|еләк]]. == Ботаник сифаттары == Йөҙөмдөң [[Үренделәр(ботаника)|үренделәре]] [[үрмә суҡ]] (лоза), йәки ябай ғына әйткәндә, йөҙөм суғы тип атала. Йөҙөм [[орлоғо]] тәүге йылы шытып сыҡҡас бик оҙон булып үҫмәй. Япраҡ һабағы төбөндәге [[бөрө (ботаника)|бөрөнән]] киләһе йылына оҙон, яҡшы үҫешкән үренделәр сыға, ә артабан үренденең һәр бөрөһөнән нәҙеге үҫә. Улар көҙгә иң түбәнге бөрөгә тиклем һулый, [[ҡыҫҡа үренделәр]] генә тороп ҡала. Ҡыҫҡа үренденең берҙән-бер шул бөрөһөнән артабанғы [[вегетация осоронда]] көслө һабаҡ китә, уныһы ла үҙ сиратында ҡыҫҡа үрендегә әүерелә.Оҙон үренделәрендә сәскәләр барлыҡҡа килеп, емеш бирә, ә ҡыҫҡалары ҡыҫыр ҡала. Баҡсала үҫтергәндә ваҡытында ҡырҡып барыу арҡаһында үҫемлек йыл да сәскә ата һәм емеш бирә. [[Файл:Vine 1.jpg|thumb|250px|Йөҙөм сәскәләре]] [[Файл:Vinograd.JPG|thumb|250px|Ҡырағай йөҙөм]] [[Сәскә|Сәскәләре]] ваҡ, тәлгәшле. Уларҙағы ата һәм инә енесле өлөштәренә ҡарап, төрлө типтарға бүләләр:саф инә, саф ата енесле, ике енесле, функцияһы менән ата енесле, функцияһы менән инә енесле. Һуңғы өс тип иң мөһимдәре һанала. Ике енеслелек баҡсала үҫтерелгән күпселек сорттарға хас. [[Йөҙөм (еләк)|Емештәре]] — ярайһы тығыҙ тәлгәшкә тупланған түп-түңәрәк йәки оҙонса [[ягода|еләк]]. Сортына ҡарап төрлө төҫтә була — һары, йәшкелт, ҡарағусҡыл күк, шәмәхә, ҡара һ.б.. == Ботаник синыфланышы == Vitis ырыуы 70 төрҙән тора һәм ике ваҡ ырыуға бүленә: Euvitis Planch һәм Muscadinia Planch. Тәүгеһенә 68 төр инә,улар сығышы, үҫкән төбәктәре, шулай уҡ ботаник, морфологик-анатомик үҙенсәлектәре буйынса өс төркөмгә бүленә: *  европа-азия төркөмө; *  америка төркөмө; *  көнсығыш азия төркөмө. [[Вавилов, Николай Иванович|Н. И. Вавилов]] йөҙөмдөң килеп сығышын һәм сәсеп үҫтерелә башлауын ошолай билдәләгән: * Урта Азия, уға Төньяҡ-көнсығыш Һиндостан, Афғанстан, Тажикстан, Үзбәкстан, Көнсығыш Тянь-шань дә ҡушыла; * Алғы Азия, уға эске Кесе Азия, Кавказ аръяғы, Иран һәм Төркмәнстандың таулы өлөшө лә инә. Был төбәктәрҙә йөҙөм күп төрлө һәм ҡырағай рәүештә лә үҫә. Европа-азия төрөнә бер тип инә: ''Vitis vinifera'' L., ул бик күп баҡса сорттары биргән, {{bt|Vitis vinifera|subsp=silvestris}} ([[урман йөҙөмө]] ) лә бар. А. М. Негруль сәсеп үҫтерелгән сорттарҙы үҙенсәлектәренә ҡарап өс экологик-географик төркөмгә бүлә: * көнсығыш төркөм {{bt|Vitis vinifera|convar=orientalis|[[Negr.]]}} * көнбайыш төркөм {{bt|Vitis vinifera|convar=occidentalis|[[Negr.]]}} * Ҡара диңгеҙ яры төркөмө {{bt|Vitis vinifera|convar=pontica|[[Negr.]]}} Америка төркөмөнә 28 төр инә. Баҡсасылар уларҙың һабаҡтарын [[үрсенте]] алыу өсөн файҙалана.Бигерәк тә {{bt|Vitis rupestris}}, {{bt|Vitis riparia}} һәм {{bt|Vitis labrusca}} сорты ҡулай. Һуңғыһы төньяҡ америка сорттары араһында ер еләге еҫе аңҡытып тороуы менән данлы.(XVII быуат урталарынан сәсеп үҫтерелә). Көнсығыш азия төркөмөнә 39 төр инә, улар әлегә әҙ өйрәнелгән. Иң билдәлеһе — {{bt-ruslat|Амур йөҙөмө|Vitis amurensis}}. Үҙ сиратында Амур йөҙөмө өс экотипҡа бүленә: төньяҡ экотип (Хабаровск ҡалаһы киңлегендә үҫә), көньяҡ экотип (Владивосток киңлегендә үҫә) һәм ҡытай экотибы (Ҡытайҙың көньяҡ райондарында таралған). == Йөҙөм сорттары == [[Файл:Виноградные долины Паркента-01.jpg|thumb|250px|Урта Азияның йөҙөм баҡсалары]] Йөҙөм сорты — баҡса йөҙөмөнөң төрлөлөгөн һүрәтләү өсөн ҡулланылған ябай систематик берәмек. Нәҫел буйынса бирелә торған морфологик, биологик һәм хужалыҡта яраҡлылығы буйынса айырмаларын билдәләү өсөн ҡулланыла. [[Россия|Рәсәй]] һәм [[БДБ]] ерҙәрендә 3000-дән артыҡ йөҙөм сорты осрай. Сығышы, [[селекция]] ысулы һәм биологик үҙенсәлектәре буйынса ошондай сорттарға айыралар: * популяциялы сорт — былар ғәҙәттә күптәнге, урындағы билдәләрен һаҡлаған һәм шарттарына яраҡлашҡан күп төрлө сорттар; * клон-сорт — был ниндәйҙер яҡшы сифатына ярашлы вегетатив ысул менән үрсетелгән тоҡомдар. Баҡсала үҫтерелгән сорттарҙың күбеһе — бына шундай клон ҡатнашмалары. * гибрид сорт — төп үҫентенең яҡшы сифаттары буйынса һайлап алынған бер нисә төрҙө аталандырып алынған тоҡомдар. Еләктәренең үҙенсәлектәре һәм уларҙан алынған продукцияның ҡулланышына ҡарап ошондай сорттарға бүленә: * эшкәртелмәй ашала торған сорттар. Уларҙы бешеп еткәс тәбиғи көйө ризыҡҡа ҡулланалар.Ғәҙәттә емештәре лә, тәлгәштәре лә эре, бик тәмле, ҡарамаҡҡа ла матур була; * техник сорттар. Уларҙы шарап, һут һ.б. етештереү өсөн файҙаланалар. Төп үҙенсәлектәре — һутты күп бирә (дөйөм ауырлығының 75-85 %). Тәлгәштәре һәм еләктәре ҙур булмай, уңышы юғары була; * орлоҡһоҙ сорттар. Уларҙы эшкәртмәй ашар өсөн дә, киптерер өсөн дә үҫтерәләр; * универсаль сорттар. Уларҙы эшкәртмәй файҙаланыр өсөн дә, эшкәртер өсөн дә үҫтерәләр. Еләктәре уртаса дәүмәлле, ярайһы һутлы була. Еләктәренең өлгөрөү тиҙлеге буйынса йөҙөмдө 7 төркөмгә бүләләр: бөрөләр асылғандан алып емеш өлгөргәнсә ваҡыт нигеҙ итеп алына. Был билдәләр буйынса бүленеш ошондай: барыһынан иртә( 105 көнгә тиклем ), бик иртә (105—115 көн), иртә (115—125 көн), уртасаға яҡын (125—130 көн), уртаса (130—135 көн), һуң (135—140 көн) һәм бик һуң (140 көндән ашыу) өлгөрә торған сорттар. Йөҙөмдәң тәме буйынса бүленеш: # Ҡәҙимге тәм. Шәрбәтлеге һәм әселеге төрлө нисбәттә булған, тәме менән айырылып тормаған емештәр. Был сорт йөҙөмдәр араһында нейтраль тәмле төркөмдәр бар, уларҙы ябай йөҙөм тип йөрөтәләр. # Мөшкәт тәме. Тәмендә лә, еҫендә лә мөшкәт сағылышы бар. # Эт ҡарағаты тәме. Үләнһыу тәм, эт ҡарағаты тәме итә # Изабел тәм. Яңғыҙаяҡ, ананас йәки ҡара ҡарағат һымағыраҡ үҙенсәлекле тәм итә. Был бигерәк тә америка төр йөҙөмдәргә (Vitis labrusca L.), һәм улар менән аталандырылған гибридтарға хас.Иң сағыу сорт — Изабелла (изабел тәм шунан киткән дә инде). Бындай сорттар ғәҙәттә лайлалыраҡ була. Йөҙөмдө һәр яҡлап — сорты, рәүеше һәм клондары буйынса — таралыуын, төрҙәрен, шулай уҡ урындағы шарттар, кеше йоғонтоһо нигеҙендә үҙгәрештәрен өйрәнә торған фән [[Ампелография]] тип атала. Әле донъяла 8000 меңләп сорт бар. == Шараптар өсөн сеймал == Йөҙөм емештәрнең тышына ([[пруин]]), миллиондарса микроорганизмдар эйәләй, улар араһында йөҙөм шәкәре менән туҡланған сүпрә үңәҙҙәре лә бар. Шул микроорганизмдар йөҙөм тышына аҡһыл «онлораҡ» төҫ биреп тора ла инде. Йөҙөм иҙелгәндә тышындағы [[дрожжи|сүпрә]] үңәҙҙәре уны әсетә башлай. Сүпрә үңәҙҙәренең ашҡаҙан [[фермент]]тары йөҙөм шәкәрен тарҡатып көс туплай, шуның һөҙөмтәһендә [[углекислый газ]] һәм, кислород булмаған осраҡта, [[спирт]] барлыҡҡа килә. [[Шарап|Шараптар]] ер йөҙөндә иң киң таралған техник сорт йөҙөмдәрҙән ҡойола. Сәнәғәт эшкәртеүенә еңел бирелгән, артыҡ әсе булмаған шәрбәт сорттарға өҫтөнлөк бирелә. Иң шәп шараптар ''Vitis vinifera'' — [[Каберне Совиньон]], [[Рислинг]], [[Шардоне]], [[Сира (виноград)|Шираз]], Неббиоло һымаҡ европа сорттарынан килеп сыға. Ҡатнаш техник сорттарҙан ҡойолған шараптар сифаттары буйынса уларға яҡын. Төрлө типтағы шараптар үҙҙәренә ярашлы сорттарҙы ҡулланып сығарыла. == Йөҙөм емешенең һәм һутының төп компоненттары == [[Файл:Ethnic4215.jpg|thumb|250px]] * [[Флавоноидтар]] * [[Шәкәр]] * [[Витаминдар]] * [[Кислота#Органические кислоты|Органик кислоталар]] == Йөҙөмдөң сирҙәре һәм ҡоротҡостары == * [[Оидиум]]. Үңәҙ сире, [[Uncinula necator]] зарарлай. * [[Милдью]] (ялған онло ысыҡ). Үңәҙ сире, [[Plasmopara viticola]] зарарлай. * [[Йөҙөмдәге аҡ серек]]. Үңәҙ сире, [[Coniothyrium diplodiella]]зарарлай. * [[Һоро серек]]. Үңәҙ сире, [[Botrytis cinerea]] зарарлай. * [[Ҡара серек]]. Үңәҙ сире, [[Guignardia Bidwelii]] зарарлай. * [[Антракноз]]. Үңәҙ сире, [[Gloesporium ampelophagum]] зарарлай. * [[Церкоспориоз]]. Үңәҙ сире,[[Cercospora vitis]] һәм шул төргә ҡараған башҡа үңәҙҙәр зарарлай. * Үрмә фалижы, [[эска (заболевание растений)|эска]]. Бер сәбәбе - [[Stereum hirsutum]] үңәҙе. Зарарланған һабаҡтар һары төҫкә инә. * [[Тамыр сереге]]. Үңәҙ сире, [[Rosellinia necatrix]] зарарлай. * [[Меланоз]]. Үңәҙ сире, [[Septoria ampelina]] зарарлай. * [[Ҡыҫҡа төйөндәр]], йоғошло һулытҡыс сир.Вирусы үрсем ялғағанда йә тупраҡ аша йоға. * [[Некроз]]. Был сир микроорганизмдар арҡаһында түгел, ә ағас туҡымаһының ҡороуы сәбәпле килеп сыға. * [[Үҫемлек хлорозы|Хлороз]]. Йоғошло ла, йоғошһоҙ ҙа булыуы ихтимал. Йоғошло хлороз тупраҡ , инфекция йөрөтөүселәр, үрсенте ялғау аша ла йоғоуы мөмкин. Йоғошһоҙ хлороз тупраҡ насарайғанлыҡтан матдәләр алмашыныу боҙолоу сәбәпле килеп сыға. * [[Үҫемлек рагы|Рак]]. Бактериялар барлыҡҡа килтерә, [[Bacterium tumefaciens]] зарарлай. * [[Филлоксера]]. Бөжәктәрҙән йоға ([[Dactylosphaera vitifoliae]]). == Йөҙөм мифологияла, мәҙәниәттә һәм сәнғәттә == {{Картина|Joris van Son Früchtestillleben mit Nautilusmuschel.jpg|Фламанд рәсемендә йөҙөм Йорис ван Сон (1623—1667))|толщина рамки=15|цвет рамки=#e03040|ширина=250}} [[Боронғо грек мифологияһы]] буйынса, [[Оресфей]] тигән эт ағас киҫәге тыуҙыра ла ергә күмеп ҡуя. Шул киҫәктән, имеш, йөҙөм үҫеп сыҡҡан. Шарап илаһы [[Дионис]]. Геральдикала бик күп ҡалаларҙың гербтарында йөҙөм һүрәте төшөрөлгән: [[Белгород-Днестровский|Белгород-Днестровский (1944 йылғаса — Аккермана]]), [[Изюм гербы|Изюм (Йөҙөм)]], [[Кизляр (Ҡыҙҙар)]], [[Телави]], [[Герб Чугуева|Чугуев]] һәм башҡа ҡалаларҙың гербтарында ошо емеште күрергә була.. [[Изюм ҡалаһы]] [[17 быуатта]] «йөҙөмлө» исем алған һәм «[[исемле герб]]»ҡа эйә булған . Йөҙөм [[Әрмәнстан]]дың символы булып һанала, риүәйәттәргә ярашлы, [[Нух]] пәйғәмбәр [[Арарат]] тауына кәмәһе менән килеп туҡтағас, йөҙөм үҫентеһе ултыртҡан да шарап эшләгән. Әрмәнстанда үҫкән йөҙөм бик шәрбәтле һәм юғары сифатлы шараптар, коньяктар сығарырға мөмкинлек бирә == Башҡортостанда йөҙөм үҫтереү == [[Рәсәй]] ерҙәрендәге йөҙөм үҫтерелгән иң төньяҡ төбәк — [[Башҡортостан]]. [[Кушнаренко районы]] үҙәгендә уҙған быуаттың тәүге яртыһынан ошо нәзәкәтле емеш үҫтерелә. Ирле-ҡатынлы агроном Стреляевтар булдырған тәүге баҡсаны. 1928 йылда улар йөҙөм баҡсаһына нигеҙ һала. Киҫкен климатлы төбәгебеҙгә яраштырып, [[Стреляева Лидия Николаевна|Лидия Стреляева]] бер нисә сорт йөҙөм килтереп сығарған <ref>Соч.: Л.Н. Стреляева. Культура винограда в Башкирии. М., 1966.</ref>. Энтузиастар башлаған эш һүнеп ҡалмаған ғына түгел, киңәйтелгән дә. Хәҙер инде бер нисә гектарҙа йөҙөм үҫтерелә, ике гектарҙа — иң ҙур уңыш бирә торғандары тупланған. Улар гектарынан 250 центнерлап уңыш бирә. Кушнаренко районында урынлашҡан селекция үҙәгендәге хеҙмәткәрҙәр әйтеүенсә, бында һәр ҡыуаҡтан 15 килограмға тиклем емеш алырға була. Үҙәктә виноградтың 50-гә яҡын төрө үҫтерелә, шуларҙың бишәүһе — Башҡортостанда сығарылған һәм дәүләт реестрына индерелгән. Был сорттар хәҙер бар илдә үрсетелә <ref>[http://www.orgpage.ru/kushnarenkovo/kushnarenkovskiy-selektsionnyy-757605.html "Кушнаренковский Селекционный Центр Башкирского научно-исследовательского института сельского хозяйства" ГНУ]</ref>. Йөҙөм шулай уҡ республикабыҙҙағы бик күп шәхси баҡсаларҙа ла үҫтерелә . == Тағы ҡарағыҙ == * [[Йөҙөмсөлөк]] * [[Шарап яһау сәнәғәте]] * [[Ампелотерапия]] — йөҙөм менән дауалау == Видео == *{{YouTube|3AcbgsrqLUQ|logo=1}} В Кушнаренковском районе состоялся праздник виноградной лозы *{{YouTube|0Djg3h_JdX8|logo=1}} Питомник винограда Башкирии *{{YouTube|OCIuAwIDbYM|logo=1}} Пробуждение винограда в Кушнаренковском питомнике, апрель 2016 == Әҙәбиәт == === Л.Н. Стреляева тураһында === * [[Башкирская энциклопедия (издание)|Башкирская энциклопедия]]. — Уфа, 2006. * Башкортостан: Краткая энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия. 1996. === Йөҙөмсөлөк тураһында === * [[Стреляева Лидия Николаевна|Л.Н. Стреляева.]] Культура винограда в [[Башҡортостан|Башкирии]]. М., 1966. * «Ампелография с основами виноградарства». Негруль А. М., Гордеева Л. Н., Калмыкова Т. И., М.: Высшая школа, 1979. * «Ампелография и селекция винограда». Дудник Н. А., Одесса: ОСХИ, 1979. * «Ампелография и селекция винограда». Трошин Л. П., Краснодар: РИЦ «Вольные мастера», 1999. * «Размножение винограда черенками в большом количестве». Роте Р., СПб: Риккер, 1883. * «Руководство по виноградарству». [[Потебня, Андрей Александрович|Потебня А. А.]], [[Скробишевский, Владислав Яковлевич|Скробишевский В. Я.]], СПб: Изд. Девриена, 1906. * «Опыт виноградарства в Оренбургском уезде». Соколов Д. Н., М.: Тип. Сомовой, 1911. * «Дикий херсонский виноград». Пачоский И., Учен. ком. гл. упр. землеустройства и земледелия — СПб: Тип. Маттисена, 1912. * «Виноградарство». Мержаниан А. С., М.: Колос, 1967. * «Технология возделывания винограда». Кухарский М. С., Михалаке И. Н., Кишинев: Картя Молдовеняскэ, 1985. * «Виноградарство». Смирнов К. В., Калмыкова Т. И., Морозова Г. С., М.: Агропромиздат, 1987. * «Энциклопедия виноградарства». Кишинев: МСЭ, 1986—1987. * «Календарь виноградаря на 1997—1998 г.» Музыченко Б. А., Музыченко Л. Ф., Ростов-на-Дону: ЗАО «Книга», 1997. * «Виноградарство». К. В. Смирнов, Л. М. Малтабар, А. К. Раджабов, Н. В. Матузок, М.: Изд-во МСХА, 1998. * «Виноградарство США». Уинклер А. Дж., М.: Колос, 1966. * «Изучение сортов винограда». М. А. Лазаревский. Изд. Ростовского университета, 1963. == Һылтанмалар == * {{GRIN|genus|12735}} * [http://ampelography.h10.ru/ Ампелография. Справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130114011810/http://ampelography.h10.ru/ |date=2013-01-14 }} <small>Проверено 18 ноября 2008 г.</small> * [http://www.provisor.com.ua/archive/2007/N15/vine.php?part_code=68&art_code=6074 Виноград культурный. Аналитический обзор. Описаны фармацевтические свойства винограда.] <small>Проверено 18 ноября 2008 г.</small> * [http://sites.google.com/site/aleksandrturmorezov/vinogradnye-bolezni Виноградные болезни на Дону и о том, как их узнавать, как лечить и предохранять виноградники от заболеваний [[Тюрьморезов, Александр Павлович|А. П. Тюрьморезов]] (Оригинал книги хранится в [[Российская государственная библиотека|Российской государственной библиотеке]] в Москве)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131114020407/https://sites.google.com/site/aleksandrturmorezov/vinogradnye-bolezni |date=2013-11-14 }} * [http://agronationale.ru/plant/20220.html Подробное описание истории, морфологии, выращивания, использования. На Национальном Агро Портале.] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Яҡшы мәҡәлә}} [[Категория:Йөҙөмсөлөк]] [[Категория:Библияла телгә алынған үҫемлектәр]] s07z9lenznozx9vjl2fz417c2sg74lt 0 65001 1303435 1291824 2026-09-01T14:59:12Z Magnefl 7899 Haakon VIII 1303435 wikitext text/x-wiki {{Ил |Башҡортса исеме = Норвегия Короллеге |Төп исеме = {{lang-no|Kongeriket Norge}} |Төп килеш = Норвегия |Герб = Coat of Arms of Norway.svg |Нигеҙ һалынған = [[872 йыл|872]] |Аудио =Norway (National Anthem).ogg |Девиз = |Гимн исеме = |Идара итеү формаһы = [[конституцион монархия]] |Картала = Europe-Norway.svg |Телдәр = |lat_dir = N |lat_deg = 65 |lat_min = 50 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 13 |lon_min = 24 |lon_sec = 0 |region = NO |CoordScale = 5000000 |Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы = [[7 июнь]] [[1905 йыл|1905]]<br>[[26 октябрь]] [[1905 йыл|1905]] ([[Швеция]]нана) |Башҡала = [[Осло]] |Иң ҙур ҡалалары = [[Осло]],<br> [[Берген]],<br> [[Ставангер]],<br> [[Тронхейм]] |Етәкселәр вазифалары = [[Монарх]]<br>[[Премьер-министр]] |Етәкселәр = [[Haakon VIII]]<br> [[Jonas Gahr Støre]] ([[Arbeiderpartiet|Ap]]) (2021–) |Территория буйынса урын = 67 |Территория=385 207<ref name="kart_2019">{{Cite web|url=https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|title=Arealstatistics for Norway 2019|publisher=Kartverket, mapping directory for Norway|year=2019|accessdate=2019-03-22}}</ref> |Һыу % = 5 |Халыҡ буйынса урыны = 120 |Халыҡ = {{num|5 627 400}}<ref name="ssbf">{{Cite web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|title=Population, 2026-01-01|publisher=Statistics Norway|date=2026-02-25|accessdate=2026-02-26|language=en}}</ref> |Иҫәп йылы = 2026 |Халыҡ тығыҙлығы = 14,6 |ЭТП = |ЭТП иҫәпләү йылы = |ЭТП буйынса урын = |Кеше башына ЭТП = |Валюта =[[Норвегия кронаһы]] ([[Общероссийский классификатор валют|NOK, код 578]]) |Домендар = [[.no]] |Телефон коды = 45 |Ваҡыт бүлкәте = +1 }} {{Listen | Имя_файла = Norway (National Anthem).ogg | Название =Норвегия гимны }} '''Норвегия Короллеге''' — [[Европа]]ның төньяғында, [[Төньяҡ диңгеҙ]]ҙәре буйындағы дәүләт, [[Скандинавия|Скандинавия ярымутрауында]] һәм бер нисә бәләкәй утрауҙа урынлашҡан. Норвегия [[Европа берләшмәһе]]нә инмәй. [[НАТО|Төньяҡ Атлантик Килешеү Ойошмаһы — НАТО-ны]] һәм [[Арктика кәңәшмәһе]] ойоштороусыларҙың береһе һәм уның ағзаһы. == Географик мәғлүмәт == Норвегия Короллеге — [[Скандинавия|скандинав илдәренең]] иң төньяҡтағыһы. [[Швеция]], [[Финляндия]], [[Рәсәй]] менән сиктәш. [[Төньяҡ диңгеҙ]]е һыуҙары менән йыуыла. == Халыҡ һаны == {{Wikidata/Population}} == Дәүләт ҡоролошо == Норвегия Короллеге [[Конституция]]һына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Норвегия Короллеге — [[Конституцион монархия]]. === Башҡарма власть === '''Норвегия короле (королева)''' — илдең иң юғары вазифаһы. Король (королева) хөкүмәтте тәғәйенләү, парламентты тарҡатыу хоҡуғына эйә. === Суд власы === Норвегия Короллеге юғары суды. === Закондар сығарыу власы === '''Стортинг'''({{lang-no|Stortinget}}, «Оло йыйылыш») — Норвегия Короллегенең юғары закондар сығарыу органы. [[Файл:Longyearbyen4.jpg|250px|thumb|right|Шпицберген]] [[Файл:Бб ленин.JPG|right|250px|thumb|Ленинга һәйкәл, Баренцбург, Шпицберген]] [[Файл:Pyramiden july2011 8.jpg|right|250px|thumb|Пирамида -консервацияланған (ваҡытлы ташланған) — Пирамида һәм Грунт тораҡ пунктары]] == Иҡтисад == 1970-се йылдарға тиклем Норвегия диңгеҙселәр, балыҡсылар һәм урман киҫеүселәр йәшәгән бай булмаған ил булып тора. 1969 йылда Ставангер ауылы янында нефть һәм тәбиғи газ ятҡылығы табыла. Шунан һуң илдәге тормош тулыһынса үҙгәрә. Норвегиялылар был уңайҙан референдум үткәрә һәм һөҙәмтәлә, беренсенән, был байлыҡтарҙы мәңге хосусилаштырмаҫҡа, йәғни бары тик дәүләт милке итеп ҡалдырырға, икенсенән, нефть һәм газ һатыуҙан кергән килемдең тап яртыһын, нәҡ шул запастар бөткәс файҙаланырға тип, киләсәк быуындар фондына күсереп барырға тигән ҡарар ҡаубул ителә. Норвегия — «ҡара алтын» һатыу буйынса донъяла өсөнсө урында тора. Норвегияның уңышы илдәге нефть ятҡылыҡтарын һәм уны һатыуҙан кергән килемде дөрөҫ ҡулланыуҙа. Шуға күрә бөгөн Норвегияла элек СССР граждандары күҙ алдында килтергән коммунизм хөкөм һөрә. Илдә хәйерселәр, эшһеҙҙәр юҡ. == Норвег Шпицбергены == <!-- Вероятно, нужна самостоятельная статья --> <!-- Шпицберген — утрауҙар төркеме, Төньяҡ-Боҙ океанында урынлаша. Норвегияның иң төньяҡ өлөшө. Идара үҙәге — Лонгйир кеше торған нөктәһе (Longyearbyen — Лонгйир). Махсус архипелагтың торошо буйынса унда Рәсәй хужалығы үҙенең эшмәкәрлеген башҡара. Архипелаг һәм яр буйындағы һыулығы — хәбәһеҙ. Рәсәйҙең Көнбайыш Шпицбергенда үҙәк кеше торған нөктәһе — Баренц, консервацияланған (ваҡытлы ташланған) — Пирамида һәм Грунт торлаҡ. Рәсәй һәм Норвегия өлөштәре араһында — Баренц һәм Лонгйир араһында — урындағы юл әлегә юҡ. Дин: Лонгйир Католик Сиркәүе бар, Баренц Православ Сиркәүе урынлаша. Ике Сиркәүҙәр хеҙмәттәшлектә ҡушыла. Баренц Рәсәй Илселегенең Консуллығы урынлаша. Баренц, Колеса һәм Лонгйир оптово кабеле континент менән тоташа, унда кәрәҙле элемтәһе Рәсәй операторы «Мегафон» һәм Норвегия операторҙары эшлиләр. Рәсми телдәре — норвег, урыҫ. Рәсәй ватандаштары өсөн — визаһыҙ ауыл. Халыҡ — 2 600 кеше (1.01.2009): 69,9 % — норвег, 18,3 % — урыҫ, украин, 0,4 % — поляк. --> <!-- Эстәлектең яҙылышын төҙәтергә кәрәк --> {{Панорама|Longyear.jpg|1500px|Лонгйир күренеше}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Библиоинформация}} {{Европа илдәре}} {{Төньяҡ диңгеҙ буйындағы илдәр}} [[Категория:Норвегия]] [[Категория:НАТО дәүләттәре]] [[Категория:Конституциялы монархиялар]] [[Категория:Унитар дәүләттәр]] {{countries-stub}} d2sucwa2lncdw4t0lzwon1foya0in8d 0 66821 1303461 1180548 2026-09-02T10:53:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303461 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Муса Йәлил''' (тулы исеме '''Муса Мостафа улы Йәлилов'''; [[2 февраль]] ([[15 февраль]]) [[1906 йыл]] — [[25 август]] [[1944 йыл]]) — [[СССР]] шағиры. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1929 йылдан [[ВКП (б)]] ағзаһы. [[Советтар Союзы Геройы]] ([[1956]], үлгәндән һуң), [[Ленин премияһы]] лауреаты ([[1957]], үлгәндән һуң). == Биографияһы == Күп балалы ғәиләлә алтынсы булып тыуған. Атаһы — Мостафа Йәлилов, әсәһе — Рәхимә Йәлилова (Сәйфуллина). [[Хөсәйениә мәсете]] мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда комсомолға инә. [[Мәскәү дәүләт университеты]]н тамамлай. == Хәтер == * Муса Йәлилдең яҡташы, башҡорт яҙыусыһы [[Агишев Сәғит Ишмөхәмәт улы|Cәғит Агиш]] яугир-шағирға «Яҡташтар» әҫәрен бағышлаған. * Элекке [[СССР]]ҙағы күп кенә ҡала урамдары герой исемен йөрөтә. * [[Ҡазан]] Татар дәүләт опера һәм балет театрына шағир исеме бирелгән. * [[Татарстан]]дың нефть етештереү үҙәге, [[Сарман районы]]ндағы [[Йәлил (ҡасаба)|Йәлил ҡасабаһы]] Муса Йәлил исеме менән аталған. * [[Мәскәү]]ҙә, [[Ҡазан]]да, [[Ырымбур]]ҙа, [[Әлмәт (Татарстан)|Әлмәт]]тә һәм башҡа ҡалаларҙа уға һәйкәлдәр ҡуйылған. * [[Ҡазан]]да шаирҙың музей-фатиры эшләй. == Кинематографияла шағир образы == * «Моабитская тетрадь», реж. Леонид Квинихидзе, Ленфильм, 1968. * «Красная ромашка», ДЕФА (ГДР). == Китаптары == * {{книга|автор = Муса Джалиль.|заглавие = Сочинения в трех томах |ответственный = Кашшаф Г. — Казань, 1955-1956 (на татарском языке)}} * {{книга|автор = Муса Джалиль.|заглавие = Сочинения. — Казань, 1962}} * {{книга|автор = Муса Джалиль.|заглавие = Избранное|ссылка = http://lib.ru/POEZIQ/DZHALIL/izbrannoe.txt|ответственный = Ганиев В.|место = М.|издательство = Художественная литература|год = 1966}} * {{книга|автор = Муса Джалиль.|заглавие = Избранное. — М., 1976}} * {{книга|автор = Муса Джалиль.|заглавие = Избранные произведения |ответственный = Мустафин Р. — Издательство „Советский писатель“. Ленинградское отделение, 1979}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор = Бикмухамедов Р.|заглавие = Муса Джалиль. Критико-биографический очерк. — М., 1957}} * {{книга|автор = Госман Х.|заглавие = Татарская поэзия двадцатых годов. — Казань, 1964}}{{ref-tt}} * {{книга|автор = Воздвиженский В.|заглавие = История татарской советской литературы. — М., 1965}} * {{книга|автор = Файзи А.|заглавие = Воспоминания о Мусе Джалиле. — Казань, 1966}} * [[Əхәтов Ғабделхәй Хурам улы|''Ахатов Г. Х.'']] О языке Мусы Джалиля / «Социалистик Татарстан». — Казань, 1976, № 38 (16727), 15 февраля. * [[Əхәтов Ғабделхәй Хурам улы|''Ахатов Г. Х.'']] Фразеологические обороты в поэме Мусы Джалиля «Письменосец». / Ж. «Советская школа». — Казань, 1977, № 5{{ref-tt}}. * {{книга|автор = Мустафин Р. А.|заглавие = По следам поэта-героя. Книга-поиск|место = М.|издательство = Советский писатель|год = 1976}} * {{книга|автор = Корольков Ю. М.|заглавие = Через сорок смертей|место = М.|издательство = Молодая Гвардия|год = 1960}} * {{книга|автор = Корольков Ю. М.|заглавие = Жизнь – песня. Жизнь и борьба поэта Мусы Джалиля|место = М.|издательство = Госполитиздат|год = 1959}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|84759}} {{V|30|01|2021}} * [http://muslimpress.ru/raznoe/avtobiografiya-musa-dzhalilya.htm Муса Йәлил. Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110110090059/http://muslimpress.ru/raznoe/avtobiografiya-musa-dzhalilya.htm |date=2011-01-10 }} * [http://magazines.russ.ru/ural/2006/1/mu11.html Рафаэль Мустафин. Муса Джалиль — поэт-воин, поэт-герой] * [http://gorod.tomsk.ru/index-1228044196.php «Идель-Урал». Чуваши и татары в логове нацистов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406193018/http://gorod.tomsk.ru/index-1228044196.php |date=2019-04-06 }} * [http://www.rt-online.ru/articles/3336/94725/?action=print Поверь мне, Родина]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.mtss.ru/?page=war О «Курмашеве и десяти других», казненных в Берлине за «подрыв военной мощи» Германского рейха] * [http://tatar.museum.ru/Jalil/default.htm Музей-квартира М. Джалиля в Казани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070813002450/http://www.tatar.museum.ru/Jalil/default.htm |date=2007-08-13 }} * [http://stroki.net/content/blogcategory/48/56/ Стихи Муса Йәлил] * [http://shigriyat.ru/autors/autor.aspx?name=djalil Стихи Мусы Джалиля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927161704/http://shigriyat.ru/autors/autor.aspx?name=djalil |date=2007-09-27 }}{{ref-tt}} * [http://kitap.net.ru/jalil.php Стихи Мусы Джалиля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011132606/http://kitap.net.ru/jalil.php |date=2011-10-11 }}{{ref-tt}}{{ref-ru}} [[Категория:2 февралдә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Хөсәйениә мәҙрәсәһе шәкерттәре]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҙыусылар]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары (Татарстан)]] [[Категория:Татар шағирҙары]] [[Категория:XX быуат шағирҙары]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:Муса Йәлил]] [[Категория:Гильотинала язаланғандар]] {{writer-stub}} suim127vvwfwwmiwphkvxc648jl7ste 0 71934 1303438 1303433 2026-09-01T17:42:39Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1303438 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''2 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 245-се ([[кәбисә йыл]]ында 246-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 120 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Кокос көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Белоруссия}}: [[Белорус теле|Белорус яҙмаһы]] көнө. * {{Флагификация|Вьетнам}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Маршалловы Острова}}: Хеҙмәт көнө. * {{Флагификация|Преднестровье}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Гвардия көнө. ** Полицияның Патруль-пост хеҙмәте көнө. ** Хөкүм башҡарыу системаһының психологик хеҙмәте көнө. * {{Флагификация|Танзания}}: Инженерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1794]]: Одесса ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1913]]: [[Киев]]та Беренсе Бөтә [[Рәсәй]] спорт олипиадаһы башлана. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1941]]: [[Мәскәү]]ҙә [[Чайковский Пётр Ильич|П. И. Чайковский]] исемендәге концерт залы асыла. * [[1945]]: [[Япония]]ның капитуляцияһы тураһындағы актҡа ҡул ҡуйыла. * [[1945]]: [[Вьетнам|Вьетнам Демократик Республикаһы]] төҙөлөү тураһында иғлан ителә. * [[1962]]: [[Новосибирск]] ҡалаһында халыҡ һаны 1 миллионға етә. * [[1969]]: [[Интернет]]тың «тыуған көндәренең» береһе: [[Калифорния]] университеты лабораторияһында ике компьютер араһында уңышлы мәғлүмәт алмашыу башҡарыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Кашапов Иван Ибраһим улы]] (''Уршат Кашафетдин улы''; 1915—12.03.2005), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының миномёт ротаһы командиры, гвардия өлкән лейтенанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]] [[Ҡолай]] ауылынан. * [[Шамил Хәмәҙинуров]] (1950—14.11.2014), йырсы, 1978—2014 йылдарҙа [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] вокалсыһы. «Ихлас» эстрада төркөмөн ойоштороусы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2013). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мельникова Ирина Эдуардовна]] (1970), [[Педагогика|педагог]], [[музыка]]нт, 1992—2013 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2004 йылдан [[Өфө]]ләге [[Урта махсус музыка колледжы]]ның аккордеон классы уҡытыусыһы, 2013 йылдан — колледж директорының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016). Сығышы менән Күмертау ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Мөхәмәтйәров Хәй Ғабдрафиҡ улы]] (1911—12.1941), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]]. 1929 йылдан — «Керпе» (хәҙерге [[«Аманат» журналы|«Аманат»]]) журналының, 1930 йылдан — [[«Йәш төҙөүсе» гәзите|«Йәш төҙөүсе»]] (хәҙерге [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә»]]) гәзитенең, 1931 йылдан [[Ленинсы (гәзит)|«Ленинсе»]] (хәҙерге [[«Йәшлек» гәзите|«Йәшлек»]]) гәзитенең баш мөхәррире; 1938—1940 йылдарҙа Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре. 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Худякова Лариса Петровна]] (1946), [[Физик химия|физик-химик]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1975 йылдан өлкән инженер, 1982 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2002 йылдан химик һынау лабораторияһы начальнигы. Техник фәндәр докторы (2008), профессор (2010). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәбибуллин Фәрҙәт Хәлфәтулла улы]] (1946-2010), автотранспорт хеҙмәткәре. 1980-2006 йылдарҙа «Башавтотранс» дәүләт унитар предприятиеһы филиалы – Ҡариҙел автотранспорт предприятиеһы водителе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы автотранспортсыһы. * Голобородько Надежда Ивановна (1951), педагог. 1975 йылдан Приют ҡасабаһындағы 16-сы урта мәктәптең немец һәм француз телдәре уҡытыусыһы, 1988–2011 йылдарҙа – мәктәп директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре. Ҡасабаның почётлы гражданы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районының 8 Март исемендәге ауылынан. * Сәфәрғәлина Зифа Ғәзиз ҡыҙы (1951), музыкант, педагог. Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының халыҡ инструменттары кафедраһы профессоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. * [[Гәрәева Наталия Борисовна]] (1956), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[төҙөлөш|төҙөүсе]]-ғалим. 1982 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2004), профессор (2005). Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан. Профессор Борис Гончаровтың ҡыҙы. * Кравцов Юрий Анатольевич (1956), педагог. Нефтекама ҡалаһы 1-се лицейының ойоштороусы-уҡытыусыһы. Почёт ордены кавалеры. * Мәҡсүтов Валерик Тәлғәт улы (1961), педагог, Дүртөйлө районының Балалар һәм үҫмерҙәр ижадын үҫтереү үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. * [[Ситдиҡова Венера Фәнис ҡыҙы]] (1966), журналист. 1995 йылдан хәҙерге [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре. [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың Журналистар союздары ағзаһы. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]] (2018) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] (2013) лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән районы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Тюленева (Филатова) Любовь Андреевна]] (1927—29.06.2016), [[Педагогика|педагог]]. 1962—1983 йылдарҙа [[Өфө]] ҡалаһының 39-сы урта мәктәбе уҡытыусыһы, РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969), [[СССР]]-ҙың мәғариф (1975), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1957). Ленин ордены кавалеры (1978). * [[Шәмсетдинов Мөхәмәт Мөхәррәм улы]] (1927—29.10.1971), [[бейеү]]се. 1956—1971 йылдарҙа [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның [[балет]] артисы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1955). Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты ([[Бухарест]], 1953). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иҙрисов Шәһивилдан Вилдан улы]] (1937—2020), [[КПСС|партия]] органдары һәм [[Газ сәнәғәте|газ тармағы]] хеҙмәткәре, [[Шиғриәт|шағир]]. [[Ейәнсура районы]] газ хеҙмәтенең элекке начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]] газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997). Бер нисә шиғри йыйынтыҡ авторы. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡарабәрҙе]] ауылынан. * [[Косткевич Юдий Эдуардович]] (1947—13.07.2015), бейеүсе. 1970—1990 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының «Ағиҙел» халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы, педагог-репетиторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. * [[Һөйәрғолов Мансур Таштимер улы]] (1947), агроном, [[спорт]]сы һәм тренер. [[Стәрлебаш районы]] ауыл хужалығы идаралығының элекке баш агрономы. [[Милли көрәш]] һәм гер күтәреү буйынса тренер. Башҡортостандың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. Гер күтәреү буйынса [[Гиннесстың рекордтар китабы]]на индерелеүсе. Сығышы менән ошо райондан. * [[Чадченко Андрей Васильевич]] (1947), тау инженеры-геолог, геология-минералогия фәндәре кандидаты (1989). [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның 1996—2007 йылдарҙағы баш геологы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1984). Урал тау премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Ингуш Республикаһы]] Назран районының Нартов ауылынан. * [[Ғимаев Ирек Фәрит улы]] (1957), спортсы, хоккейсы, тренер, дәүләт хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]], 1979 йылдан [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] хоккей командалары уйынсыһы. 2001—2003 йылдарҙа ЦСКА хоккей клубының өлкән тренеры. 2006 йылдан [[Калининград өлкәһе]] һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары, 2010 йылда — өлкәнең Спорт буйынса агентлыҡ етәксеһе. [[СССР]]-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1979), [[шайбалы хоккей]] буйынса: СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры 1982); [[Ер|донъя]] (1979, 1982, 1983), [[Европа]] (1979, 1982, 1983) һәм [[Советтар Союзы]] (1980—1987) чемпионы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1982). * [[Ҡадиров Рафаэль Рәшит улы]] (1957), рәссам. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2009) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1997). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Дауытов Искәндәр Садиҡ улы]] (1923—26.09.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, ҡыҙылармеец, [[Башҡорт атлы дивизияһы]] пулеметсыһы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). * [[Фазлыев Шакир Фазлый улы]] (1923 — 16.05.1992), дәүләт һәм партия органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1967, 1971) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Абдулла (Мәсетле районы)|Абдулла]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Грибков Михаил Петрович]] (1909—14.01.1964), [[СССР]]-ҙың партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1960—1963 йылдарҙа Латвия Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының икенсе секретары, КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы (1961—1964). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]] [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылынан. * [[Хизбуллин Ғифат Әдиәт улы]] (1929—15.11.1993), уҡытыусы. 1964—1986 йылдарҙа [[Мәсетле районы]]ның [[Оло Ҡыҙылбай]] мәктәбе директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әйүпов Риф Сәлих улы]] (1939—28.01.2015), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]] Хәрби фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы. Рәсәй юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт (1982) һәм Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). * [[Авершина (Бигеева) Людмила Васильевна]] (1954), цирк артисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1979). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Янбарисов Валерий Марс улы]] (1954), ғалим-физик‑химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2015 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Иҡтисад һәм сервис институтының кафедра мөдире. Химия фәндәре докторы (2003), профессор (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:2 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1906]]: Александр Казанцев, [[СССР]]-ҙың фантаст-яҙыусыһы, фәнни фантастикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. * [[1908]]: Валентин Глушко, СССР ракета-космик техникаһы, шул иҫәптән «Энергия-Буран» комплексы конструкторы, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], СССР-ҙың Ленин һәм Дәүләт премиялары лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1920]]: Иван Михайличенко, СССР-ҙың 1-се класлы хәрби осоусыһы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[1926]]: Евгений Леонов, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1978) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1976). * [[1930]]: Андрей Петров, СССР һәм Рәсәй композиторы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1980). * [[1935]]: Валентин Гафт, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984). * [[1944]]: Александр Филиппе́нко, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (2000). * [[1945]]: Михаил Вишняков, СССР һәм Рәсәй шағиры. * [[1945]]: Ирина Пече́рникова, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1988). * [[1953]]: Елена Про́клова, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1977), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1984). * [[1965]]: Леннокс Льюис, [[Британия]] һәм [[Канада]]ның профессионал [[бокс]]ёры, [[Ер|донъяның]] абсолют чемпионы (1999). * [[1990]]: Николай Иов, [[Днестр буйы Молдова Республикаһы]] [[спорт]]сыһы, [[Ауыр атлетика|ауыр атлет]], пауэрлифтер буйынса күп тапҡыр донъя һәм [[Европа]] чемпионы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:2 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1902]]: Ҡәйүм Насыри, [[татар]] мәғрифәтсеһе, ғалим һәм яҙыусы. * [[1968]]: [[Баязит Бикбай]], [[башҡорт]] шағиры, прозаик, драматург, [[БАССР]]ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957), [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1969). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1969]]: [[Хо Ши Мин]], 1951—1969 йылдарҙа [[Вьетнам]] президенты, философ-марксист, шағир. * [[1970]]: [[Василий Сухомлинский]], СССР-ҙың педагог-новаторы, яҙыусы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1968). * [[1999]]: [[Әнғәм Атнабаев]], [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1997), драматург, РСФСР-ҙың 1988) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1977) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И02]] [[Категория:2 сентябрь]] 95rc1icgyjgyazzxzf1p1uur1g2ijek 1303439 1303438 2026-09-01T17:45:57Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1303439 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''2 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 245-се ([[кәбисә йыл]]ында 246-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 120 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Кокос көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Белоруссия}}: [[Белорус теле|Белорус яҙмаһы]] көнө. * {{Флагификация|Вьетнам}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Маршалловы Острова}}: Хеҙмәт көнө. * {{Флагификация|Преднестровье}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Гвардия көнө. ** Полицияның Патруль-пост хеҙмәте көнө. ** Хөкүм башҡарыу системаһының психологик хеҙмәте көнө. * {{Флагификация|Танзания}}: Инженерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1794]]: Одесса ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1913]]: [[Киев]]та Беренсе Бөтә [[Рәсәй]] спорт олипиадаһы башлана. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1941]]: [[Мәскәү]]ҙә [[Чайковский Пётр Ильич|П. И. Чайковский]] исемендәге концерт залы асыла. * [[1945]]: [[Япония]]ның капитуляцияһы тураһындағы актҡа ҡул ҡуйыла. * [[1945]]: [[Вьетнам|Вьетнам Демократик Республикаһы]] төҙөлөү тураһында иғлан ителә. * [[1962]]: [[Новосибирск]] ҡалаһында халыҡ һаны 1 миллионға етә. * [[1969]]: [[Интернет]]тың «тыуған көндәренең» береһе: [[Калифорния]] университеты лабораторияһында ике компьютер араһында уңышлы мәғлүмәт алмашыу башҡарыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Кашапов Иван Ибраһим улы]] (''Уршат Кашафетдин улы''; 1915—12.03.2005), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының миномёт ротаһы командиры, гвардия өлкән лейтенанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]] [[Ҡолай]] ауылынан. * [[Шамил Хәмәҙинуров]] (1950—14.11.2014), йырсы, 1978—2014 йылдарҙа [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] вокалсыһы. «Ихлас» эстрада төркөмөн ойоштороусы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2013). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мельникова Ирина Эдуардовна]] (1970), [[Педагогика|педагог]], [[музыка]]нт, 1992—2013 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2004 йылдан [[Өфө]]ләге [[Урта махсус музыка колледжы]]ның аккордеон классы уҡытыусыһы, 2013 йылдан — колледж директорының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016). Сығышы менән Күмертау ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Мөхәмәтйәров Хәй Ғабдрафиҡ улы]] (1911—12.1941), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]]. 1929 йылдан — «Керпе» (хәҙерге [[«Аманат» журналы|«Аманат»]]) журналының, 1930 йылдан — [[«Йәш төҙөүсе» гәзите|«Йәш төҙөүсе»]] (хәҙерге [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә»]]) гәзитенең, 1931 йылдан [[Ленинсы (гәзит)|«Ленинсе»]] (хәҙерге [[«Йәшлек» гәзите|«Йәшлек»]]) гәзитенең баш мөхәррире; 1938—1940 йылдарҙа Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре. 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Худякова Лариса Петровна]] (1946), [[Физик химия|физик-химик]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] [[уҡытыусы]]һы, шул иҫәптән 1975 йылдан өлкән инженер, 1982 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2002 йылдан химик һынау лабораторияһы начальнигы. Техник фәндәр докторы (2008), профессор (2010). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәбибуллин Фәрҙәт Хәлфәтулла улы]] (1946-2010), автотранспорт хеҙмәткәре. 1980-2006 йылдарҙа «Башавтотранс» дәүләт унитар предприятиеһы филиалы – Ҡариҙел автотранспорт предприятиеһы водителе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы автотранспортсыһы. * [[Голобородько Надежда Ивановна]] (1951), [[Педагогика|педагог]]. 1975 йылдан [[Приют (Бәләбәй районы)|Приют]] ҡасабаһындағы 16-сы урта мәктәптең [[Нимес теле|немец]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәре уҡытыусыһы, 1988–2011 йылдарҙа – [[мәктәп директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре. Ҡасабаның почётлы гражданы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йәрмәкәй районы]]ның [[8 Март исемендәге ауыл]]ынан. * [[Сәфәрғәлина Зифа Ғәзиз ҡыҙы]] (1951), [[музыка]]нт, педагог. [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның халыҡ инструменттары кафедраһы профессоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. * [[Гәрәева Наталия Борисовна]] (1956), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[төҙөлөш|төҙөүсе]]-ғалим. 1982 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2004), профессор (2005). Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан. Профессор Борис Гончаровтың ҡыҙы. * Кравцов Юрий Анатольевич (1956), педагог. Нефтекама ҡалаһы 1-се лицейының ойоштороусы-уҡытыусыһы. Почёт ордены кавалеры. * Мәҡсүтов Валерик Тәлғәт улы (1961), педагог, Дүртөйлө районының Балалар һәм үҫмерҙәр ижадын үҫтереү үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. * [[Ситдиҡова Венера Фәнис ҡыҙы]] (1966), журналист. 1995 йылдан хәҙерге [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре. [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың Журналистар союздары ағзаһы. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]] (2018) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] (2013) лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән районы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Тюленева (Филатова) Любовь Андреевна]] (1927—29.06.2016), [[Педагогика|педагог]]. 1962—1983 йылдарҙа [[Өфө]] ҡалаһының 39-сы урта мәктәбе уҡытыусыһы, РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969), [[СССР]]-ҙың мәғариф (1975), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1957). Ленин ордены кавалеры (1978). * [[Шәмсетдинов Мөхәмәт Мөхәррәм улы]] (1927—29.10.1971), [[бейеү]]се. 1956—1971 йылдарҙа [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның [[балет]] артисы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1955). Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты ([[Бухарест]], 1953). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иҙрисов Шәһивилдан Вилдан улы]] (1937—2020), [[КПСС|партия]] органдары һәм [[Газ сәнәғәте|газ тармағы]] хеҙмәткәре, [[Шиғриәт|шағир]]. [[Ейәнсура районы]] газ хеҙмәтенең элекке начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]] газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997). Бер нисә шиғри йыйынтыҡ авторы. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡарабәрҙе]] ауылынан. * [[Косткевич Юдий Эдуардович]] (1947—13.07.2015), бейеүсе. 1970—1990 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының «Ағиҙел» халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы, педагог-репетиторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. * [[Һөйәрғолов Мансур Таштимер улы]] (1947), агроном, [[спорт]]сы һәм тренер. [[Стәрлебаш районы]] ауыл хужалығы идаралығының элекке баш агрономы. [[Милли көрәш]] һәм гер күтәреү буйынса тренер. Башҡортостандың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. Гер күтәреү буйынса [[Гиннесстың рекордтар китабы]]на индерелеүсе. Сығышы менән ошо райондан. * [[Чадченко Андрей Васильевич]] (1947), тау инженеры-геолог, геология-минералогия фәндәре кандидаты (1989). [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның 1996—2007 йылдарҙағы баш геологы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1984). Урал тау премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Ингуш Республикаһы]] Назран районының Нартов ауылынан. * [[Ғимаев Ирек Фәрит улы]] (1957), спортсы, хоккейсы, тренер, дәүләт хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]], 1979 йылдан [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] хоккей командалары уйынсыһы. 2001—2003 йылдарҙа ЦСКА хоккей клубының өлкән тренеры. 2006 йылдан [[Калининград өлкәһе]] һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары, 2010 йылда — өлкәнең Спорт буйынса агентлыҡ етәксеһе. [[СССР]]-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1979), [[шайбалы хоккей]] буйынса: СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры 1982); [[Ер|донъя]] (1979, 1982, 1983), [[Европа]] (1979, 1982, 1983) һәм [[Советтар Союзы]] (1980—1987) чемпионы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1982). * [[Ҡадиров Рафаэль Рәшит улы]] (1957), рәссам. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2009) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1997). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Дауытов Искәндәр Садиҡ улы]] (1923—26.09.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, ҡыҙылармеец, [[Башҡорт атлы дивизияһы]] пулеметсыһы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). * [[Фазлыев Шакир Фазлый улы]] (1923 — 16.05.1992), дәүләт һәм партия органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1967, 1971) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Абдулла (Мәсетле районы)|Абдулла]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Грибков Михаил Петрович]] (1909—14.01.1964), [[СССР]]-ҙың партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1960—1963 йылдарҙа Латвия Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының икенсе секретары, КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы (1961—1964). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]] [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылынан. * [[Хизбуллин Ғифат Әдиәт улы]] (1929—15.11.1993), уҡытыусы. 1964—1986 йылдарҙа [[Мәсетле районы]]ның [[Оло Ҡыҙылбай]] мәктәбе директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әйүпов Риф Сәлих улы]] (1939—28.01.2015), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]] Хәрби фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы. Рәсәй юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт (1982) һәм Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). * [[Авершина (Бигеева) Людмила Васильевна]] (1954), цирк артисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1979). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Янбарисов Валерий Марс улы]] (1954), ғалим-физик‑химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2015 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Иҡтисад һәм сервис институтының кафедра мөдире. Химия фәндәре докторы (2003), профессор (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:2 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1906]]: Александр Казанцев, [[СССР]]-ҙың фантаст-яҙыусыһы, фәнни фантастикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. * [[1908]]: Валентин Глушко, СССР ракета-космик техникаһы, шул иҫәптән «Энергия-Буран» комплексы конструкторы, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], СССР-ҙың Ленин һәм Дәүләт премиялары лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1920]]: Иван Михайличенко, СССР-ҙың 1-се класлы хәрби осоусыһы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[1926]]: Евгений Леонов, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1978) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1976). * [[1930]]: Андрей Петров, СССР һәм Рәсәй композиторы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1980). * [[1935]]: Валентин Гафт, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984). * [[1944]]: Александр Филиппе́нко, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (2000). * [[1945]]: Михаил Вишняков, СССР һәм Рәсәй шағиры. * [[1945]]: Ирина Пече́рникова, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1988). * [[1953]]: Елена Про́клова, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1977), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1984). * [[1965]]: Леннокс Льюис, [[Британия]] һәм [[Канада]]ның профессионал [[бокс]]ёры, [[Ер|донъяның]] абсолют чемпионы (1999). * [[1990]]: Николай Иов, [[Днестр буйы Молдова Республикаһы]] [[спорт]]сыһы, [[Ауыр атлетика|ауыр атлет]], пауэрлифтер буйынса күп тапҡыр донъя һәм [[Европа]] чемпионы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:2 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1902]]: Ҡәйүм Насыри, [[татар]] мәғрифәтсеһе, ғалим һәм яҙыусы. * [[1968]]: [[Баязит Бикбай]], [[башҡорт]] шағиры, прозаик, драматург, [[БАССР]]ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957), [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1969). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1969]]: [[Хо Ши Мин]], 1951—1969 йылдарҙа [[Вьетнам]] президенты, философ-марксист, шағир. * [[1970]]: [[Василий Сухомлинский]], СССР-ҙың педагог-новаторы, яҙыусы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1968). * [[1999]]: [[Әнғәм Атнабаев]], [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1997), драматург, РСФСР-ҙың 1988) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1977) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И02]] [[Категория:2 сентябрь]] 2awgp6kywoaqib7uqdf8k1lvrjukubu 1303440 1303439 2026-09-01T17:47:43Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1303440 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''2 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 245-се ([[кәбисә йыл]]ында 246-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 120 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Кокос көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Белоруссия}}: [[Белорус теле|Белорус яҙмаһы]] көнө. * {{Флагификация|Вьетнам}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Маршалловы Острова}}: Хеҙмәт көнө. * {{Флагификация|Преднестровье}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Гвардия көнө. ** Полицияның Патруль-пост хеҙмәте көнө. ** Хөкүм башҡарыу системаһының психологик хеҙмәте көнө. * {{Флагификация|Танзания}}: Инженерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1794]]: Одесса ҡалаһына нигеҙ һалына. * [[1913]]: [[Киев]]та Беренсе Бөтә [[Рәсәй]] спорт олипиадаһы башлана. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1941]]: [[Мәскәү]]ҙә [[Чайковский Пётр Ильич|П. И. Чайковский]] исемендәге концерт залы асыла. * [[1945]]: [[Япония]]ның капитуляцияһы тураһындағы актҡа ҡул ҡуйыла. * [[1945]]: [[Вьетнам|Вьетнам Демократик Республикаһы]] төҙөлөү тураһында иғлан ителә. * [[1962]]: [[Новосибирск]] ҡалаһында халыҡ һаны 1 миллионға етә. * [[1969]]: [[Интернет]]тың «тыуған көндәренең» береһе: [[Калифорния]] университеты лабораторияһында ике компьютер араһында уңышлы мәғлүмәт алмашыу башҡарыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Кашапов Иван Ибраһим улы]] (''Уршат Кашафетдин улы''; 1915—12.03.2005), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар полкының миномёт ротаһы командиры, гвардия өлкән лейтенанты. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]] [[Ҡолай]] ауылынан. * [[Шамил Хәмәҙинуров]] (1950—14.11.2014), йырсы, 1978—2014 йылдарҙа [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] вокалсыһы. «Ихлас» эстрада төркөмөн ойоштороусы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2013). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мельникова Ирина Эдуардовна]] (1970), [[Педагогика|педагог]], [[музыка]]нт, 1992—2013 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 2004 йылдан [[Өфө]]ләге [[Урта махсус музыка колледжы]]ның аккордеон классы уҡытыусыһы, 2013 йылдан — колледж директорының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016). Сығышы менән Күмертау ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Мөхәмәтйәров Хәй Ғабдрафиҡ улы]] (1911—12.1941), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған [[Журналистика|журналист]] һәм [[Шиғриәт|шағир]]. 1929 йылдан — «Керпе» (хәҙерге [[«Аманат» журналы|«Аманат»]]) журналының, 1930 йылдан — [[«Йәш төҙөүсе» гәзите|«Йәш төҙөүсе»]] (хәҙерге [[Йәншишмә (гәзит)|«Йәншишмә»]]) гәзитенең, 1931 йылдан [[Ленинсы (гәзит)|«Ленинсе»]] (хәҙерге [[«Йәшлек» гәзите|«Йәшлек»]]) гәзитенең баш мөхәррире; 1938—1940 йылдарҙа Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре. 1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Худякова Лариса Петровна]] (1946), [[Физик химия|физик-химик]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] [[уҡытыусы]]һы, шул иҫәптән 1975 йылдан өлкән инженер, 1982 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2002 йылдан химик һынау лабораторияһы начальнигы. Техник фәндәр докторы (2008), профессор (2010). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәбибуллин Фәрҙәт Хәлфәтулла улы]] (1946-2010), автотранспорт хеҙмәткәре. 1980-2006 йылдарҙа «Башавтотранс» дәүләт унитар предприятиеһы филиалы – Ҡариҙел автотранспорт предприятиеһы водителе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы автотранспортсыһы. * [[Голобородько Надежда Ивановна]] (1951), [[Педагогика|педагог]]. 1975 йылдан [[Приют (Бәләбәй районы)|Приют]] ҡасабаһындағы 16-сы урта мәктәптең [[Нимес теле|немец]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәре уҡытыусыһы, 1988–2011 йылдарҙа – [[мәктәп директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре. Ҡасабаның почётлы гражданы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йәрмәкәй районы]]ның [[8 Март исемендәге ауыл]]ынан. * [[Сәфәрғәлина Зифа Ғәзиз ҡыҙы]] (1951), [[музыка]]нт, педагог. [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның халыҡ инструменттары кафедраһы профессоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. * [[Гәрәева Наталия Борисовна]] (1956), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[төҙөлөш|төҙөүсе]]-ғалим. 1982 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2004), профессор (2005). Сығышы менән [[Мәскәү]] ҡалаһынан. Профессор Борис Гончаровтың ҡыҙы. * [[Кравцов Юрий Анатольевич]] (1956), педагог. [[Нефтекама]] ҡалаһы 1-се лицейының ойоштороусы-уҡытыусыһы. [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] кавалеры. * [[Мәҡсүтов Валерик Тәлғәт улы]] (1961), педагог. [[Дүртөйлө районы]]ның Балалар һәм үҫмерҙәр ижадын үҫтереү үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. * [[Ситдиҡова Венера Фәнис ҡыҙы]] (1966), журналист. 1995 йылдан хәҙерге [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре. [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан]]дың Журналистар союздары ағзаһы. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]] (2018) һәм [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] (2013) лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрйән районы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Тюленева (Филатова) Любовь Андреевна]] (1927—29.06.2016), [[Педагогика|педагог]]. 1962—1983 йылдарҙа [[Өфө]] ҡалаһының 39-сы урта мәктәбе уҡытыусыһы, РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969), [[СССР]]-ҙың мәғариф (1975), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1957). Ленин ордены кавалеры (1978). * [[Шәмсетдинов Мөхәмәт Мөхәррәм улы]] (1927—29.10.1971), [[бейеү]]се. 1956—1971 йылдарҙа [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның [[балет]] артисы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1955). Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты ([[Бухарест]], 1953). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Иҙрисов Шәһивилдан Вилдан улы]] (1937—2020), [[КПСС|партия]] органдары һәм [[Газ сәнәғәте|газ тармағы]] хеҙмәткәре, [[Шиғриәт|шағир]]. [[Ейәнсура районы]] газ хеҙмәтенең элекке начальнигы. [[Рәсәй Федерацияһы]] газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997). Бер нисә шиғри йыйынтыҡ авторы. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡарабәрҙе]] ауылынан. * [[Косткевич Юдий Эдуардович]] (1947—13.07.2015), бейеүсе. 1970—1990 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының «Ағиҙел» халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы, педагог-репетиторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. * [[Һөйәрғолов Мансур Таштимер улы]] (1947), агроном, [[спорт]]сы һәм тренер. [[Стәрлебаш районы]] ауыл хужалығы идаралығының элекке баш агрономы. [[Милли көрәш]] һәм гер күтәреү буйынса тренер. Башҡортостандың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре. Гер күтәреү буйынса [[Гиннесстың рекордтар китабы]]на индерелеүсе. Сығышы менән ошо райондан. * [[Чадченко Андрей Васильевич]] (1947), тау инженеры-геолог, геология-минералогия фәндәре кандидаты (1989). [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның 1996—2007 йылдарҙағы баш геологы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1984). Урал тау премияһы лауреаты (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Ингуш Республикаһы]] Назран районының Нартов ауылынан. * [[Ғимаев Ирек Фәрит улы]] (1957), спортсы, хоккейсы, тренер, дәүләт хеҙмәткәре. 1974 йылдан [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|«Салауат Юлаев»]], 1979 йылдан [[ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)|ЦСКА]] хоккей командалары уйынсыһы. 2001—2003 йылдарҙа ЦСКА хоккей клубының өлкән тренеры. 2006 йылдан [[Калининград өлкәһе]] һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары, 2010 йылда — өлкәнең Спорт буйынса агентлыҡ етәксеһе. [[СССР]]-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1979), [[шайбалы хоккей]] буйынса: СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры 1982); [[Ер|донъя]] (1979, 1982, 1983), [[Европа]] (1979, 1982, 1983) һәм [[Советтар Союзы]] (1980—1987) чемпионы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1982). * [[Ҡадиров Рафаэль Рәшит улы]] (1957), рәссам. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2009) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1997). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Дауытов Искәндәр Садиҡ улы]] (1923—26.09.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, ҡыҙылармеец, [[Башҡорт атлы дивизияһы]] пулеметсыһы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң). * [[Фазлыев Шакир Фазлый улы]] (1923 — 16.05.1992), дәүләт һәм партия органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1967, 1971) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Абдулла (Мәсетле районы)|Абдулла]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Грибков Михаил Петрович]] (1909—14.01.1964), [[СССР]]-ҙың партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1960—1963 йылдарҙа Латвия Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының икенсе секретары, КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы (1961—1964). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дыуан районы]] [[Дыуан (Дыуан районы)|Дыуан]] ауылынан. * [[Хизбуллин Ғифат Әдиәт улы]] (1929—15.11.1993), уҡытыусы. 1964—1986 йылдарҙа [[Мәсетле районы]]ның [[Оло Ҡыҙылбай]] мәктәбе директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо ауылдан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әйүпов Риф Сәлих улы]] (1939—28.01.2015), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]] Хәрби фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы. Рәсәй юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт (1982) һәм Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001). * [[Авершина (Бигеева) Людмила Васильевна]] (1954), цирк артисы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1979). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Янбарисов Валерий Марс улы]] (1954), ғалим-физик‑химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2015 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Иҡтисад һәм сервис институтының кафедра мөдире. Химия фәндәре докторы (2003), профессор (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:2 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1906]]: Александр Казанцев, [[СССР]]-ҙың фантаст-яҙыусыһы, фәнни фантастикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. * [[1908]]: Валентин Глушко, СССР ракета-космик техникаһы, шул иҫәптән «Энергия-Буран» комплексы конструкторы, ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], СССР-ҙың Ленин һәм Дәүләт премиялары лауреаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1920]]: Иван Михайличенко, СССР-ҙың 1-се класлы хәрби осоусыһы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]. * [[1926]]: Евгений Леонов, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1978) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1976). * [[1930]]: Андрей Петров, СССР һәм Рәсәй композиторы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1980). * [[1935]]: Валентин Гафт, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1984). * [[1944]]: Александр Филиппе́нко, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (2000). * [[1945]]: Михаил Вишняков, СССР һәм Рәсәй шағиры. * [[1945]]: Ирина Пече́рникова, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1988). * [[1953]]: Елена Про́клова, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, [[Ленин комсомолы премияһы]] лауреаты (1977), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1984). * [[1965]]: Леннокс Льюис, [[Британия]] һәм [[Канада]]ның профессионал [[бокс]]ёры, [[Ер|донъяның]] абсолют чемпионы (1999). * [[1990]]: Николай Иов, [[Днестр буйы Молдова Республикаһы]] [[спорт]]сыһы, [[Ауыр атлетика|ауыр атлет]], пауэрлифтер буйынса күп тапҡыр донъя һәм [[Европа]] чемпионы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:2 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1902]]: Ҡәйүм Насыри, [[татар]] мәғрифәтсеһе, ғалим һәм яҙыусы. * [[1968]]: [[Баязит Бикбай]], [[башҡорт]] шағиры, прозаик, драматург, [[БАССР]]ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1957), [[Салауат Юлаев исемендәге премия]] лауреаты (1969). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1969]]: [[Хо Ши Мин]], 1951—1969 йылдарҙа [[Вьетнам]] президенты, философ-марксист, шағир. * [[1970]]: [[Василий Сухомлинский]], СССР-ҙың педагог-новаторы, яҙыусы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1968). * [[1999]]: [[Әнғәм Атнабаев]], [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (1997), драматург, РСФСР-ҙың 1988) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1977) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы]] лауреаты. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И02]] [[Категория:2 сентябрь]] 0gj6zlu0cxwcwp4v28j9flm0jo0w59a 0 71935 1303441 1152849 2026-09-01T17:52:34Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1303441 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''3 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 246-сы ([[кәбисә йыл]]ында 247-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 119 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] тамамланған көн. ** [[ДНК]]-ның үҙенсәлеге асылған көн. ** Бекон көнө. ** Һаҡал көнө (сентябрҙең беренсе шәмбеһе). ** {{comment|Күкрәксәнең|Бюстгальтерҙың}} тыуған көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: Флаг көнө. * {{Флагификация|Катар}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Китай}}: Миллитаристик [[Япония]]ны еңгән көн. * {{Флагификация|Россия}}: [[Терроризм]] менән көрәштә теләктәшлек көнө. * {{Флагификация|Сан-Марино}}: Республика нигеҙләнгән көн. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Молдавия}}: Милли ғәскәр көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Граждандар авиацияһы көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1875]]: [[Мәскәү]]ҙә хәҙерге Дәүләт тарих музейы бинаһы төҙөлөшөндә тантаналы шарттарҙа тәүге нигеҙ ташы һалына. * [[1880]]: [[Петербург]]та инженер Фёдор Пироцкий [[Рәсәй империяһы]]ндағы (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, хатта [[Ер|донъялағы]]) тәүге [[электр]] трамвайын халыҡҡа эшләтеп күрһәтә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1945]]: Икенсе бөтә донъя һуғышы тамамлана. * [[1947]]: [[Туймазы нефть ятҡылығы|Туймазы девон нефтенең]] тәүге партияһы 183 километрлыҡ «Туймазы — Өфө» магисталь торба үткәргес буйлап [[Черниковка]]лағы нефть эшкәртеү заводына килә. Был Урал—Себер төбәгендәге магистраль нефть һәм уның продукттары үткәргестәре системаһын булдырыуға башланғыс һала. * [[1947]]: Хәҙерге «Транснефть–Урал» йәмғиәте ойошторола. * [[1957]]: [[Нефтекама]] ҡалаһына нигеҙ һалына. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Мостаев Йәүҙәт Әхәт улы]] (1920—18.09.1999), [[фән|ғалим]]-тау инженеры. 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғыштары|совет-фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1960—1990 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1960 йылдан өлкән инженер, 1965 йылдан лаборатория мөдире, 1983 йылдан — сектор мөдире, 1986 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр докторы (1984). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1974), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1978) һәм почётлы нефтсеһе (1980). 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1944) һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. * [[Фәтихов Рәшит Ғабдулла улы]] (1945), ғалим-хирург. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2004), профессор (2005). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2012). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәйнуллина Асия Солтан ҡыҙы]] (1955), режиссёр, халыҡ-ижады буйынса белгес-консультант, [[Сибай]] ҡалаһында сәсәндәр мәктәбе ойоштороусы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]] [[Бәләкәй Арыҫланғол]] ауылынан. * [[Кустиков Сергей Иванович]] (1960), [[уҡытыусы]], [[спорт]]сы, [[волейбол]] һәм [[саңғы спорты]] тренеры. Саңғы спорты буйынса спорт мастерлығына кандидат (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Оло Ыҡтамаҡ]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Симонов Вадим Дмитриевич]] (1916—16.07.2004), [[фән|ғалим]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1960 йылдан «Башнефтехимзаводы» берекмәһенең начальник урынбаҫары, Бөтә союз гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми-тикшеренеү технология институтына нигеҙ һалыусы һәм 1964—1987 йылдарҙа уның директоры, бер үк ваҡытта 1970—1980 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1976), профессор (1977). [[РСФСР]]-ҙың (1984) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1966) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, [[СССР]]-ҙың почётлы химигы (1974). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1965) ордендары кавалеры. * [[Штабель Альфред Артурович]] (1926—6.11.2002), [[Живопись|рәссам]]-график, [[Журналистика|журналист]]. 1957–1987 йылдарҙа [[«Һәнәк» журналы]]ның художество мөхәррире. 1958 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1973 йылдан — Рәссамдар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2002). Йәштәрҙең республика фестивале лауреаты (1957). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шәйхетдинов Зәйнулла Ғәйфулла улы]] (1936—4.07.2001), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1965 йылдан [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1969—1989 йылдарҙа авиация двигателдәре теорияһы кафедраһы мөдире, 1982—1986 йылдарҙа авиация двигателдәре факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1975). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1992) һәм Башҡорт АССР-ының (1976) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). * [[Довлатов Сергей Донатович]] (1941—24.08.1990), [[Журналистика|журналист]], публицист, яҙыусы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Дәүләтшин Рәйес Имаметдин улы]] (1941), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, ғалим-педиатр. [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, балалар хирургияһы кафедраһы профессоры. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. * [[Ляхова Нина Павловна]] (1941), [[Педагогика|педагогик хеҙмәт]] ветераны. 1963—2003 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] 16-сы балалар баҡсаһы мөдире. Башҡортостан уҡытыусыларының 8-се ([[Өфө]], 1987) һәм уҡытыусыларҙың Бөтә Рәсәй ([[Мәскәү]], 1987) съездары делегаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1998), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан. * [[Әйүпов Рәшит Фазлырахман улы]] (1946), [[ауыл хужалығы]] ветераны. 1980—1985 һәм 1995—2006 йылдарҙа [[Ҡалтасы районы]] «Родина» хужалығы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Райондың почётлы гражданы (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Ташҡалмаш]] ауылынан. * [[Зөфәр Тимербулатов]] (1951), [[КПСС|партия]] органдары һәм дәүләт хеҙмәте ветераны, журналист, ғалим. 1991—1994 һәм 2000—2004 йылдарҙа [[Башҡортостан]]дың матбуғат министры. М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. Философия фәндәре кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2004) һәм [[Зәйнәб Биишева]] (2009) исемендәге премиялар лауреаты. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Хәсәнов Хәлидар Мөҡсин улы]] (1922—25.03.2003), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, [[сержант]]. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Пирожок Пётр Иванович]] (1927—11.12.2020), тау инженеры-геолог. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1985—1996 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның баш геологы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған геологы (1995), [[СССР]] Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Хмельницкий өлкәһе]] Белогорье районының Семёнов ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғилманов Миңлебай Саҙри улы]] (1927—2017), төҙөүсе. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. [[Күмертау]] ҡалаһындағы 325-се механикалаштырылған күсмә колоннаның элекке ташсыһы һәм бригадиры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Көсөгән (Миәкә районы)|Көсөгән]] ауылынан. * [[Йыһангирова Тәсбиә Сәйет ҡыҙы]] (1937), почта хеҙмәткәре. [[Ҡариҙел районы]] [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] почта бүлексәһенең элекке оператор-контролеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған элемтәсеһе. * [[Кадиков Зәки Нурихан улы]] (1937), [[ауыл хужалығы]], совет һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, 1976 йылдан [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1980—1984 йылдарҙа КПСС район комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының унынсы саҡырылыш (1980—1985) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, КПСС-тың XXVI съезы делегаты (1981). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Рәтүш]] ауылынан. * [[Мөҙәрисов Рим Төхбәй улы]] (1937), механизатор. 1951 йылдан [[Благовар районы]] «Октябрь» колхозы механизаторы, шул иҫәптән 1964—1997 йылдарҙа — сөгөлдөр комбайны машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[2-се Сулпан]] ауылынан. * [[Ҡоломбәтов Фәрит Йәнбәк улы]] (1942—29.12.2012), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1971—1977 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозының инженер-контролёры, төҙәтеү оҫтаханаһы мөдире; 1985—1997 йылдарҙа — баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1977). Сығышы менән ошо райондың [[Иләс]] ауылынан. * [[Дауытов Ирек Хәмзә улы]] (1952), табип, педагог. 1984—1986 йылдарҙа Салауат медицина училищеһы уҡытыусыһы, 2000—2003 йылдарҙа — директоры; 1988—2000 йылдарҙа [[Салауатнефтемаш|«Салауатнефтемаш» производство берекмәһе]] медсанчасының табип-травматологы; 2004 йылдан — ҡала дауаханаһының хирургик профилле көндөҙгө стационары мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылынан. * [[Вайссвеккер Ольга Петровна]] (1972), [[музыка]]нт-балалайкала уйнаусы, педагог. 1994 йылдан [[Татарстан Республикаһы]]ның Халыҡ музыка ҡоралдары дәүләт ансамбле артисы, бер үк ваҡытта 1997 йылдан Ҡазан педагогия институты, 1999—2001 йылдарҙа — Ҡазан консерваторияһы, артабан балалар музыка мәктәптәре уҡытыусыһы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2004). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Айһылыу Йәғәфәрова]] (1948), педагогик хеҙмәт ветераны, [[башҡорт]] балалар яҙыусыһы, 1989 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1992) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[Ким Әхмәтйәнов]] (1996) һәм [[Рәмзилә Хисаметдинова]] (2008) исемендәге премиялар лауреаты. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Бохараева Розалия Фәтих ҡыҙы]] (1939), педагогик хеҙмәт ветераны, 1982—1997 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһындағы 1-се интернат-мәктәп директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Заһиҙуллин Рәшит Ғәзизулла улы]] (1939), балалар яҙыусыһы. 1999 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:3 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1695]]: Пьетро Локателли, [[Италия]] [[скрипка]]сыһы, композитор. * [[1710]]: Абраам Трамбле, [[Швейцария]] натуралисы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1875]]: Фердинанд Порше, [[Австрия]] автоконструкторы. * [[1895]]: Николай Адуев, [[СССР]]-ҙың [[Сатира|сатирик]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], юморист, [[Шиғриәт|шиғри]] пьесалар авторы. * [[1900]]: Урхо Калева Кекконен, [[Финляндия]]ның 8-се президенты (1956—1981). * [[1905]]: Карл Дэвид Андерсон, [[АҠШ]]-тың [[фән|ғалим]]-[[Физика|физигы]], позитронды асыусы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1936). * [[1920]]: Чабука Гранда, [[Перу]] йырсыһы, [[йыр]]ҙар авторы. * [[1950]]: Евгений Паперный, СССР һәм [[Украина]] актёры, Украинаның халыҡ артисы (1992). * [[1955]]: Стив Джонс, [[Британия]]ның [[рок]]-[[Гитара|гитарисы]], йырсы, «Sex Pistols» төркөмөн ойоштороусыларҙың береһе. * [[1960]]: Перри Бэмоунт, Британия музыканты, «The Cure» рок төркөмөнөң элекке ағзаһы. * [[1965]]: Марина Зудина, актриса, [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған артисы. * [[1965]]: Чарли Шин (төп исеме Карлос Ирвин Эстевес), АҠШ актёры, сценарист, «[[Алтын глобус]]» премияһы лауреаты. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:3 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1883]]: Иван Тургенев, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы, драматург. * [[1981]]: Фәтхерахман Әхмәҙиев, үҙешмәкәр [[татар]] композиторы. («Йәйҙең матур аяҙ таңдарында», «Чистай вальсы», «Мәңге йәшәйһе килә» һ.б.) {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1995]]: [[Шәриф Бикҡол]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[башҡорт]] шағиры, яҙыусы һәм журналист. РСФСР‑ҙың (1980) һәм [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Башҡортостан]] комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы лауреаты. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И03]] [[Категория:3 сентябрь]] bucykygvo9txb5stx1930j8l8xc2jgj 1303454 1303441 2026-09-02T04:08:11Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1303454 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''3 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 246-сы ([[кәбисә йыл]]ында 247-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 119 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] тамамланған көн. ** [[ДНК]]-ның үҙенсәлеге асылған көн. ** Бекон көнө. ** Һаҡал көнө (сентябрҙең беренсе шәмбеһе). ** {{comment|Күкрәксәнең|Бюстгальтерҙың}} тыуған көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: Флаг көнө. * {{Флагификация|Катар}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Китай}}: Миллитаристик [[Япония]]ны еңгән көн. * {{Флагификация|Россия}}: [[Терроризм]] менән көрәштә теләктәшлек көнө. * {{Флагификация|Сан-Марино}}: Республика нигеҙләнгән көн. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Молдавия}}: Милли ғәскәр көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Граждандар авиацияһы көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1875]]: [[Мәскәү]]ҙә хәҙерге Дәүләт тарих музейы бинаһы төҙөлөшөндә тантаналы шарттарҙа тәүге нигеҙ ташы һалына. * [[1880]]: [[Петербург]]та инженер Фёдор Пироцкий [[Рәсәй империяһы]]ндағы (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, хатта [[Ер|донъялағы]]) тәүге [[электр]] трамвайын халыҡҡа эшләтеп күрһәтә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1945]]: Икенсе бөтә донъя һуғышы тамамлана. * [[1947]]: [[Туймазы нефть ятҡылығы|Туймазы девон нефтенең]] тәүге партияһы 183 километрлыҡ «Туймазы — Өфө» магисталь торба үткәргес буйлап [[Черниковка]]лағы нефть эшкәртеү заводына килә. Был Урал—Себер төбәгендәге магистраль нефть һәм уның продукттары үткәргестәре системаһын булдырыуға башланғыс һала. * [[1947]]: Хәҙерге «Транснефть–Урал» йәмғиәте ойошторола. * [[1957]]: [[Нефтекама]] ҡалаһына нигеҙ һалына. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Мостаев Йәүҙәт Әхәт улы]] (1920—18.09.1999), [[фән|ғалим]]-тау инженеры. 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғыштары|совет-фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1960—1990 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1960 йылдан өлкән инженер, 1965 йылдан лаборатория мөдире, 1983 йылдан — сектор мөдире, 1986 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр докторы (1984). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1974), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1978) һәм почётлы нефтсеһе (1980). 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1944) һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. * [[Фәтихов Рәшит Ғабдулла улы]] (1945), ғалим-хирург. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2004), профессор (2005). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2012). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәйнуллина Асия Солтан ҡыҙы]] (1955), режиссёр, халыҡ-ижады буйынса белгес-консультант, [[Сибай]] ҡалаһында сәсәндәр мәктәбе ойоштороусы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]] [[Бәләкәй Арыҫланғол]] ауылынан. * [[Кустиков Сергей Иванович]] (1960), [[уҡытыусы]], [[спорт]]сы, [[волейбол]] һәм [[саңғы спорты]] тренеры. Саңғы спорты буйынса спорт мастерлығына кандидат (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Оло Ыҡтамаҡ]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Симонов Вадим Дмитриевич]] (1916—16.07.2004), [[фән|ғалим]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1960 йылдан «Башнефтехимзаводы» берекмәһенең начальник урынбаҫары, Бөтә союз гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми-тикшеренеү технология институтына нигеҙ һалыусы һәм 1964—1987 йылдарҙа уның директоры, бер үк ваҡытта 1970—1980 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1976), профессор (1977). [[РСФСР]]-ҙың (1984) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1966) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, [[СССР]]-ҙың почётлы химигы (1974). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1965) ордендары кавалеры. * [[Штабель Альфред Артурович]] (1926—6.11.2002), [[Живопись|рәссам]]-график, [[Журналистика|журналист]]. 1957–1987 йылдарҙа [[«Һәнәк» журналы]]ның художество мөхәррире. 1958 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1973 йылдан — Рәссамдар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2002). Йәштәрҙең республика фестивале лауреаты (1957). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шәйхетдинов Зәйнулла Ғәйфулла улы]] (1936—4.07.2001), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1965 йылдан [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1969—1989 йылдарҙа авиация двигателдәре теорияһы кафедраһы мөдире, 1982—1986 йылдарҙа авиация двигателдәре факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1975). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1992) һәм Башҡорт АССР-ының (1976) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). * [[Довлатов Сергей Донатович]] (1941—24.08.1990), [[Журналистика|журналист]], публицист, яҙыусы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Дәүләтшин Рәйес Имаметдин улы]] (1941), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, ғалим-педиатр. [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, балалар хирургияһы кафедраһы профессоры. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. * [[Ляхова Нина Павловна]] (1941), [[Педагогика|педагогик хеҙмәт]] ветераны. 1963—2003 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] 16-сы балалар баҡсаһы мөдире. Башҡортостан уҡытыусыларының 8-се ([[Өфө]], 1987) һәм уҡытыусыларҙың Бөтә Рәсәй ([[Мәскәү]], 1987) съездары делегаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1998), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан. * [[Әйүпов Рәшит Фазлырахман улы]] (1946—2020), [[ауыл хужалығы]] ветераны. 1980—1985 һәм 1995—2006 йылдарҙа [[Ҡалтасы районы]] «Родина» хужалығы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Райондың почётлы гражданы (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Ташҡалмаш]] ауылынан. * [[Зөфәр Тимербулатов]] (1951), [[КПСС|партия]] органдары һәм дәүләт хеҙмәте ветераны, журналист, ғалим. 1991—1994 һәм 2000—2004 йылдарҙа [[Башҡортостан]]дың матбуғат министры. М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. Философия фәндәре кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2004) һәм [[Зәйнәб Биишева]] (2009) исемендәге премиялар лауреаты. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Хәсәнов Хәлидар Мөҡсин улы]] (1922—25.03.2003), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, [[сержант]]. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Пирожок Пётр Иванович]] (1927—11.12.2020), тау инженеры-геолог. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1985—1996 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның баш геологы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған геологы (1995), [[СССР]] Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Хмельницкий өлкәһе]] Белогорье районының Семёнов ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғилманов Миңлебай Саҙри улы]] (1927—2017), төҙөүсе. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. [[Күмертау]] ҡалаһындағы 325-се механикалаштырылған күсмә колоннаның элекке ташсыһы һәм бригадиры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Көсөгән (Миәкә районы)|Көсөгән]] ауылынан. * [[Йыһангирова Тәсбиә Сәйет ҡыҙы]] (1937), почта хеҙмәткәре. [[Ҡариҙел районы]] [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] почта бүлексәһенең элекке оператор-контролеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған элемтәсеһе. * [[Кадиков Зәки Нурихан улы]] (1937), [[ауыл хужалығы]], совет һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, 1976 йылдан [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1980—1984 йылдарҙа КПСС район комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының унынсы саҡырылыш (1980—1985) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, КПСС-тың XXVI съезы делегаты (1981). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Рәтүш]] ауылынан. * [[Мөҙәрисов Рим Төхбәй улы]] (1937), механизатор. 1951 йылдан [[Благовар районы]] «Октябрь» колхозы механизаторы, шул иҫәптән 1964—1997 йылдарҙа — сөгөлдөр комбайны машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[2-се Сулпан]] ауылынан. * [[Ҡоломбәтов Фәрит Йәнбәк улы]] (1942—29.12.2012), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1971—1977 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозының инженер-контролёры, төҙәтеү оҫтаханаһы мөдире; 1985—1997 йылдарҙа — баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1977). Сығышы менән ошо райондың [[Иләс]] ауылынан. * [[Дауытов Ирек Хәмзә улы]] (1952), табип, педагог. 1984—1986 йылдарҙа Салауат медицина училищеһы уҡытыусыһы, 2000—2003 йылдарҙа — директоры; 1988—2000 йылдарҙа [[Салауатнефтемаш|«Салауатнефтемаш» производство берекмәһе]] медсанчасының табип-травматологы; 2004 йылдан — ҡала дауаханаһының хирургик профилле көндөҙгө стационары мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылынан. * [[Вайссвеккер Ольга Петровна]] (1972), [[музыка]]нт-балалайкала уйнаусы, педагог. 1994 йылдан [[Татарстан Республикаһы]]ның Халыҡ музыка ҡоралдары дәүләт ансамбле артисы, бер үк ваҡытта 1997 йылдан Ҡазан педагогия институты, 1999—2001 йылдарҙа — Ҡазан консерваторияһы, артабан балалар музыка мәктәптәре уҡытыусыһы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2004). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Айһылыу Йәғәфәрова]] (1948), педагогик хеҙмәт ветераны, [[башҡорт]] балалар яҙыусыһы, 1989 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1992) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[Ким Әхмәтйәнов]] (1996) һәм [[Рәмзилә Хисаметдинова]] (2008) исемендәге премиялар лауреаты. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Бохараева Розалия Фәтих ҡыҙы]] (1939), педагогик хеҙмәт ветераны, 1982—1997 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһындағы 1-се интернат-мәктәп директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Заһиҙуллин Рәшит Ғәзизулла улы]] (1939), балалар яҙыусыһы. 1999 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:3 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1695]]: Пьетро Локателли, [[Италия]] [[скрипка]]сыһы, композитор. * [[1710]]: Абраам Трамбле, [[Швейцария]] натуралисы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1875]]: Фердинанд Порше, [[Австрия]] автоконструкторы. * [[1895]]: Николай Адуев, [[СССР]]-ҙың [[Сатира|сатирик]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], юморист, [[Шиғриәт|шиғри]] пьесалар авторы. * [[1900]]: Урхо Калева Кекконен, [[Финляндия]]ның 8-се президенты (1956—1981). * [[1905]]: Карл Дэвид Андерсон, [[АҠШ]]-тың [[фән|ғалим]]-[[Физика|физигы]], позитронды асыусы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1936). * [[1920]]: Чабука Гранда, [[Перу]] йырсыһы, [[йыр]]ҙар авторы. * [[1950]]: Евгений Паперный, СССР һәм [[Украина]] актёры, Украинаның халыҡ артисы (1992). * [[1955]]: Стив Джонс, [[Британия]]ның [[рок]]-[[Гитара|гитарисы]], йырсы, «Sex Pistols» төркөмөн ойоштороусыларҙың береһе. * [[1960]]: Перри Бэмоунт, Британия музыканты, «The Cure» рок төркөмөнөң элекке ағзаһы. * [[1965]]: Марина Зудина, актриса, [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған артисы. * [[1965]]: Чарли Шин (төп исеме Карлос Ирвин Эстевес), АҠШ актёры, сценарист, «[[Алтын глобус]]» премияһы лауреаты. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:3 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1883]]: Иван Тургенев, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы, драматург. * [[1981]]: Фәтхерахман Әхмәҙиев, үҙешмәкәр [[татар]] композиторы. («Йәйҙең матур аяҙ таңдарында», «Чистай вальсы», «Мәңге йәшәйһе килә» һ.б.) {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1995]]: [[Шәриф Бикҡол]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[башҡорт]] шағиры, яҙыусы һәм журналист. РСФСР‑ҙың (1980) һәм [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Башҡортостан]] комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы лауреаты. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И03]] [[Категория:3 сентябрь]] 03dv5ml50k5bje5xgrptl3ku0hmgd93 0 113659 1303445 1185087 2026-09-01T19:53:26Z Summershell67 48679 У Припяти нет официального герба. 1303445 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Припять}} {{НП-Украина |статус = ҡала |русское название = Припять |оригинальное название = Прип’ять |изображение = View of Chernobyl taken from Pripyat.JPG |подчинение = өлкә әһәмиәтендәге ҡала,<br />1986 й. 27 апрелендә 15:00 сәғ. ташлап ҡалдырылған |герб = ' |флаг = |lat_deg = 51|lat_min = 24|lat_sec = |lon_deg = 30|lon_min = 03|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |область = Киев өлкәһе |область в таблице = Киев өлкәһе{{!}}Киев |вид общины = Власть органы |община = Киев өлкә советы |внутреннее деление = 5 микрорайон, 6 микрорайон төҙөлөүгә әҙер була (котлован стадияһында) |дата основания = 4 февраль{{Ъъ}} {{Хх}}1970{{!}}1970 й. |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = 1979{{!}}1979 й. |площадь = 8 |высота центра НП = 10 |климат = |население = 50 000 |год переписи = 1986 |плотность = 0 |конфессиональный состав= |этнохороним = ''припятчане'', ''припятчанин'', ''припятчанка'' |телефонный код = |почтовый индекс = 255614 (1986 й. тиклем)<ref>{{citeweb|title=Припять ҡалаһы сайты|url=http://forum.pripyat.com/showthread.php?t=4003|accessdate=2010-07-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141101023427/http://forum.pripyat.com/showthread.php?t=4003 |date=2014-11-01 }}</ref> |КОАТУУ = 3211100000 |категория в Commons = Pripyat |сайт = }} '''При́пять''' ({{lang-uk|Прип’ять}}) — Украинаның Киев өлкәһенең ташлап кителгән ҡалаһы. Ҡала Припять йылғаһы буйында, Чернобыль АЭС-нан 2 км алыҫлыҡта, [[Белоруссия]] менән сиктән алыҫ түгел урынлашҡан. Киевкә тиклем алыҫлыҡ — 94 км. == Тарихы һәм ҡаланың үҫеүе == [[Файл:A_Picture_Of_Prypiat,_pictured_before_the_Chernobyl_Disaster_to_add_Context_to_what_the_city_was_like.jpg|thumb|left|Припять, 1983 йыл]] [[Файл:Pripyat, the city limit sign.JPG|thumb|left|Ҡалаға ингән ерҙә]] [[Файл:Pripyat - building 01.jpg|thumb|left|Төп майҙандағы йорт]] [[Файл:Černobyl, 73.jpg|thumb|left|Горисполком бинаһы]] [[1970 йыл]]дың 4 февралендә нигеҙ һалынған. Припять [[ҡала]] статусын [[1979 йыл]]да Украина ССР-ы Юғары Советының № 1264/686 һанлы ҡарары нигеҙендә ала. Ҡалаға нигеҙ һалыуға генераль сәбәп булып Европала иң эре атом электростанцияларының береһе , Чернобыль АЭС-ын — Припятҡа атомсылар ҡалаһы исеме биргән, ҡаланы барлыҡҡа килтереүсе предприятиене төҙөү һәм артабан эксплуатациялау тора. Припять Советтар Союзында туғыҙынсы атом ҡалаһы була. Эвакуацияға тиклем үткәрелгән (1985 йылдың ноябрендә) халыҡ иҫәбен алыу буйынса, 25-тән артыҡ милләт, халыҡ һаны 47 мең 500 кеше була. Йыллыҡ халыҡ һанының артымы ул осорҙа 1500-ҙән артыҡ кеше тәшкил итә, шуларҙан яҡынса 800 кеше яңы тыуған бала, һәм яҡынса 500—600 кеше — Советтәр Союзының төрлө өлкәләренән даими йәшәү урынына килеүселәр . Проект буйынса, иң тәүҙә иҫәпләнгән халыҡ һаны — 75—78 мең кеше. Йәнәш урынлашҡан Чернигов — Овруч участкаһының Янов тимер юл станцияһы, Припять йылғаһындағы йылға судоходствоһы пристане, автомобиль юлдары Припять ҡалаһын Полесьеның уңайлы транспорт магистрале үҙәгенә әйләндерҙе. Припять халҡы [[1986 йыл]]дың 27 апрелендә Чернобыль АЭС-һындағы авария арҡаһында эвакуациялана. Чернобыль АЭС-һының хеҙмәтләндереүсе персоналы йәшәү өсөн АЭС-һынан 50 км алыҫлыҡта яңы юлдаш-ҡала Славутич төҙөлә. Хәҙер Припять Чернобыль ситләшеү зонаһында урынлашҡан. Административ бүленеш буйынса ҡала территорияһы Киев өлкәһенең Иванков районына инә. Авариянан һуң ҡала территорияһында радиацион фонды һиҙелерлек кәметеүгә килтереүсе дезактивациялау эштәре үткәрелде. Хәҙер Припять ҡалаһына даими экскурсиялар ойошторола.{{нет АИ|13|04|2016}} == Төҙөлөш == {{нет источников в разделе|дата=2014-01-08}} Припять, үҙенең атомщиктар ҡалаһы тигән төп тәғәйенләнешенә параллель рәүештә, транспорт артериялары киҫешкән ерҙә торған эре йөк күсереп тейәү пункты итеп проектлана. Төҙөлөш Бөтә союз удар төҙөлөш тип иғлан ителә. Партия саҡырыуы буйынса ҡаланы төҙөүгә СССР-ҙың төрлө мөйөштәренән комсомол путевкаһы буйынса йәштәр килде. Ҡала киңәйҙе, уның тәүге кешеләре - төҙөүселәр тәжрибә тупланылар. Дөйөм ҡала үҙәге тирәләй радиустар буйынса урынлашҡан микрорайондар композицияһы Припять ҡалаһына үҙенсәлекле йөҙ бирә. Бында яҡты реклама, сағыу панно һәм ҡоролмалар фасадындағы декоратив керамика бик уңышлы ҡулланылған. Ҡаланың урамдарына һәм проспекттарына, башлыса, совет эпохаһы өсөн традицион исемдәр ҡушылған. Ленин проспекты, Халыҡтар Дуҫлығы һәм Сталинград Геройҙары урамы кеүек тулыһынса идеологик атамаларҙан тыш, Припяттә шулай уҡ Яр буйы урамы, Төҙөүселәр һәм Энтузиастар проспекты бар. Леся Украинка урамы атамаһында Украина республикаһының милли-мәҙәни йөҙө сағыла. Припять ҡалаһы төҙөлөүҙең төп сәбәбе — тыныс атом да иғтибарһыҙ ҡалмай. Шул сәбәпле ҡалала Курчатов урамы барлыҡҡа килә. Припять — үҙәге сағыу кәүҙәләндерелгән ҡала. Традиция буйынса, ҡаланың үҙәгендә административ биналар (ҡала советы), күңел асыу, мәҙәниәт һәм ял итеү объекттары («Прометей» кинотеатры, дәүләт мәҙәниәт һәм ял итеү паркы (ГПКиО), «Энергетик» мәҙәниәт һарайы, «Полесье» ҡунаҡханаһы), универсаль аҙыҡ-түлек һәм сәнәғәт тауарҙары магазины, ҡунаҡхана комплексы. Элекке Советтар Союзы киңлектәрендә «Энергетик» мәҙәниәт һарайы (20-06-9/70) һәм «Прометей» кинотеатры (264-13-53) кеүек үк проект буйынса төҙөлгән тағы ла 19 мәҙәниәт һарайы һәм 11 кинотеатр булыуына ҡарамаҫтан, Припять төҙөлөш уникаллеге һәм совет архитектура нәзәкәтлелеге эталоны булды. 1988 йыл аҙағына ҡалала ике эре сауҙа үҙәге (шуларҙың береһе «Припять таңдары»), пионерҙар һарайы һәм яңы ике залы булған кинотеатр, «Юбилейный» сәнғәт һарайы һәм «Октябрь» ҡунаҡханаһы, ике спорт комплексы — «Чернигов» һәм «Припятчанин» тулыһынса файҙаланыуға тапшырылырға тейеш ине. Шулай уҡ, Төҙөүселәр проспекты һәм Леся Украинка урамы киҫелешендә 52 метр бейеклектәге телевизион сигналдарҙы ҡабул итеү һәм тапшырыусы ретранслятор барлыҡҡа килергә тейеш ине. Припяттың төп ҡала төҙөлөшө идеяһы булып, Николай Остоженко етәкселегендәге Мәскәү архитекторҙары төркөмө ижад иткән, «өсмөйөшлө» төҙөлөш тип аталған принцип торҙо. Һуңынан, баштағы раҫланғандан һуң, киев архитекторҙары төҙөлөш проектына үҙҙәренең үҙгәртеүҙәрен индерҙеләр, һәм был компиляцияланған вариант ҡәтғи раҫлана. Ул осор өсөн төҙөлөштөң ундай формаһы уникаль ине. Әммә, Припятте төҙөү менән параллель рәүештә, ошо уҡ схема Советтар Союзының башҡа тиҫтәләгән ҡалаһын төҙөүҙә ҡулланылды. Айырып әйткәндә, Припяттың айырым микрорайондары башҡа атом ҡалаларының (Курчатов, Семипалатинск-21, Волгодонск һәм автомобилдәр ҡалаһы Тольятти) кеше йәшәгән кварталдары менән йөҙ процент оҡшаш. «Өсмөйөшлө» төҙөлөш принцибы өсөн стандарт этажлы йорттар менән күп этажлы йорттарҙың аралашыуы характерлы. Ундай төҙөлөштөң айырмалы үҙсәнлеге булып визуаль иркенлек һәм йорттар араһындағы иркен арауыҡ тора. Тар урамлы һәм тығыҙ урынлашҡан төҙөлөштәре булған боронғо ҡалаларҙан айырмалы рәүештә, Припять, башҡа бер үк типтағы ҡалалар кеүек, бер генә маҡсат менән проектлана - йәшәү уңайлылығы. Ҡаланың буш арауығын аңлы рәүештә арттырыуҙан тыш, был маҡсатҡа урам һәм проспекттарҙы үҙенә бер төрлө, тигеҙ мөйөшлө итеп урынлаштырыу ярҙамында өлгәшелә. Ҡала магистралдәренең шулай урынлашыуы ярҙамында Припять ҡалаһы автомобилдәр тығыны мөмкин булмаған ҡала булырға тейеш ине. {{Панорама|Pripyat Panorama.JPG|1000px|Припять панорамаһы, 2011 йыл. Алыҫтан Чернобыль АЭС-ы күренә.}} == Инфраструктура һәм статистика == {| class="wikitable" |Халҡы |Припять ҡалаһының халҡы [[1986 йыл]]дың 26 апрелендә булған Чернобыль АЭС-ндағы аварияға тиклем 49,4 мең кеше тәшкил итә. Ҡала халҡының уртаса йәше 26 йәш. Торлаҡ фондының дөйөм майҙаны — 658 700 м², 160 йорт, 13 414 квартира, буйҙаҡтар өсөн 7621 урынлыҡ 18 дөйөм ятаҡ, 1206 бүлмәле 8 ғаиләлеләр дөйөм ятағы һәм ҡунаҡхана тибындағы йорт. |- |[[Мәғариф]] |Мәктәпкәсә балалар учреждениеләре — 4980 урынлыҡ 15 берәмек. Урта дөйөм белем биреү мәктәптәре — 6786 уҡыусыға иҫәпләнгән 5 берәмек, СПТУ - 600 уҡыусыға иҫәпләнгән 1 берәмек. |- |Һаулыҡ һаҡлау |410 койкаға иҫәпләнгән 126 медсанчасть, өс поликлиника. |- |Сауҙа |9239 м² сауҙа майҙаны булған 25 магазин. Дөйөм туҡланыу — 5535 урынлыҡ 27 ашхана, кафе һәм ресторан. Склад хужалығы һәм һаҡлағыстар — 4213 м² майҙанлы 10 берәмек, 4430 тонналыҡ склад бинаһы. |- |[[Мәҙәниәт]] |3 берәмек мәҙәниәт йорто: мәҙәниәт һарайы, 1220 урынлыҡ кинотеатр, түңәрәктәр үткәреү өсөн 312 уҡыусы һыйҙырышлы һигеҙ бүлмәле сәнғәт мәктәбе. |- |[[Спорт]] |10 спорт залы, йөҙөү өсөн 3 бассейн, 10 атыу тиры, 2 стадион. |- |Төҙөкләндереү |1 күңел асыу паркы, 35 балалар уйын майҙансығы, 18 136 ағас, 249 247 ҡыуаҡлыҡ, 33 582 роза ҡыуағы. |- |Сәнәғәт |дөйөм етештереү күләме 477 млн һум булған 4 предприятие. Шул иҫәптән, «Юпитер» заводы, "ЮПИТЕР" магнитофоны етештереүсе киев заводы "радар", элекке " коммунист" менән бутамаҫҡа. |- |Төҙөлөш |132,3 млн һумлыҡ күләмдә төҙөлөш-монтаж эштәре башҡарыусы 6 тәүге төҙөлөш-монтаж ойошмаһы. |- |[[Транспорт]] |Янов тимер юл станцияһы, йылға порты (һыу аҫты ҡанатлы Восход, Ракета һәм Метеор караптары хеҙмәтләндерә), һәм 3 транспорт предприятиеһе: № 31015 һанлы автотранспорт предприятиеһе, төҙөлөш идаралығы ТПО, дөйөм 533 берәмек транспорты, шул иҫәптән 167 автобусы булған Чернобыль АЭС-ның автотранспорт комбинаты. |- |Элемтә |2926 телефон номеры булған ҡала элемтә үҙәге. Бынан тыш — 1950 номерлы төҙөлөш Идаралығы, Чернобыль АЭС-һы, «Юпитер» заводы ведомстволарына ҡараған АТС станцияһы. |- |Һыу менән тәьмин итеү |Тәүлек һыу дебиты 15 мең м³ булған 28 артезиан скважинаһы, шуның 8050 ҡалаға (176 литр (норма буйынса 1 кешегә тәүлегенә 250 литр)). |- |Электр менән тәьмин итеү |Тәүлегенә — 121 мең киловатт-сәғәт. Шул иҫәптән сәнәғәт зонаһына — 29 мең киловатт-сәғәт. |} == Припяттән эвакуация тураһында белдереү, 1986 йылдың 27 апреле == {{listen | Имя_файла = Pripyat 1986.ogg | Название = Припяттән эвакуация тураһында белдереү | Описание = }} {{начало цитаты}} Иғтибар, Хөрмәтле иптәштәр ! Халыҡ депутаттарының Ҡала советы, Припять ҡалаһы Чернобыль атом электростанцияһындағы авария менән бәйле, ҡалала уңайһыҙ радиацион хәл килеп тыуҙы тип хәбәр итә. Партия һәм совет органдары, хәрби часть кәрәкле саралар күрә. Әммә, кешеләрҙең тулы хәүефһеҙлеген тәьмин итеү өсөн, һәм, иң беренсе сиратта, балаларҙың, ҡала халҡын Киев өлкәһенең яҡындағы халыҡ йәшәгән пункттарына ваҡытлыса эвакуациялау кәрәклеге тыуа. Бының өсөн һәр йортҡа бөгөн, егерме етенсе апрелдә, ун дүрт ноль-ноль сәғәттән башлап милиция хеҙмәткәрҙәре һәм горисполком вәкилдәре оҙатыуында автобустар бирелә. Үҙегеҙ менән документтарҙы, иң кәрәк әйберҙәрҙе, шулай уҡ, беренсе осраҡҡа, аҙыҡ-түлек алырға тәҡдим ителә. Предприятиеләр һәм учреждениеләр етәкселәре тарафынан, ҡала предприятиеләренең нормаль эшләүен тәьмин итеү өсөн урынында ҡала торған эшселәр исемлеге билдәләнде. Эвакуация осоронда бөтә кешеләр йәшәгән йорттар милиция хеҙмәткәрҙәре тарафынан һаҡланасаҡ. Иптәштәр, торлағығыҙҙы ваҡытлыса ҡалдырып торғанда, зинһар өсөн тәҙрәләрҙе ябырға, электр һәм газ приборҙарын һүндерергә, һыу крандарын бикләргә онотмағыҙ. Ваҡытлыса эвакуация үткәргән ваҡытта тыныслыҡ, ойошҡанлыҡ һәм тәртип һаҡлауығыҙҙы һорайбыҙ.<ref>[http://pripyat.com/media/movie/CHNPP.mp3 Аудиозапись объявления о временной эвакуации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060908150347/http://pripyat.com/media/movie/CHNPP.mp3 |date=2006-09-08 }}</ref> {{конец цитаты}} == Хәҙерге торошо == Әлеге ваҡытта ҡалала емерелгән энергоблоктан ҡойолған һәм сағыштырмаса оҙаҡ йәшәүсе радиоактив элементтарҙан торған радиоактив саң күп. Был саң канауҙарҙа, уйымдарҙа йыйыла. Саң тупраҡҡа, ағастарға, йорттарға ныҡлап үтеп ингән. Ҡаланан көньяҡта Припять ҡалаһын һәм эргә-тирәһен дезактивациялаған ваҡытта аҡтарып ташланған [[Ерән урман]] урынлашҡан; әлеге ваҡытта урман тергеҙелә һәм тупраҡтан радиацияны үҙенә һеңдерә. Ҡаланы аварияға тиклем дә уның тирә яғында үҫкән ҡара әрем баҫҡан. Тирә-яҡ мөхит тәьҫирендә бушап ҡалған биналар авария хәленә киләләр. Ҡаланың иң боронғобиналары (шулай уҡ бөтә кирбес биналар) бөтәһенән дә тиҙерәк емереләләр, мәҫәлән ҡаланың иң иҫке биналарының береһе — беренсе урта мәктәп бинаһы, 2005 йылда емерелде һәм 2013 йылда ике тапҡыр емерелде. Шулай уҡ ҡаланың һаҡланыу проблемаһы булып, 80-се йылдар аҙағында уҡ башланған мародёрҙар һәм вандалдар тулҡыны тора. Мародёрҙар электр щиттарының, почта йәшниктәренең эсендәге нәмәләрҙе ҡуптарып алалар, тимер витраждарҙы һәм тәҙрәләрҙе һурып алалар (Мәҫәлән: «Энергетик» Мәҙәниәт Йортоноң, сауҙа үҙәгенең, «Полесье» ҡунаҡханаһының, һ.б. төп витраждарын), квартираларҙан мебелдәрҙе һөйрәп сығаралар. Вандалдар тәҙрәләрҙе ваталар, тростарҙы бысып лифттәрҙе төшөрөп ебәрәләр (ҡайһы бер лифттәрҙе хәҙер ҙә этаждар араһында тотҡарланып ҡалған көйө табалар). 80-се йылдар аҙағында һәм 90-сы йылдар башында Припять ҡалаһына ликвидаторҙар йөрөнөләр, улар ҙа дезактивация барышында йөк машиналарына электроприборҙар (һыуытҡыстар, телевизорҙар һ.б.), шәхси әйберҙәр (кейем-һалым һ.б.) тейәнеләр, әҙерәк кимәлдә ағыулы мебелдәрҙе Славутичҡа алып киттеләр . Дезактивация үткәргәндән һуң, ситләшеү Зонаһындағы ҡайһы бер ҡала биналары һәм ҡоролмалар төрлө ойошмалар тарафынан ҡулланылдылар, ләкин бөгөнгө көндә уларҙың бөтәһе лә тиерлек ташланғандар. Әлеге мәлдә (2017 й.) Припять территорияһындатик бер нисә генә объект эшләй — был махсус кер йыуыу йорто, һыуҙы тимерһеҙләндереү һәм фторлау станцияһы, махсус техника гаражы<ref>[http://pripyat.com/faq Часто задаваемые вопросы — Сайт г. Припять. Чернобыльская авария. Фото Чернобыль. Чернобыльская катастрофа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121125033239/http://pripyat.com/faq |date=2012-11-25 }}</ref>, шулай уҡ ҡалаға ингән ерҙә контроль-үткәреү пункты (КПП). Припять туристар һәм бөтә донъяның ғалимдары өсөн теләп барған урындарҙың береһе{{нет АИ|13|04|2016}}. Припять ҡалаһы эргәһендә көн һайын Славутич ҡалаһынан Семиходы станцияһына электричкалар йөрөй. Чернобыль зонаһының ҡалған кеше йәшәгән пункттарынан айырмалы рәүештә, Припять һәм [[Чернобыль]] ҡалалары торама пункт статусын юғалтманылар. Припять формаль рәүештә, үҙенең ҡала советы булмағанлыҡтан, Киев өлкә советына ҡараған өлкә әһәмиәтендәге ҡала булып иҫәпләнә <ref name="vr">[http://static.rada.gov.ua/zakon/new/ADM/d102.rtf Города областного значения Киевской области] {{ref-uk}}</ref> Бөгөнгө көндә Припять ҡалаһы ябыҡ һәм асыҡ һауалағы совет ҡала-музейына әйләндерелгән{{нет АИ|13|04|2016}}. <center><gallery caption="Припять хәҙерге ваҡытта" widths="150" heights="150"> Файл:Pripyat building.JPG|16-этажлы кеше йәшәгән йорт Файл:Pripyat panorama 2009-001.jpg|Ҡаланың үҙәк майҙаны күренеше Файл:Pripyat - Bumper cars.jpg|Ҡала паркында «Автодром» аттракционы Файл:Pripyat - hotel 01.jpg|«Полесье» ҡунаҡханаһы Файл:Pripyat - Palace of culture.jpg|«Энергетик» мәҙәниәт һарайы Файл:Palace of Culture-Gym 1 (indoor)-Pripyat.jpg|Мәҙәниәт һарайы залы Файл:Chernobyl Exclusion Zone (2015) 68.JPG|Ҡала паркында күҙәтеү тәгәрмәсе Файл:Pripyat - Restaurant.jpg|Ресторан Файл:Swimming Pool Building 3 (out)-Pripyat.jpg|«Лазурный» бассейны тыштан… Файл:Swimming Pool Hall 4 Pripyat.jpg|…һәм эстән Файл:VOA Markosian - Chernobyl02.jpg|Йылға порты эргәһендә радиация тамғаһы Файл:Pripyat foto.JPG Файл:VOA Markosian - Chernobyl05.jpg Файл:Pripjaty-himnusz.JPG|Йорттарҙың береһенең стенаһында [[Гимн СССР|СССР Гимнынан]] һүҙҙәр </gallery></center> [[Файл:Pripjat Panorama.jpg|thumb|center|750px|Панорама. 2007 йылда ҡаланың үҙәге. Һулда — СССР гербы менән күп этажлы йорт һәм универмаг. Үҙәктә — «Энергетик» мәҙәниәт Һарайы һәм УССР гербы менән тағы ла бер күп этажлы йорт. Уң яҡта — ҡала паркы территорияһының өлөшө, күҙәтеү тәгәрмәсе күренә. Уңдараҡ №19 һанлы дөйөм ятаҡ бинаһы күренә, ә уның артында Сталинград Геройҙары урамындағы ике ун алты этажлы йорт. Һүрәт «Полесье» ҡунаҡханаһынан төшөрөлгән]] == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Чернобыль]] * [[Чернобыль АЭС-нда авария]] * [[Ядро ваҡиғаларының халыҡ-ара шкалаһы]] * [[Покинутые населённые пункты|Ташландыҡ ҡалалар]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Светлана Алексиевич — Чернобыль доғаһы. * [[Кременчук, Андрей|Андрей Кременчуктың]] «Chernobyl Zone» трилогияһының икенсе өлөшө Припятҡа арналған. — 2011 «Chernobyl Zone II» KEHRER Heidelberg — ISBN 978-3-86828-210-8 * Тыуған Припять. — Минск, 1984. * Беҙ — припятчандар! — Минск, 1984. * Дж. Роллинстың «Һуңғы оракул» романының сюжеты Припять менән бәйле. — «Эксмо» — Мәскәү, СПб, 2009. * 2014 йылдың апрелендә Припяттә [[Pink Floyd]] төркөмөнөң юбилей клибының икенсе яртыһы төшөрөлгән. Премьера шул уҡ йылдың май айында була. * След чорнага ветру. Припять балалар күҙлегенән. == Һылтанмалар == {{внешние ссылки нежелательны}} * [http://www.pripyat.com Припять ҡалаһы сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024074036/http://pripyat.com/ |date=2015-10-24 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=TpRqrEc1QV4 Припятҡа — халыҡ-ара ҡала-музей статусы!] * [http://www.chornobyl.in.ua/pripyat_ru.htm Припятьҡалаһы тарихы. Аварияға тиклемге ҡала панорамаһы. Радиацион бысраныу картаһы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090822065626/http://www.chornobyl.in.ua/pripyat_ru.htm |date=2009-08-22 }} Ҡаланың хәҙерге торошо фотографиялары шәлкеме (2000—2008 йылдар) * [http://www.youtube.com/watch?v=LIGgzHmq4iI Видеоинтервью с бывшим зампредседателя Припятского горисполкома А. Есауловым], 2007 г. {{Киев өлкәһенең тораҡ пункттары}} {{Припяттә тораҡ пункттар}} {{Элекке СССР-ҙың АЭС юлдаш-ҡалалары}} {{Чернобыль}} [[Категория:Киев өлкәһе ҡалалары]] [[Категория:Припять (ҡала)]] [[Категория:Киев өлкәһенең тораҡ пункттары]] [[Категория:Украинаның юҡҡа сыҡҡан ҡалалары]] [[Категория:Чернобыль аварияһы]] [[Категория:Ташландыҡ ҡалалар]] p3otod7wohh1p138yaq3rv2sv5w5cne 0 114539 1303434 1281568 2026-09-01T13:47:14Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303434 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә}} [[Файл:FoodMeat.jpg|мини|Ит төрҙәре]] '''Ит''' — һуйылған мал йә ашарға яраҡлы ҡырағай хайуан кәүҙәһенең май, тарамыш, тоташтырғыс туҡымалар менән бергә арҡыры-буй мускуллы өлөшө, һөйәк туҡымалары менән (һөйәкле ит) ҡуша йә тик мускул туҡымаһынан ғына ла (һөйәкһеҙ ит) була. Шулай уҡ тел (анатомия), бауыр, бөйөр, мейе (анатомия), йөрәк, үпкә (анатомия), эс-ҡарынын да ит тип атайҙар. Ит башлыса ризыҡ булараҡ ҡулланыла. Ҡайһы бер илдәрҙә, мәҫәлән, балыҡ һәм диңгеҙ ризыҡтары ит төшөнсәһенә индерелмәй. Ашау өсөн тәғәйенләнгән иттең күп өлөшө мал һуйыу урындарында махсус ит тоҡомло малды салыу юлы менән етештерелә. Ризыҡ итеп башҡа хайуандарҙың ите лә ҡулланыла (эре һәм ваҡ ҡырағай хайуандар, һөйрәлеүселәр, ер-һыу хайуандары һәм башҡалар). Донъя халыҡтарының аш-һыуында төрлө хайуандарҙың ите ҡулланыла. Был башлыса ит төрҙәрен табыу ысулдарына һәм традициялаына бәйле. Итте«пробирка эсендә үҫтереү» юлдары ла өйрәнелә<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?8167 Первое мясо из пробирки оценено в миллион долларов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090417070258/http://www.membrana.ru/lenta/?8167 |date=2009-04-17 }} — 28 апреля 2008</ref>. «Ит» һүҙе күсмә мәғәнәлә лә ҡулланыла (мәҫәлән, «пушка ите»). == Иттең составы һәм үҙенсәлектәре == Иттең төп өлөшө — мускул туҡымалары. Уның составында һыу (73-77 %), [[аҡһымдар]] (18-21 %), липидтар (1-3 %), экстрактив матдәләр (1,7-2 % азотлы, 0,9 −1,2 % азотһыҙ), минераль матдәләр (0,8—1,10 %) бар. Мускул туҡымаларынан башҡа иттең составында тарамыштар (тоташтырыу туҡымалары), май туҡымаһы һәм аҙ күләмдә нервы туҡымалары була. Иттең ризыҡ булараҡ файҙаһы уның составындағы ҡиммәтле аҡһымдарына бәйле. Был аҡһымдарҙа алыштырғыһыҙ аминокислоталар (валин, лейцин, изолейцин, лизин, метионин, треонин, триптофан, фенилаланин) һәм алыштырғыһыҙ туйындырылмаған май кислоталары (незаменимые полиненасыщенные жирные кислоты — ПЖК) булған липидтар бар. Кешенең туҡланыуында ит — ул фосфор сығанағы ла; ит менән бергә кеше организмына микроорганизмдар һәм витаминдар инә. Экстрактив матдәләр иттең ризыҡ булараҡ татын арттыралар, кешенең аппетитын ҡуҙғыталар, аш эшкәртеү биҙҙәренең эшмәкәрлеген арттыралар. {| class="wikitable" |+ <small>Таблица 1. Төрлө хайуандар итендә булған матдәләр</small> ! Ризыҡ ! Һыу, % ! Аҡһымдар, % ! Майҙар, % ! Минераль матдәләр, % |- | Һарыҡ ите 1-се категориялы | 67,6 | 16,3 | 15,3 | 0,8 |- | Буйвол ите--//-- | 66,8 | 19,0 | 13,2 | 1,0 |- | Һыйыр ите --//-- | 67,7 | 18,9 | 12,4 | 1,0 |- | Йылҡы ите --//-- | 69,6 | 19,5 | 9,9 | 1,0 |- | Болан ите --//-- | 71,0 | 19,5 | 8,5 | 1,0 |- | Сусҡа ите (бекон) 1-се категориялы | 54,8 | 16,4 | 27,8 | 1,0 |- | Сусҡа ите (ит өсөн) 2-се категориялы | 51,6 | 14,6 | 33,0 | 0,8 |- | Быҙау (башмаҡ) ите 1-се категориялы | 78,0 | 19,7 | 1,2 | 1,1 |- | Дөйә ите | 70,7 | 18,9 | 9,4 | 1,0 |} Төрөнә ҡарап төрлө хайуандың ите бер-береһенән химик составы һәм үҙенсәлектәре менән айырыла. Мәҫәлән, [[сусҡа ите]] йомшаҡ, майлы була, уның үҙенә генә хас күңелгә ятышлы еҫе һәм таты бар. Шуға күрә лә сусҡа итен етештереүҙә мускул туҡымаһы ла, май туҡымалары ла киң ҡулланыла. Һыйыр итенең мускул туҡымалары бер аҙ шыртыраҡ, сағыу төҫтә, экстрактив матдәләре аҙыраҡ була. Ул майының бик иреп бармауы менән айырыла. Һыйыр итенең технологик әһәмиәте — һыу һәм тоҙҙа ирей торған аҡһымдар күплегендә. Төрлө хайуандар тере ауырлығы менән дә, ит сифаты менән дә бер-береһенән айырылалар. Ит өсөн махсус үрсетелгән һыйыр малының ит продукцияһында ныҡ үҫешкән мускул һәм май туҡымалары күп; бындай ит һутлыраҡ, йомшаҡ һәм татлы була. Һөт һәм ит-һөт тоҡомдарының итендә һөйәк һәм тарамыш күплеге, тән туҡымалары араһындағы майҙың аҙлығы, органолептик күрһәткестәрҙең насарыраҡ булыуы билдәле. Ит сифатының төп күрһәткестәре: pH кимәле, йомшаҡлығы, мускул туҡымалары морфологик өлөшсәләренең үҫеш кимәле, автолиз характеры хайуандарға нәҫел буйынса бирелә. Хайуандарҙың енесе, бестерелеүе лә үҫеү тиҙлегенә һәм хайуандың аҙыҡ үҙләштереүенә, шулай уҡ иттең сығышына, сифатына йоғонто яһай. Йәш хайуандар итендә енес айырмаһы бик һиҙелмәй; мал олоғая килә уның итендә һыу дәүмәле арта һәм бер үк ваҡытта аҡһым һәм май дәүмәле кәмей бара. Шулай уҡ үгеҙ малы итендә тоташтырыу туҡымалары (тарамыш) дәүмәле арта, ҡараһыу төҫ барлыҡҡа килә. Бестерелгән хайуандар яй үҫешә, әммә уларҙың итендә «мәрмәр һымаҡ» айырым бер һүрәт барлыҡа килә. Ата сусҡа һәм түлһеҙ инә сусҡа итенә тәмһеҙ еҫ инә. Инә сусҡаларҙың тән туҡымалары нәҙек сүсле һәм сағыуыраҡ төҫлө була. Йәше арта барған һайын хайуандарҙың ите мускул туҡымаһы сүстәренең йыуанайыуы, тарамыштарҙа эластин сүстәренең артыуы һәм коллаген сүстәрҙең нығыныуы арҡаһында шыртыраҡ була бара. Иттең химик составы ла үҙгәрә: майы арта, һыуы кәмей. 12-нән 18 айға тиклемге арала һыйыр малы итенең төп компоненттары нисбәте уны сифатлы итә. Сусҡаларҙа иһә улар 8 айлыҡ булғас та сифаты отошло кимәлгә етә. Малдың енесе һәм бестерелеүе йылдар үтә килә ит сифатына нығыраҡ тәьҫир итә. Колбаса етештереүҙә сифат йәһәтенән һыйыр малын иткә ҡулланғанда йәшенә ҡарап ике төркөмгә айыралар: 3 йәштән оло мал (эре мал ите) һәм 3 айҙан 3 йылға тиклемге мал (йәш мал ите). === Иттең автолизы === Һуйылған малдың кәүҙәһенә кислород килеүе туҡтай, әсеү үҙгәрештәре һәм ҡан әйләнеше юғала, химик синтез һәм энергия эшләү тотҡарлана, туҡымаларҙа алмашыу продукттары туплана һәм күҙәнәктәрҙәге осмос баҫымы боҙола. Былар барыһы ла иттә тере саҡта булған системаларҙың үҙенән-үҙе емерелеүе һәм үҙенән-үҙе ферменттар барлыҡҡа килеү эшмәкәрлеген булдыра. Был ферменттар үҙҙәренең каталитик әүҙемлеген оҙаҡ ваҡытҡа һаҡлай ала. Был эшмәкәрлек һөҙөмтәһендә туҡыма (биология) компоненттары тарҡала, иттең сифат күрһәткестәре (механик ныҡлығы, һыу кимәле, тәме, төҫө, еҫе) һәм микробиологик процестарға тотороҡлоғо үҙгәрә бара. == Ит төрҙәре == Артабанғы мөҙәл (исемлек) төрлө мәҙәниәттә ҡулланылған хайуан иттәренең төрҙәрен күрһәтә: '''[[Һөтимәрҙәр]]''': * Һөтимәр йорт хайуандарының ите: ** '''Һыйыр ите''': [[һыйыр]], [[як]], бизон. ** '''[[Һарыҡ ите]]''' ** '''[[Сусҡа ите]]''' ** '''[[Йылҡы ите]]''': [[ат]], [[зебра]]. ** '''Кәзә ите''' ** '''Дөйә ите''' ** '''Эт ите''': төлкө, бүре ** '''Бесәй ите''': арыҫлан, юлбарыҫ ** '''Кимереүселәр ите''': [[ҡуян]], ҡыр ҡуяны, [[ҡомаҡ]], [[тейен]], [[шәшке]], дикобраз, һыу сысҡаны. ** '''Муҡсалылар''': көңгөрә, опоссум (терпе төрө). ** '''Приматтар''': горилла, орангутан, шимпанзе, маймыл, кеше (каннибализм). ** '''Пар тояҡлылар''': [[болан]], [[мышы]], [[антилопа]], [[жираф]], [[носорог]]. ** [[фил]] ** [[айыу ите]] һ.б. '''[[Ҡоштар]]''': [[тауыҡ ите]], [[өйрәк ите]], [[ҡаҙ ите]], [[күркә ите]], ([[күгәрсен]], [[бүҙәнә]], [[фазан]], [[сел (ҡор)]], [[вальдшнеп]]) һ.б. '''[[Һөйрәлеүселәр]]''': [[ташбаҡа]], [[кеҫәртке]], [[йылан]], [[игуана]], [[крокодил]], [[аллигатор]]. == Итте ҡулланыу тарихы == === Антик осорҙа === [[Гомер]], [[Платон]], Ксенофонт (б.э.т. IV б.), Плутарх (б.э. I б.), Лукиан (б.э. II б.), Афеней, Апиций (б. э. III б.) кеүектәрҙең антик әҙәбиәт яҙмаларында мәжлес, байрам һыйын һүрәтләүҙәр табылған. Боронғо авторҙар ит ризыҡтарының төрлө төрҙәрен телгә ала. Мәҫәлән, Афина мәжлестәрендә йорт һәм ҡыр хайуандарының итен ашағандар, ә деликатес итеп  ҡуян, ҡыр күгәрсене ите бирелгән. Ит, ярма һәм тәмләткестәрҙе ҡушып (тултырма) колбасалар яһағандар. Тоҙло һәм ыҫланған ит хәҙерге ветчинаны хәтерләткән. Рум халҡында сусҡа, һарыҡ, һыйыр, ишәк иттәрен яратҡандар. Ҡыр хайуандарынан ҡыр сусҡаһы (ҡабан ите) ҡулланылған. Малдың эс-бауырынан яһалған сосиски һәм колбасаларҙы, йорт ҡоштары һәм ҡыр ҡоштары итен дә яратҡандар.<ref>[http://www.centant.pu.ru/centrum/publik/nikituk/byt/010.htm Е. В. Никитюк. Быт античного общества. Пища и питьё греков и римлян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081005134351/http://www.centant.pu.ru/centrum/publik/nikituk/byt/010.htm |date=2008-10-05 }}</ref> === Рәсәйҙә === [[Геродот]] яҙмаларына ярашлы скифтарҙа «таш менән йылытыу» киң таралған булған. Һыу тултырылған соҡорға һыу ҡайнап сыҡҡанға ҡәҙәре ҡыҙған таш ташлағандар. Шунан һуң ул һыуҙа ит бешергәндәр. Йыш ҡына скифтар итте көлдә лә бешергән. Руста [[христианлыҡ]]ты ҡабул иткәнгә тиклем ҡорбан килтереү өсөн генә хайуандарҙы салғандар. Христианлыҡ ҡабул ителгәс, халыҡ христиан ураҙаһын (пост) тота башлай һәм ит ашаусылар барлыҡҡа килә. Ит етештереүсе һөнәрселәр, тире эшкәртеүселәр, һөйәк һырлаусылар күбәйә. [[Петр I]] дәүеренә тиклем малды баҙарҙарҙа, ихаталарҙа, махсус «ит шалаштары»нда, ҡырҙа, йылға ярҙарында, соҡор янындағы асыҡ урындарҙа һуйғандар. [[Петр I]] мал һуйыу урындары төҙөргә бойора һәм ит һатыуҙы көйләүсе махсус указ сығара. <blockquote> В рядах и местах, где столовые харчи продаются, всё держать здоровое… Ежели кто будет чинить не по сему, и в том будет пойман, за первую вину будет бит кнутом, за вторую будет сослан на каторгу, за третью будет смертная казнь учинена. </blockquote> Ошо осорҙа армия өсөн тоҙло һәм ыҫланған итте бик күп етештерә башлайҙар һәм шунан башлап колбаса етештереү үҫешә. Итте консервалауҙың ябай ысулдары бик борон уҡ билдәле булған. Төтөндә ыҫлап, итте оҙаҡ һаҡлай белгәндәр. XIX быуат уртаһында Рәсәйҙә төрлө ыҫланған ризыҡ етештереү өсөн сусҡа ите күбәйә. Сит илдәрҙән ит ыҫлау һәм колбаса өсөн төрлө ҡоролмалар, тәмләткестәр килтерелә башлай. [[XX быуат]] башында [[Мәскәү]]ҙә колбаса һымаҡ ризыҡ төрҙәрен етештереү ҡоролмаларын эшләүсе заводтар («Торговый дом Фриц Фюрле», «Вернер и Пфлейдерер») асыла. [[Башҡорттар|Башҡорт]], ғөмүмән [[Төрки халыҡтар|төрки халҡында]] ла, ит эшкәртеү бик ныҡ үҫешкән була. Бигерәк тә оло малдың итен йәй көндәре һыуытҡысһыҙ оҙаҡҡа һаҡлау, оҙон юлға сыҡҡанда яугирҙарға биреп ебәреү өсөн итте ҡаҡлау киң таралған булған. Мал итен генә түгел, ҡош-ҡорт итен дә ҡаҡлағандар. Шулай уҡ мал һуйғандан һуң тиҙ боҙола торған эс-бауыр, үпкә иттәрен бөйөр майы һәм тәмләткестәр ҡушып ваҡ итеп турап, малдың йыуан эсәгенә тултырып бик татлы тултырмалар яһағандар. Был йолалар ауылдарҙа бөгөнгө көндә лә һаҡлана. Киптерелгән йылҡы ҡаҙылыҡтары, ҡаҙ түшкәләрен етештереүсе предприятиелар үҫешә. == Ит етештереү == Итте донъя кимәлендә етештереү йылына 53-54 млн тонна тәшкил итһә лә, халыҡтың йән иҫәбенә етештереү дәүмәле төрлөсә. Мәҫәлән, донъя буйынса йән башына уртаса 33,2 кг ит етештерелә тип алһаҡ, [[Европа]] илдәренә ул 83,5 кг, [[Ҡытай]]ға — 29,4 кг, [[Дания]]ға — 326,9 кг, [[Бельгия]]ға — 144,2 кг тура килә. Ит төрҙәре буйынса сусҡа ите беренсе урында — 39,1 %, икенсе урында ҡош ите — 29,3 %, артабан һыйыр ите — 25,0 %, һарыҡ ите — 25,0 %, башҡа төр иттәр — 1,8 %. * Донъя кимәлендә һыйыр һәм быҙау итен һатыу буйынса экспортер һәм импортер илдәр айырылып тора. Мәҫәлән, экспорт лидерҙары: [[Австралия]] һәм [[Яңы Зеландия]] (донъя кимәлендә һатыу күләменең 25 % тәшкил итә), шулай уҡ [[Бразилия]], [[Аргентина]], [[Уругвай]], Европа илдәре һәм [[АҠШ]]. Улар оҙатҡан иттең импортерҙары булып [[Япония]], [[Корея Республикаһы]], [[Иран]], [[Мысыр]] тора. * Сусҡа итенең донъя экспорты 5095,3 мең тонна. Күп өлөшө Европаға тап килә — 74,1 %. Төп экспортер булып [[Дания]] тора — 951 мең т. (18,7 %), артабан [[Нидерланд]] килә — 635 мең т (12,5 %). Башҡа ил-экспортерҙар 500 мең т аҙыраҡ ебәрәләр һәм донъя экспортындағы өлөштәре 10 % тәшкил итә. [[Рәсәй]] сусҡа итен ситкә бөтөнләй сығармай тиерлек. * Һарыҡ һәм бәрәс итенең экспортерҙары — [[Яңы Зеландия]] һәм [[Австралия]]. * Ҡош ите экспорты буйынса [[Европа Берләшмәһе]] илдәре һәм АҠШ тора. Донъя кимәлендә ит һәм ит ризыҡтары һатыуҙа АҠШ айырым урын биләй. Был ризыҡҡа донъя хаҡтарының сағыштырмаса түбән булыуы арҡаһында илдә үҙҙәре етештереүгә ҡарағанда ситтән һатып алыуға өҫтөнлөк бирәләр. АҠШ-тың аграр сәйәсәте күберәк ашлыҡты, бигерәк тә фураж (мал аҙығы өсөн) ашлығы экспортлауға ҡоролған. АҠШ үҙ мөмкинлектәрен малсылыҡты түгел, ә малсылыҡ өсөн «сеймал» экспортлауға көйләй. 2007 йылда Рәсәйҙә ҡулланылған һыйыр итенең 43%-ы импортҡа ҡайтып ҡала. 2008 йылда был өлөш 46 % була. Белгестәр был хәлде ресторан һәм дөйөм туҡланыу селтәрендә һорауҙың артыуы, ә ил эсендә һыйыр ите етештереүҙең кәмеүе менән аңлата. <br /> 2012 йыл йомғаҡтарына ҡарағанда Рәсәйҙә мал һәм ҡош ите күләме (тере ауырлыҡта) хужалыҡтарҙа 11 млн. 630 мең тонна булған. Итте импортлау 2,5 млн тонна тәшкил иткән. Тимәк, Рәсәйҙә ит импорты ҡулланыуҙың 17%-ын тәшкил итә.<ref>[http://meatinfo.ru/blog/Proizvodstvo-i-import-myasa-itogi-2012-goda-410 Производство и импорт мяса: итоги 2012 года]</ref> == Өй шарттарында һәм дөйөм туҡланыу предприятиеларында итте кулинар эшкәртеү төрҙәре == [[Файл:Raw lamb cutlets with shredded ginger and rosemary.jpg|thumb|200px|right|Сей һарыҡ ите (тәмләткестәр менән)]] Итте төрлө ашамлыҡтар менән бергә ҡушып әҙерләргә мөмкин, шуға ла унан бик күп төрлө ризыҡ бешереп була. Ит ризыҡтарын әҙерләгәндә төрлө йылытыу ысулдары ҡулланыла: һыуҙа бешереү, ҡурыу, быҡтырыу (кулинария) һәм мейестә томалау. === Бешереү һәм ҡурыу === Һыйыр, быҙау, һарыҡ, ҡуян һәм сусҡа иттәрен икенсе тәғәм (вторые блюда) өсөн аҙ ғына һыу ҡушып (1 кг иткә 1—1,5 л һыу) бешерәләр. Бешереү өсөн әҙерләнгән ит, башлы һуған, петрушка (үлән), кишер һәм сельдерейҙы (1 кг иткә 1,5 кг йәшелсә) эҫе һыуға һалалар, ҡайнатып сығаралар һәм 90—95° эҫелегендә ит бешеп еткәнсә ҡайнаталар. Был ысул менән бешергәндә иттәге иреп юғалыр матдәләр аҙыраҡ бүленеп сыға. Ит бешеп сығыр алдынан тоҙ һалалар. Ит бешкән һурпаны төрлө соус һәм аштар әҙерләүҙә ҡулланалар. Иттең бешеү ваҡыты хайуан төрөнә, йәшенә һәм һимеҙлегенә бәйле. Төрлө ит төрлөсә (ит киҫәге ҙурлығына, ҡайһы өлөш алыныуына ҡарап 40 минуттан 3 сәғәткә тиклем) бешә. Әҙер булыуын белеү өсөн ит киҫәгенең иң итле урынына повар энәһе ҡаҙайҙар. Әгәр энә ауырлыҡ менән инһә һәм энәне алғас, тишегенән ҡыҙғылт һут сығып, ул ҡайнар һыуҙа ойошһа, тимәк әле был ит бешеп етмәгән була. Бешкән ит киҫәктәрен тәрилкәгә рәт менән теҙеп һалалар, өҫтөнә аҙ ғына һурпа ҡоялар, ҡапҡас менән ябалар һәм өҫтәлгә ҡуйғанса 60—65° йылылығында һаҡлайҙар. Быҙау һәм һарыҡтың түш ите бешеп сыҡҡас та, ҡабырға һөйәктәрен һурып алалар. === Эре киҫәктәрҙе бешереү === '''Һыйыр ите''' (һум ит, арҡа һәм бил өлөшө). Ит өҫтөнә тоҙ, борос һибәләр, эҫе туң май (май кимәле 1-1,5 см) һалынған табаға һалып көслө утта тыш яғынан кетерҙәк барлыҡҡа килгәнсә ҡуралар. Ит киҫәктәрен араһында 0,5 см ара ҡалдырып һалабыҙ (май һыуынып китмәһен өсөн). Тығыҙ итеп һалғанда май һыуына башлай, кетерҙәк тиҙ генә барлыҡҡа килмәй, иттән күп һыу сыға һәм ит һутһыҙ, ҡаты була. Плитәлә ҡурғандан һуң итте мейестә ҡурып алалар. Ҡурған ваҡытта һәр 10-15 минут һайын ит өҫтөнә һурпа һәм май ҡоялар. Әгәр мөмкинлек булһа, ҡурыр алдынан мейесте 300—350° тиклем йылытып итле табаны (алдан ҡурып тормайынса) шунда уҡ мейескә ҡуйырға була. Был осраҡта кетерҙәк тиҙерәк барлыҡҡа килә һәм тигеҙ була. Бешеү ваҡыты киҫәктәр ҙурлығына бәйле. '''Быҙау, һарыҡ, сусҡа ите''' Быҙау, һарыҡ, сусҡа иттәрен эре киҫәктәр менән ҡурыу өсөн ҡабырға, түш иттәрен ҡулланалар. Шулай уҡ быҙау (башмаҡ), һарыҡтың бөйөр тапҡырындағы итен эре киҫәктәр менән ҡуралар. Һарыҡ ите киҫәктәренә, ҡурыр алдынан, һарымһаҡ һыларға мөмкин; һарымһаҡты тоҙ һәм ҡара борос менән төйөргә һәм ҡурыр алдынан 2-3 сәғәт алдан ит киҫәктәренә һыларға кәрәк. Әҙерләнгән ит киҫәктәренә тоҙ һәм борос һибәләр, ара ҡалдырып иттең тыш яғын өҫкә ҡаратып табаға теҙәләр. Һәр табаға бер үк ауырлыҡтағы һәм бер ҙурлыҡтағы киҫәктәрҙе теҙәләр. Ит өҫтөнә туң май (майлы сусҡа ите өҫтәнә һыу) ҡоялар. Мейестә тулыһынса ҡурылғанса ҡуралар. Ҡурған ваҡытта табала шыйыҡлыҡ аҙ булырға тейеш, сөнки ул күп булһа кетерҙәк барлыҡҡа килмәй. Шуға ла ҡурыу мәлендә һыу йәки һурпаны аҙ-аҙлап ҡына, 10-15 минут һайын, ҡойоп торорға. Сусҡа итен тиреһе менән ҡурғанда тәүҙә эҫе һыуға тығып алалар, ә тиреһен квадрат йәки ромбиктар килеп сығырлыҡ итеп киҫә бирәләр. Ит киҫәктәренең бешеүен белеү өсөн ашнаҡсы энәһе менән тишеп ҡарайҙар. Энә тигеҙ һәм еңел инһә, ағып сыҡҡан һут үтә күренмәле булһа — бешкән тигән һүҙ. Эҫелеген тигеҙләп торған хәлдә ит өҫтө тигеҙ генә кетерҙәк менән ҡаплана. Әгәр мейестең махсус көйләүесе булмаһа, эҫелек артып киткәндә мейес ҡапҡасын аса биреп, ит өҫтөн еүеш ҡағыҙ менән ҡаплап алырға кәрәк. === Өлөшлө һәм ваҡ киҫәкле иттәрҙе ҡурыу === [[Файл:Meat on a barbecue.jpg|right|thumb|Грильдә ҡурылған ит төрҙәре]] [[Файл:Fried exotic meat.JPG|right|thumb|Африка хайуандарының ҡурылған ите: 1. Болан ите сосискаһы; 2. Антилопа куду; 3. Дөйәғош; 4. Илек; 5. Крокодил.]] Өлөшлө һәм бәләкәй киҫәкле итте йыш ҡына аҙ майҙа һәм һирәкләп — күп күләмдәге майҙа (фритюрҙа) ҡуралар. Тәүге ысул менән — тәбиғи һәм сохари вағында әүәләнгән сей ит киҫәктәрен, ә икенсеһе менән  бары тик әүәләнгән итте ҡуралар. Һирәкләп әйләнеп торған сыбыҡта ла ҡуралар. Йоҡа ғына өлөшлө ит киҫәктәрен — лангет, антрекот — тимер йәки суйын табаларҙа ҡуралар. Тәбиғи сусҡа һәм быҙау кәтлиттәре, филе, бифштекстарҙы ваҡ тишекле иләктәрҙә, ҡалын тышлы таба йәки суйын табаларҙа ҡуралар. Ҡурыр алдынан иткә тоҙ һәм борос һибәләр. Ҡурыу өсөн итте 130—140° эҫелегендә ҡыҙҙырылған туң майлы һауытҡа һалалар. Кетерҙәк барлыҡҡа килеү менән итте әйләндереп һалалар. Ут ҡыҙыулығы ҡурып бөткәнсә кәмемәҫкә тейеш. Бары тик ҡалын ит киҫәктәрен (филе, бишфтекс) генә бер аҙ һүрән эҫелеҫтә ҡурып бөтөрәләр. Өлөшлө киҫәктәрҙе әҙер булғанса ҡуралар, ә әүәләнгән киҫәктәрҙе, кетерҙәк барлыҡҡа килгәндә бешеп өлгөрмәһә, мейестә бешереп бөтөп ҡуялар. Фритюрҙа ҡурыу өсөн бешкән йәки ҡурылған ризыҡты онда, йомортҡала йәки сохариҙа әүәләйҙәр. Әүәләнгән киҫәктәрҙе 160—170° тиклем эҫетелгән туң майға һалалар. Майҙың күләме 4:1 булырға тейеш. Күмерҙә рәшәткә өҫтөндә йәки шешлек мейесендә итте тәбиғи килеш, 8-20 минут тирәһе, ҡуралар. === Эре киҫәктәрҙе быҡтырыу === Быҡтырылған ит күләме 1,5 кг-дан да артмаһа яҡшыраҡ. Быҡтырыр алдынан итте кетерҙәк барлыҡҡа килгәнсә ҡуралар һәм өҫтөнә аҙ ғына һыу ҡойоп, һауыт ҡапҡасын ябып, төрлө тәмләткестәр өҫтәп, хатта әҙер соус та ҡойоп быҡтыралар. Быҡтырыу өсөн башлыса мал ботоноң ҡабырға һәм өҫкө өлөшө һәм ҡалаҡ һөйәге ите алына. Иттең тәме һәм еҫен тәмләткестәр, хуш еҫле йәшелсәләр тулыландыра. Хуш еҫ биреүсе йәшелсәләр: башлы һуған, кишер, сельдерей һәм петрушканы (үҫемлек) 1 кг иткә 100 г иҫәбенән ҡушалар. Итте быҡтырғанда сама менән: ҡара борос, лавр япрағы — 0.5 г, петрушка үләнен — 5 г, упроп — 3 г ҡушалар. Быларға тағы ла дәрсен (корица), ҡәнәфер, мускат сәтләүеген өҫтәргә мөмкин (1 кг иткә һәр береһенән 0.5 г). Иткә ҡырҡыу тәм өҫтәр өсөн аҡ йәки ҡыҙыл йөҙөм шарабы, кеүәҫ, һеркә, шулай уҡ маринадланған емештәр һәм һуты менән емеш-еләк тә (1 кг иткә 100—150 г) ҡушырға мөмкин. Был һуттарҙы ҡушҡанда томат иҙмәһенең күләмен ҡап яртыға кәметәләр. Әҙер итте 50—60° эҫелегендә ябыҡ һауытта һаҡлайҙар һәм кәрәк булғанда 2-3 киҫәкте тураҡлап ҡуялар. Әҙер булғас 3 сәғәт эсендә ҡулланмаған хәлдә, уны һыуыталар, ә ашар алдынан эҫе соуста йылыталар. === Мейестә бешереү (томалау) === Ит ризыҡтарын бешерер алдынан быҡтырып йәки ҡурып алалар. Мейестә юғары температурала (300—350°) бешерәләр.(Ризыҡ 80-85° эҫегәс, өҫтөндә кетерҙәк барлыҡҡа килгәс, әҙер тип һанала). Әҙер ризыҡты һаҡларға ярамай, сөнки уның йөҙө һәм тәме тиҙ арала насарая. == Кеше өсөн ризыҡ булараҡ иттең урыны == === Иттәге витаминдар һәм минераль матдәләр === Ит аҡһым (15-20 %), минераль матдәләр (яҡынса 0,8-тан 1,6 % тиклем) сығанағы булып тора. Минераль матдәләрҙән башлыса калий фосфаты, кальций, магний, цинк һәм баҡыр, шулай уҡ тимер бар. Минералдар бауыр һәм башҡа ағзаларҙа, шулай уҡ ҡанда күп. Бауыр В төркөмө, D һәм А витаминдарына бай ₁₂.<ref>{{книга |автор = Скурихина И. М Волгарева М. Н. |часть = 1 |заглавие = Химический состав пищевых продуктов. Книга 1 Справочные таблицы содержания основных пищевых веществ и энергетической ценности пищевых продуктов |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = 2 переработанное |место = М. |издательство = Агропромиздат |год = 1987 |том = 1 |страницы = 74-76 |страниц = 224 |серия = |isbn = |тираж = }}</ref> === Ҡулланыу буйынса кәңәштәр === Хәҙерге ваҡытта диетологтар итте аҙыраҡ ашарға тәҡдим итәләр (урта һәм аҙ күләмдәге физик көсөргәнешлектә дөйөм ҡулланған ризыҡтың 25-30 % тәшкил итергә тейеш). Бигерәк тә майлы ит ҡулланыуҙы сикләргә кәңәш итәләр. Шул уҡ ваҡытта бер сикләүһеҙ ҡош ите, балыҡ һәм диңгеҙ ризыҡтарын ҡулланырға була.<ref name = "ff">[http://top.rbc.ru/society/28/05/2008/173634.shtml Ҙур ҡурҡыныс менән янаған фастфуд рейтингы асылған] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090830184059/http://top.rbc.ru/society/28/05/2008/173634.shtml |date=2009-08-30 }}</ref><ref name="ramn">[http://www.inauka.ru/health/article76024.html ''М. Гурвич'' Модные и новомодные диеты, «Наука и жизнь»]</ref><ref>[http://donbass.ua/news/ukraine/2009/04/28/ukrainskie-dietologi-razrabotali-antikrizisnoe-menju.html Украинские диетологи разработали антикризисное меню] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315032502/http://donbass.ua/news/ukraine/2009/04/28/ukrainskie-dietologi-razrabotali-antikrizisnoe-menju.html |date=2016-03-15 }}</ref> Ҙур молекуляр массалы майы булған иттәрҙе ҡәтғи сикләргә ҡушыла. Бындай май кислоталары булған иттәр ашарға башҡа ризыҡ ҡалмағанда йәки бик күп энергия сарыф ителгәндә генә ҡулланылыуы мөмкин.<ref name="ramn" /><ref>[http://www.medlinks.ru/article.php?sid=4718 Диетологи Москвы сказали «нет» жирному мясу]</ref> === Итте артыҡ күп ашау зыяны === Ит ашауҙы сикләүҙең сәбәбе шунда: итте артыҡ күп ашағанда башҡа ризыҡтарҙы ҡулланыу сикләнеүе иҫәбенә кәрәкле файҙалы матдәләр дәүмәле кәмеүе арҡаһында төрлө сирҙәргә килтерә. Бигерәк тә йөрәк-ҡан тамыры сирҙәре: гипертония һәм инсульт ҡурҡынысы ҙур.<ref name="ilicheva">[http://www.newdoctor.ru/myso.htm ''Ильичева Т. С., кандидат медицинских наук'' «Вред мяса»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080202135009/http://www.newdoctor.ru/myso.htm |date=2008-02-02 }} на сайте [http://www.newdoctor.ru/ NewDoctor]</ref><ref name="prog">[http://progressman.ru/2009/06/meat/ ''А. Малых'' Вегетарианство и мясная диета. Часть 2: Вред мяса]{{неавторитетный источник|22|05|2015}}</ref><ref>Journal of the American Medical Association 176: 134-5, 1961 {{ref-en}}</ref><ref name="hd">Inter-Society Comission for Heart Disease Resources. Primary prevention of the arteriosclerotic diseases. Circulation 42: A53-95, December 1970 {{ref-en}}</ref><ref>''Kaare R. Norum'' «What is the Experts' Opinion on Diet and Coronary Heart Diseases?» Journal of the Norwegian Medical Association, 12 February 1977.{{ref-en}}</ref> Шулай уҡ бөйөр ауырыуҙары;<ref name="prog" /> подагра;<ref name="prog" /> шәкәр диабеты;<ref name="ilicheva" /> остеопороз; яман шеш барлыҡҡа килеүе, шул иҫәптән һөт биҙҙәре,<ref name="ilicheva" /><ref name="prog" /><ref>[http://www.nature.com/bjc/journal/v96/n7/full/6603689a.html ''E. F. Taylor, V. J. Burley, D. C. Greenwood, J. E. Cade'' Meat consumption and risk of breast cancer in the UK Women’s Cohort Study]{{ref-en}}</ref><ref name="philips">''R.L. Phillips'' «Role of Lifestyle and Dietary Habits in Risk of Cancer Among Seventh-Day Adventists», Cancer Research 35:3513, (November 1975)</ref><ref name="mintz">''Morton Mintz'' «Fat Intake Seen Increasing Cancer Risk», Washington Post, 10 September 1976. {{ref-en}}</ref>, аналыҡ,<ref name="ilicheva" /><ref name="prog" /><ref name="philips" /><ref name="mintz" /> йыуан һәм тура эсәктәрҙең яман шештәрен тыуҙыра;<ref name="ilicheva" /><ref name="prog" /><ref name="philips" /><ref name="mintz" /><ref>[http://medportal.ru/mednovosti/news/2006/02/01/meat/ Тик ит кенә ашау эсәк яман шешенә, medportal.ru]</ref> ашҡаҙан-эсәк сирҙәренә килтереүе ихтимал;<ref name="prog" /> һимереү һ.б.). Ҡайһы бер диетологтар, сирҙәрҙе булдырмау йәки дауалау өсөн, ваҡытлыса йәки даими иттән ваз кисергә лә кәңәш итәләр.<ref name="ramn" /><ref name="hd" /><ref>[http://whqlibdoc.who.int/publications/2005/9244546728_rus.pdf ВОЗ. Предупреждение инфарктов и инсультов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120709214518/http://whqlibdoc.who.int/publications/2005/9244546728_rus.pdf |date=2012-07-09 }}</ref><ref>''C.R. Sirtori, et. al.'' «Soybean Protein Diet in the Treatment of Type II Hyperlipoproteinaemia», The Lancet 1 (8006): 275-7, (5 February 1977).{{ref-en}}</ref><ref>American Academy of Sciences, Diet, Nutrition, and Cancer, National Reserch Consul, National Academy Press, Washington, June 1982. {{ref-en}}</ref> Итте саманан тыш ҡулланыу зыяны булып организмға экзоген холестерин инеүе һанала. Был фактор атеросклероз тыуҙырыу менән янай. Шулай уҡ азот ҡушылмалары концентрацияһы ла арта. Бәүел кислотаһы алмашыныуы боҙолған осраҡта был фактор подаграға килтерә.<ref name="prog" /> == Ит ҡулланыу һәм дин == Ҡайһы бер диндә ит ашауҙа төрлө сикләүҙәр, тыйыуҙар йәшәй. Мәҫәлән, [[иудаизм]]да ҡайһы бер хайуандарҙың ите «кашрут» (йәғни, ҡуллануға яраҡлы), ә ҡайһы берҙәренеке «кашрутһыҙ» тип һанала. [[Христиан дине]]ндә ураҙа мәлендә ит ҡулланыу сикләнә йәки тыйыла. [[Буддизм]]да хайуанды ашау өсөн үлтереү тыйыла, сөнки был кармаға кире эҙемтәләр бирә. Шулай ҙа буддист ашау өсөн махсус үлтерелмәгән хайуан итен ҡуллана ала. [[Индуизм]]да һыйыр изге мал һанала, шуға дөйөм алғанда ит ашаһалар ҙа, һыйыр итен ашау тыйыла. Уны буйвол ите менән алыштыралар. [[Ислам]]да хәләл ит кенә ашау рөхсәт ителә. Сусҡа һәм ярамағанса һуйылған хайуан итен ашау тыйыла. Ҡорбанға салынған хайуан итен ашау ислам дини байрамы — [[Ҡорбан байрамы]]ның төп йолаһы булып тора. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = |заглавие = ГОСТ Р 52427-2005 «Мясная промышленность. Продукты пищевые. Термины и определения» |ответственный = |ссылка = |место = |издательство = |год = |том = |страниц = |страницы = |isbn = }} * {{книга |автор = |заглавие = Кулинария |ответственный = Под ред. О. Н. Боголюбовой |ссылка = |место = М. |издательство = «Дабахов, Ткачёв, Димов» |год = 1994 |том = |страниц = 336 |страницы = |isbn = 5-8438-0011-3 }} * {{книга |автор = Головков А. Э. |заглавие = Разносолы деревенской кухни |ответственный = |ссылка = |место = М. |издательство = Росагропромиздат |год = 1990 |том = |страниц = |страницы = 149—150 |isbn = 5-260-00194-X }} * {{книга |автор = Разуваев А. Н., Ключников А. Б. |заглавие = Основы современных технологий переработки мяса. Краткие курсы фирмы «Протеин Технолоджиз Интернэшнл» |ответственный = |ссылка = |место = |издательство = |год = |том = |страниц = |страницы = |isbn = }} * {{книга |автор = Бараников А. И., Приступа В. Н., Колосов Ю. А. и др. |заглавие = Технология интенсивного животноводства: учебник |ответственный = Под ред. В. Н. Приступы |ссылка = |место = Ростов н/Д |издательство = Феникс |год = 2008 |том = |страниц = |страницы = |isbn = 978-5-222-12679-0 }} * {{книга |автор = Жолондз М.Я. |заглавие = Вегетарианство. Загадки и уроки, польза и вред |ответственный = |ссылка = |место = |издательство = ИГ «Весь» |год = 1999 |том = |страниц = |страницы = |isbn = 5-266-00009-0 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Мясо|Хлопин Г. В.}} * Ayyıldız, Esat. [https://ia601504.us.archive.org/30/items/klasik-arap-edebiyatinda-et-motifi/Klasik%20Arap%20Edebiyat%C4%B1nda%20Et%20Motifi.pdf “Klasik Arap Edebiyatında Et Motifi”]. ''International Malatya Gastronomy Culture and Tourism Conference''. ed. Aynur Ismayilova – Gunay Rzayeva. 19-24. Malatya: IKSAD Publishing House, 2022. == Һылтанмалар == * {{Из БСЭ}} * [http://recept-alexandr.blogspot.com/p/100-1.html Мясные блюда] * [http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/419/ Торговля мясными товарами в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170508172010/http://mintorgmuseum.ru/vocabulary/419/ |date=2017-05-08 }} * [http://vetexpert.pro/nd/vet/pravila-vetosmotra-pred-i-poseuboinih-jivotnih.html Правила ветеринарного осмотра убойных животных и ветеринарно-санитарной экспертизы мяса и мясных продуктов от 27 декабря 1983 года.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Мясо}} [[Категория:Ит| ]] 6zjg1w09yqbbvfo81cgr0fde13sfgf9 0 120313 1303436 1303072 2026-09-01T16:36:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303436 wikitext text/x-wiki {{Анатомическая карточка | название = Йыуан эсәк | изображение = Gray1223.png | ширина = | подпись = Кешенең ҡорһағы: ҡыҙыл төҫтә — [[бауыр]],<br/>зәңгәр — ашҡаҙан һәм йыуан эсәк | изображение2 = Dickdarm-Schema.jpg | ширина2 = | подпись2 = 1 — селәү һымаҡ үҫентеһе менән һуҡыр эсәк һәм үрләүсе туҡ эсәк; 2 — арҡыры туҡ эсәк; 3 — түбәнләүсе туҡ эсәк; 4 — сигма һымаҡ эсәк; 5 — тура эсәк | латынь = intestinum crassum | система = | кровоснабжение = үрге һәм түбәнге бығым артериялары | венозный отток = | иннервация = ҡарын үрелмәһе | лимфа = түбәнге мезентериаль лимфа төйөндәре | MeshName = | MeshNumber = | Dorlands = four/000054354 | Gray = 249 | GrayPage = 1177 }} '''Йыуан эсәк''' ({{lang-la|intestinum crassum}}) — аш һеңдереү юлының аҫҡы өлөшө, эсәклектең түбәнге яғы; эшкәртелгән аҙыҡтан хасил булған бутҡа һымаҡ массаның (химустың) [[Һыу|һыуы]] ошонда һурыға һәм формалы тиҙәк барлыҡҡа килә. Артҡы эсәккә инә <ref name="prives1985">{{книга|автор=М. Г. Привес, Н. К. Лысенков, В. И. Бушкович.|часть=|заглавие=Анатомия человека|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=9-е изд|место=М.|издательство=Медицина|год=1985|том=|страницы=275-282|страниц=|серия=|isbn=|тираж=110000}}</ref>. Йыуан эсәк — һөтимәрҙәрҙең, шул иҫәптән кешенең дә, эсәклегендәге иң киң өлөшө, ул ҡорһаҡ ҡыуышлығында һәм кесе янбаш ҡыуышлығында урынлашҡан, һуҡыр эсәктән (coecum), туҡ эсәктән һәм тура эсәктән тора. Кешенең туҡ эсәге түбәндәгеләрҙән тора: һуҡыр эсәк дауамы булған үрләүсе өлөш; арҡыры ятҡан өлөш; S хәрефенә оҡшаш бөгөл — flexura sigmoidea seu S romanum — ярҙамында тура эсәк менән тоташҡан түбәнләүсе өлөш. Colon ascendens үргә вертикаль күтәрелә, crista ossi s ilei өҫтөнә ята һәм бөйөрҙөң аҫҡы өстән бер өлөшөн ҡаплай. Бында ул киҫкен борола ла colon transversum'ға күсә, быныһы һул ҡабырға аҫтында ғәҙәттә S һымаҡ бөгөл яһай, шунан киҫкен аҫҡа боролоп, colon descendens'ҡа күсә. Flexura sigmoidea төрлө оҙонлоҡтағы һәм рәүештәге элмәк хасил итә һәм йыш ҡына кесе янбашҡа тәрән төшә, ҡайһы берҙә өҫкә үрләп, ашҡаҙанға һәм [[Бауыр|бауырға]] тиклем барып етә. Был өлөштөң һәм colon transversura'ның үҙҙәренең ҡаты шекәрәләре бар, ә үрләүсе һәм түбәнләүсе тармаҡтар ҡорһаҡ япмаһы менән генә өлөшләтә ҡапланған. Урыны-урыны менән был япма япраҡҡа оҡшашлы, ҡайһы берҙә ҡалаҡтарға киҫкесләнгән, май менән тулған өҫтәмәләр барлыҡҡа килтерә (appendices epiploicae). Йыуан эсәк оҙонлоғо 120-нән 227-гә тиклем сантиметр була (уртаса 158,4 см). Тик тура эсәктең генә эске яғы шыма, ҡалған өлөштәрҙең эске яҡтан бөтә оҙонлоғонда мускул менән ҡалынайған өс яҫы ҡатламы (taeniae coli) була, улар араһында стена ҡабарынҡы булып тора, ләкин арҡыры мускулдарҙың тигеҙһеҙ үҫеше арҡаһында был ҡабарынҡылыҡтар арҡыры тартылыштар (plicae sigmoideae) эргәһендә күп һанлы йомро сығынтыларға (haustra coli) бүленә. Йыуан эсәктең стенаһы сероз ҡатламдан (тулыһынса түгел); мускул ҡатламынан (уның буй епсәләре йомро сығынтыларҙы, йәғни taeniae coli'ҙы, хасил итә лә инде); цилиндрик эпителий менән ҡапланған төксәһеҙ лайлалы көптән тора. Йыуан эсәктең стенаһында күп һанлы крипталар һәм лимфа төйөндәре бар. Башҡа умыртҡалыларҙа физиологик яҡтан тура эсәккә тап килгән сығарыу осона ғына йыуан эсәк билдәләре хас, ә башҡа өлөштәр нәҙек эсәк кеүек була. == Йыуан эсәктең бүлектәре == [[Файл:Dickdarm-Schema.svg|справа|мини|278x278пкс|Һөтимәрҙәрҙең (кешенең) йыуан эсәге:<br> 1 — үрләүсе туҡ эсәк<br> 2 — арҡыры туҡ эсәк<br> 3 — түбәнләүсе туҡ эсәк<br> 4 — сигма һымаҡ эсәк<br> 5 — тура эсәк.]] Һөтимәрҙәрҙә йыуан эсәк бер нисә бүлектән тора: 1 һуҡыр эсәк ({{lang-la|caecum}}) менән уның селәү һымаҡ үҫентеһе ({{lang-la|appendix vermiformis}}); 2 туҡ эсәк ({{lang-la|colon}}) һәм уның өлөштәре: 3 үрләүсе туҡ эсәк ({{lang-la|colon ascendens}}); 4 арҡыры туҡ эсәк ({{lang-la|colon transversum}}); 5 түбәнләүсе туҡ эсәк ({{lang-la|colon descendens}}; 6 сигма һымаҡ эсәк ({{lang-la|colon sigmoideum}}) йәки ''сигма һымаҡ туҡ эсәк''; 7тура эсәк ({{lang-la|rectum}}), ул тура эсәк ампулаһы ({{lang-la|ampulla recti}}) тигән киң өлөштән һәм арт юл каналы ({{lang-la|canalis analis}}) тип аталған һәм анус ({{lang-la|anus}}) менән барып бөткән тар остан тора. === Һуҡыр эсәк === '''Һуҡыр эсәк''', сесит ({{lang-lat|Caecum}} — {{lang-el|typhlon}} тигәндән; шунлыҡтан һуҡыр эсәк елһенеүе тифлит тип атала) — [[Умыртҡалылар|умыртҡалыларҙа]] нәҙек эсәктең йыуан эсәккә күскән ерендәге өҫтәмә. [[Кеҫәрткеләр|Кеҫәрткеләрҙә]] һәм крокодилдарҙа һуҡыр эсәк бәләкәс кенә сығынты рәүешендә, ә [[Һөтимәрҙәр|һөтимәрҙәрҙә]] ул ярайһы уҡ ҙур. [[Ҡоштар|Ҡоштарҙың]] ике оҙон һуҡыр эсәге бар. Етлекмәгән тешлеләрҙең ({{lang-lat|Cycloturus sive Myrmedon}}) ҡайһы берҙәре шулай уҡ ике һуҡыр эсәкле була (дамандыҡы — өсәү<ref>{{книга|автор=Romer A. S., Parsons T. S.|заглавие=The Vertebrate Body. 5th ed|место=Philadelphia|издательство=W. B. Saunders|год=1977|allpages=viii + 624|isbn=0-03-910284-X}}</ref>). [[Кит һымаҡтар|Кит һымаҡтарҙың]], йытҡыстарҙың, күпселек [[Ярғанаттар|ярғанаттарҙың]] бәләкәй генә һуҡыр эсәге бар, ә бөжәк ашаусыларҙың һәм афросорицидаларҙың һуҡыр эсәге бөтөнләй юҡ. Үлән ашаусыларҙың һуҡыр эсәгенең оҙонлоғо йыш ҡына хайуандың кәүҙә оҙонлоғонан да артығыраҡ була. ==== Селәү һымаҡ үҫенте ==== '''Аппендикс''' ({{lang-la|appendix vermiformis}} синоним: ''селәү һымаҡ үҫенте'', өҫтәмә) — һуҡыр эсәктең өҫтәмәһе. [[Һөтимәрҙәр|Һөтимәрҙәрҙең]] ҡайһы берҙәрендә генә (атап әйткәндә, кроликтарҙа, маймылдарҙа, [[Кеше|кешелә]]) була<ref name="sapin">{{cite web|url=http://medbookaide.ru/books/fold9001/book2015/p43.php|title=Сапин М. Р., под ред - Анатомия человека. В двух томах. Том 1. Раздел «Краткий сравнительно-анатомический очерк развития пищеварительной системы»|format=|work=|accessdate=2009-04-01}}</ref>. Уң бығым өлкәһендә ([[Бауыр|бауырҙан]] аҫтараҡ) урынлаша һәм ғәҙәттә кесе янбаш яғына табан түбәнләй. Ҡайһы берҙә һуҡыр эсәк артында була һәм, өҫкә үрләп, бауырға етә. Тар ғына ҡыуышлығы бар, ул лайлалы тиресә йыйырсығы рәүешендәге ҡапҡас менән ябыла торған тишек аша һуҡыр эсәккә асыла. Өлкәнәйә килә аппендикс тишеге өлөшләтә йә тулыһынса ҡапланыуы ихтимал. Бесәйҙең аппендиксы булмай<ref name="nebolei.ru">[http://www.nebolei.ru/s.php/2071.htm НУЖЕН ЛИ НАМ АППЕНДИКС?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101029010648/http://www.nebolei.ru/s.php/2071.htm |date=2010-10-29 }}</ref>. Кеше аппендиксының елһенеүе аппендицит тип атала. === Туҡ эсәк === '''Туҡ эсәк''' ({{lang-la|colon}}) — йыуан эсәктең төп өлөшө, һуҡыр эсәкте дауам итеп, тура эсәккә күсә. Туҡ эсәк аш һеңдереүҙә туранан-тура ҡатнашмай. Ләкин һыуҙың һәм электролиттарҙың күп өлөшө шунда һеңдерелә. Нәҙек эсәктән һуҡыр эсәк аша туҡ эсәккә килеп ингән сағыштырмаса шыйыҡ химус ҡата төшә һәм тиҙәккә әйләнә. '''Үрләүсе туҡ эсәк''' ({{lang-la|colon ascendens}}) — йыуан эсәктең бер өлөшө булып торған туҡ эсәктең башланғыс бүлеге, һуҡыр эсәктең дауамы. Үрләүсе туҡ эсәктең дауамы — арҡыры туҡ эсәк. Үрләүсе туҡ эсәк тә аш һеңдереүҙә туранан-тура ҡатнашмай. Йыуан эсәктең башҡа бүлектәре кеүек үк, уның да вазифаһы, һыу менән электролиттарҙы һеңдереп, нәҙек эсәктән йыуан эсәккә төшкән сағыштырмаса шыйыҡ химусты ҡатыраҡ тиҙәккә әйләндерешеүҙән тора. '''Арҡыры туҡ эсәк '''({{lang-la|colon transversum}}) — туҡ эсәктең икенсе бүлеге, үрләүсе туҡ эсәктең дауамы. Арҡыры туҡ эсәк артабан түбәнләүсе туҡ эсәккә тоташа. Аш һеңдереүҙә ҡатнашмай, уның да бурысы, нәҙек эсәктән йыуан эсәккә төшкән шыйыҡ химус ҡаты тиҙәккә әйләнһен өсөн, йыуан эсәктең башҡа бүлектәре кеүек, һыу менән электролиттарҙы һеңдереүҙән тора. '''Түбәнләүсе туҡ эсәк ''' ({{lang-la|colon descendens}}) — йыуан эсәк бүлеге булып торған туҡ эсәктең өсөнсө бүлеге, арҡыры туҡ эсәктең дауамы. Түбәнләүсе туҡ эсәктең дауамы — сигма һымаҡ туҡ эсәк. '''Сигма һымаҡ эсәк''' ({{lang-la|colon sigmoideum}}), сигма һымаҡ туҡ эсәк — туҡ эсәктең аҫҡы өлөшө, тура эсәккә күсә. Сигма һымаҡ эсәк кесе янбаштың үрге апертураһы өлкәһендә башлана һәм [[һигеҙгүҙ һөйәк]] алдынан арҡырылап уңға йүнәлә. Сигма һымаҡ эсәк артабан һулға борола, шунан урта тирәлә аҫҡа йүнәлә һәм S3 кимәлендә тура эсәккә күсә. «Сигма һымаҡ» тигән атаманы был эсәк S-ҡа оҡшашлыҡтан алған. === Тура эсәк === '''Тура эсәк''' ({{lang-la|rectum}}) — йыуан эсәктең ос өлөшө, аш һеңдереү юлының аҙағы, кесе янбаш ҡыуышлығында урынлашҡан. Шунда тиҙәк йыйыла. Атамаһы бөгөлдәр яһап тормайынса аҫҡа йүнәлгәнлектән барлыҡҡа килгән. Йыуан эсәктең сигма һымаҡ эсәктән анусҡа ({{lang-la|anus}}), йәғни күтән тишегенә, тиклемге өлөшө тура эсәк тип атала. Тура эсәктең сат аша үткән һәм күтән тишегенә яҡын урынлашҡан түбәнге тар өлөшө арт юл ({{lang-la|canalis analis}}) тип атала, һигеҙгүҙ һөйәк тирәһенән үткән киңерәк өҫкө өлөшө тура эсәк ампулаһы ({{lang-la|ampulla recti}}, ампула менән сигма һымаҡ эсәктең дисталь өлөшө араһындағы эсәк өлөшө — ампула өҫтө бүлеге) тип атала. == Хайуандарҙың йыуан эсәге == Йыуан эсәк тик дүрт аяҡлыларҙа ({{lang-la|Tetrapoda}}, йәғни ер өҫтө умыртҡалылары) — [[баш һөйәклеләр]] (''Gnathostomata'') төркөмөнөң умыртҡалылар өҫкласына ингән хайуандарҙа ғына — була. Дүрт аяҡлылар биш класҡа бүленә: * [[ер-һыу хайуандары]] (''Amphibia'') * [[һөйрәлеүселәр]] (''Reptilia'') * [[ҡоштар]] (''Aves'') * † синапсидалар (''Synapsida'') — юҡҡа сыҡҡандар * [[һөтимәрҙәр]] (''Mammalia''). Был өҫкласс вәкилдәренең бөтәһендә лә тиерлек йыуан эсәк нәҙек эсәктән илеоцекаль клапан менән айырылған. Күп төрҙәрҙең йыуан эсәге тура анусҡа барған ҡыҫҡа бүлектән ғибәрәт, ул нәҙек эсәккә ҡарағанда киңерәк. Амниоттарҙың ({{lang-la|Amniota}}, юғарғы умыртҡалылар) бөтәһендә лә һуҡыр эсәк булыуына ҡарамаҫтан, тик һөтимәрҙәрҙә генә йыуан эсәк тулы ҡиммәтле эсәк булып формалашҡан<ref name="VB">{{Cite book|year=1977|author=Romer, Alfred Sherwood|title=The Vertebrate Body|url=https://archive.org/details/vertebratebody0000rome_a5a9|location=Philadelphia, PA|publisher=Holt-Saunders International|pages=[https://archive.org/details/vertebratebody0000rome_a5a9/page/351 351]–354|isbn=0-03-910284-X}}</ref>. Ҡайһы бер ваҡ һөтимәрҙәрҙең йыуан эсәклеге төҙөлөшө буйынса, башҡа дүрт аяҡлыларҙыҡы кеүек, тура, әммә һөтимәрҙәрҙәр төрҙәренең күпселегендә ул үрләүсе һәм түбәнләүсе бүлектәргә бүленгән. Арҡыры туҡ эсәк тик [[Приматтар|приматтарҙа]] ғына асыҡ формалашҡан. Шул уҡ ваҡытта туҡ эсәк таҫмалары {{не переведено 2|Ленты ободочной кишки|лент ободочной кишки||Taenia coli}} һәм гаустрҙары {{не переведено 2|Гаустры|гаустр||Haustrum (anatomy)|Haustrum}} йыртҡыстарҙа ла, [[Көйшәүселәр|көйшәүселәрҙә]] лә юҡ. Һөтимәрҙәрҙең тура эсәге (бер арт юллыларҙан айырмалы) башҡа [[Умыртҡалылар|умыртҡалыларҙың]] клоакаһынан барлыҡҡа килгән, шулай итеп, был төрҙәрҙең «тура эсәгенә» гомологиялы, йәғни оҡшаш, түгел. Балыҡтарҙың йыуан эсәге юҡ, бары тик ҡыҫҡа тура эсәктәре генә бар, ул аш һеңдереү бүлегенең түбәнге осон клоака менән тоташтыра. Акулаларҙың быға өҫтәп ректаль биҙе бар, ул диңгеҙ һыуы менән осмотик тигеҙлекте тәьмин итер өсөн тоҙ бүлеп сығара. Был биҙ төҙөлөшө буйынса һуҡыр эсәкте хәтерләтһә лә, уға гомологиялы түгел. == Микрофлораһы == Эсәклектең микрофлораһы хайуандарҙың ашҡаҙан-эсәк юлында йәшәгән төрлө микроорганизмдар йыйылмаһынан тора. Микроорганизмдар үҙләштерелмәгән углеводтар ферментлашҡанда бүленеп сыҡҡан энергияны йыя һәм артабан ҡыҫҡа сылбырлы майлы кислоталарҙы йота. Эсәклек [[Бактериялар|бактериялары]] шулай уҡ В төркөмө витаминдары менән К витаминын синтезлауҙа һәм үт кислоталары, стериндар, ксенобиотиктар метаболизацияһында ҙур әһәмиәткә эйә<ref>{{Cite journal|year=1997|title=Role of intestinal bacteria in nutrient metabolism|url=https://archive.org/details/sim_clinical-nutrition_1997-02_16_1/page/3|journal=Clinical Nutrition|volume=16|pages=3–9|DOI=10.1016/S0261-5614(97)80252-X|doi=10.1016/S0261-5614(97)80252-X|pmid=16844615}}</ref>. Бактериялар туҡ эсәк микрофлораһының ҙур өлөшөн һәм тиҙәктең ҡоро массаһының 60 процентҡа тиклем өлөшөн етештерә<ref name="Stephen and Cummings">{{Cite journal|author=Stephen AM, Cummings JH|year=1980|month=February|url=http://jmm.sgmjournals.org/content/13/1/45.long|title=The microbial contribution to human faecal mass|journal=J Med Microbiol|volume=13|issue=1|pages=45–56|DOI=10.1099/00222615-13-1-45|doi=10.1099/00222615-13-1-45|pmid=7359576}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150328231655/http://jmm.sgmjournals.org/content/13/1/45.long |date=2015-03-28 }}</ref>. Яҡынса 300-ҙән<ref name="Guarner and Malagelada 2003b">{{Cite journal|author=Guarner F, Malagelada JR|year=2003|month=February|url=http://www.dms.ufsc.br/mip7013/arquivos/2550_Gut%20flora%20in%20health%20and%20disease.pdf|title=Gut flora in health and disease|journal=Lancet|volume=361|issue=9356|pages=512–9|DOI=10.1016/S0140-6736(03)12489-0|doi=10.1016/S0140-6736(03)12489-0|pmid=12583961}}</ref> 1000-гә тиклем [[Төр (биология)|төрө]] эсәклектә йәшәй<ref name="Sears">{{Cite journal|author=Sears CL|year=2005|month=October|title=A dynamic partnership: celebrating our gut flora|journal=Anaerobe|volume=11|issue=5|pages=247–51|DOI=10.1016/j.anaerobe.2005.05.001|doi=10.1016/j.anaerobe.2005.05.001|pmid=16701579}}</ref>, уларҙың һаны күп осраҡта биш йөҙ самаһы була тип баһалана<ref name="Steinhoff">{{Cite journal|author=Steinhoff U|year=2005|month=June|title=Who controls the crowd? New findings and old questions about the intestinal microflora|journal=Immunol Lett|volume=99|issue=1|pages=12–6|DOI=10.1016/j.imlet.2004.12.013|doi=10.1016/j.imlet.2004.12.013|pmid=15894105}}</ref><ref name="OHara06">{{Cite journal|author=O'Hara AM, Shanahan F|year=2006|month=July|title=The gut flora as a forgotten organ|journal=EMBO Rep.|volume=7|issue=7|pages=688–93|DOI=10.1038/sj.embor.7400731|doi=10.1038/sj.embor.7400731|pmid=16819463}}</ref><ref name="gibson">{{Cite journal|author=Gibson RG|year=2004|title=Fibre and effects on probiotics (the prebiotic concept)|journal=Clinical Nutrition Supplements|volume=1|issue=2|pages=25–31|DOI=10.1016/j.clnu.2004.09.005|doi=10.1016/j.clnu.2004.09.005}}</ref>. Әммә бактерияларҙың 99 процентының ни бары 30-40 төргә ҡарауы ихтимал<ref name="Beaugerie L and Petit JC">{{Cite journal|author=Beaugerie L, Petit JC|year=2004|month=April|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1521691803001276|title=Microbial-gut interactions in health and disease. Antibiotic-associated diarrhoea|journal=Best Pract Res Clin Gastroenterol|volume=18|issue=2|pages=337–52|DOI=10.1016/j.bpg.2003.10.002|doi=10.1016/j.bpg.2003.10.002|pmid=15123074}}</ref>. Эсәклек микрофлораһында шулай уҡ [[Бәшмәктәр|бәшмәктәрҙең]] һәм иң ябайҙарҙың ҡайһы бер төрҙәре лә бар, әммә уларҙың эшмәкәрлеге тураһында аҙ билдәле. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, микрофлора менән кеше араһындағы мөнәсәбәттәргә комменсализм (бер-береһенә зарарһыҙ) ғына түгел, хатта мутуализм (икеһе өсөн дә кәрәкле) хас. Кешеләр эсәклек микрофлораһынан башҡа йәшәй алһа ла, микроорганизмдарҙың үҙҙәренең эйәһе өсөн бик күп файҙалы ғәмәлдәр башҡарыуы бәхәсһеҙ, мәҫәлән, улар тотонолмаған энергетик субстраттарҙы ферментлаштыра, иммун системаға ярҙам итә, зарарлы, патоген бактериялар үҫешенә кәртә ҡуя, эсәклек эшен көйләй һ. б. Ләкин ҡайһы бер шарттарҙа теге йәки был төрҙәр инфекция аша ауырыуҙарға сәбәпсе була, [[яман шеш]] барлыҡҡа килеү хәүефен арттыра. Эсәклек бактерияларының 100 проценты тиерлек [[Анаэробтар|анаэроб организмдар]] булып тора<ref name="Vedantam">{{Cite journal|author=Vedantam G, Hecht DW|year=2003|month=October|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1369527403001176|title=Antibiotics and anaerobes of gut origin|journal=Curr. Opin. Microbiol.|volume=6|issue=5|pages=457–61|DOI=10.1016/j.mib.2003.09.006|doi=10.1016/j.mib.2003.09.006|pmid=14572537}}</ref>, анаэроб бактериялар айырыуса һуҡыр эсәктә тығыҙ урынлашҡан. === Микрофлора составы === [[Файл:Candida_albicans.jpg|мини|Candida albicans — диплоид бәшмәк (эсәклектә йәшәгән сүпрәгә оҡшаш бәшмәктәр формаһы)<br /> ]] Әлегә эсәклек микрофлораһын тәшкил иткән бөтә төрҙәр ҙә танылып бөтмәгән, сөнки күбеһен тикшереү маҡсатында үрсетеү мөмкинлеге юҡ<ref name="Shanahan">{{Cite journal|author=Shanahan F|year=2002|month=December|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1521691802903422|title=The host-microbe interface within the gut|journal=Best Pract Res Clin Gastroenterol|volume=16|issue=6|pages=915–31|DOI=10.1053/bega.2002.0342|doi=10.1053/bega.2002.0342|pmid=12473298}}</ref>. Кешеләрҙә төрҙәр популяцияһы төрлө була, ләкин һәр кешенең бөтә ғүмере дауамында башлыса тотороҡло көйө ҡала, йәшәү рәүешен үҙгәртеүгә, диеталарға, өлкәнәйеүгә бәйле үҙгәрештәр арҡаһында ғына бер аҙ үҙгәрә төшөүе ихтимал. Эсәклек микрофлораһының составы буйынса кешеләр 3 энтеротипҡа бүленә {{не переведено 2|Энтеротип|энтеротип||Enterotype}}<ref>{{Cite news|title=Bacteria Divide People Into 3 Types, Scientists Say|first=Carl|last=Zimmer|url=http://www.nytimes.com/2011/04/21/science/21gut.html|date=April 20, 2011|accessdate=April 21, 2011|quote=a group of scientists now report just three distinct ecosystems in the guts of people they have studied.}}</ref><ref name="Nature">{{Cite journal|last=Arumugam|first=Manimozhiyan|coauthors=et al|year=2010|month=March|url=http://www.nature.com/nature/journal/vaop/ncurrent/full/nature09944.html|title=Enterotypes of the human gut microbiome|journal=Nature|volume=473|issue=7346|pages=174–80|DOI=10.1038/nature09944|doi=10.1038/nature09944|pmid=21508958}}</ref><ref>[http://www.abc-gid.ru/news/show/1889/ Кишечная флора делит людей на три энтеротипа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906164807/http://www.abc-gid.ru/news/show/1889 |date=2011-09-06 }}</ref>. Беренсе типта — ''Bacteroides'', икенселә — ''Prevotella'', өсөнсө типта ''Ruminococcus ''төркөмөндәге бактериялар өҫтөнлөк алып тора. == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.proctosite.ru/ Отделение колопроктологии и хирургии тазового дна РНЦ хирургии академика Б.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507174954/http://www.proctosite.ru/ |date=2017-05-07 }} [http://www.proctosite.ru/ В. Петровского РАМН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507174954/http://www.proctosite.ru/ |date=2017-05-07 }}{{ЭСБЕ}} [[Категория:Ҡорһаҡ]] [[Категория:Йыуан эсәк]] o7gut1a1x0x8xpz7a6z2urw38flbmd2 0 126591 1303450 750126 2026-09-01T23:18:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303450 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тип храма = Православие храмы |Русское название = Крестовоздвиженский сиркәүе |Оригинальное название = |Изображение = Крестовоздвиженская церковь, вид с жд перехода.JPG |Подпись изображения = Крестовоздвиженский сиркәүе, Өфө |Ширина изображения = 310 px |Современный статус = {{Культурное наследие РФ 4|0300000136}} |Страна =[[Рәсәй]] |Страна2 = |Название местоположения = Город |Местоположение = [[Өфө]] |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 43|lat_sec = 59 |lon_dir = E|lon_deg = 55|lon_min = 55|lon_sec = 8 |region = RU |CoordScale = 1000 |Конфессия = Православие |Епархия = Өфө һәм Стәрлетамаҡ |Благочиние = |Орденская принадлежность = |Тип здания = |Архитектурный стиль = |Автор проекта = |Архитектор = |Строитель = |Основатель = |Первое упоминание = |Основание = |Храмовый праздник = |Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} |Упразднён = |Начало строительства = 1892 |Окончание строительства = 1902 |Приделы = |Реликвии = |Состояние = Ғәмәлдә |Сайт = |Commons = }} [[Файл:Крестовоздвиженская церковь (Уфа).jpg|thumb|300px|right]] '''Крестовоздвиженский сиркәүе''' (''(Церковь Воздвижения Креста Господня, Крестовоздвиженский храм)'' — Өфөләге православие сиркәүе. Нижегородка ҡала районында, Ағиҙел йылғаһының бөгөлөндә, Лесопильная урамы, 2-се йорт адресы буйынса, тимер юлы тармағынан һәм «Уң Ағиҙел» («Правая Белая») платформаһынан алыҫ булмаған ерҙә урынлашҡан. == Тарихы == [[XIX быуат]] аҙағында Нижегород биҫтәһе Нижегород губернаһынан күсеп килгән кәсепсе халыҡ менән тулылана, улар араһында иҫке православие тәртибен тотоусылар (старообрядсылар) өлөшө бик ҙур була. Әммә был районда сиркәү булмай. Ошо сәбәпле Козлов Трофим Петровичтың үҙ аҡсаһына сиркәү төҙөү тураһында тәҡдиме ҡала һәм епархия етәкселеге яғынан хуплау таба. Козлов һуңынан сиркәү старостаһы була. [[1892 йыл]]дың 1 сентябрендә Нижегородка өҫтөндә ҡалҡып торған тау һикәлтәһендә епископ Дионисий (Хитров) сиркәүгә тантаналы рәүештә нигеҙ һала. Тантанала Өфө губернаторы ла була. Төҙөлөш бик тиҙ бара: [[1893 йыл]]дың 22 авгусында сиркәүҙе изгеләндереү йолаһы үткәрелә. Ун йыл үткәндән һуң сиркәүгә киңәйтеү кәрәк була, [[1902 йыл]]да уға төньяҡ һәм көньяҡ тарафтарҙан төкәтмәләр эшләнә. Сиркәү өс тәхетле булып китә: баш тәхет — Раббы Воздвижение тәреһе хөрмәтенә , уң тәхет — Петр һәм Павел изге апостолдары хаҡына, һул тәхет — изге Николай Чудотворец хаҡына. 1920—1930 йылдарҙа сиркәү Андреев автокефалияһында иҫәптә тора, 1937 йылға тиклем епископ булып бында Руфин (Брехов) хеҙмәт итә. Общинаның властар менән ныҡышмалы алышҡанынан һуң сиркәү шулай ҙа ябыла, әммә емерелмәй, һүтелеүҙән ҡотолоп ҡала. Сиркәү бинаһы складтар, ятаҡхана итеп ҡулланыла. Иконостастар шулай ҙа һаҡланып ҡала. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында ғибәҙәттәр сиркәүҙә ҡабаттан тергеҙелә. Артабан Крестовоздвиженский сиркәүе Өфөләге ғәмәлдә булған өс сиркәү рәтенә инә. Әммә Нижегородка биҫтәһенең айырымланғанлығы арҡаһында сиркәүгә килеүселәр әҙ була һәм ғибәҙәт ҡылыуҙар көн һайын үткәрелмәй. == Архитектура үҙенсәлектәре == Сиркәү архитектураһы XIX—XX быуаттар рубежындағы сиркәүҙәр өсөн үҙенсәлекле булған ағас урыҫ стиленән ғибәрәт. Ошондай биналар тибы Өфө уезы һәм губернаһының күп кенә ауыл сиркәүҙерендә осрай. Бина бүрәнәләрҙән «ус» ысулы менән һалынған һәм йоҡа таҡта менән ҡапланған. Хәҙерге көндә бина аҡ төҫтә, һары төҫтәге биҙәүестәр менән биҙәлгән. Ҡыйығы һәм көмбәҙҙәре зәңгәр төҫкә буялған. Сиркәү ете көмбәҙле. Тәреләре суйын рамдарға индерелгән көҙгө быяланан эшләнгән. Сиркәү иконостасы — семәрле, дүрт яруслы. Бөтә иконалар бер төрлө — боронғо Византия стилендә — сиркәү стилендә эшләнгән. == Сиркәү мәхәлләһе == Революцияға тиклемге Өфөлә Крестовоздвиженский сиркәүе мәхәлләһе башлыса эшсе халыҡтан торған. Сиркәү эргәһендә Өфө губернаһында беренсе булып һаңғырау-телһеҙ балалар училищеһы төҙөлә һәм асыла. Училищеның асылыуы сиркәүҙең беренсе өлкән священнигы протоиререй Николай Алексеевич Котельниковтың тырышлығы менән атҡарыла. 1988 йылдын алып бөгөнгө көнгә тиклем сиркәүҙең өлкән священнигы — протоиерей Роман Хәбибуллин. Элекке һаңғырау-телһеҙ балалар училищеһы бинаһында (хәҙер сиркәүгә ҡайтарылған) Р. Хәбибуллин етәкселегендә православие Изге Тихон гуманитар университетының Өфө үҙәге бер нисә йыл эшләп килде. Шулай уҡ православие тәриҡәте бар. Крестовоздвиженский мәхәлләһе тормошонда миссионерлыҡ эшмәкәрлеге мөһим урын биләй. Йыл һайын [[Йүрүҙән]] йылғаһынан миссионерлыҡ ағыу (сплав) ойошторола. == Һылтанмалар == * [http://likirussia.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=326 Крестовоздвиженский храмында сайтында «Рәсәй Православие лика»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927155006/http://likirussia.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=326 |date=2021-09-27 }} [[Категория:Алфавит буйынса ғибәҙәт ҡоролмалары]] [[Категория:Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:1902 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] 51uyivdhfk0j8ilhjs0l77t4r28sebj 0 128117 1303443 1053870 2026-09-01T18:24:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303443 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Карамова Лена Мирза ҡыҙы''' ([[6 февраль]] [[1939 йыл]]) — ғалим-табип-профпатолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 1979—1997 йылдарҙа Өфө Хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институты директоры. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (1991), медицина фәндәре докторы (1986), профессор (1992), Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992), Рәсәйҙең (2006) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1985) атҡаҙанған табибы, Рәсәй Федерацияһы Дәүләт санитария эпидемиалогия хеҙмәтенең почётлы хеҙмәткәре (1995). [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1981) һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2014) ордендары кавалеры. == Биографияһы == Лена Мирза ҡыҙы Карамова<ref>{{Cite web|title=КАРАМОВА Лена Мирзаевна|url=http://encycl.bash-portal.ru/karamova.htm|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EP0rtcvh?url=http://encycl.bash-portal.ru/karamova.htm|archivedate=2013-02-13|accessdate=2013-02-02}} {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/6EP0rtcvh?url=http://encycl.bash-portal.ru/karamova.htm |date=2013-02-13 }}</ref> 1939 йылдың 6 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Балтас районы]] [[Иҫке Балтас]] ауылында тыуған. [[1962 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|Башҡорт дәүләт медицина институтын]] тамамлай. Институттан һуң [[Учалы]] ҡала дауаханаһында табип (1962—1966), [[Балтас]] үҙәк район дауаханаһының баш табибы (1966—1969), Өфө ҡалаһының [[Киров районы (Өфө)|Киров районы]] тубдиспансеры табибы (1969—1970); 1973 йылдан алып Өфө Хеҙмәт медицина һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институтында: бүлек мөдире, 1974 йылдан — алып өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1979 йылдан — директор, 1997 йылдан алып баш ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1975—1979 йылдарҙа — Медицина хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе. 1989—1998 йылдарҙа — [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|БДМУ]]-ла уҡыта. 1970—1973 йылдарҙа 1-се Ленинград медицина институтында һаулыҡ һаҡлау һәм социаль гигиенаны ойоштороу буйынса аспирантурала уҡый. [[1973 йыл]]да «Гинекологик ауырыусанлығы һәм уның янында медицина ярҙам күрһәтеү ойоштороу» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. [[1986 йыл]]да «Нефть эшкәртеү сәнәғәтендә фәнни-техник прогресс, уның эшселәрҙең сәләмәтлегенә йоғонто яһауы» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. [[1991 йыл]]да Л. Карамова Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана. Карамованың фәнни тикшеренеүҙәре хеҙмәт шарттарына яраҡлышыу проблемаларына, ''һөнәри ауырыуҙарҙы'' башланғыс стадияларында диагностикалау критерийҙарын, профессиональ хәүефтең һаулыҡҡа зарарлығын баһалау ысулдарын эшләүгә һәм нефтехимия сәнәғәте һәм химия сәнәғәтендә эшләүҙең һаулыҡ өсөн хәүефһеҙ стажын эре сәнәғәт һәм ауыл хужалағы предприятиелары урынлашҡан төбәктәрҙә медицина экологияһының фәнни нигеҙҙәрен билдәләүгә арналған. Карамова тарафынан махсус профпатологик медицина ярҙамын ойоштороу принциптарын, насар һәм зарарлы хеҙмәт шарттарында эшләү өсөн профессиональ һайлап алыу һәм яраҡлылыҡ критерийҙары, сәнәғәт предприятиелары эшселәренең һаулыҡ торошон күҙаллау һәм уға идара итеүҙең автоматлаштырылған системаһыһының принциптары һәм нигеҙҙәре эшләнә. Карамованың тикшеренеү һөҙөмтәләре Рәсәй һәм республика кимәлендә 90-ға яҡын норматив һәм методик документ төҙөгәндә файҙалынған. Карамова Л. М. медицина өлкәһендә фәнни мәктәп булдырған. Уның уҡыусылары араһында бер фән докторы һәм туғыҙ кандидат бар. == Хеҙмәттәре == Карамова Лена Мирза ҡыҙы — 470-кә яҡын фәнни хеҙмәт һәм 5 уйлап табыу авторы. * Руководство по проф заболеваниям. М. Под ред. Н. Ф. Измерова (1983 и 1996) * Руководство по гигиене труда. М под ред. Н. Ф. Измерова (1987) * Социально-гигиенические аспекты здоровья рабочих НПЗ, Уфа. Под ред. Л. М. Карамовой (1990) * Нефть и здоровье, Уфа. Под ред. Л. М. Карамовой (1993) * Методические основы и система критериев для назначений льготных пенсий по условиям труда, соавт. М (1995) * Медико-биологические последствия диоксинов. Уфа. Под ред. Л. М. Карамовой (2002) * Западный Башкортостан: экология и безопасность жизнедеятельности. соавт. Уфа (2003) == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1989, 1994). Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Почёт грамотаһы (2004). ВДНХ бронза миҙалы (1986, 1988). «Почёт Билдәһе» ордены (1981). «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2014). «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1987). «Ленинград блокадаһынан сығыу» миҙалы (2004). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Кто есть кто в Республике Башкортостан. Уфа: Башкортостан, 1995 == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|86878}}{{V|2|02|2021}} * http://www.famous-scientists.ru/651 * http://www.anrb.ru/blog/alias/karamova * http://www.rae.ru/use/pdf/2004/6/64.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621170957/http://www.rae.ru/use/pdf/2004/6/64.pdf |date=2013-06-21 }} [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табиптары]] [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған табиптары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Башҡортостан медиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Балтас районында тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] 3i99sgeaaepk3hwvlrfsqo2uehlt5tp 0 141637 1303448 1303305 2026-09-01T22:27:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303448 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Kopetdag-mountains.jpg|thumb]] '''Копетда́ғ''' ([[төрки телдәр|төрки]] «күп таулыҡ» (күп әт-тау) тигәндән алынған; {{lang-fa|کپه‌داغ}}, {{lang-tk|Köpetdag}}) — [[Иран]] һәм [[Төркмәнстан|Төркмәнстандағы]] иң ҙур [[тау системаһы]], Төркмән-Хөрәсән тауҙары|ның бер өлөшө. Оҙонлоғо 650 километр тирәһе, бейеклеге 3117 метрға тиклем етә. Параллель һырттары, ҡырастары, үҙәндәре арҡырыға-буйға [[Атрек]] һәм [[Сумбар]] йылғалары менән бүлгеләнеп бөткән. == Тәбиғәте == Сейсмик хәүефлелек юғары, Ашхабадтағы 1948 йылғы көслө ер тетрәү ваҡытында бөтә ҡала халҡының яҡынса өстән ике өлөшө һәләк була. Тау битләүҙәре ярымсүллек үҫемлектәре менән ҡапланған. Совет осоронда [[Төркмәнстан|Төркмәнстанда]] Копетдағ ҡурсаулығы булдырылған. ; йәнлектәре Сүллек булған лёс тау итәктәрендә [[гепард]], [[леопард]], [[сүл бүреһе]], буйлы [[гиена]], һинд балашарҙары (медоед), бүрекле дикобраз йәшәй. Бейек түбәләрҙәге асыҡлыҡтарҙа [[һарыҡ]], ҡая тарлауыҡтарында безоар [[кәзә]] көтәләр<ref>[http://www.turkmenistan.orexca.com/rus/fauna_turkmenistan.shtml Животный мир Туркмении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161203181900/http://turkmenistan.orexca.com/rus/fauna_turkmenistan.shtml |date=2016-12-03 }}</ref>. == Рекреация һәм туризм мөмкинлектәре == [[Файл:The entrance to the Walk of Health.jpg|мини| Копетдағ янындағы парк]] Фирүзә тарлауығында, Ашхабадтан йыраҡ түгел, [[Фирүзә]] курорты урынлашҡан . 2000 йылда Ашхабад эргәһендә Копетдаг тау һырты булап Сәләмәтлек һуҡмағы һалынған — бетон түшәлгән йәйәүле юлдарҙың оҙонлоғо 36 км <ref>[http://www.turkmenistan.ru/ru/node/13353 Туркменбаши поведёт Тропой здоровья]</ref>.2006 йылда Копетдаг тауы аша аҫылмалы канат юлы төҙөлгән<ref>[http://www.turkmenistan.ru/ru/node/17950 Президент Туркмении принял участие в приуроченном к 15-летию независимости страны открытии трёх объектов]</ref>. 2011 йылда Копетдаг тау һырттарының береһендә 211 метр бейеклектәге «Төркмәнстан» телерадио үҙәге төҙөлгән<ref>[http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/36369.html Новая телебашня получила название Центр телерадиовещания «Туркменистан»]</ref><ref>[http://www.turkmenistan.ru/ru/articles/37856.html Две архитектурные достопримечательности Ашхабада отмечены на международном конкурсе]</ref>. == Сығанаҡтар == *''Вальбе С. П.'', Основные черты тектоники Копетдага, «Известия АН СССР. Серия геологическая», 1970, № 6; *''Ефремов Ю. К.'', О рельефе Копетдага, в книге: Вопросы географии, сб. 40, М., 1957; *''Резанов И. А.'', Тектоника и сейсмичность Туркмено-Хорасанских гор, М., 1959; *''Коровин Е.'', Основные черты в строении растительного покрова горной и подгорной части Копетдага, «Известия института почвоведения и геоботаники Средне-Азиатского государственного университета», 1927, в. 3. * {{Из БСЭ|заглавие='Копетдаг'|автор=''Ю. К. Ефремов''}} == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://tapemark.narod.ru/geograf/1_4.html#1_4_2 Копетдаг] в книге: ''Н.&nbsp;А.&nbsp;Гвоздецкий, Н.&nbsp;И.&nbsp;Михайлов.'' Физическая география СССР. М., 1978. * [http://www.turkmenistan.orexca.com/rus/kopetdag.shtml У подножий Копетдага] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110085204/http://turkmenistan.orexca.com/rus/kopetdag.shtml |date=2016-11-10 }} {{Азияның тау системалары }} [[Категория:Азия тау системалары]] [[Категория: Иран тауҙары]] [[Категория:Төркмәнстан тау һырттары]] [[Категория:Алфавит буйынса тау системалары]] kh87gw3ktucuo73em5twnluhsi4e9bd 0 144444 1303446 1300414 2026-09-01T21:29:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303446 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ковалёв Сергей Иванович''' ([[13 сентябрь]] [[1886 йыл]] — [[12 ноябрь]] [[1960 йыл]]) — [[антиклыҡ]] осорон өйрәнгән [[СССР]] тарихсыһы. Тарих фәндәре докторы (1938), профессор. == Биографияһы == Сергей Иванович Ковалёв 1886 йылдың 13 сентябрендә (яңы стиль буйынса [[25 сентябрь]]) [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] [[Ҡуғанаҡ]] ауылында имение идарасыһы ғаиләһендә тыуған. [[Өфө]] гимназияһында уҡый, әммә мәктәпте тамамламай, «революцион хәрәкәттә ҡатнашыуы менән бәйле VIII синыфтан сыҡҡан», тип яҙа ул үҙе автобиографияһында. [[1908 йыл]]да, имтихандарҙы экстерн тапшырып, өлгөргәнлек аттестаты ала, [[Петербург]] университетының физика- математика факультетына уҡырға инә, ә [[1910 йыл]]да тарих-филология факультетына күсә. Университетты тамамламайынса [[1915 йыл]]да хәрби хеҙмәт үтә. 1918 йылда инде [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Петроград университеты]]на ҡайта, уҡыуын бер үк ваҡытта Петроградтың уҡыу йорттарында уҡытыу менән алып бара.[[ 1919 йыл]]дан [[1938 йыл]]ға тиклем осорҙа В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академияла һәм [[Ҡыҙыл армия]]ла тарих уҡытыусыһы сифатында мәҙәни-ағартыу һәм йәмәғәт эштәренең менән шөғөлләнә. [[1922 йыл]]да Петроград университетының тарих-филология факультетын тамамлай, бер үк ваҡытта Ҡыҙыл армияла эшләй һәм хеҙмәт итә. [[1924 йыл]]дан Петроград университетында һәм Петроград педагогия институтында уҡыта [[1930 йыл]]дан [[ 1937 йыл]]ға тиклем осорҙа СССР фәндәр академияһы матди мәҙәниәт тарихы Дәүләт академияһының үҙе ойошторған боронғо донъя тарихы секторын етәкләй. [[1950 йыл]]ға тиклем СССР фәндәр академияһы тарих институтының Ленинград бүлексәһендә эшләй. 1934 йылдан [[1956 йыл]]ға тиклем — Ленинград университетының тарих факультеты боронғо донъя тарихы кафедраһы мөдире (һуңғараҡ — боронғо Греция һәм Рим тарихы), уға нигеҙ һалыусы. Ленинград университетында [[1958 йыл]]ға тиклем эшләй. Сергей Иванович 1956—1960 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының дин һәм атеизм тарихы музейында директор булып эшләй. === Ғаиләһе === Ҡыҙы — Ковалёва Ирина Сергеевна == Фәнни эшмәкәрлеге == С. И. Ковалёв эллинизм һәм рим социаль-иҡтисади тарихы проблемалары, христианлыҡтың килеп сығышы һәм синфи асылы мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Боронғо тарих, историография курстарын уҡый, улар уның һөйләп биреүендә европа классицистик мәҙәниәт һәм иртә христианлыҡ панорамаһына әйләнә. Боронғо йәмғиәттең циклик үҫеш теорияһы яҡлы, ул ниндәйҙер кимәлдә боронғо тарихҡа модернизм ҡарашлы, ул йыш ҡына «пролетариат», «феодализм», «крәҫтиән революцияһы», «ҡолдарҙың социаль революцияһы» һ. б.терминдарҙы ҡулланыуҙа сағыла. Боронғо донъя тарихы буйынса тәүге марксистик әсбаптар («История античного общества», ч. 1 — «Греция», 1936, 2 изд., 1937, ч. 2 — «Эллинизм. Рим», 1936), шулай уҡ мәктәп өсөн дәреслектәр авторы. Бер нисә тапҡыр ҡабатлап баҫылған, шул иҫәптән Италияла ла «История Рима» монографияһы, (1948) әле лә боронғо рим буйынса иң яҡшы университет курсы булып ҡала. == Төп хеҙмәттәре == : '''Дәреслектәр''': * Курс всеобщей истории: т. 1-2. — Пг.; Л.: Рабочее издательство «Прибой», 1923‒25 * История Древнего мира / Гос. акад. истории материал. культуры им. Н. Я. Марра; под ред. С. И. Ковалева. — М{{М}}: Соцэкгиз, 1936 * История античного общества: Греция. Эллинизм. Рим / Ленингр. гос. ун-т им. А. С. Бубнова, Ист. фак. — ч. 1 «Греция», ч. 2 «Эллинизм. Рим». — М{{М}}-Л.: Соцэкгиз, Ленинградское отделение, 1936 ** История античного общества: Греция. Эллинизм. Рим / Ленингр. гос. ун-т им. А. С. Бубнова, Ист. фак. — 2-е, испр. изд. — ч. 1 «Греция», ч. 2 «Эллинизм. Рим». — М{{М}}-Л.: Соцэкгиз, Ленинградское отделение, 1937 * История Рима: курс лекций. — Л.: Изд-во Ленинградского государственного ордена Ленина университета, 1948 * История древнего мира: Учебник для 5-6 классов средней школы. — М{{М}}: Учпедгиз, 1954 ** История древнего мира: Учебник для 5-6 классов средней школы. — 2-е изд. — М{{М}}: Учпедгиз, 1955 * Очерки истории древнего Рима: пособие для учителей. — М{{М}}: Учпедгиз, 1956 (Совместно с Е. М. Штаерман) : '''Мәҡәләләре һәм монографиялары''': * Македонская оппозиция в армии Александра // Изд-во Ленинградского университета, т. II, 1930, — С. 148—183 * Учение Маркса и Энгельса об античном способе производства. — Л.: Изд-во Государственной академии истории материальной культуры, 1932 — (Известия Государственной академии истории материальной культуры; т. XII, вып. 9—10) * Об основных проблемах рабовладельческой формации. — Л.: Изд-во Государственной академии истории материальной культуры, 1933. — (Известия Государственной академии истории материальной культуры; вып. 64) * Античный способ производства в источниках: литературные, эпиграфические и папирологические свидетельства о социально-экономической истории древней Греции, эллинистического Востока и Рима. — Л.: Изд-во Государственной академии истории материальной культуры, 1933. — (Известия Государственной академии истории материальной культуры; вып. 78) (Совместно с С. А. Жебелевым) * Об основных проблемах рабовладельческой формации. — Л.: Изд-во Государственной академии истории материальной культуры, 1933. — (Известия Государственной академии истории материальной культуры; вып. 64) * Классовая борьба и падение античного общества. // Из истории докапиталистических формаций. — М{{М}}—Л.: Изд-во Государственной академии истории материальной культуры, 1933. — С. 345—354. — (Известия Государственной академии истории материальной культуры; вып. 100) * Проблема социальной революции в античном обществе. // К. Маркс и проблемы истории докапиталистических формаций. — М{{М}}—Л.: Изд-во Государственной академии истории материальной культуры, 1934. — C. 295—328. — (Известия Государственной академии истории материальной культуры; вып. 90) * Экономика античного общества. // Краткое введение в историю докапиталистических формаций. — М{{М}}—Л.: Изд-во Государственной академии истории материальной культуры, 1934. — С. 89—99. — (Известия Государственной академии истории материальной культуры; вып. 99) * Великие восстания рабов II—I вв. до н. э. в Риме. // Из истории античного общества. — М{{М}}—Л.: Изд-во Государственной академии истории материальной культуры, 1934. — С. 139—180.— (Известия Государственной академии истории материальной культуры; вып. 101) (Совместно с С. А. Жебелевым) * О некоторых проблемах рабовладельческой формации. // Проблемы истории докапиталистических обществ, 1934, № 2, — С. 70—80 * Александр Македонский. — Л.: Гос. соц-экон. изд-во, 1937 * Переговоры Дария с Александром и македонская оппозиция. // Вестник древней истории, 1946, № 3. — С. 46-56 * Две проблемы римской истории. // Вести Ленинградского университета, 1947, № 4. — С. 86-98 * Проблема происхождения патрициев и плебеев. // Труды юбилейной научной сессии [Ленинградского университета]. Секция ист. наук. — Л., 1948, — С. 202—244; * Происхождение христианства. — Л., 1948 * Заговор «пажей» // Вестник древней истории, 1948, № 1. — С. 34—42 * Исторический научно-исследовательский институт ЛГУ. // Вестник древней истории, 1948, № 1. — С. 177—178 * Александр и Клит. // Вестник древней истории, 1949, № 3. — С. 69—73 * Монархия Александра Македонского. // Вестник древней истории, 1949, № 4. — С. 29—40 * Александр, Филота и Парменион. // Учен. зап. ЛГУ, № 112, серия ист., 1949, вып. 4. — С. 280—308 * Эллинистическая цивилизация. — М{{М}}: Изд-во иностранной лит-ры, 1949 (Совместно с У. В. Тарном) * Происхождение и классовая сущность христианства: стенограмма публ. лекции. — Л.: Всесоюзное общество по распространению политических и научных знаний, Ленингр. отд-ние, 1951 ** Происхождение и классовая сущность христианства. — Л.: Всесоюзное общество по распространению политических и научных знаний, Ленингр. отд-ние, 1952 * Миф об Иисусе Христе. — Л.: Всесоюзное общество по распространению политических и научных знаний. Ленинградское отделение, 1954 * К вопросу о характере социального переворота III—V вв. в западной Римской империи. // Вестник древней истории, 1954, № 3. — С. 33—44. * Опыт периодизации римской истории. // Вестник древней истории, 1955, № 4. — С. 108—116 * К вопросу о датировке начала восстания Спартака. // Вестник древней истории, 1956. № 2. — С. 12—17 * Сорок лет советской историографии по древнему Риму. // Вестник древней истории, 1957, № 3. — C. 42-54 * Основные вопросы происхождения христианства. // Ежегодник Музея истории религии и атеизма, т. II, 1958. — C. 3—25 * Из истории критики христианства (мифологическая школа). // Ежегодник Музея истории религии и атеизма, т. III, 1959. — C. 46—61 * История папства и инквизиции: краткий справочник-путеводитель. — М{{М}}: Изд-во Академии наук СССР, 1959 * Основные вопросы происхождения христианства. — М{{М}}—Л.: Наука, Государственный музей истории религии и атеизма АН СССР, 1964 (Совместно с В. В. Струве) * Находки в Иудейской пустыне: открытия в районе Мертвого моря и вопросы происхождения христианства. — М{{М}}: Госполитиздат, 1960 (Совместно с М. М. Кублановым) ** Находки в Иудейской пустыне: открытия в районе Мертвого моря и вопросы происхождения христианства. — 2-е изд., перераб. и доп. — М{{М}}: Политиздат, 1964 (Совместно с М. М. Кублановым) * Причины возникновения христианства. // Вестник древней истории, 1962, № 3. — C. 78—95 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * К 70-летию со дня рождения проф. С. И. Ковалева. // Вестник древней истории, 1956, № 3. — С. 158—159 * Профессор Сергей Иванович Ковалев (1886—1960 гг.). [Некролог]. // Вестник древней истории, 1960, № 4. — С. 249 * ''Колобова К. М.'', Профессор С. И. Ковалёв (1886—1960) // Ежегодник Музея истории религии и атеизма: сборник, т. V. — М{{М}}—Л., 1961. — С. 358—375 (библиография работ С. И. Ковалёва) * ''Ботвинник М. Н.'' [http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/96397/Ковалёв Ковалёв Сергей Иванович]. // Большая советская энциклопедия. — М{{М}}: Советская энциклопедия, 1969—1978. — Т. 12: Кварнер — Коигур. * ''Фролов Э. Д.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/kovalev/frolov.htm С. И. Ковалев и его «История Рима»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229194612/http://www.sno.pro1.ru/lib/kovalev/frolov.htm |date=2017-12-29 }} // Ковалев С. И. История Рима. — Л.: Издательство ЛГУ, 1986. — С. 3-16 (подробная библиография о С. И. Ковалёве) * [http://slovari.yandex.ru/~книги/Гуманитарный%20словарь/Ковалёв%20Сер.%20Ив/ КОВАЛЁВ Сер. Ив.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Российский гуманитарный энциклопедический словарь: В 3 т. — М: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС: Филол. фак. С.-Петерб. гос. ун-та, 2002. — Т. 2: З—О. — 720 с.: ил. * [http://antiquites.academic.ru/1032/Ковалёв%2C_Сергей_Иванович Ковалёв, Сергей Иванович]. // ''Лисовый И. А., Ревяко К. А.,'' Античный мир в терминах, именах и названиях: Словарь-справочник по истории и культуре Древней Греции и Рима / Науч. ред. А. И. Немировский. — 3-е изд. — Мн.: Беларусь, 2001; * ''Жервэ Н. Н., Козырева М. Г.'' [http://journal.spbu.ru/?p=8467 «Возьмем любовь путей земных основой…» Лев Николаевич Гумилёв и Ленинградский университет] // ''Журнал «Санкт-Петербургский университет»''. — СПб.: СПбГУ, 02.10.2012. — № 12 (3854). <small>[http://www.peeep.us/777e6bef Архивировано] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309025808/http://www.peeep.us/777e6bef |date=2016-03-09 }} из первоисточника 14 февраль 2014.</small> * ''Крих С. Б., Тарасова А. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/s-i-kovalyov-i-otkrytie-ellinizma-v-sovetskoy-istoriografii С. И. Ковалёв и «открытие» эллинизма в советской историографии] // Вестник Омского университета. 2014. № 1. == Һылтанмалар == * {{БЭ|86714}}{{V|10|09|2021}} * ''Кривоноженко А. Ф., Ростовцев Е. А.'' [http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/111.html Ковалев Сергей Иванович // Биографика СПбГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171103172705/http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/111.html |date=2017-11-03 }} [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] [[Категория:XX быуат тарихсылары]] [[Категория:СССР тарихсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:13 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1886 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1960 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] pkt1f47ytjtxjxx270v7makgqmccoig 0 144681 1303458 1179667 2026-09-02T04:54:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303458 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ломоносов Михаил Васильевич''' ({{СС2|19|ноябрь|1711|8}}<ref>Большинство источников указывает именно эту дату, однако наблюдаются некоторые расхождения даже в отношении года рождения учёного; вероятно, одной из причин тому явилась ошибка, допущенная ещё Якобом Штелином, записавшим, что «на семнадцатом году ушёл он тайно из отцовского дома, вслед за обозом с рыбою, …догнал его на другой день, в 80 верстах от своей деревни», на эту неточность в возрасте М. В. Ломоносова указывает ещё Николай Алексеевич Любимов в своём труде; дав следующее разъяснение, со ссылкой на сведения академика [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9,_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Н. Я. Озерецковского]: «За просрочку данного ему Михайлу Васильевичу 1730 года паспорта и не явившегося на срок, приказом тогдашнего ревизора Лермантова показан он в бегах, того ради из подушного оклада и выключен (отсюда и следует, что Ломоносов оставил родину на двадцатом, а не на семнадцатом году, как пишет Штелин. Это согласно и с показаниями самого Ломоносова)».— В известном историкам документе говорится: «Рождением-де он, Михайло, Архангельской губернии, Двинского уезда, дворцовой Куростровской деревни крестьянина Василья Дорофеева сын, и тот-де его отец и поныне в той деревне обретается и положен в подушный оклад… А в прошлом 730-м году декабря в 9-м числе с позволения оного отца его отбыл он, Ломоносов, в Москву, о чём дан был ему пашпорт (который утратил он своим небрежением) из Холмогорской воеводской канцелярии за рукою бывшего тогда воеводы Григорья Воробьёва, и с тем-де пашпортом пришёл он в Москву» («Показание о своём происхождении, данное при допросе в Московской Синодального правления канцелярии», 4 сентября 1734 — ЦГДА, ф. Московской Синодальной конторы, № 245, лл. 16—17). А. И. Андреев на основании исторических данных, в том числе свидетельств самого Ломоносова, делает вывод о том, что Ломоносов родился в период с марта по 4 сентября 1711 г. ([http://gidropraktikum.narod.ru/Lomonosov-birthday.djvu Андреев А. И. О дате рождения Ломоносова // Ломоносов. Сборник статей и материалов. Т. 3. М.-Л.: 1951. стр. 364—369]).</ref>, Мишанин ауылы (хәҙер — Ломоносово ауылы), Архангельск губернаһы, Рус батшалығы — {{СС2|15|апрель|1765|4}}, [[Санкт-Петербург]], [[Рәсәй империяһы]]). Донъя кимәлендәге беренсе бөйөк [[Урыҫтар|рус]] ғалимы. «Универсаль кеше»нең ({{lang-la|homo universalis}}) сағыу миҫалы: энциклопедист, [[Физика|физик]] һәм [[Химия|химик]] (ул [[физик химия]]ға хәҙерге замандағыға яҡын билдәләмә биргән тәүге химик булараҡ тарихҡа ингән, физик-химик тикшеренеүҙәрҙең киң программаһын билдәләгән<ref>Погодин С. А. Ломоносов и химия XVIII века. // Вопросы естествознания и техники, 1962, выпуск 12></ref><ref>Волков В. В., Вонский Е. В., Кузнецова Г. И. Выдающиеся химики мира. — М.: «Высшая школа», 1991. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5060015688 ISBN 5-06-001568-8]</ref><ref>Об этом говорит и Л. Эйлер — смотри в разделе «Физическая химия»</ref>; ул эшләгән йылылыҡтың молекуляр-кинетик теорияһы материя төҙөлөшө тураһындағы хәҙерге ҡараштарҙан һәм күп фундаменталь закондарҙан күпкә алда хасил була <ref>{{Книга|автор=Фигуровский Н. А.|заглавие=Очерк общей истории химии. От древнейших времен до начала XIX века|место=М.|издательство=Наука|год=1969|страниц=455}}<sup class="" style="white-space: nowrap">&#x5B;''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 уточнить]''&#x5D;</sup></ref>). Фәнни диңгеҙселеккә һәм физик химияға<ref>Г. А. Аммон Морские памятные даты. Москва. Воениздат 1987 г. стр.78</ref>; [[быяла]] тураһындағы фәнгә нигеҙ һала.  Астроном (мәҫәлән, [[Сулпан|Венера]] планетаһында атмосфера барлығын аса<ref name="lom1">Материалы для биографии Ломоносова. Собраны экстраординарным академиком Билярским. Санкт-Петербург. В типографии Императорской Академии Наук. 1865<sup class="" style="white-space: nowrap">&#x5B;''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8 уточнить]''&#x5D;</sup></ref><ref name="lom2">История Императорской Академии Наук в Петербурге Петра Пекарского. Том первый. Издание отделения русского языка и словесности Императорской Академии Наук. Санкт-Петербург. Типография Императорской Академии Наук. 1870</ref><ref name="lom3">История Императорской Академии Наук в Петербурге Петра Пекарского. Том второй. Издание отделения русского языка и словесности Императорской Академии Наук. Санкт-Петербург. Типография Императорской Академии Наук. 1873</ref>), приборҙар эшләүсе, [[География|географ]], [[Металлургия|металлург]], [[Геология|геолог]]. Шулай уҡ шағир, рәссам, тарихсы, [[Филология|филолог]] һәм [[Генеалогия|генеалог]]; ватан [[мәғариф]]ын, фәнен һәм иҡтисадын үҫтереү өсөн көрәшеүсе (Мәскәү университетының проектын эшләй, уҡыу йортона һуңынан уның исеме бирелә). Статский советник, химия профессоры (1745), Санкт-Петербург Император Фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы (1745) һәм Швед Король Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы. == Биографияһы == === Ҡыҫҡаса йылъяҙма === * [[1711]] — 19 ноябрҙә {{comment|Михаил|Ломоносов йәшәгән замандағы варианты — Миха́йло}} Васильевич Ломоносов тыуа. * [[1730]] — 7 декабрҙә Холмогоры воевода канцелярияһында паспорт ала. * 1730 — 15 декабрҙә Мәскәүгә юллана<ref>Относительно этой даты имеются также несущественные разночтения: в уже упомянутом документе иная — 8 декабря 1725 года («Показание о своём происхождении, данное при допросе в Московской Синодального правления канцелярии» 4 сентября 1734 — ЦГАДА, ф. Московской Синодальной конторы, № 245, лл 16—17); что касается отсутствия единого мнения о самовольном или «дозволенном отцом» уходе, естественно, в официальном документе первый вариант не мог быть указан, и остаётся только верить сведениям самого М. В. Ломоносова о его бегстве; но косвенно документ, воспроизводимый Н. А. Любимовым («в бегах»), это подтверждает. Однако выданный Холмогорской воеводской канцелярией паспорт косвенно же противоречит версии о «бегстве» — документ-то этот выдавался как и сейчас, совершеннолетнему — самостоятельному человеку.</ref>. * [[1731]] — 15 ғинуарҙа Мәскәүҙә Славя-грек-латин академияһына инә. * 1731—1734 — Славян-грек-латин академияһында уҡый: 1731 — пиитика класы, 1732 — риторика класы, 1734 — фәлсәфә класы. * [[1734]]—[[1735]] — Киев-Могила академияһында уҡый<ref>Мнение о том, что М. В. Ломоносов учился в Киево-Могилянской академии подвергнуто многими исследователями<sup class="" style="white-space: nowrap">&#x5B;''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%98%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B2%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9 кем?]''&#x5D;</sup> большому сомнению, мало того, даже факт его присутствия там отрицается некоторыми авторами<sup class="" style="white-space: nowrap">&#x5B;''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%98%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B2%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9 какими?]''&#x5D;</sup>.</ref>: бер нисә ай буйы Иероним Миткевичтың фәлсәфә лекцияларын, шулай уҡ математика һәм физика буйынса лекциялар тыңлай. * 1735 — Киевтағы лекцияларҙа фәтеүә тапмағанлыҡтан, Мәскәүгә Славян-грек-латин академияһына ҡайтып, уҡыуын дауам итә. * 1735 — ноябрҙә 12 уҡыусы иҫәбендә Фәндәр академияһына тәҡдим ителә. * [[1736]] — 2 ғинуарҙа 11 иптәше менән бергә отставкалағы прапорщик Василий Попов тарафынан [[Мәскәү]]ҙән Санкт-Петербург Фәндәр һәм художестволар академияһына килтереп еткерелә.  * 1736 — 12 ғинуарҙа Академия университетына студент итеп алына. * 1736 — 4 октябрҙә тау эшенә һәм металлургияға уҡыу өсөн [[Германия]]ға ебәрелә. * 1736—1739 — Марбург университетында уҡый. * [[1737]] — ғинуарҙан профессор Х. Вольфтың механика курсын һәм профессор Ю. Г. Дуйзингтың теоретик химия курсын тыңлай. * [[1739]] — февралдә фатир хужабикәһенең ҡыҙы Елизавета-Христина Цильхҡа граждан никахы менән өйләнә<ref name="marb">Марбургский государственный архив, отделение «Марбургская родословная книга», т. III, L.</ref>. * 1739 — 8 ноябрҙә ҡыҙы тыуа; 9 ноябрҙә — ҡыҙы реформаттар общинаһы сиркәүендә, Екатерина-Елизавета тигән исем бирелеп, һыуға сумырыу йолаһы үтә. * 1739—[[1740]] — И. Ф. Генкель етәкселегендә тау эшенә уҡый. * 1740 — [[26 май]]ҙа Марбургтың реформаттар общинаһы сиркәүендә Елизавета-Христина Цильх менән никахлаша<ref>М. И. Сухомлинов. Ломоносов — студент Марбургского университета. «Русский вестник», т. 31, № 1, СПб., 1861, стр. 163</ref>. * 1740 — май аҙағында иленә ҡайтып барғанда Дюссельдорф эргәһендә алдап пруссактар тарафынан рекрутлыҡҡа алына, октябрҙә ҡаса, Арнгейм һәм Утрехт аша — [[Амстердам]]ға, унан һуң Гаагаға килә, ҡабат Амстердамға килгәс кенә унан диңгеҙ юлы менән Рәсәйгә ҡайтып китә ала<ref>Верёвкин М. И. Жизнь покойного Михайла Васильевича Ломоносова. М. В. Ломоносов в воспоминаниях и характеристиках современников. — М.-Л.: Издательство Академии наук СССР, 1962</ref>. * [[1741]] — 8 июндә [[Санкт-Петербург]]ҡа килеп төшә. * 1741 — 10 июндә ботаника һәм тәбиғәт тарихы профессоры И. Амманға тәбиғәтте өйрәнеү фәне буйынса уҡыу өсөен йүнәлтелә һәм Кунсткамераның Минералдар кабинетында минералдар һәм ташҡа әйләнгән нәмәләр каталогын төҙөй башлай. * 1741 — 22 декабрҙә Марбургта Ломоносовтың улы тыуа, һыуға сумырыу йолаһын үткәндә уға Иван тигән исем ҡушыла<ref name="ReferenceA">Марбургский государственный архив, Марбургская родословная книга, т. 14, № 20569</ref>. * [[1742]] — 8 ғинуарҙа Санкт-Петербург Фән һәм художество академияһының физика класы адъюнкты ителә. * 1745 — 25 июлдә химия профессоры итеп тәғәйенләнә<ref>Указ Императрицы [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%95%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Елизаветы I]</ref>, был Санкт-Петербург Фәндәр һәм художестволар академияһының ғәмәли ағзаһы статусына тиң була. Ул тәбиғәт фәндәре өлкәһендә беренсе рус академигы була<ref>''Соловьев Ю. Я., Бессуднова З. А., Пржедецкая Л. Т.'' Академики XVIII века: М. В. Ломоносов // Отечественные действительные и почетные члены Российской академии наук XVIII—XX вв. Геология и горные науки. М.: Научный мир, 2000. Информация на С. 53.</ref>. * [[1746]] — 20 июндә беренсе тапҡыр рус телендә физика буйынса асыҡ лекциялар уҡый. * [[1748]] — Рәсәйҙә химия буйынса беренсе ғилми-тикшеренеү һәм уҡыу лабораторияһын ойоштора. * 1748—[[1757]] — химия лабораторияһында төҫлө быяла һәм буяуҙар табыу менән шөғөлләнә, рудаларға химик анализ эшләй. * [[1749]] — 21 февралдә ҡыҙы Елена тыуа. * [[1752]]—[[1753]] — химия лабораторияһында тарихта беренсе тапҡыр [[физик химия]] буйынса лекциялар уҡый. * 1753 — Усть-Рудица ауылында быяла фабрикаһы нигеҙләнә.  * [[1755]] — М. В. Ломоносов ҡатнашлығында [[Мәскәү университеты]] ойошторла, ул уның тәүге проектын төҙөй. * [[1756]] — Академия гимназияһында һәм Академия университетында түбәнге ҡатламдың белем алыуға хоҡуғын яҡлап сыға. * 1757 — [[1 ғинуар]]ҙа Санкт-Петербург Император фәндәр һәм художестволар академияһы Канцелярияһының советнигы итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ йылды академияның ҡаҙна фатирынан Мойкаға үҙ йортона күсә. * 1757 — Синод «вәғәздәрҙә фәнде үтә әрләмәҫкә» саҡырған Ломоносовтың ғилми эшмәкәрлеген туҡтатыуҙы талап итә <ref name="autogenerated1">П. П. Пекарский. История Академии наук. Т. II. СПб.: 1873. С. 671.</ref> * [[1758]] — Тарихи Йыйылыштың, География департаментының, Академия университетының һәм Академия гимназияһының етәксеһе ителә. * [[1759]] — Академия гимназияһын йыһазландырыу, уставын төҙөү, Академия университетын ҡороу менән шөғөлләнә, бөтә көсөнә түбән ҡатламдарҙың белем алыуға хоҡуғын яҡлай. * [[1760]] — 30 апрелдә Швед Король фәндәр академияһы М. В. Ломоносовты үҙенең почётлы ағзаһы итеп һайлай. * [[1763]] — 10 октябрҙә иң абруйлы өс художество Академияһының ағзаһы итеп һайлана (мозаика эштәре өсөн). * [[1764]] — 17 апрелдә Болонья институты Фәндәр академияһының почётлы ағзаһы итеп һайлана. * [[1765]] — [[4 апрель|4 апрелдә]] Мойка йылғаһы буйындағы йортонда үпкәһе шешеүҙән вафат була.  * 1765 — [[8 апрель|8 апрелдә]] Александр Невский лавраһының Лазарь зыяратында ерләнә<ref>[http://feb-web.ru/feb/lomonos/lel-abc/0.htm Летопись жизни и творчества М. В. Ломоносова.— М. Л.: Издательство АН СССР, 1961]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-51138.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-12 М. В.] [http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-51138.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-12 Ломоносов] на сайте РАН. * [http://www.lomonosov300.ru/ <span lang="mis">Трёхсотлетие рождения Михаила Васильевича Ломоносова</span>]. lomonosov300.ru (2011). <small>Проверено 13 мая 2013.</small> <small> {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504005800/http://lomonosov300.ru/ |date=2013-05-04 }} 16&nbsp;мая 2013&nbsp;года.</small> * [http://elib.gnpbu.ru/sections/0100/lomonosov/ <span lang="mis">Биография и основные труды М. В. Ломоносова на сайте Научной педагогической электронной библиотеки</span>]. elib.gnpbu.ru. * [http://feb-web.ru/feb/lomonos/chronics/lel/lel-419-.htm <span lang="mis">Именной указатель: Летопись жизни и творчества Ломоносова</span>]. <small>Проверено 20 марта 2014.</small> * {{Сотрудник РАН|51138|}}РАН * [https://web.archive.org/web/20150722071310/http://psy.in/2015/07/18/venetian-summer-serie/ Ломоносов, Вера и Венера — визуальное послание.] * ''Храмов Ю. А.'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">Ломоносов Михаил Васильевич</span> // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера.&nbsp;— Изд. 2-е, испр. и дополн.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: Наука, 1983.&nbsp;— С.&nbsp;167.&nbsp;— 400&nbsp;с.&nbsp;— <span class="nowrap">200&nbsp;000 экз.</span>{{Книга:Храмов Ю. А.:Физики|часть=Ломоносов Михаил Васильевич|с=167|ссылка часть=1647}} * ''Жуковская Т. Н.'' [http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/1192.html Ломоносов Михаил Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171017041120/http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/1192.html |date=2017-10-17 }} — Биографика СПбГУ * [http://www.youtube.com/watch?v=NE4fRu8pppg&list=PLnbQh4j9gZkIrDJaTe3ujWHi0W4KsEnrY&index=4 Жизнь и деятельность Михаила Ломоносова] — Документальный фильм ; [[Категория:Алфавит буйынса химиктар]] [[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]] [[Категория:Алфавит буйынса физиктар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Алфавит буйынса тарихсылар]] [[Категория:Натурфилософтар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университеты]] [[Категория:Рәсәй империяһы географтары]] [[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]] 2djufrwcx2fv4fc419zs0v3jq1ouaqb 0 145489 1303455 1285434 2026-09-02T04:15:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303455 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Лепидоптерология''' — [[энтомология]]<nowiki/>ның [[Тәңкә ҡанатлылар]] (күбәләктәр) отрядына ҡараған бөжәктәрҙе өйрәнеүсе бүлеге. Фәндең исеме отрядтың латинса атамаһынан килеп сыҡҡан — Lepidoptera. Баш {{Lang-grc|λεπίς}} (эйәлек килеш {{lang-grc2|λεπίδος}}) —тәңкә, {{lang-grc2|πτερόν}} — ҡанат һәм {{lang-grc2|λόγος}} — тәғлимәт. == Лепидоптерологтар йәмғиәттәре == * ''Arbeitsgemeinschaft Hessischer Lepidopterologen'' (Hesse, [[Германия]]) * ''Association for Tropical Lepidoptera'' (Florida, [[Америка Ҡушма Штаттары|США]], осн.1989) * ''Butterfly Conservation'' ([[Бөйөк Британия|Великобритания]]) * ''Butterfly Society of Rhode Island'' ([[Америка Ҡушма Штаттары|США]]) * ''Carolina Butterfly Society'' ([[Америка Ҡушма Штаттары|США]]) * ''Dallas County Lepidopterists' Society'' (Texas, [[Америка Ҡушма Штаттары|США]], осн. 1995) * ''De Vlinderstichting'' ([[Нидерланд]]ы, осн.1983) — Dutch Butterfly Conservation * ''Finnish Lepidopterologist Society'' ([[Финляндия]]) * ''Lepidopterologisk Forening'' ([[Дания]]) * ''Massachusetts Butterfly Club'' [NABA] ([[Америка Ҡушма Штаттары|США]]) — [http://www.naba.org/chapters/nabambc/ офиц.] [http://www.naba.org/chapters/nabambc/ сайт] * ''North American Butterfly Association'' [NABA] ([[Америка Ҡушма Штаттары|США]]) — объединяет любителей в Северной Америке ([[Канада]], США, [[Мексика]]), [http://www.naba.org/ офиц.] [http://www.naba.org/ сайт] * ''Parisian Lepidopterist'' ([[Франция]]) * ''Sicilian Lepidopterological Association'' ([[Италия]]) * ''Societas Europaea Lepidopterologica'' — осн. в 1976 году и ныне объединяет около 700 членов из Европы, Западной Азии и Северной Африки. * ''The International Lepidoptera Survey'' — [https://web.archive.org/web/20160112082042/http://tils-ttr.org/ офиц.] [https://web.archive.org/web/20160112082042/http://tils-ttr.org/ сайт] * ''The Israeli Lepidopterists Society'' ([[Израиль]]) * ''The Lepidopterists' Society'' ([[Америка Ҡушма Штаттары|США]], осн.1947) — [http://www.lepsoc.org/ офиц.] [http://www.lepsoc.org/ сайт] * ''Utah Lepidopterists' Society'' ([[Америка Ҡушма Штаттары|США]]) — [http://www.utahlepsociety.org/ulshist.html офиц.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226142318/http://www.utahlepsociety.org/ulshist.html |date=2012-02-26 }} [http://www.utahlepsociety.org/ulshist.html сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120226142318/http://www.utahlepsociety.org/ulshist.html |date=2012-02-26 }} == Журналдар == * ''Alexanor'' ([[Франция]], 1959-) * ''Atalanta'' ([[Германия]], 1964-) * ''Buletin de Informare Societatea Lepidopterologica'' (Румыния, 1990-) * ''American Butterflies'' (North American Butterfly Association, Inc. NABA, 4 Delaware Road, Morristown, NJ 07960.) * ''Annotationes lepidopterologicae'' ([[Лондон]]) * ''Atropos'' — Lépidoptères et Odonates ([[Бөйөк Британия|Великобритания]]) * ''The Aurelian'' ([[Бөйөк Британия|Великобритания]]) * ''Bulletin de la Société des lépidoptéristes français'' ([[Париж]], [[Франция]]) — [http://worldcat.org/issn/0181-0308 ISSN 0181-0308] * ''Bulletin de la Société lépidoptérologique de Genève'' ([[Швейцария]]) * ''Bulletin des Lépidoptéristes Parisiens'' ([[Франция]]) [https://web.archive.org/web/20061001231109/http://lepido.paris.free.fr/french/index_bulletin.htm Site du Bulletin des Lépidoptéristes Parisiens]. * ''Galathea'' — Нюрнберг ([[Германия]]) * ''The Journal of the Lepidopterists' Society'' ([[Америка Ҡушма Штаттары|США]]) * ''Journal of Research on the Lepidoptera'' — осн.1962 * ''Kentucky Lepidopterist'' (Louisville, Kentucky, [[Америка Ҡушма Штаттары|США]]) * ''Massachusetts Butterflies'' ([[Америка Ҡушма Штаттары|США]]) * ''Ontario Lepidoptera'' — [http://worldcat.org/issn/1713-9481 ISSN 1713-9481] * ''Pallarge'' (1992-) (Gifu, [[Япония]]) * ''Papilio'' — Journal du ''New-York Entomological Club'' — [http://worldcat.org/issn/0196-5832 ISSN 0196-5832] * ''Revue française de Lépidoptérologie'' (1938-), ранее выходил под названием ''L’amateur de papillons'' (1922—1937) * ''Saturnia'' (Alicante, [[Испания]]) — [http://worldcat.org/issn/1135-6677 ISSN 1135-6677] * ''Tropical Lepidoptera news'' — [http://worldcat.org/issn/1062-6581 ISSN 1062-6581] * ''Yadoriga'' (Osaka, [[Япония]]) (на японском языке) — [http://worldcat.org/issn/0513-417X ISSN 0513-417X] == Мәғлүмәттәр базаһы == * ''Күбәләктәрҙең'' ''донъя фаунаһы исемлеге''— [http://www.nhm.ac.uk/research-curation/research/projects/lepindex/ Index Lepidoptera Global The Names] ([[Бөйөк Британия|бөйөк британия]]) * ''Күбәләктәр өсөн хужалар —үҫемлектәр исемлеге'' — [http://www.nhm.ac.uk/research-curation/research/projects/hostplants/ HOSTS — Hostplants of the world ' s Lepidopteran Database] * ''Неарктика күбәләктәре исемлеге'' — [https://web.archive.org/web/20051219213101/http://www.nearctica.com/nomina/lepid/leps.htm North America Lepidoptera database] == Таксономия цифрҙарҙа == [[Файл:ЮРИЙ_ПАВЛОВИЧ_НЕКРУТЕНКО.jpg|мини|Юрий Павлович Некрутенко]] [[Файл:Alpheraky.jpg|мини|Сергей Николаевич Алфераки]] Йыл һайын лепидоптерологтар тарафынан 1000 тирәһе яңы төрҙәр һүрәтләнә.<ref>[https://books.google.ru/books?id=vFSGcTbASg4C&pg=PA354&lpg=PA354&dq=Lepidoptera,+Moths+and+Butterflies.+Volume+1:+Evolution,+Systematics,+and+Biogeography&source=bl&ots=9DfN0Y73AC&sig=4h3TsJfxCy6ovYYDtQATg0DKNWM&hl=ru&ei=-lJETfiUKsWSOobuldQB&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CDQQ6AEwBg#v=onepage&q=Lepidoptera%2C%20Moths%20and%20Butterflies.%20Volume%201%3A%20Evolution%2C%20Systematics%2C%20and%20Biogeography&f=false Insect biodiversity: science and society. Ed.Robert G. Foottit,Peter Holdridge Adler. 2009]{{ref-en}}{{v|29|01|2011}}</ref> Түбәндә 47 өҫғаилә (надсемейства), 126 ғәилә (семейства) һәм 250 аҫғәилә (подсемейства), 24 мең ырыу һәм аҫырыу (роды и подроды) исемлеге килтерелә. Улар бөтәһе 137 мең төр күбәләкте үҙ эсенә ала. (220 000-гә тиклем). 2003 йылдың февраленә ҡарата Тәңкә ҡанатлылар (Күбәләктәр) отрядының барлыҡ өҫғәиләләренә ҡараған төрҙәр һәм төрсәләр (подвиды) (Michael Shaffer, The Natural History Museum, 2003) һаны: {| class="wikitable sortable" cellpadding="2" cellspacing="2" !Өҫғаиләләр (Надсемейства) !Төрҙәр |- |Acanthopteroctetoidea |{{~|00005}}5 (4) |- |Agathiphagoidea |{{~|00002}}2 (3) |- |Alucitoidea |{{~|00148}}148 (223) |- |Axioidea |{{~|00006}}6 (23) |- |Bombycoidea |{{~|03425}}3425 (8843) |- |Calliduloidea |{{~|00060}}60 (96) |- |Choreutoidea |{{~|00405}}405 (454) |- |Copromorphoidea |{{~|00313}}313 (424) |- |Cossoidea |{{~|00626}}626 (1436) |- |Drepanoidea |{{~|00675}}675 (1697) |- |Epermenioidea |{{~|00083}}83 (153) |- |Eriocranioidea |{{~|00024}}24 (53) |- |Galacticoidea |{{~|00017}}17 (19) |- |Gelechioidea |{{~|16250}}16250 (21932) |- |Geometroidea |{{~|21740}}21740 (41811) |- |Gracillarioidea |{{~|02315}}2315 (2448) |- |Hedyloidea |{{~|00040}}40 (61) |- |Hepialoidea |{{~|00608}}608 (962) |- |Hesperioidea |{{~|03500}}3500 (9623) |- |Heterobathmioidea |{{~|00009}}9 (3) |- |Hyblaeoidea |{{~|00018}}18 (58) |- |Immoidea |{{~|00246}}246 (275) |- |Incurvarioidea |{{~|00590}}590 (812) |- |Lasiocampoidea |{{~|01575}}1575 (3399) |- |Lophocoronoidea |{{~|00006}}6 (4) |- |Micropterigoidea |{{~|00121}}121 (177) |- |Mimallonoidea |{{~|00200}}200 (277) |- |Mnesarchaeoidea |{{~|00008}}8 (9) |- |Neopseustoidea |{{~|00010}}10 (16) |- |Nepticuloidea |{{~|00928}}928 (802) |- |Noctuoidea |{{~|34878}}34878 (74684) |- |Palaephatoidea |{{~|00060}}60 (17) |- |Papilionoidea |{{~|14000}}14000 (59226) |- |Pterophoroidea |{{~|00986}}986 (1516) |- |Pyraloidea |{{~|17786}}17786 (24462) |- |Schreckensteinioidea |{{~|00005}}5 (20) |- |Sesioidea |{{~|01350}}1350 (1987) |- |Simaethistoidea |{{~|00004}}4 (6) |- |Thyridoidea |{{~|00755}}755 (1309) |- |Tineoidea |{{~|03740}}3740 (5768) |- |Tischerioidea |{{~|00080}}80 (100) |- |Tortricoidea |{{~|06210}}6210 (12956) |- |Urodoidea |{{~|00060}}60 (75) |- |Whalleyanoidea |{{~|00002}}2 (3) |- |Yponomeutoidea |{{~|01160}}1160 (3221) |- |Zygaenoidea |{{~|02412}}2412 (8725) |- |'''Бөтәһе:''' |{{~|99999}}'''137441''' |- |} == Билдәле лепидоптерологтар == * Авинов, Андрей Николаевич * Алфераки, Сергей Николаевич * Ершов, Николай Григорьевич — Рәсәй Империяһына ҡараған тәңҡә ҡанатлыларҙың тәүге каталогы авторҙарының береһе * Коршунов, Юрий Петрович (1933—2002) * Куренцов, Алексей Иванович * [[Набоков Владимир Владимирович|Набоков, Владимир Владимирович]] * Некрутенко, Юрий Павлович * Обертюр, Шарль * Романов, Николай Михайлович, бөйөк кенәз * Четвериков, Сергей Сергеевич * Шелюжко, Лев Андреевич * Аммосов, Юрий Николаевич == Шулай уҡ == * [[Тәңкә ҡанатлылар|Күбәләктәр]] * Ҡарышлауыҡ * Көйәләр * Шелкопряд Непарный * Marsh Lepidoptera Awards == Иҫкәрмә == <references group="" responsive=""></references> == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Алексеев В.|заглавие=Бабочки в мифах и легендах|издательство=Дрофа|год=2006|страниц=192|серия=Исторический альбом|isbn=5-358-00249-9|}} * Каталог чешуекрылых (Lepidoptera) России / Под ред. С. Ю. Синева. — {{М.}}: Товарищество науч. изд. КМК, 2008. — 424 с. — <nowiki>ISBN 978-5-87317-457-7</nowiki>. * Коршунов Ю. П. Определители по флоре и фауне России//Булавоусые чешуекрылые Средней Азии. Выпуск 4. — 424 с. — ISBN 5-87317-115-7. * {{Китап|автор=Ламперт К.|заглавие=Атлас бабочек и гусениц|место=Минск|издательство=Харвест|год=2003|страниц=735|isbn=985-13-1664-4|тираж=5000}} * {{Китап|автор=Ландман В.|заглавие=Бабочки. Иллюстрированная энциклопедия|место=М.|издательство=Лабиринт Пресс|год=2002|страниц=272|серия=Иллюстрированная энциклопедия|isbn=5-9287-0274-4}} * ''Львовский А. Л., Моргун Д. В.'' Булавоусые чешуекрылые Восточной Европы. — {{М.}}: Товарищество науч. изд. КМК, 2007. — 442, [1] с., [4] л. ил.: ил. — (Определители по флоре и фауне России; вып. 8). * ''Рассел Ш. Э.'' Роман с бабочками. Как человек влюбился в насекомое. — {{М.}}: Колибри, 2005. * ''Татаринов А. Г., Долгин М. М.'' Видовое разнообразие булавоусых чешуекрылых на европейском Северо-Востоке России. — {{М.}}: Наука, 2001. — 244 с. — <nowiki>ISBN 5-02-026164-5</nowiki>. * ''Уэйли П.'' Бабочки. Eyewitness Guides — Butterfly and Moth. — Лондон, Нью-Йорк, Штутгарт, {{М.}}: Дорлинг Киндерсли (в сотрудничестве с Музеем естественной истории — Лондон), Слово, 2000. — <nowiki>ISBN 0-86318-319-0</nowiki> (Великобритания); <nowiki>ISBN 5-85050-550-4</nowiki> (Россия). * Scoble M. J. (2011). Introduction to groups, in The Lepidoptera: Form, Function and Diversity, seconda edizione, London, Oxford University Press & Natural History Museum, 2011 [1992], pp. 1—352, <nowiki>ISBN 978-0-19-854952-9</nowiki>, LCCN 92004297, OCLC 25282932. * {{Китап|автор=Smart P.|заглавие=The Illustrated Encyclopedia of the Butterfly World|издательство=Transworld Publishers Ltd|год=1981|allpages=274|isbn=0-552-98206-7}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20021202015501/http://jugan2.narod.ru/index.html Галерея лепидоптерологов России и сопредельных стран] * [http://www.zin.ru/BioDiv/ordertr.asp?DB=lepidbd Таксономическое древо отряда Lepidoptera на сайте Зоологического института РАН] * [http://www.lepidopterology.com/index.htm Lepidopterology.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122145704/http://www.lepidopterology.com/index.htm |date=2009-01-22 }} * [http://lepidoptera.ru Lepidoptera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217224249/http://lepidoptera.ru/ |date=2014-12-17 }} о представителях отряда Lepidoptera на русском [[Категория:Энтомология]] [[Категория:Тәңкә ҡанатлылар]] gcem5jlwn5uckhafcph8dcsirxf8pue 0 155005 1303444 1301913 2026-09-01T19:34:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303444 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кауричев Иван Сергеевич''' ([[3 декабрь]] [[1913 йыл]] — [[2003 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, тупраҡты өйрәнеүсе белгес. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, гвардия [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитаны]]. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (1965), профессор (1976). СССР-ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1977). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]], 1-се һәм 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. == Биографияһы == Иван Сергеевич Кауричев 1913 йылдың 3 декабрендә хәҙерге Калуга өлкәһенең Ферзиков районындағы Дугна ҡасабаһында тыуған. 1938 йылда хәҙерге К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһын агрохимия факультетын тамамлаған. 1939 йылдан алып 1946 йылға тиклем [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]нда хеҙмәт итә, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша<ref name="pobeda1945">[http://www.pobeda1945.su/frontovik/87780 Кауричев Иван Сергеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191107070806/http://www.pobeda1945.su/frontovik/87780 |date=2019-11-07 }}</ref>, 7-се айырым запас инженер полкында, артабан 64-се инженер-сапер бригажаһының 19-сы гвардия минерҙарҙың айырым батальонында һуғыша, гвардия [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитаны]]<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1503128521/ Кауричев Иван Сергеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125030740/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1503128521/ |date=2020-11-25 }}</ref>. 1946 йылдан Тимирязев академияһында эшен дауам итә: ассистент, тупраҡ ғилеме кафедраһы доценты, 1976 йылдан — профессор. 1976—1978 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда тупраҡ ғилеме кафедраһы мөдире булып була. 1965 йылда «Особенности генезиса почв временного избыточного увлажнения» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01006297581 Диссертация на соискание ученой степени доктора сельскохозяйственных наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191107080624/https://search.rsl.ru/ru/record/01006297581 |date=2019-11-07 }}</ref> 40-тан ашыу кандидат һәм һигеҙ фән докторы әҙерләй. 400-ҙән ашыу ғилми эш, ун дәреслек һәм «Тупраҡ тураһында фән» темаһы буйынса монографиялар<ref name="pobeda1945"/>, шулай уҡ бер уйлап табыу авторы<ref>[https://patentdb.ru/author/1673032 КАУРИЧЕВ ИВАН СЕРГЕЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191107080624/https://patentdb.ru/author/1673032 |date=2019-11-07 }}</ref>. И. С. Кауричевтың фәнни тикшеренеүҙәре СССР-ҙың Ҡара тупраҡлы булмаған һәм дала зонаһында тупраҡтың уңдырышлығына һәм генезисы проблемаларына арналған. Ул академияның тупраҡ-геоботаник экспедицияһы менән етәкселек итә, элювиаль-глейланыу процесының теорияһын эшләй, тупраҡ типтарының окисланған-тергеҙелгән торошоноң тулы характеристикаһын һәм окисланған-тергеҙелгән режим буйынса уларҙың төркөмдәрен бирә<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/nauchno-pedagogicheskaya-shkola-pochvovedov-timiryazevki НАУЧНО-ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ ШКОЛА ПОЧВОВЕДОВ ТИМИРЯЗЕВКИ]</ref> Шулай уҡ Кауричев лизиметрик тикшеренеүҙәр практикаһында киң билдәле булған сорбцион лизиметрҙарҙың алымын эшләй. Халыҡ-ара симпозиумдарҙа һәм [[Болгария]]нан, [[Венгрия]]нан, [[Польша]]нан, [[ГДР]]-ҙан һәм башҡа илдәрҙән сит ил коллегалары менән осрашыуҙарҙа ҡатнаша. Ҡыҙыл Йондоҙ, 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры, миҙалдар, шул иҫәптән «Берлинды алған өсөн» һәм «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында [[Германия]]ны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән. 1977 йылда СССР-ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһына лайыҡ була. == Сығанаҡтар == * ПРОФЕССОР ИВАН СЕРГЕЕВИЧ КАУРИЧЕВ (К 90-ЛЕТИЮ СО ДНЯ РОЖДЕНИЯ И 65-ЛЕТИЮ НАУЧНОЙ, ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ И ОБЩЕСТВЕННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ). Журнал «Почвоведение», № 11, 2003 год, ISSN 0032-180X. * Иван Сергеевич Кауричев : выдающиеся ученые (выпускники, профессора) Петровской (Тимирязевской) академии, Российского государственного аграрного университета — МСХА имени К. А. Тимирязева. / Федеральное гос. бюджетное образовательное учреждение высш. образования «Российский гос. аграрный ун-т — МСХА им. К. А. Тимирязева». — Москва : Изд-во РГАУ-МСХА, 2015. — 89 с.; ISBN 978-5-9675-1330-5. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://old.timacad.ru/science/kto_sozdal_nauku_v_Timiryazevke/who_have_created_the_science.pdf Кто создавал и развивал науку в Тимирязевке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191107063306/http://old.timacad.ru/science/kto_sozdal_nauku_v_Timiryazevke/who_have_created_the_science.pdf |date=2019-11-07 }} * [https://ppt-online.org/99334 Классификация почв. Почвенно-географическое районирование.] * [https://ecolog.pro/wp-content/uploads/2016/10/%D0%AF%D1%88%D0%B8%D0%BD-%D0%98.%D0%9C.-%D0%94%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4-100-%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B5-%D0%9A%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0.pdf ДОКЛАД НА НАУЧНОЙ КОНФЕРЕНЦИИ, посвященной 100-летию со дня рождения И. С. КАУРИЧЕВА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205091738/https://ecolog.pro/wp-content/uploads/2016/10/%D0%AF%D1%88%D0%B8%D0%BD-%D0%98.%D0%9C.-%D0%94%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4-100-%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B5-%D0%9A%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0.pdf |date=2020-12-05 }} [[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:2003 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1913 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] hj3q7k95g2ojko7qidgs6h4qlkdbwc9 0 156041 1303457 1301006 2026-09-02T04:45:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303457 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Литовченко Никита Васильевич''' ([[30 май]] [[1918 йыл]] — [[1992 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, техник фәндәре докторы, профессор. Прокат етештереү теорияһы, техникаһы һәм технологияһы өлкәһендә белгес. 80-дән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 6 монография, шулай уҡ бер нисә уйлап табыу авторы<ref>[https://patentdb.ru/author/860424 Изобретатель ЛИТОВЧЕНКО НИКИТА ВАСИЛЬЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250224042540/https://patentdb.ru/author/860424 |date=2025-02-24 }}</ref>. == Биографияһы == 1918 йылдың 30 майында СССР-ҙың Акмолинский өлкәһе Новопетропавловка (һуңыраҡ — Каражар ауылы, хәҙер юҡ) ауылында тыуған. === Белеме === 1942 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «металдарҙы баҫым менән эшкәртеү» һөнәре буйынса тамамлай. 1958 йылда Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институтында Литовченко «Исследование процесса прокатки периодических профилей арматурной стали» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01006318314 Автореферат диссертационной работы на соискание ученой степени кандидата технических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250224042546/https://search.rsl.ru/ru/record/01006318314 |date=2025-02-24 }}</ref>. 1969 йылда уға фәнни хеҙмәттәре йыйылмаһы буйынса техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһе бирелә. Ошо уҡ йылда профессор дәрәжәһе ала. Н. В. Литовченко академик [[:ru:Павлов, Игорь Михайлович|И. М. Павловты]], шулай уҡ профессорҙар [[:ru:Бояршинов, Михаил Иванович|М. И. Бояршиновты]] һәм [[:ru:Скороходов, Николай Ефимович|Н. Е. Скороходовты]] үҙенең остаздары тип һанай. === Эшмәкәрлеге === Никита Васильевич Литовченко 1946 йылдан алып Магнитогорск тау-металлургия институтында эшләй: тәүҙә ассистент вазифаһында, һуңынан доцент һәм 1963 йылдан — металды баҫым менән эшкәртеү кафедраһы профессоры вазифаһында (1975—1976 йылдарҙа был кафедраның мөдире була)<ref>[https://www.magtu.ru/sveden/struct/filial-g-beloretsk/kafedry-filiala/kafedra-metallurgii-i-standartizatsii/sostav-kafedry/250-svedeniya-ob-obrazovatelnoj-organizatsii/struktura-i-organy-upravleniya-obrazovatelnoj-organizatsiej/instituty-fakultety-filial-v-g-beloretske-kolledzh/instituty-i-fakultety/institut-metallurgii-mashinostroeniya-i-materialoobrabotki/kafedry-napravlenie-mashinostroenie/kafedra-proektirovaniya-i-ekspluatatsii-metallurgicheskikh-mashin-i-oborudovaniya.html История кафедры ОМД]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1976 йылда Липецк политехник институтына (ЛПИ, хәҙер Липецк дәүләт техник университеты) эшкә саҡырыла һәм ғүмеренең аҙағына тиклем металды баҫым менән эшкәртеү кафедраһы профессоры булып эшләй<ref name="stu">[http://www.stu.lipetsk.ru/struct/kaf/od/about/history/ Исторический очерк о развитии и достижениях кафедры «ОБРАБОТКА МЕТАЛЛОВ ДАВЛЕНИЕМ»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Үҙенең фәнни-техник эшмәкәрлеге осоронда ҡалын ҡорос табаҡ прокатлау, прокат стандарын көйләү, прокатлау һәм өҙлөкһөҙ ваҡ сортлы һәм сым стандары эшенең техник-иҡтисади күрһәткестәрен анализлау технологиялары, арматура ҡоросоноң төрлө киҫемдәрен прокатлау технологиялары мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Уның тикшеренеүҙәре нигеҙендә бер нисә прокатлау станы проектлана, был стандар ил эсендә — [[Магнитогорск]], Кривой Рог, [[Череповец]] һәм [[Силәбе]] заводтарында, шулай уҡ сит илдәрҙә — [[Польша]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Болгария]] һәм [[Һиндостан]] заводтарында урынлаштырыла. Бер нисә тапҡыр сит илдә командировкала була, Болгарияла Кремиковский металлургия комбинатында (1965), ГДР һәм Чехословакияла металлургия заводтарында (1968), шулай уҡ Швецияла (1970)<ref name="stu"/>. [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС ағзаһы була]]. 1992 йылда Липецк ҡалаһында вафат була. «Почет билдәһе» ордены һәм миҙалдар, шул иҫәптән «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә<ref name="stu"/> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.magtu.ru/attachments/article/689/nauchnaya-elita.pdf НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1992 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1918 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 майҙа тыуғандар]] 3uvbid12w8kfwy7btc9mpferzpckcue 0 160638 1303452 957602 2026-09-02T01:49:06Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303452 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кәлән манараһы''', '''Бохара манараһы''' булараҡ та билдәле, ({{lang-ru|Минаре́т Каля́н}}, {{lang-uz|Minorai Kalon}}; {{lang-fa|مناره کلان}} — «''Мөһәбәт манара''») — [[Бохара|Бохара]] [[манараһы]] ҡалаһының тарихи үҙәгендәге йома мәсете ([[Үзбәкстан]]), [[Ҡараханиҙар|ҡарахани]] [[Арыҫлан-хан|Арыҫлан-хан (1102-1130)]] 1127 йылда төҙөткән, был хан ҡала төҙөлөшө эшмәкәрлеге менән танылған <ref>Всемирная история архитектуры в 12 томах / под ред. Н. В. Баранова. — М: Изд-во литературы по строительству, 1969. — Т. 8. — С. 307 — 309. — 491 с.</ref>. Кәлән манараһы Бохараның символы булып тора; ҡаланың иң бейек һәм иң боронғо архитектура ҡомартҡыларының береһе; [[ислам донъяһы| мосолман шәреғенең]] ошондай ҡоролмалары араһында иң күренеклеләренең береһе. Иртә Урта быуат манараһы, ул Мири Ғәрәп һәм Әлим-хан мәҙрәсәләре менән берҙәм архитектура ансамбле тәшкил итә. Бохараның тарихи үҙәгендәге башҡа ҡомартҡылар менән бергә нә [[Үзбәкстанда ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы объекттарының исемлеге|Үзбәкстандың ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы объекттарының исемлегенә]] индерелгән <ref>Мухаммед Наршахи. История Бухары. перевод И. С. Лышина. Ташкент. 1897. цит. по Л. И. Ремпель. Искусство среднего Востока</ref>. == Тарихы == Кәлән манараһы [[Ҡараханиҙар|ҡарахани]] Арыҫлан-хан ваҡытында төҙөлгән йәмиғ мәсете, уны Баҡо оҫта етәкселегендә һалғандар. Башта уға ағас манара ҡуялар, әммә ул ни сәбәптәндер төҙөлөш бөтөү менән үк йығылып төшә. . 1127 йылдың уны ҡабаттан төҙөйҙәр, был юлы тулыһынса береһе яндырылған кирбестән һалалар. Манараһы үҙгәрешһеҙ һаҡланған тиерлек. Бер нисә функцияны үтәгән: унан аҙан ҡысҡырғандар, ҡарауыл да шунда торған, ситтән килгәндәргә юл күһәтеүсе "маяк", йәшәргә ҡалғандар, күрәһең та булған. 1920 йылда ҡыҙыл армия һөжүме ваҡытында манара уттан зыян күрә. Ул тиҙ арала тергеҙелә. 1924 йылда стенаһының бер өлөшө һәм кәрәҙле манараһы яңынан тергеҙелә. 1960 йылда Очил Бобомуродов оҫта ер аҫты өлөшөн һәм нигеҙҙе нығыта. 1997 йылда Бохараның 2500йыллығына манара тергеҙелә, иң яҡшы оҫталар капиталь реконструкция үткәрә. Артабанғы йылдарҙа ла ҙур булмаған реставрация үэштәре үткәрелә тора<ref>Воронина В. Л. История народов Узбекистана.. — 1-е изд. — Ташкент: Изд. АН УзССР, 1991. — Т. 2. — С. 63. — 514 с.</ref>. == Галерея == {| <gallery widths="200px" heights="150px"> File:Le minaret et la mosquée Kalon (Boukhara, Ouzbékistan) (5658826884).jpg|Пои-Кәлән ансамбленең өлөшө: Кәлән манараһы һәм мәсете File:Kalon-Ensemble Buchara.jpg|Пои-Кәлән ансамбле күренеше: манара һәм Кәлән мәсете, Мири-Ғәрәп мәҙрәсәһе File:2012 Bukhara 7515821196.jpg|Боронғо Бохараның бер күренеше File:Kalon Minaret (8145398812).jpg|Манараның тышҡы күренеше File:23 Старая Бухара. Жители перед минаретом Калян (башней Зиндан).jpg|Кәлән манараһы 1913 йылда. Фотография авторы- ''Вильгельм Гартевельд'' File:Kalyan Prokudin.jpg|Кәлән манараһы 1909 йылда. Фотография авторы - [[Прокудин-Горский Сергей Михайлович]] </gallery> |} ==Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Сығанаҡтар == * [http://www.advantour.com/rus/uzbekistan/bukhara/kalyan-minaret.htm advantour.com — Минарет Калян] * [https://orexca.com/rus/monuments_bukhara_minaret_kalyan.shtml orexca.com — Минарет Калян]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Һылтанмалар == * [http://www.airpano.ru/files/bukhara/start_r.html?onstart=action(load1) Сферическая панорама, снятая с минарета Калян], на сайте [[AirPano]] * [https://www.google.ru/maps/@39.7760239,64.4150162,3a,75y,100.25h,108.14t/data=!3m8!1e1!3m6!1s-xtjiy5W0vV0%2FVeii81WEWYI%2FAAAAAAAALq8%2FTqCH4JRudvIPBuscTLN9T-hvLMSuG8EhQCJkC!2e4!3e11!6s%2F%2Flh6.googleusercontent.com%2F-xtjiy5W0vV0%2FVeii81WEWYI%2FAAAAAAAALq8%2FTqCH4JRudvIPBuscTLN9T-hvLMSuG8EhQCJkC%2Fw203-h100-k-no-pi-0-ya158.26367-ro-0-fo100%2F!7i8704!8i2200?hl=ru Панорама ансамбля Пои-Калян на Google Maps] {{^}} [[Категория:Үзбәкстан]] [[Категория:Бохара]] [[Категория:Ислам архитектураһы]] htcd2zgfbcuqd1zbvhqik79jri3iswr 0 166181 1303459 982706 2026-09-02T05:04:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303459 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Богородица- Раштыуа Лукианов бушлығы''' — Урыҫ православие сиркәүе Александровский епархияһының ирҙәр монастыры, [[Владимир өлкәһе]] Александровский районы Лукьянцево ауылында урынлашҡан. Бушлыҡҡа монах Лукиан нигеҙ һалған, шуға күрә ул лукиан исемен йөрөтә. 1650 йылда ойошторолған. [[Октябрь революцияһы|Октябрь революцияһынан]] һуң ябыла. 1991 йылдың 7 майындағы Изге Синод ҡарарына ярашлы тергеҙелә<ref>Определения Священного Синода [1991.05.07: благословить открытие Лукьяновой мужской пустыни близ г. Александрова Владимирской епархии] // Журнал Московской Патриархии. М., 1991. № 8 (ЖМП). стр. 16.</ref>. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй федерацияһы]] халыҡтарының мәҙәни мираҫ объекты — Рәсәйҙең төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫы. == Богородица Раштыуаһы Сиркәүе == Лукианов бушлығы урында элек « '''Псковитиново Раменье'''» тигән урын булған. Бындағы буш урманда, һаҙлыҡта, Преесвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе булған. Был сиркәү Игнатьево ауылынан күсерелә; сөнки Матерь Божья үҙенең мөғжизәле иконаһы белдереүе буйынса был урында ҡорам төҙөргә ҡуша<ref name="muraviev">''Муравьёв А. Н.'' Жития святых российской церкви, также иверских и славянских. {{СПб}}, 1856. Т. 4. Приложения, с. 216.</ref>. Легендар риүәйәт версия8ы буйынса монастырь Богородица раштыуаһы хөрмәтенә 1594 йылда иерей Григорий үтенесе буйынса ҡорам Игнатьево ауылында төҙөлгән, шул ерҙән алыҫ түгел монастырь урынлашҡан<ref>{{Китап|автор=Поповицкий Е.А.|заглавие=Православные русские обители : Полное иллюстрированное описание всех православных русских монастырей в Российской империи и на Афоне|ответственный=|издание=|место=СПб|издательство=издательство Сойкина П.П.|год=1909|страницы=|страниц=712|isbn=}}</ref>. Лукиан преподобный (тыуған ере - Галич) Покровский (Тверь) монастырынан яңы монастырь төҙөү өсөн буш урын эҙләп Переславль-Залесскийға Александровский слободаһына килә һәм шул ауыл кешеләре Марк һәм Семен күрһәтеүе буйынса буш торған сиркәү эргәһендә йәшәй башлай. == Сиркәүҙе булдырыу == Спасо-Прилуцк сиркәүе руханийы Феодосий Поморец тарафынан Лука монахлыҡҡа алына башта, артабан ул патриарх рөхсәте менән 1646 йылда поп итеп ҡуйыла. Патриарх Иосиф 1650 йылдың 28 авгусында Лукианға Богородица раштыуаһы тигән грамота бирә һәм уны иеромонах тип билдәләй. Һәм шул ваҡыттан алып сиркәү эшләй башлай һәм уға Лукиандың исеме бирелә. 1654 йылдың 8 сентябрендә Лукиан вафат була <ref>[http://www.sedmitza.ru/text/437621.html Преподобный Лукиан Александровский (+ 1654)] на сайте Седмица.ru</ref>. === Монастырҙың сиркәүҙәре === [[Файл:Лукьянцево._Собор_Рождества_Богородицы.jpg|справа|мини|290x290пкс|Пресвятая Богородица раштыуаһы сиркәүе]] 1. '''Пресвятая Богородица раштыуаһы сиркәүе'''. Тәүҙә сиркәү 1640 йылда Поморец Феодосий тарафынан ҡапланған булған. 1648 йылдан хеҙмәт өсөн яңы сиркәү һалына. 1712 йылдың 14 июнендә ағас сиркәү урынында таш сиркәү төҙөлә. 2. '''Раббы хаҡына Богоявление сиркәүе'''. Был сиркәүҙе ҡаскем төҙөүе билдәһеҙ. 1680 йылда иҫке ағас сиркәү урынында таш сиркәү төҙөлә. 3. '''Великомученица Екатерина хөрмәтенә дауахана сиркәүе.''' == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Свирелин А. И.'' Историческая записка о Лукиановой пустыни, в Александровском уезде, Владимирской губернии. Во Владимирских губернских ведомостях, 1860 года, номера 13, 14 и 15. [http://pki.botik.ru/articles/m-lukianova1860svirelin.pdf Свирелин А. И. Историческая записка о Лукиановой пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220809103912/http://pki.botik.ru/articles/m-lukianova1860svirelin.pdf |date=2022-08-09 }} * ''Стромилов Н. С.'' Лукианова пустынь. Историко-археологическое описание. Владимир-на-Клязьме, 1903.[https://docs.google.com/folder/d/0B5UKxrRQO_81LTFtMWdPRENLdDg/edit Н. С. Стромилов. Лукианова пустынь.] == Һылтанмалар == * [http://www.slpustin.ru/ Официальный сайт Свято-Лукиановой мужской пустыни] * [http://www.facebook.com/StLukianovaPustin/ Страница монастыря в Facebook] * [http://www.alexnews.info/archives/9760 Плодопитомник в Свято-Лукиановой мужской пустыни] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] gtd1mdtfx2y0f4pj9q2oe7bsnfrbhy0 0 175374 1303449 1270676 2026-09-01T23:16:21Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303449 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Крево замогы''' ({{Lang-be|Крэўскі замак}}, {{Lang-pl|Zamek w Krewie}}, {{Lang-lt|Krėvos pilis}}) — Кревола таштан һәм ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән [[Замок (ҡаралты)|замок]]-кастель (Белоруссия), [[Бөйөк Литва кенәзлеге]]ндәге беренсе таш замок<ref>[http://radzima.org/be/miesca/kreva.html «Гісторыя Крэва» //Алег Дзярновіч. «Адраджэнне». Гістарычны альманах. Вып. 1. Мінск, «Універсітэцкае», 1995]</ref>. Замок — архитектура ҡомартҡыһы һәм тарихи, туристик объект. == Тарихы == [[Файл:Belarus-Kreva_Castle-Tower_3.jpg|мини|Замок башняһы 2007 йылда]] Бөйөк Литва кенәзлегендә беренсе замок (төҙөлөш XIII быуат аҙағында төҙөлә башлаған тигән фараз бар) Шляхтянка һәм Кревлянка йылғалары ҡушылған ерҙә [[XIV быуат]]та төҙөлгән. Замоктың төп өлөшө һаҙлыҡлы һыубаҫар [[Һыубаҫар туғай|туғай]] уртаһында төҙөлгән, оборона стеналарының яртыһы яһалма киңәйтелгән ҡомло дюнда төҙөлгән. [[Файл:Крэва.jpg|слева|мини|''Крево'', Фердинанд Рущиц, 1899. Вильнюста Врублевскийҙар китапханаһында коллекция милеге ]] Крево һарайы күп кенә тарихи ваҡиғалар урыны һәм шаһиты булған. Ул тиҙҙән төҙөлөп бөткәс тә таш йәҙрәләргә утҡа тотолған (улар көнбайыш стенаһы янында ҡаҙыу эштәре ваҡытында табылған), хәрби галереяһы яндырылған. 1382 йылда замоктың ер аҫты йөрөү урынында бөйөк кенәз [[Ягайло]] бойороғо буйынса бөйөк кенәз тәхетенә дәғүәсе бабайы Кейстут быуып үлтерелә. Шул уҡ ваҡытта Кейстуттың улы — [[Витовт]] ҡатыны Аннаның хәйләкәрлеге арҡаһында ҡасып ҡотола. Хеҙмәтсе ҡатын-ҡыҙҙар кейемендә үҙен эҙәрлекләгән үлтереүселәрҙән ул ҡаса ала һәм ҡатыны менән Полоцкҡа китә, үҙенең урынына ҡаты ауырыған кенәзде һүрәтләгән ҡатынды ҡалдыра<ref>{{Китап|автор=Широкорад А.|заглавие=Давний спор славян. Россия. Польша. Литва|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=АСТ Москва, Хранитель|год=2006|страницы=|страниц=|isbn=978-5-17-038211-8,5-17-038211-1}}</ref> 1385 йылда замокта Крево унияһы —бөйөк кенәз Ягайло хакимлығы аҫтында ВКЛ һәм Польша берләшмәһәнең шарттары эшләнә. 1433 йылда Крево замогын тәхеткә дәғүә итеүсе бөйөк кенәз Свидригайло биләй. 1503—1506 йылдарҙа замок йыш ҡамауҙа тотола, уға татарҙар зыян итә, әммә тиҙҙән ул яңынан төҙөлә. 1519 йылда тәрән рейд барышында Кревоны [[Мәскәү]] воеводалары баҫып ала. [[XVI быуат]]тың икенсе яртыһында Крево замогында ҡасҡын урыҫ кенәзе Андрей Курбский йәшәй. Замок яйлап оборона әһәмиәтен юғалта. [[Файл:Kreŭski_zamak._Крэўскі_замак_(1916,_1917).jpg|мини|1916 һәм 1917 йылдарҙа замок]] [[XVIII быуат]]та әле Крево замогы яҡшы торошта була. Һуңғараҡ ул емерелә башлай, уны [[Беренсе донъя һуғышы]] тамамлап ҡуя. Һуғыш ваҡытында Крево аша фронт һыҙығы үтә, ул 1915 йылдың көҙөнән урынды ике өлөшкә бүлә. Замок немецтар баҫып алған территорияла ҡала, бында һыйыныу урыны һәм күҙәтеү пункттары төҙөлә, һәм өс йылдан ашыу позицион һуғыштар алып барыла. 1917 йылдың йәйендә, Сморгонь – Крево участкаһында Рәсәй армияһының иң ҙур һөжүме үтә (төп һөжүм йүнәлеше немец оборонаһын өҙөп, Вильноға сығыу өсөн һайлана). Операция бик етди әҙерләнә — әле Рәсәй армияһы бер ҡасан да һуғыш урынына ҡеүәтле артиллерия — яҡынса төрлө калибрлы 800 ҡорал (Англия һәм Америка заводтарынан Мурманск һәм Владивосток аша Кревоға 20 км алыҫлыҡҡа атыусы артиллерияны Крево янындағы позицияларға еткергәндәр) йыймаған. Бөтә батареяларға ла артиллерия әҙерлеге өсөн ҡеүәтле немец нығытмаларын емерергә һәләтле өҫтәмә боеприпастар бүленә. Операция 19 июлдә башлана һәм дүрт көн дауам итә, шуларҙың өс көнө артиллерия әҙерлегенә китә. Дошман позицияһына ҡарата шундай көслө утты Рәсәй армияһы әле бер ҡасан да алып бармай. Уның тығыҙлығы көн һайын көсәйә һәм [[21 июль|21 июлдә]] иң ҡыҙыу нөктәһенә етә. Утҡа тотоу ваҡытында бигерәк тә Кенәз башняһы һәм һарайҙың көньяҡ өлөшөндәге диуарҙары зыян күрә<ref>[http://news.tut.by/society/243008.html Кревский замок был расстрелян] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304230559/http://news.tut.by/society/243008.html |date=2016-03-04 }}</ref> 1921 йылда Рига тыныслыҡ килешеүен төҙөгәндән һуң Крево замогы йәш Польша дәүләте составында ҡала. Рус артиллерияһы һөжүменән ҡалған хатта шул емереклектәрҙең тарихи ҡиммәттәрен аңлап, Польша властары 1929 йылда Кенәз башняһы ҡалдыҡтарының консервацияһын үткәрә, әммә реставрациялауға тиклем әле эш барып етмәй. 1970 йылда замокты М.А.Ткачов етәкселегендә экспедиция тикшерә. 1985 йылда тикшеренеүҙәр О.А.Трусов һәм М.А.Ткачов етәкселеге аҫтында үтә. 1988 йылда И.М.Чернявский етәкселеге аҫтында үтә. Замок емереклектәрен консервациялау 2004 йылда дауам итә; шул ваҡытта студент-волонтерҙар Кейстут Башняһына инеү урынын консервациялайҙар. Һуңыраҡ, стенаһына аварияға ҡаршы конструкциялар ҡуйыла, ул стенаның был өлөшөн яуым-төшөм тәьҫиренән һаҡлай. === Хәҙерге торошо === [[Файл:Belarus-Kreva_Castle-Wall.jpg|слева|мини|Диуар харабалары (2007 й.)]] Беҙҙең көндәргә тиклем замоктың емереклектәре һаҡланып ҡалған. 2005 йылда урындағы «Крево замогы» хәйриә фонды ойошторола, уның маҡсаты Крево замогын һаҡлауға булышлыҡ итеү. Фонд йыл һайын Кревола һәм башҡа тораҡ пункттарҙа мәҙәни һәм башҡа саралар үткәрә. [[Файл:Kreva_Castle_Panorama.jpg|центр|мини|800x800пкс|Крево һарайы емереклектәре күренеше (2007 й.)]] Замок емерелеү сигендә. Ҡайһы бер урындағы халыҡ һәм туристар замок территорияһынан боронғо таштарҙы һәм кирбестәрҙе ташып ала. 2018 йылда замокты консервациялау, тергеҙеү буйынса эштәр башлана. [[Файл:Kreva_Castle_Tower.jpg|справа|мини|Һарай башняһы консервациялауҙан һуң]] == Архитектура == Замок үҙ планында таш диуарҙар менән уратып алынған дөрөҫ булмаған дүрт мөйөш бина. Төньяҡ стенаһының оҙонлоғо 85 м, көнсығыш — 108,5 м, көньяҡ — 71,5 м, көнбайыш яғы — 97,2 м. Диуарҙарының ҡалынлығы — 2,5—3 м, бейеклеге яҡынса 10-13 м. Диуарҙары хәрби галереялар кимәленә тиклем ялан ташынан төҙөлгән, 7 метр самаһы бейеклектә ҙур кирбестәрҙән 2 метр тирәһе билбау һымаҡ түшәлгән. Һарай мөйөштәрендә ике башня булған. Төньяҡ һәм Кенәз башняһы, планында квадрат тиерлек (18,65 × 17 м) оборона стеналары периметрынан сығып тора. Башняла кәм тигәндә 4 ҡат һәм нигеҙендә подвал-төрмә булған, улара араһынан үтеп йөрөү урындары стена ҡалынлығында булған. Кенәз башняһынан диагональ буйлап эстән һарай стеаналарына 11х10,65 м ҙурлыҡтағы Кесе башня төкөтөп эшләнгән. Стеналары 3 м кимәленә тиклем таштан, юғарыраҡ кирбестән төҙөлгән. Инеү ҡапҡаһы көньяҡ-көнсығыш өлөштә урынлашҡан. Һарай ихатаһында тимерлек, торлаҡ ҡаралтылар урынлашҡан, быуа булған. == Легендалар == Крево һарайының иң ҡанлы һәм иң ҡурҡыныс риүәйәте – төндә һарай диуарҙары янында этен йөрөтөүсе ҡыҙҙы осратыу тураһындағы риүәйәт. Ҡасандыр һарайҙа ике кенәз йәшәгән һәм улар бәхетһеҙлеккә күрә бер ҡыҙға ғашиҡ була. Береһе көнсөллөгөнән икенсеһен үлтерә, әммә ҡыҙ уны яратмай. Шул саҡта ярһыған кенәз ҡыҙҙы диуарға беркетеп ҡуйырға ҡуша. Ҡыҙ эте менән бер ҡасан да айырылшмағанға күрә меҫкен хайуанды ла шул уҡ яҙмыш көтә. Шул ваҡытта һарайҙа йәшәгән кешеләр һөйләүенсә, бер нисә көн йөрәк өҙгөс тауыштар һәм эт өрөүе ишетелә, әммә бер аҙҙан тынлыҡ була. Шунан һуң күптәр замок диуарҙары янында төндәрен этен йөрөтөүсе ҡыҙҙы күрә башлай. Әгәр кинәт ул кемде булһа ла күреп ҡалһа, шунда уҡ килеп ҡосаҡларға һәм әсир итергә маташа. Ә кем дә кем уның сихырына бирешә икән, иртән һынған һөйәктәре менән үле кәүҙәһен табылған<ref>Кревский замок Ольгерда в Беларуси: история, фото, легенды.&nbsp;svobodno.su.&nbsp;<small>Дата обращения: 17 февраля 2016.</small></ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Бутэвіч А. Таямніцы Крэўскага замку. — Мн.: Выд. "Звязда", 2015.'' * ''Дзярновіч А. І. [http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/52b/Эвалюцыя_статуса_Крэўскага_замка_ў_XIV-XVII_ст..html Заняпад ці трансфармацыя? Эвалюцыя статуса Крэўскага замка ў XIV-XVII ст. (па выніках гістарычна-археалагічных даследаванняў] // Замкі, палацы і сядзібы ў кантэксце еўапейскай культуры: Зб. навук. арт. — Мінск : Медысонт, 2013. — С. 23-29{{ref-be}}'' == Һылтанмалар == {{Историко-культурная ценность Республики Беларусь|412Г000602}} {{Историко-культурная ценность Республики Беларусь|412Г000602}} {{Commonscat}} * [http://news.21.by/culture/2012/10/23/644673.html Загадка "егіпецкай сіняй" — нечаканыя знаходкі ў Крэўскім замку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210521144111/https://news.21.by/culture/2012/10/23/644673.html |date=2021-05-21 }} // nn.by{{ref-be}} * ''Алег Дзярновіч'': [http://sakavik.net/2013/10/10/алег-дзярновіч-паводле-археолагаў-ра/ Паводле археолагаў раскопкі Крэва перавяртаюць нашы ўяўленні пра XII ст.] // nn.by{{ref-be}} * [http://www.belarus.by/by/travel/belarus/life/krevo-castle Крэўски замак]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}} на афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь * [https://news.tut.by/society/216036.html Так выглядел замок в XIV веке. Реконструкция Сергея Прищепы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905095413/https://news.tut.by/society/216036.html |date=2017-09-05 }} в "Исчезающее наследие Беларуси: Кревский замок" * [http://planetabelarus.by/sights/376-smorgon-region/471-ruiny-zamka-v-derevne-krevo/ Фото Кревского замка с высоты птичьего полета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210521144113/https://planetabelarus.by/sights/376-smorgon-region/471-ruiny-zamka-v-derevne-krevo/ |date=2021-05-21 }} на сайте «Планета Беларусь» * {{YouTube|id=VA5o54wzvx0|logo=1|title=Замки Беларуси / Кревский замок}} // Киностудия [[Беларусьфильм]]. 12 марта 2018.{{ref-by}} * https://traland.ru/dostoprimechatelnosti-belarus/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230213093849/https://traland.ru/dostoprimechatelnosti-belarus/ |date=2023-02-13 }} [[Категория:Белоруссия замоктары]] eez0jdujm7r2n4uymcfbaxiixucosnu 0 185666 1303456 1303320 2026-09-02T04:24:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303456 wikitext text/x-wiki {{Ҡораллы конфликт | часть = Ғәрәп яҙы | изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]] | заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}} {{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}} {{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}} {{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}} {{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}} [[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары. [[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы. | конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы | дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре | место = [[Ливия]] | итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе * [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү * Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу * Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе * 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы * Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр * Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы<ref>[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013</ref><ref>[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}</ref> * Ливияла салафизм йоғотоһоноң үҫеүе<ref>{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}</ref> | противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] <small>'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе''' *• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре *• Хәрбиләштерелгән формированиелар *• Ливияла сит ил ялсылары <ref name="Россия">{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}</ref> *• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия''' '''Хәрби ярҙам:'''<br> {{Флагификация|Зимбабве}}<ref name="radov">Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011</ref>{{проверить авторитетность|7|04|2019}}<br> [[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере<ref name="Дарфур">[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br> {{Флагификация|Белоруссия|1995}}<ref>см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}</ref> *• Белоруссия хәрби белгестәре *• Снайперҙар *• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] <small>([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])</small> *• Техник хеҙмәткәрҙәр | противник1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] <small>'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''</small> *• <small>Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)</small> *• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] <small>Ливия ислам хәрби төркөмө</small> *• <small> Ливияла сит ил ялсылары </small><ref>{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}</ref> *• {{Флаг|Джихад}} <small>[[Аль-Каида]]</small><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html "Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}</ref> *• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''<small>Ливия </small>''' '''<small>Хәрби ярҙам:</small>'''<br> * {{Флагификация|Катар}}<ref>Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.</ref><ref>[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref> * {{Флагификация|Тунис}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref> ---- <small>[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:</small> *• {{Флагификация|Швеция}}<ref>[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|ОАЭ}}<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|Иордания}}<ref>[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}<ref>{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}</ref> *• <small>'''Интервенттар исемлеге'''</small> <!-- | силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.</ref> (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref> до 45 000<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011</ref>),<br> С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,<br> ЗРК С-125М 36 дивизионы,<br> ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),<br> С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),<br> 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],<br> 23 000 человек личного состава [[ВВС]]<ref>Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.</ref><ref>Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.</ref> ---- {{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников<ref name="комсомольская">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}</ref><br>{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников<ref name="radov"/> | силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов<ref>[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.</ref>)<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.</ref> ---- [[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];<br> 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];<br> Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];<br> Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];<br> 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011</ref><br>{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref> | потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито <small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> | потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,<br> 7 000 пленных<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}</ref> <small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> | общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны<small>(граждандарҙы ла индереп)</small>''':<br> 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref><ref name="revolutioncasualties">Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref name="автоссылка4">[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года</ref><ref name="автоссылка1">[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]</ref> </small> <br> 4 000 — 30 000 пропавших без вести<ref name=ap-20110908>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}</ref><ref>[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]</ref><br> не менее 50 000 раненых<ref>{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}</ref><br><small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> ---- '''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар<ref>{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}</ref>, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған<ref>300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала</ref> --> }} '''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның 1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр. Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара<ref>Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.</ref><ref>{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}</ref>. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ баҫтырылған бәрелештәргә килтерә<ref name="AmnestyRape">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}</ref>. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән<ref>{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}</ref>, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә. Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән<ref name=autogenerated13>{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}</ref>. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә<ref>{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}</ref>. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}</ref>. Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара <ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}</ref>, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша<ref name="guardian-2011-08-24"/>. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}</ref>. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}</ref>. Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}</ref><ref name=aljazeera2401>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}</ref>. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}</ref>. Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе. == Сәбәптәре һәм тәүшарттары == === Дәүләт идаралығы === Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә<ref>{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}</ref>. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә<ref name="Революция2">{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}</ref>. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә<ref name="telegraph_gaddafi">{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}</ref><ref name="jazeera_gaddafi">{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә, Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән<ref>{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}</ref>. Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була <ref>{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}</ref>, ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән, улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |date=2011-08-23 }}</ref>. Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. <ref name="ливия22">{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}</ref>, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.<ref name="ливия22" /><ref name="Mohamed Eljhami" />. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған<ref>[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}</ref>. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә<ref name="ham_40_1">{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}</ref>. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара<ref name="vandewalle_124" />, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй<ref name="ham_40_1" /><ref name="vandewalle_124" />. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған. Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы<ref>{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}</ref>, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән<ref>[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}</ref>. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған<ref>[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]</ref>. [[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н күрһәтте<ref name="Whitlock 02/22">{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}</ref>. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған<ref name="Whitlock 02/22"/>. Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән<ref>{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}</ref>. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә<ref>[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}</ref>. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй. Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»<ref name="KFMBChannel8">{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}</ref>. === Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш === 1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән<ref>Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11</ref>. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән<ref>{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}</ref>. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә<ref>[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012</ref>: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә<ref name="Observer">{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}</ref>. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән<ref name="Ливия (государство)">{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}</ref>, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған<ref name="Britannica">{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}</ref>, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар<ref>{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән<ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}</ref><ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}</ref>. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола<ref>{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}</ref><ref>{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}</ref>. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә. 1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була. Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}</ref>, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}</ref>, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ<ref>{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}</ref>. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған<ref name = "Maleki 02/09">{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}</ref>. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй<ref>{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}</ref>. Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}</ref>, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан<ref>{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}</ref>. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}</ref>, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була<ref>{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}</ref>. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған<ref name="автоссылка5">{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}</ref>, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән<ref name="dailynews">{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}</ref>, ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән<ref name="daili5">{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}</ref><ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}</ref>. Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған<ref>{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}</ref><ref name="The Economist">{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}</ref>. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән<ref name="dailynews"/>. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән<ref>{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}</ref>. Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}</ref>. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған<ref name="nytimes" />. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған<ref name=risen>{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}</ref>. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән<ref name="nytimes">{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}</ref>. 2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты<ref name="reuters_handout" />, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе<ref name="bbc_handout">{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}</ref>. Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған<ref name="reuters_handout">{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}</ref>. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе<ref>{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=19968&prog=zgp&proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}</ref>. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын<ref>{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}</ref> һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе<ref name="reuters_oil" />. Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны». Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған<ref name="reuters_oil">{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}</ref><ref>{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref>. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне. === Ливияла кеше хоҡуҡтары === 1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға<ref>{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}</ref>. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}</ref><ref>{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}</ref>, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&year=2010&country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&year=2010&country=7862 |date=2014-03-02 }}</ref>. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды<ref name="ohchr">{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}</ref>. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә<ref name="lib.ohchr.org">{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}</ref>. Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә<ref name="Mohamed Eljhami"/><ref>Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)</ref>. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға<ref name="Mohamed Eljhami">{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}</ref>. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән<ref>{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}</ref><ref name="Mohamed Eljhami" /><ref>Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.</ref>. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}</ref>. 1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне<ref>{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған<ref name="lib.ohchr.org"/>. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған<ref>{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}</ref>. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған<ref name="Libya’s Berbers"/><ref>{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}</ref>. 2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра <ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}</ref>. == Һуғышта ҡатнашыусылар == Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша. === Төп ҡатнашыусылар === ==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ==== М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр Ливия хөкүмәтенә буйһонған. Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000 кеше тәшкил итә<ref>[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}</ref>. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә<ref>[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]</ref>. Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән. Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған<ref>[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}</ref><ref name="Дарфур"/><ref name=prunier45>G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45</ref>. Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була<ref name="комсомольская"/><ref name='РИА'>[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref>. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән<ref>[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]</ref>. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға<ref name="комсомольская"/>. <!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев<ref name="radov"/>{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --> Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина, Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған<ref name ="Дарфур"/><ref name="Россия"/><ref>[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref><ref name=prunier45/><ref>[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]</ref>. ==== Баш күтәреүселәр ==== Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған. Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән<ref>[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.</ref>. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән. Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны. Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.</ref>. ===== Ойошма ===== [[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]] Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй<ref>{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}</ref>. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән<ref name="The Economist"/>. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған<ref>{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}</ref>. Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}</ref>. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән<ref name="The Economist"/>. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән<ref>{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}</ref>. ===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== [[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]] Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине<ref>{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}</ref>. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән<ref>{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}</ref>. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла<ref>{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}</ref>. НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}} </ref><ref>{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820 |title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}</ref>. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай<ref>{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}</ref>. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған<ref>{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}</ref>. ===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы ===== Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә<ref>{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}</ref>. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру<ref>{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}</ref>. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра<ref name="nzherald1">{{cite news|author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10711553|title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West|date=2011-03-11|work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019223726/http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10711553 |date=2017-10-19 }}</ref>. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде<ref>{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}</ref>. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе<ref>{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&vId= |archive-date=2011-02-27}}</ref>. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе<ref name="vision">{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}</ref><ref name="vision2">{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}</ref>. ===== Ихтилал символикаһы ===== [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]] [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]] Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә<ref>[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»</ref><ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.</ref>. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.</ref>. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.</ref>. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле. ===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы ===== {{external media | topic = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н | subtopic = | font-size = | align = | clear = | width = | image1 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки] | image2 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке] | image3 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью] | image4 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью] | image5 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта] }} * Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән<ref>[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.</ref>. * Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе<ref name="климов">Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]</ref>. * Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра. * Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға. * 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән<ref name="mirages">[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}</ref>. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта<ref>[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{V|26|9|2011}}</ref>. * 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе<ref>[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/</ref>. * 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.</ref>. === Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы === Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе<ref name="gumilev">Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]</ref>. ==== Амазиги ==== Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]</ref>. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт - һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған<ref name="Libya’s Berbers">[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]</ref>. Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай. 1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла<ref>[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]</ref>. ==== Туарегтар ==== Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған<ref name="gumilev" />. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |date=2015-09-24 }}</ref>, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән<ref>[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}</ref>. 2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа<ref>{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}</ref>. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]</ref>. ==== Каддафа ==== Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора. ==== Варфалла ==== Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы<ref>[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид<ref>Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011</ref>, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған <ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}</ref>. ==== Свейхтар ==== Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле<ref>[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}</ref>. === Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы === ==== Каддафи яғында ==== Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән Каддафи туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан<ref>[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]</ref><ref>[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]</ref>. 22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә<ref>[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.</ref>. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә<ref>[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.</ref>. 25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә<ref>[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.</ref>. Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан<ref>[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]</ref>. Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]</ref>. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы күрһәтә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]</ref>. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай. Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте<ref name="комсомольская"/><ref name="иносми2011"/>. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды<ref>[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)<ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}</ref>) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына<ref name="РИА"/><ref>[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]</ref><ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="РИА"/>) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була<ref name='РИА' />. ==== Баш күтәреүселәр яғында ==== [[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]</ref>. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph<ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}</ref> (координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]<ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}</ref><ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}</ref> (Каддафины эҙәрлекләү). 26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}</ref><ref>[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]</ref>. === Ҡорал === ==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ==== 17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар<ref>[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}</ref>. 23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы<ref>[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]</ref>. 9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте<ref>[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&section=international&col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&section=international&col= |date=2011-09-13 }}</ref>. ==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ==== Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе<ref>[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]</ref>. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла. 2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине<ref name=autogenerated11>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}</ref>. Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән<ref name=autogenerated11 />. == Һуғыш барышы == === Протестарҙың башланыуы === [[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]] 2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән<ref>{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}</ref>. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән<ref name=fund-reuters>{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}</ref><ref>{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}</ref>. [[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]] Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.<ref name="AI_JamalH">{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}</ref>. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте<ref name="awsat"/>. [[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]] Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай<ref>{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry |url=https://archive.org/details/boundary-2_spring-2012_39_1/page/137 | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}</ref>. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана<ref name="newsru" /><ref>{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}</ref><ref name="15 Feb BEN">{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}</ref>. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)<ref name="newsru" />. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар<ref>[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.</ref> урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте<ref>[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.</ref>. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана<ref>{{cite web|author=<!--[if IE 6]> <![endif]--> |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}</ref>. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.</ref><ref>{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}</ref>. [[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази. 2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]] Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған<ref name="newsru">[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.</ref>. [[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]] Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара<ref>[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.</ref>. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына<ref name=erupts15Feb>{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}</ref>. Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}</ref>. 16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра<ref name=erupts15Feb/><ref name="auto">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}</ref>. === Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге === Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй<ref name="crisisgroup"/>. Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе<ref>{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}</ref>. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә<ref name="deserve_to_live">{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}</ref><ref name="three_scenarios">{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}</ref><ref>{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}</ref>. «Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»<ref name="maltatoday.com.mt">{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}</ref>. Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}</ref>. === «Асыу көнө» === «Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй<ref name="awsat" /><ref>{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}</ref>. Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны<ref name="awsat">{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |date=23 February 2011 }}</ref>. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған<ref name="awsat" />. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты<ref name="autogenerated1" />. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә<ref>[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.</ref>. Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра<ref>{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}</ref><ref>{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}</ref>. Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә<ref name="crisisgroup">{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}</ref>. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола<ref>* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г. * [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г. * [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<nowiki> время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.</nowiki> * [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия<nowiki>: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.</nowiki> * [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.</ref>. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә. === Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) === [[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]] === Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) === [[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]] 17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.</ref>, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.</ref>. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.</ref>. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә<ref>{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}</ref>. 18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә<ref name=liveblog217>{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.</ref>. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.</ref>. {{Врезка | Выравнивание = right | Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте | Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… <br>Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи. | Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]<ref>[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он "умрет как мученик"]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.</ref> | Ширина = 235px }} [[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]] 20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)<ref name="kp.ru">Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.</ref>, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған<ref name="autogenerated1">* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г. * [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.</ref>. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.<ref>* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}} * [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011</ref>. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған<ref name="volovich">{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}</ref><ref name="british_civilians" />. Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. <ref name="pres_ugandy">Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.</ref>. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй<ref name="delyagin">{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}</ref><ref>[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011</ref>. [[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]] Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»<ref>[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.</ref>, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән<ref>[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.</ref>. Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты<ref>[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.</ref>. Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай<ref name="british_civilians">[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.</ref>. Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә<ref>{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}</ref>, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған. 22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә<ref>[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.</ref>. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй<ref>[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.</ref>. 24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата<ref>[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.</ref>. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә<ref>* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г. * [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.</ref>. === «Триполиға марш» (2—6 март) === 23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә<ref>[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.</ref>. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән<ref>* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}} * Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.</ref>. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.</ref>. 4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.</ref>. 5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана. === Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе контрһөжүме (7—19 март) === 6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була<ref>[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.</ref>. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.</ref>. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған<ref>[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.</ref>. 15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.</ref>, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте<ref>{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0& |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}</ref>. Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә. 19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.</ref>. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла<ref name="aljazeera1">{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}</ref>. Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә<ref>{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}}</ref> пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,<ref>{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}}</ref>, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}</ref><ref name="jet">{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}</ref>. === Нафуса тауҙары өсөн һуғыш === {{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар). Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан<ref>* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/|date=2011-07-16}} //Libya TV, 11 July 2011 * Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011</ref>. Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай. Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән. 1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&lon=13.0351067&z=13&l=1&m=b&show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&lon=11.0076141&z=13&l=1&m=b&show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&lon=12.0384407&z=13&l=1&m=b&show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&lon=12.2579956&z=13&l=1&m=b&show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&lon=12.5673294&z=13&l=1&m=b&show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&lon=12.6368523&z=13&l=1&m=b&show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&lon=12.6974487&z=13&l=1&m=b&show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары. 3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә. 16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо<ref>[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай. === Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) === 19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә<ref name="aljazeera1"/>. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән Ливияға интервенция башлана<ref name="aljazeera1"/>. [[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]] Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай<ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}</ref>. 20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы<ref name="StarTribune.com">{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}</ref>. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]</ref>. === Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) === 21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була<ref>[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]</ref><ref>[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]</ref>. 24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй<ref>[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]</ref>. 26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә. === Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) === [[Файл:Libya location map-oil & gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]] 28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.</ref>. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була. Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була. 28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған<ref>[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]</ref>. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>. 31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref>. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа<ref name=dpa1>{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}</ref>. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота<ref>{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}</ref>. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған<ref name=telegraph1>{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}</ref>. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала<ref name=guardian1>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01 | author = McGreal, Chris}}</ref>. 7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}</ref>. Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә<ref>[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}</ref><ref>{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}</ref>. 7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана<ref>[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.</ref>. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе<ref>[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.</ref>. 7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе. 8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]</ref>. 16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған<ref>[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya]</ref>. === Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар === [[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]] Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә<ref>[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.</ref> һәм Мисурата<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011</ref> ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011</ref>. 1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&m=1&photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011</ref>. [[5 марта|5]]<ref name="zawia">[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.</ref>-[[11 марта]]<ref>[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.</ref> 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала<ref>[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.</ref>. 17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала<ref name="vesti.ru">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}} * [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}} * [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.</ref>. === Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) === Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана. Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы<ref>[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.</ref>. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла<ref>[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]</ref>. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел" ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған<ref>[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}</ref>. 2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}</ref>. Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала<ref>[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]</ref>. Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара<ref>* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }} * [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011</ref>. 7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә<ref name=autogenerated4>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}</ref>. Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора. 2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә<ref>[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011</ref>. Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала<ref name="Nato_rebels1">[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]</ref><ref name="Nato_rebels2">[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]</ref>. 30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә<ref>* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }} * [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г. * [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]</ref>. 23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. <ref>http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept</ref>. Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй === Нефть өсөн көрәш === Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, <ref>[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]</ref>, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән. Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә. Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.</ref>. Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған<ref>[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.</ref>. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}</ref>. 2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә<ref name=autogenerated4 />. 20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай<ref>[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]</ref>. 2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]</ref>. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә<ref>[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]</ref>. 2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»<ref>[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]</ref>. === Мисурата өсөн алыш === 15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г</ref>. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.</ref>. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.</ref>. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән 2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй. 11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала<ref>[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011</ref>. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]</ref>. === Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре === Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&lon=14.4277954&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була<ref name=autogenerated12>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}</ref>. Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй. 17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&lon=14.5960236&z=11&l=1&m=b&show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана. 23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай<ref>[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]</ref>. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек. Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була. === Нафуса тауҙары өсөн алыш === <!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&lon=10.6836033&z=14&l=1&m=b&show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}</ref>. [[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&lon=10.6836033&z=14&l=1&m=b&show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал<ref>[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011</ref>, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин. Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята. [[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла. [[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном. [[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55<ref> * [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]] * Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011</ref>. --> === Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) === 16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған<ref>Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011</ref>. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&lon=14.5849085&z=15&l=1&m=b&show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]<ref>[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]</ref> Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&lon=14.0432739&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж. 17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&lon=15.2798367&z=14&l=1&m=b&show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә<ref>[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011</ref> барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&lon=14.569931&z=12&l=1&m=b&show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте. === Брега өсөн дүртенсе алыш === 13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей<ref>[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=33487&date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=33487&date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011</ref>. 2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше<ref>Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.</ref>. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай. 2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә<ref>[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе<ref>Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs</ref>. 12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&lon=19.7236347&z=14&l=1&m=b&show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&lon=19.6311951&z=13&l=1&m=b&show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]<ref>[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011</ref>. 14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&lon=19.6736383&z=15&l=1&m=b&show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&lon=19.6441984&z=15&l=1&m=b&show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә<ref>* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г. * [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]</ref>. 15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011</ref>. 19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани<ref>[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] // [[The Hindu]], 20 August 2011</ref>. 21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә<ref>[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә. 22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]</ref>. === Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш === 26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]</ref>. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә<ref>Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011</ref>. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте<ref>[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011</ref>Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла<ref>Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya</ref>. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&lon=18.0686474&z=14&l=1&m=b&show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]<ref>[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&l10n=ru&src=F&mime=html&sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]</ref>. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]</ref><ref>Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011</ref>. 28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&lon=17.8235149&z=14&l=1&m=b&show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&lon=17.4610519&z=12&l=1&m=b&show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән<ref>[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011</ref>. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга<ref>* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011</ref>. === Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар === 29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011</ref> һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды<ref>Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011</ref>. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған. === Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) === Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә<ref>[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011</ref>. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә<ref>Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]</ref>. 6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&lon=12.5693893&z=13&l=1&m=b&show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011</ref>, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &#91;6-8-2011&#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]</ref>. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә<ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011</ref>. 11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&lon=12.6438904&z=14&l=1&m=b&show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] //[[Reuters]], 7 September 2011</ref>. === Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш === 19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә<ref>* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August 2011 * Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011 * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011</ref>. 20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]</ref>, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы<ref>[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011</ref>. === Триполи өсөн алыш (20—28 августа) === <!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]] В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»<ref name="Nato_rebels1"/><ref name="Nato_rebels2"/> Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»<ref name="interfax_flag">[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г</ref>. [[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов<ref>Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011</ref>. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару<ref>Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}</ref>. Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]</ref>. [[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре. [[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]</ref>. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры ликования людей на улицах городов<ref> * [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]] * [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]] * [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]</ref>, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»<ref name="blogery">[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.</ref>. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011</ref>, что впоследствии было опровергнуто<ref>[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.</ref>. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи<ref> * [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011 * [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]</ref>, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников. Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&lon=13.1773496&z=16&l=1&m=b&v=1&show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]</ref>. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.</ref>. По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи<ref>[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011</ref>. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои<ref name="MatthewPrice">Matthew Price [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}</ref>. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос<ref name="MatthewPrice" />. В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]</ref>. Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&lon=13.2854748&z=14&l=1&m=b&show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011</ref> и район Аль-Мансур. Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&lon=14.2611122&z=13&l=1&m=b&show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011</ref>. 22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]</ref>. Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений<ref>[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]</ref>{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте. [[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.</ref>. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия<ref>[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.</ref>. Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]</ref>. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света<ref>Jeremy W. Peters [https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011</ref>. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия<ref>Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь<ref> * [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011 * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011</ref>. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию<ref> * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011 * Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011 * [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]</ref>. О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&lon=11.5692902&z=15&l=1&m=b&show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта<ref>Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.</ref>. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&lon=12.0768929&z=13&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&lon=12.0859909&z=14&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&lon=12.3936081&z=13&l=1&m=b&show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>. 23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время<ref>[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]</ref>. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]</ref>. [[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов<ref>Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы. «Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно<ref>[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.</ref>. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&lon=14.4279671&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхе]<ref name=autogenerated6>Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011</ref>. Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим<ref> * Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011 * [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»<ref>Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]</ref>. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&lon=13.1907606&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&lon=13.2049227&z=15&l=1&m=b&show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&lon=13.1963396&z=16&l=1&m=s&v=9&show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&lon=13.1978095&z=17&l=1&m=s&v=9&show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011</ref>. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит<ref>Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани<ref>[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}</ref>. [[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&lon=12.0787811&z=13&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи<ref>[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011</ref>. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]</ref>. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос<ref>Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]</ref>, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&lon=13.1744957&z=16&l=1&m=b&show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&lon=13.1812763&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&lon=13.2558632&z=14&l=1&m=b&show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты<ref>[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}</ref>, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях<ref> * [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]] * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011</ref>. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой<ref>Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.</ref>. Также продолжались бои в районе Абу-Салим<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011</ref>. [[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]] [[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&lon=13.1784868&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]</ref><ref>[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011</ref> и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&lon=13.2096863&z=15&l=1&m=b&show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.</ref>. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров<ref>[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011</ref>. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&lon=13.2919121&z=15&l=1&m=b&show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта<ref>Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011</ref>. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.</ref>. Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.</ref>. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]</ref>. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&lon=13.1425667&z=14&l=1&m=b&show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&lon=13.1524372&z=15&l=1&m=b&show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&lon=13.1489825&z=17&l=1&m=b&show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.</ref>. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара<ref>[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011</ref>, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы<ref>John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011</ref>. 26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]</ref>. [[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&lon=11.568861&z=14&l=1&m=b&show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]</ref>, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов<ref> * Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011 * [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г. * [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.</ref>. В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&lon=13.1395626&z=14&l=1&m=b&show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]<ref>* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011 * [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011</ref>, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров<ref>[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011</ref>. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом<ref>Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011</ref>, а также пригородом Триполи, известным как [http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&lon=13.1762981&z=15&l=1&m=b&show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]<ref>Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.</ref>. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.</ref>. Сообщается, что центр Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов<ref>Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011</ref>. [[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&lon=12.3692322&z=14&l=1&m=b&show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]<ref>Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011</ref>. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] // [[Вести]], 28.08.2011 г.</ref>, испытывается острая нехватка воды<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011</ref>. После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&lon=14.0384674&z=14&l=1&m=b&show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&lon=13.6478519&z=14&l=1&m=b&show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]</ref>. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&lon=12.8885078&z=13&l=1&m=b&show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]</ref>. Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)<ref>Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.</ref>. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи<ref>{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}</ref>, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению<ref>[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]</ref><ref>{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}</ref>. За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми<ref>[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]</ref>. По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]</ref>. Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года<ref>[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]</ref>. --> === Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) === <!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&lon=12.0899391&z=13&l=1&m=b&show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа<ref>[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]</ref>. В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно, [http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&lon=16.5732193&z=13&l=1&m=b&show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт. После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]</ref>. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]</ref>. Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&lon=14.0542603&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии. В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся стороне<ref name=autogenerated2>[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]</ref>.--> === Тархуна өсөн алыш === <!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника Каддафи<ref>[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&urlID=459409092&action=cpt&partnerID=212106&fb=Y&url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&urlID=459409092&action=cpt&partnerID=212106&fb=Y&url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011</ref>. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых действиях<ref>[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&rzdl=53&elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г</ref>. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну<ref name="montrealgazette.com"/>. [[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&lon=14.0542603&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]<ref>Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011</ref>. --> === Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме === <!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Как сообщается, 17 человек погибло<ref>[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]</ref>. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]</ref>. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&lon=22.5034332&z=14&l=1&m=b&show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»<ref>{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}</ref>. Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось<ref>[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]</ref>. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]</ref>. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат<ref>[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]</ref>. --> === Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме === <!-- [[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}</ref>. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось<ref>[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]</ref>, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]</ref> --> === Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум === <!-- [[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.</ref>. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города<ref>[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}</ref>, после чего вновь начались боевые действия. --> === Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме === <!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&lon=14.4279671&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхе]<ref name=autogenerated6 />, однако тогда эта информация проверена быть не могла. [[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]</ref>. [[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели [http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&lon=14.2727852&z=14&l=1&m=b&show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&lon=14.4447041&z=14&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхи]<ref>[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]</ref>. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]<ref>[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&lon=14.2707253&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&lon=14.3557835&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&lon=14.4521713&z=15&l=1&m=b&v=1&show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&lon=14.9229527&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&lon=14.8886204&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&lon=14.6305275&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами. --> === Себха өсөн алыш === <!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&lon=14.4814396&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&lon=14.4550359&z=18&l=1&m=b&show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&lon=14.4380093&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи. [[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре". Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи<ref>[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город<ref>[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]</ref>. Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя<ref>[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]</ref>. [[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным<ref>[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}</ref>. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен<ref>[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}</ref>. [[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}</ref>. --> === Жуфра өсөн алыш === <!-- [[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&lon=16.1448383&z=14&l=1&m=b&show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&lon=15.9415913&z=14&l=1&m=b&show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&lon=15.7840061&z=14&l=1&m=b&show=/6341412/ru/Сокна Сокна])<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]</ref>. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС<ref>[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}</ref>. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)<ref>[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&lon=16.0180664&z=8&l=1&m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&lon=16.388855&z=13&l=1&m=b&show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра<ref>[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]</ref>. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра<ref>[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}</ref>. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра<ref>[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}</ref><ref>[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]</ref>. --> === Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар === <!-- [[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&lon=14.2509842&z=12&l=1&m=b&show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&lon=14.440155&z=12&l=1&m=b&show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»<ref>[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}</ref>. [[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&lon=13.9165878&z=12&l=1&m=b&show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&lon=14.527359&z=12&l=1&m=b&show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&lon=12.8025055&z=12&l=1&m=b&show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)<ref>{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و"نصيبا عادلا" بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}</ref>. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&lon=10.558548&z=12&l=1&m=b&show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&lon=11.6231919&z=8&l=0&m=b&show=/10186368/Tahala Тахала]) Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&lon=10.1887894&z=12&l=1&m=b&show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов<ref>[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&lon=12.3843384&z=9&l=1&m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. [[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]</ref>., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»<ref>[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}</ref> [[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]</ref>. --> === Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) === <!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров. === Бени-Вәлид өсөн алыш === [[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские снаряды<ref name=autogenerated10>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]</ref>, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&lon=17.2785759&z=14&l=1&m=b Харва], завязался бой. Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были отброшены<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета, сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять<ref>[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались уличные бои<ref>[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}</ref><ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]</ref>. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра города<ref>[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. --> ==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ==== <!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]</ref>. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)<ref name=autogenerated2 />, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления<ref>[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}</ref>, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]</ref>. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&lon=14.0849018&z=14&l=1&m=b&show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}</ref>, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]</ref>. [[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города<ref>[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&artId=4162883&showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]</ref>. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]<ref>[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]</ref>. Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]</ref>, закрепившись на окраинах Бени-Валида<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]</ref>. [[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои<ref>{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}</ref>. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались<ref>[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]</ref>. [[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в Тархуне<ref>{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}</ref>. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней<ref>[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]</ref>. [[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых действий<ref>[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}</ref>. [[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. --> ==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ==== <!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида<ref>[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]</ref>, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру города»<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |date=2016-03-04 }}</ref>. В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался. [[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»<ref>[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев<ref>[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}</ref>. [[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]</ref>. --> ==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ==== <!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»<ref>[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]</ref>. [[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]</ref>. --> ==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ==== <!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»<ref>[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}</ref>. До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось. [[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&lon=13.9583015&z=14&l=1&m=b&show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города<ref>[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]</ref>. Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта<ref>{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}</ref>. [[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&lon=13.9483452&z=13&l=1&m=b&show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны<ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&lon=13.3110523&z=14&l=1&m=b&show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь<ref>[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]</ref>. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&lon=14.0086842&z=16&l=1&m=b&show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]</ref>. [[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта<ref>[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}</ref>, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]</ref>. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&lon=14.0324163&z=16&l=1&m=b&show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&lon=14.0317082&z=16&l=1&m=b&show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&lon=14.0169561&z=18&l=1&m=b&show=/11506899/ru/Рынок&search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}</ref>. [[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&lon=13.9973974&z=15&l=1&m=b&show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида<ref>[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]</ref>. [[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}</ref>. --> === Сирт өсөн алыш === ==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ==== <!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&lon=17.4669743&z=14&l=1&m=b&show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]</ref>. [[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&lon=15.2454185&z=14&l=1&m=b&show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}</ref> и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&lon=15.571146&z=14&l=1&m=b&show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&lon=15.6947422&z=14&l=1&m=b&show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&lon=15.571146&z=14&l=1&m=b&show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]</ref><ref>[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&lon=15.7358551&z=12&l=1&m=b&gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&lon=17)02489&z=13&l=1&m=b&show=/14915308/ru/Храва Харава]<ref>[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]</ref>. [[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&lon=15.3630066&z=12&l=1&m=b&show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта. --> ==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ==== <!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]] [[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |date=2016-03-04 }}</ref>, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&lon=16.5442944&z=18&l=1&m=b&show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}</ref>. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}</ref>, в результате чего штурм провалился<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]</ref><ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]</ref>. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта. [[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]</ref>. --> ==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ==== <!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов<ref>{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}</ref><ref>[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]</ref>. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&lon=17.1488857&z=14&l=1&m=b&show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта<ref>{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}</ref>. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]</ref>, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения. [[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт<ref>[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]</ref>, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]</ref>. --> ==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ==== <!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]</ref>, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&lon=16.5522981&z=16&l=1&m=b&show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города<ref>[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]</ref>. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города<ref>[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}</ref>. [[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]</ref>, где завязались уличные бои. [[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&lon=16.6311121&z=16&l=1&m=b&show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]</ref>. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу. [[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&lon=16.6113281&z=13&l=1&m=b&show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]<ref>[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]</ref><ref>{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}</ref>, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших<ref>[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]</ref>. --> ==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ==== <!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&lon=16.6127443&z=16&l=1&m=b&show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]</ref> от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&lon=16.6673756&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]<ref>[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]</ref>, где родился полковник Каддафи<ref>[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]</ref>. [[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города<ref>[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}</ref><ref>[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}</ref>. [[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку<ref>[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]</ref>, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&lon=16.6228724&z=17&l=1&m=b&show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}</ref>. --> ==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ==== <!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]</ref>, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]</ref> и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]</ref>. [[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи<ref>[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]</ref>. [[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками<ref>{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&sid=73&nid=1818425659&cid=309&scid=-1&title=National+News&ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&sid=73&nid=1818425659&cid=309&scid=-1&title=National+News&ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}</ref>. --> ==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ==== <!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта<ref>[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}</ref>, в результате чего они заняли район Аль-Доллар<ref>[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=7127 |date=2011-10-20 }}</ref>. [[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города<ref>[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}</ref><ref>[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]</ref>. Продолжилась зачистка местности<ref>[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]</ref><ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]</ref>, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]</ref><ref>[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}</ref>. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи<ref name="telegraph_sirte">{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}</ref>. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}</ref>. --> == Халыҡ-ара реакция == <!-- После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии<ref>[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.</ref><ref><nowiki>[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]</nowiki>//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.</ref><ref>[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}</ref>. В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]</ref> выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции. На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта<ref>[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011</ref><ref>DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011</ref>. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях<ref>[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011</ref><ref>[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.</ref><ref>[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.</ref>, которые, однако, не устроили страны коалиции. Введение санкций против Каддафи<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.</ref> и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС<ref>[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]</ref>. --> == Мәғлүмәти һуғыш == === Цензура === <!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году<ref>{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}</ref>. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ<ref>{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}</ref>. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи<ref>{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}</ref>. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии<ref name="The New York Times"/>. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической<ref name="The New York Times">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}</ref>. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством. В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками<ref>{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}</ref>. Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого<ref>{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}</ref>. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью<ref>{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}</ref>. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса<ref>[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011</ref>. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня<ref name="автоссылка3">{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}</ref>. --> === Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары === <!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения<ref>{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}</ref>. Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»<ref>{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}</ref>. Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}</ref>. В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»<ref name="AmnestyRape"/>. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]</ref><ref>[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.</ref>. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны<ref>Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток</ref>. Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация<ref>[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]</ref>. --> == Эҙемтәләре == Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте<ref name="автоссылка4" />. Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән<ref name=autogenerated7>Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358</ref>. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан<ref name=autogenerated7 />. <!-- Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска. Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты. Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи<ref>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}</ref>. Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки<ref name=alarabiya0301>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}</ref>. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров<ref name=alarabiya0301/>. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}</ref>. Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны<ref>{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}</ref>. 23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними<ref name=norevolt>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}</ref><ref name=aljazeera2401/>. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек<ref name=aljazeera2401/>. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города<ref name=norevolt/>. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи<ref name=aljazeera2401/>. ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги<ref name="immunity">{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}</ref>. Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране<ref name="TheIndepenedentLawlessness">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}</ref>. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]]. --> == Хәрби енәйәттәр == <!-- В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление. По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники "казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов. В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной<ref>[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]</ref>. --> == Мәҙәни йоғонтоһо == <!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)<ref name="FreeMuse 20042011"/>|<poem> Муаммар: Ты никогда не служил людям Муаммар: Тебе лучше сдаться Исповедоваться. Ты не можешь убежать Наша месть настигнет тебя Как поезд с рёвом проносится сквозь стену Мы утопим тебя. </poem>}} [[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию<ref name="FreeMuse 20042011"/>. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств<ref name="FreeMuse 20042011">{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}</ref>. Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»<ref name="Lane 30 March 2011">{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}</ref>. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»<ref name="Lane 30 March 2011"/><ref>{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}</ref>. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев<ref name="FreeMuse 20042011"/>. Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи<ref name="FreeMuse 20042011"/>. --> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Навигация}} * Ливияға интервенция * [[Ғәрәп яҙы]] * [[Тәрбил Фәтхи]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em|refs}} <ref name="vandewalle_124">{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}</ref> <ref name="guardian-2011-08-24">{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}</ref> <ref name="tut.by">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011</ref> }} == Әҙәбиәт == * Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с. * {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9. == Һылтанмалар == * Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011 * Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011 * [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011 * Жәмал О., Сайченко М. [https://web.archive.org/web/20130419211857/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник] * Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Волнения в арабском мире (2010—2011)}} [[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]] [[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]] [[Категория:Ливияның сәйәсәте]] [[Категория:2011 йылдың феврале]] [[Категория:Ливияла 2011 йыл]] [[Категория:2011 йыл конфликттары]] [[Категория:XXI быуат һуғыштары]] [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] <references /> bvlmuold1lf4dexp0gkvbfedlec7ri2 0 199001 1303460 1297327 2026-09-02T07:36:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303460 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Машиналы өйрәнеү''' ([[Инглиз теле|ингл]]. machine learning, ML) — был [[компьютер]] ғилеменең һәм [[Яһалма интеллект|яһалма интеллекттың]] бер өлкәһе. Ул компьютер системаларының махсус [[Алгоритм|алгоритмдар]] ярҙамында тәжрибә нигеҙендә үҙ-үҙен камиллаштырыу һәләтен өйрәнә. Был [[технология]] компьютерҙарға асыҡ программалаштырылмаған мәсьәләләрҙе хәл итергә мөмкинлек бирә.<ref>[https://neerc.ifmo.ru/wiki/index.php?title Машиналы_өйрәнеү]</ref> == Тарихы == === Башланғыс этаптары (1950-се йылдар) === Машиналы өйрәнеүҙең башланыуын [[1950 йыл|1950-се йылдарға]] тиклем барып тоташтырырға мөмкин, ул ваҡытта яһалма интеллект өлкәһендә әүҙем тикшеренеүҙәр башланған. 1950 йылда [[Алан Тьюринг]] “Тьюринг тесты” концепцияһын тәҡдим итә, ул машинаның кеше интеллекты менән сағыштырырлыҡ интеллект күрһәтә алыу-алмауын билдәләргә тейеш ине. 1956 йылда Дартмуттағы конференцияла америка математигы Артур Сэмюэл машиналы өйрәнеүҙең тәүге формаль концепцияһын тәҡдим итә һәм шашка уйнарға һәләтле программа эшләй. Был программа алдағы уйындар нигеҙендә өйрәнә алған, был өйрәнеүҙе ҡулланған алгоритмдың тәүге миҫалдарының береһе булды.<ref>[https://trends.rbc.ru/trends/industry/60c85c599a7947f5776ad409 Что такое машинное обучение и как оно работает]</ref><ref>[https://dzen.ru/a/ZHfSPN-U6xeL41QP Способы и методы машинного обучения]</ref> === Нейрон селтәрҙәренең үҫеше (1960-сы - 1980-се йылдар) === 1960-сы йылдарҙа нейрон селтәрҙәре менән эксперименттар башлана. [[1969 йыл|1969 йылда]] Марвин Минский һәм Сеймур Паперт "Perceptrons" тигән китап баҫтырып сығара, унда ябай нейрон селтәрҙәренең сикләүҙәре тикшерелә. Был нейрон селтәрҙәренә ҡыҙыҡһыныуҙың бер нисә тиҫтә йылға кәмеүенә килтерә. Әммә 1986 йылда Джеффри Хинтон, Дэвид Румельхарт һәм Рональд Вильямс тарафынан хаталарҙы кире таратыу ысулы тураһындағы хеҙмәт баҫылып сыҡҡас, нейрон селтәрҙәренә ҡыҙыҡһыныу яңынан арта. Был ысул күп ҡатламлы нейрон селтәрҙәрен һөҙөмтәле өйрәтеү мөмкинлеген бирҙе<ref>[https://sky.pro/wiki/python/istoriya-i-razvitie-mashinnogo-obucheniya/ Машина өйрәнеү тарихы һәм үҫеше]</ref>. === Алгоритмдар һәм ысулдар барлыҡҡа килеүе (1990-сы йылдар) === 1990-сы йылдарҙа терәк векторҙар ысулы, ҡарар ағастары һәм Байес классификаторҙары кеүек яңы алгоритмдар эшләнеүе арҡаһында машиналы өйрәнеү төрлөрәк булып китте. Был ысулдар ҡатмарлыраҡ мәсьәләләрҙе хәл итергә мөмкинлек биргән һәм күҙаллауҙарҙың дөрөҫлөгөн арттырған. Был ваҡытта шулай уҡ машиналы өйрәнеүҙе образ таныу һәм тәбиғи телде эшкәртеү кеүек өлкәләрҙә әүҙем ҡулланыла башлай<ref>[https://gb.ru/blog/mashinoe-obuchenie/ Алгоритмы машинного обучения]</ref>. === Шартлаулы үҫеш (2000 йылдар–хәҙерге) === 2000-се йылдар башынан алып, иҫәпләү ҡеүәттәренең артыуы һәм ҙур күләмле мәғлүмәттәрҙең ҡулланылырлыҡ булыуы арҡаһында машиналы өйрәнеү әүҙем үҫешә башланы. "Ҙур мәғлүмәттәр"ҙең барлыҡҡа килеүе тәрән нейрон селтәрҙәре кеүек ҡатмарлыраҡ моделдәрҙе эшләүгә булышлыҡ итте. 2012 йылда Хинтон командаһы эшләгән нейрон селтәре һүрәттәрҙе таныу конкурсында еңеп сыға, был тәрән өйрәнеү үҫешендә ҙур этап булып тора. == Хронологик даталар == Машиналы өйрәнеүҙең тарихы '''1940-1950-се йылдар: Тәүге аҙымдар''' * 1943: Уоррен Маккаллок һәм Уолтер Питтс тәүге яһалма нейрон моделен тәҡдим итте. * 1949: Дональд Хебб "The Organization of Behavior" китабында нейрондарҙың өйрәнеү теорияһын тасуирланы. * 1950: Алан Тьюринг "Computing Machinery and Intelligence" мәҡәләһендә машина интеллектын тикшереү өсөн Тьюринг тестын тәҡдим итте. '''1950-1960-сы йылдар: Төп төшөнсәләрҙең барлыҡҡа килеүе''' * 1951: Марвин Мински һәм Дин Эдмондс тәүге нейрон селтәр компьютерын төҙөнө. * 1952: Артур Сэмюэл шашки уйнау программаһын эшләп сығарҙы, ул үҙ-үҙен камиллаштыра ала ине. * 1957: Фрэнк Розенблатт перцептрон моделен тәҡдим итте - был тәүге практик ҡулланылышлы нейрон селтәр ине. * 1959: Артур Сэмюэл "machine learning" терминын тәүге тапҡыр ҡулланды. '''1960-1970-се йылдар: Алға китеш һәм тотҡарлыҡтар''' * 1963: Алексей Ивахненко һәм Валентин Лапа тәүге күп ҡатлы перцептронды эшләп сығарҙы. * 1967: "Nearest Neighbor" алгоритмы тәҡдим ителде. * 1969: Марвин Мински һәм Сеймур Паперт "Perceptrons" китабын баҫтырып сығарҙы, унда нейрон селтәрҙәренең сикләнгәнлеген күрһәтте, был өлкәнең үҫешен ваҡытлыса туҡтатты. '''1970-1980-се йылдар: Яңы алгоритмдар һәм ысулдар''' * 1970: Seppo Linnainmaa тәүге тапҡыр кире таратыу (backpropagation) алгоритмын тәҡдим итте. * 1975: Ҡарар ағастары алгоритмы эшләп сығарылды. * 1979: Стэнфорд университетында беренсе автоном робот машина CART эшләп сығарылды. * 1980: Күҙәтеүһеҙ өйрәнеү алгоритмдары үҫеш ала башланы. '''1980-1990-сы йылдар: Нейрон селтәрҙәренең яңырыуы''' * 1982: Джон Хопфилд рекуррент нейрон селтәрҙәрен тәҡдим итте. * 1986: Дэвид т, Джеффри Хинтон һәм Рональд Уильямс кире таратыу алгоритмын популярлаштырҙы, был нейрон селтәрҙәренең яңынан үҫешенә этәргес бирҙе. * 1989: Йенс Кристофер Ликес һәм Кристоф Шмидхубер тәүге тапҡыр Long Short-Term Memory (LSTM) нейрон селтәрҙәрен тәҡдим итте. * 1995: Tin Kam Ho Random Forest алгоритмын эшләп сығарҙы. * 1997: IBM-дың Deep Blue компьютеры шахмат буйынса донъя чемпионы Гарри Каспаровты еңде. 2000-2010-сы йылдар: Big Data һәм тәрән өйрәнеү эраһы * 2001: Leo Breiman Gradient Boosting алгоритмын тәҡдим итте. * 2006: Джеффри Хинтон "deep learning" терминын популярлаштырҙы һәм тәрән нейрон селтәрҙәрен өйрәтеү ысулдарын тәҡдим итте. * 2009: ImageNet мәғлүмәттәр базаһы барлыҡҡа килде, ул компьютер күреүе өлкәһендә ҙур алға китешкә этәргес бирҙе. * 2010: Microsoft Kinect уйын консоле хәрәкәтте таныу өсөн тәрән өйрәнеү технологияһын ҡулланды. '''2010-2020-се йылдар: Машиналы өйрәнеүҙең киң таралыуы''' * 2011: IBM Watson компьютеры Jeopardy! телевизион уйынында кеше уйынсыларҙы еңде. * 2012: Google Brain проекты эшләй башланы, ул интернет видеоларынан мәгәнәле образдарҙы таба алды. * 2014: Ian Goodfellow Generative Adversarial Networks (GANs) технологияһын тәҡдим итте. * 2015: Google-дың DeepMind компанияһы эшләп сығарған AlphaGo программаһы го уйынында профессиональ уйынсыны еңде. * 2016: Google Translate нейрон селтәрҙәре нигеҙендәге тәржемә системаһына күсте. * 2018: BERT (Bidirectional Encoder Representations from Transformers) моделе тәбиғи телде эшкәртеүҙә яңы стандарт булды. * 2020: OpenAI GPT-3 моделен тәҡдим итте, ул тәбиғи телде генерациялауҙа яңы һөҙөмтәләр күрһәтте. '''2020-се йылдар һәм киләсәк:''' * Машиналы өйрәнеү технологиялары көндәлек тормошҡа нығыраҡ үтеп инә. * Этик һәм хоҡуҡи мәсьәләләргә иғтибар арта. * Аңлатыла алырлыҡ яһалма интеллект (Explainable AI) өлкәһе үҫеш ала. * Квант компьютерҙарын машиналы өйрәнеүҙә ҡулланыу буйынса тикшеренеүҙәр дауам итә. * Федератив өйрәнеү (Federated Learning) кеүек децентрализацияланған өйрәнеү ысулдары үҫеш ала. * Нейроморф компьютерҙар һәм биологик илһамланған өйрәнеү алгоритмдары өҫтөндә эш алып барыла. * Машиналы өйрәнеү һәм тәрән өйрәнеү ысулдарын төрлө фәнни өлкәләрҙә (физика, химия, биология) ҡулланыу киңәйә. * Үҙ-үҙен көйләүсе һәм үҙ-үҙен камиллаштырыусы системалар өҫтөндә эштәр дауам итә. * Кеше-машина үҙ-ара бәйләнеше (Human-AI collaboration) өлкәһендә яңы алымдар эшләнә. '''Машиналы өйрәнеүҙең тарихы''' - был фәнни асыштар, технологик үҫеш һәм практик ҡулланыштарҙың бер-береһе менән тығыҙ бәйләнгән процессы. Был өлкә тиҙ үҫешә һәм даими рәүештә яңы алымдар, технологиялар һәм ҡулланыу өлкәләре барлыҡҡа килә. Машиналы өйрәнеү XXI быуаттың иң мөһим технологияларының береһе булып, фәндең һәм индустрияның күп өлкәләрендә революцион үҙгәрештәр алып килә<ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/</ref>. Һуңғы йылдарҙа машиналы өйрәнеү өлкәһендә түбәндәге тенденциялар күҙәтелә: * Автоматлаштырылған машиналы өйрәнеү (AutoML) технологияларының үҫеше. * Аҙ мәғлүмәттәр менән эшләү ысулдарының камиллашыуы (few-shot learning, zero-shot learning). * Машиналы өйрәнеү моделдәренең ышаныслылығын һәм тотороҡлолоғон арттырыу. * Энергия һәм вычислительдәр ресурстарын һаҡлаусы (energy-efficient) алгоритмдар эшләү. * Машиналы өйрәнеү һәм интернет әйберҙәре (IoT) технологияларын берләштереү. == Машиналы өйрәнеү ысулдары == '''Күҙәтеү аҫтында өйрәнеү (Supervised Learning), (Уҡытыусы менән өйрәнеү)''' Күҙәтеүле өйрәнеү – был алгоритмдың тамғаланған мәғлүмәттәр нигеҙендә өйрәнеү ысулы. Был осраҡта инеү һәм сығыу мәғлүмәттәре билдәле була. Алгоритм был мәғлүмәттәрҙе ҡулланып, модель төҙөй, һуңынан был модель яңы, тамғаланмаған мәғлүмәттәр өсөн фаразлауҙар яһай ала. Төп бурыстар: * '''Классификация:''' Объекттың ҡайһы категорияға ҡарауын билдәләү (мәҫәлән, һүрәттәрҙе таныу). * '''Регрессия:''' Һан ҡиммәттәрен фаразлау (мәҫәлән, күсемһеҙ милек хаҡтарын фаразлау). '''Күҙәтеүһеҙ өйрәнеү (Unsupervised Learning), (Уҡытыусыһыҙ өйрәнеү)''' Күҙәтеүһеҙ өйрәнеү билдәләнмәгән мәғлүмәттәргә ҡарата ҡулланыла, унда алгоритм үҙ аллы структураларҙы һәм ҡалыптарҙы асыҡларға тейеш. Төп бурыстарға түбәндәгеләр инә: * '''Кластерлаштырыу:''' Объекттарҙы оҡшашлыҡ буйынса төркөмләү (мәҫәлән, клиенттарҙы сегментлаштырыу). * '''Ассоциация:''' Үҙгәреүсән күрһәткестәр араһындағы бәйләнештәрҙе асыҡлау (мәҫәлән, һатып алыу тәртибен анализлау). '''Ярым-күҙәтеү аҫтында өйрәнеү (Semi-supervised Learning)''' Ярым-өйрәнеү үҙ эсенә күҙәтеүле һәм күҙәтеүһеҙ өйрәнеү элементтарын берләштерә. Был ысул аҙ күләмдәге тамғаланған мәғлүмәттәрҙе һәм күп күләмдәге тамғаланмаған мәғлүмәттәрҙе ҡуллана. Тәүҙә алгоритм тамғаланған мәғлүмәттәр нигеҙендә өйрәнә, һуңынан үҙенең белемдәрен тамғаланмаған мәғлүмәттәрҙе тамғалау өсөн ҡуллана, был моделдең сифатын яҡшыртырға мөмкинлек бирә. '''Көсәйтеү аша өйрәнеү (Reinforcement Learning)''' Көсәйтеүле өйрәнеү – был агенттың тирә-яҡ мөхит менән үҙ-ара бәйләнеш аша өйрәнеү ысулы. Агент үҙенең хәрәкәттәренә ҡарап бүләктәр йәки штрафтар ала, был уға үҙ стратегияларын оптималләштерергә мөмкинлек бирә. Был ысул киң рәүештә уйындарҙа һәм робототехникала ҡулланыла. === Алгоритм миҫалдары === * '''Терәк вектор машиналары (SVM):''' Классификация һәм регрессия мәсьәләләре өсөн ҡулланыла, класстарҙы айырыусы гипер-яҫсылыҡ төҙөй. * '''Ҡарар ағастары:''' Эҙмә-эҙлекле һорауҙар нигеҙендә ҡарарҙар ҡабул иткән структуралар. * '''Нейрон селтәрҙәре:''' Кеше мейеһенең эшләү принцибынан илһам алған моделдәр, һүрәттәрҙе таныу һәм тәбиғи телде эшкәртеү кеүек ҡатмарлы мәсьәләләр өсөн ҡулланыла. * '''Байес классификаторҙары:''' Байес теоремаһына нигеҙләнгән, классификация һәм фаразлау өсөн ҡулланыла. === Ҡулланылған инструменттар һәм телдәр === * Python (PyTorch, TensorFlow, scikit-learn) * R * MATLAB * Julia == Ҡулланыу өлкәләре == '''Ауырыуҙарҙы диагностикалау:''' * Машиналар өйрәнеү алгоритмдары медицина һүрәттәрен (мәҫәлән, рентген һүрәттәре, МРТ, КТ) анализлау өсөн ҡулланыла. Был алгоритмдар яман шеш, пневмония, Альцгеймер ауырыуы кеүек ауырыуҙарҙы табырға ярҙам итә, шулай уҡ уларҙың үҫеш стадияһын билдәләргә мөмкинлек бирә. * '''Ауырыуҙарҙы фаразлау:''' Моделдәр пациенттар тураһындағы мәғлүмәттәргә, уларҙың анамнезына һәм йәшәү рәүешенә нигеҙләнеп, ауырыуҙарҙың үҫеш ихтималлығын фаразлай ала. '''Финанс өлкәһе''' * '''Хәүеф менән идара итеү:''' Машиналы өйрәнеү клиенттарҙың кредитҡа һәләтлелеген баһалауҙа һәм финанс рисктарын идара итеүҙә ярҙам итә. * '''Мутлашыуҙарҙы асыҡлау:''' Алгоритмдар реаль ваҡыт режимында транзакцияларҙы анализлап, шикле ғәмәлдәрҙе асыҡлай һәм мутлашыуҙарҙы иҫкәртә. '''Ваҡлап һатыу сауҙаһы һәм маркетинг''' * '''Шәхси тәҡдимдәр:''' Машиналы өйрәнеү системалары ҡулланыусыларҙың холоҡ-фиғелен анализлап, тауарҙар һәм хеҙмәттәр буйынса шәхси тәҡдимдәр бирә, был конверсияны һәм клиенттарҙың ҡәнәғәтлеген арттыра. * '''Ҡулланыусыларҙың холоҡ-фиғелен анализлау:''' Алгоритмдар трендтарҙы һәм клиенттарҙың өҫтөнлөктәрен асыҡларға ярҙам итә, был маркетинг стратегияларын оптималләштерергә мөмкинлек бирә. '''Автоном системалар''' * '''Пилотһыҙ автомобилдәр:''' Машиналы өйрәнеү автоном транспорт саралары өсөн идара итеү системаларын эшләүҙә төп роль уйнай, уларға юл хәлен танырға һәм реаль ваҡытта ҡарарҙар ҡабул итергә мөмкинлек бирә. '''Тәбиғи телде эшкәртеү''' * '''Чат-боттар һәм виртуаль ярҙамсылар:''' Машиналы өйрәнеү алгоритмдары ҡулланыусылар менән тәбиғи телдә аралаша, һорауҙарға яуап бирә һәм командаларҙы үтәй алған интеллектуаль системалар булдырыу өсөн ҡулланыла. * '''Сентимент анализы:''' Машиналы өйрәнеү системалары тексты мәғлүмәттәрҙе эмоциональ төҫмөрлөктө билдәләү өсөн анализлай ала, был продукттар һәм хеҙмәттәр тураһында фекерҙәрҙе күҙәтеү өсөн файҙалы. '''Машиналы күреү''' * '''Объекттарҙы һәм йөҙҙәрҙе танып белеү:''' Машиналы өйрәнеү алгоритмдары видеокүҙәтеү һәм хәүефһеҙлек системаларында йөҙҙәрҙе һәм объекттарҙы таныу өсөн, шулай уҡ һүрәттәрҙе анализлау өсөн ҡулланыла. Машиналы өйрәнеүҙе ҡулланыу өлкәһе технологиялар үҫеше һәм мәғлүмәттәр күләменең артыуы арҡаһында даими киңәйә. Был төрлө тармаҡтарҙа процестарҙы автоматлаштырыу, һөҙөмтәлелекте арттырыу һәм хеҙмәттәр сифатын яҡшыртыу өсөн яңы мөмкинлектәр аса<ref>[https://azure.microsoft.com/ru-ru/resources/cloud-computing-dictionary/what-is-machine-learning-platform Что такое машинное обучение?]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.cs.waikato.ac.nz/~ml/weka/ Weka: Data Mining Software in Java] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240225012817/https://www.cs.waikato.ac.nz/~ml/weka/ |date=2024-02-25 }}<!-- используется в книге Data Mining, Witten & all (3rd ed.) --> * [http://machinelearning.ru www.MachineLearning.ru] — профессиональный вики-ресурс, посвященный машинному обучению и интеллектуальному анализу данных * [http://mmro.ru ММРО — Математические методы распознавания образов] [[Категория:Машиналы өйрәнеү]] 7c5wztw628rsciqnyvx8lzz1vpwph1i 10 201436 1303453 2026-09-02T02:53:07Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Almabtrieb Freiburger Alpe - Anna schmückt ein Schild mit dem Namen der Alpe, der Max unterstützt seine Mama.jpg 1303453 wikitext text/x-wiki Almabtrieb Freiburger Alpe - Anna schmückt ein Schild mit dem Namen der Alpe, der Max unterstützt seine Mama.jpg 6sre9c72jscmb703qptj81jzb49dqax