Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk Софокл 0 50086 1303482 1251750 2026-09-03T08:45:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303482 wikitext text/x-wiki [[Рәсем:Bildhuggarkonst, Sofokles, Nordisk familjebok.png|thumb|200px|Софокл]] [[Рәсем:Sophocles CdM Chab3308.jpg|thumb|right|250px|Шағирҙы һынландырыусы һын, Софоклдеке булыуы ихтимал]] '''Софо́кл''' ({{lang-el2|Σοφοκλής}}, 496/5{{Нет АИ|20|11|2010}}-406 до н. э.), — афина драматургы, трагигы. Беҙҙең эраға тиклем [[485 йыл]]дың февралендә, Афина [[Колон (ерлек)|Колон]] ерлегендә тыуған. Изгеләр һәм алтарҙар [[Посейдон]], [[Афина]], [[Евменид]], [[Деметра]], [[Прометей]]ҙарҙың тыуған ере булараҡ ул дан алған ерлек. Шағир «Эдип в Колонда» трагедияһын башҡара. Етеш тормошта йәшәүсе Софилла ғаиләһендә тыуған, яҡшы белем алған. Саламин һуғышынан һуң, беҙҙең эраға тиклем 480 йылда халыҡ байрамында хор етәксеһе булараҡ ҡатнаша. Ике тапҡыр хәрби етәксе булып һайлана, бер тапҡыр ҡаҙна берекмәһен етәкләүсе коллегия ағзаһы вазифаһын башҡара. «[[Антигона (Софокл)|Антигона]]», трагедияһына һоҡланған афиналылар Софоклды беҙҙең эраға тиклем 440 йылда, Самосс һуғышы осоронда, һайлап ҡуя. Уның төп шөғөлө Афина театры өсөн трагедиялар яҙыу булған. Софоклдың беҙҙең эраға тиклем [[469 йыл]]да сәхнәләштерелгән беренсе [[тетралогия]]һы уға [[Эсхил]]ды еңеүгә алып килә. Башҡа трагиктар менән бер дәрәжәгә күтәрә, яңы үрҙәр яулауға килтерә. Тәнҡитсе Аристофан Византийский Софоклға 123 трагедия яҙа. Софокл шат, аралашыусан характеры менән айырыла. Тарихсы [[Геродот]] менән яҡын таныш була. Софокл 90 йәшендә беҙҙең эраға тиклем [[405 йыл]]да [[Афина]] ҡалаһында вафат була. Ҡала халҡы уға ҡорбанлыҡ төҙөй, йыл һайын батыр итеп иҫкә ала. Софоклдың улы [[Иофон ( Афиналы)|Иофон]] афина трагигы булып таныла. == Трагедияларҙы сәхнәлә күрһәтеүҙе үҙгәртеү == Софокл [[Трагедия (жанр)|трагедиялар]] яҙыу арҡаһында ғына билдәле булып ҡалмай, ул сәхнәне лә үҙгәртә: декорацияларҙы төшөртә, маскаларҙы камиллаштыра, дөйөм алғанда, театрҙың бутафорияһына ҙур үҙгәрештәр индерә: актерҙар һанын өскә тиклем арттыра, хоры 15 кешенән тора. Был үҙгәрештәр барыһы ла тамашасыларҙы йәлеп итеү өсөн эшләнә. Аллаларға сәхнәлә кеше һыҙаттарын менән, ә ярымаллаларҙы ябай кешеләр һыҙатлы итеп күрһәтә. Ошоноң менән Софокл трагедиялары Эсхил трагедияларынан айырылып тора: быны күреү өсөн ул тыуҙырған Прометей һәм Орест образдарын иҫкә төшөрөргә мөмкин. == Драматургияға хас һыҙаттар == Софокл төрлө тормош принцибы менән йәшәгән геройҙарҙы ҡапма-ҡаршы ҡуйған (Креонт һәм Антигона, [[Одиссей]] һәм Неоптоль һәм башҡалар), ә булмаһа әҫәрҙәрендә донъяға бер төрлө ҡарашлы, әммә төрлө холҡло кешеләрҙе герой итеп алған быны ул геройҙар бәрелеше ваҡытында көслө һәм көсһөҙ характерлы кешеләрҙе күрһәтеү маҡсатында эшләй (Антигона һәм Исмена, Электра һәм Хрисофемида). Ул геройҙар кәйефенең төрлө ваҡытта төрлөсә булыуын: күңел төшөнкөлөгөнә бирелеүен йәки күтәренке рухта булыуын, ошондай үҙ хәлен аңлауын күрһәтергә яратҡан. Быны тамашасы «[[Царь Эдип]]» трагедияһындағы Эдип образында һәм үҙенең ҡатыны һәм балаһының үлеме тураһында белгән Креонт образында, шулай уҡ иҫенә килгән Аякс образында («[[Аякс (Софокл)|Аякс]]» трагедияһы) күрә. Софокл — трагедияларҙағы диалогтар яҙыу оҫтаһы, уның әҫәрҙәренә хәрәкәт ҡыҙыулығы, ҡатмарлы драматик төйөндәрҙең тәбиғи сиселеүе хас. == Трагедияларының сюжеттары == Беҙҙең заманға килеп еткән трагедияларҙың барыһында ла тышҡы ваҡиғалар һәм ундағы хәлдәрҙең тамашасының иғтибарын йәлеп итмәй, ә, киреһенсә, кеше рухының, йәненең, күңеленең торошо, геройҙарҙың төрлө мөнәсәбәттәр арҡаһында килеп тыуған уй-тойғолары ҡыҙыҡһындыра. Мәҫәлән, «Эдип» та геройҙың эске тормошоноң бары тик бер мәле генә: трагедия башланғанға тиклем булған енәйәте асыла. «[[Антигона (Софокл)|Антигона]]» ла трагедия фивалыларға батшаның [[Полиник]]ты ерләргә рөхсәт итмәүе һәм [[Антигона]]ның батша бойороғон үтәмәйәсәге менән башланып китә. Был ике трагедияла ла тамашасы драма башланыр алдында геройҙарҙың мотивтарын ҡарай. Трагедияға автор төрлө ҡатмарлыҡтар индермәй, шунлыҡтан тамашасы трагедияның нисек сиселешен алдан уҡ белеп тора. Бер үк ваҡытта Софокл геройҙарын кешеләргә хас көсһөҙ һыҙаттар, төрлө уйланыуҙар, хаталар, енәйәттәр яһауҙарын күрһәтә. Уның һәр бер геройы үҙенә генә хас холоҡло итеп күрһәтелә. «Эант» трагедияһында автор [[Аякс Великий|Эантаты]]ң аҡылдан яҙыу арҡаһында енәйәт яһарға дусар булыуын, артабан аҡылына килгәс, үҙ ғәйебен таныуын һәм уны йолоу өсөн үҙенә ҡул һалырға әҙер булыуын күрһәтә. Софокл трагедияларының дөйөм үҙенсәлеге булып трагедияла ике геройҙың һүҙ көрәштереп ярышыуы, һәр бер яҡтың да үҙ фекерен ҡулынан килгәнсе яҡлауы тора. шуның һөҙөмтәһендә тамашасы дөрөҫлөктө табыуыуҙың еңел булмауын аңлай. Ғәҙәттә трагедияла ике яҡ та бәхәсле һорауға төрлө яҡтан ҡарай, әммә һөҙөмтә сығара алмай. Һөҙөмтәне бары тик тамашасы ғына сығара. Бына ошо үҙенсәлеге менән Софокл әҫәрҙәре үҙенән һуң яҙған драматургтарҙан айырылып тора. Шуныһын әйтергә кәрәк, Софокл трагедияларында геройҙар бәхәсләшеп кенә ҡалмайҙар, ә ошо бәхәс арҡаһында улар шул тиклем көслө уй-тойғолар кисерә, үҙҙәрен дөрөҫ тип таба алғанда ҙур шатлыҡ йә булмаһа ныҡ ҡайғы кисерә, дөрөҫлөктө табыуы улар өсөн бик ҡыйын була. Тағы ла шуны әйтергә кәрәк, автор әҫәрҙәрендә геройҙар аллалар бойороғон үтәп, төрлө енәйәттәр ҙә ҡыла. Бына ошондай хәлдәрҙә Софокл геройҙары кешеләргә хас, ғәҙәти булған эштәр ҡыла һәм тамашасыға ҙур йоғонто яһай. ДБеҙҙең заманға Софоклдың 7 трагедияһы килеп етә, шуларҙың 3-ө фива осорона ҡарай: «Эдип», «Эдип Колонда» һәм «Антигона»; 1-е Геракл циклына — «Деянира», һәм тағы ла 3-ө троян циклына: Софоклдың иң тәүге трагедияларының береһе [[Аякс (Софокл)|«Эант»]], «Электра» һәм «Филоктет». Быларҙан тыш төрлө әҫәрҙәренең 1000 фрагменты һаҡланған. Уларҙан тыш, Софокл элегиялар, пеандар һәм хор тураһында прозаик фекерҙәр яҙған тип иҫәпләнә. «Трахинянки» трагедияһының нигеҙендә Деянира тураһындағы легенда ята. Ирен көтөп һағынған, хатта уны көнләгән Деянираның ағыуланған [[Геракл]] тураһында ишетеп ныҡ ғазапланыуы был трагедияның нигеҙе булып тора. == Һаҡланған пьесалары == * «[[Трахинянки (Софокл)|Трахинянки]]» (ок. 450—435 до н. э.) * «[[Аякс (Софокл)|Аякс]]» («Эант», «Биченосец») (между сер.450-х и сер.440-х до н. э.) * «[[Антигона (Софокл)|Антигона]]» (ок. 442—441 до н. э.) * «[[Царь Эдип]]» («Эдип-тиран») (ок. 429—426 до н. э.) * «[[Электра (Софокл)|Электра]]» (ок. 415 до н. э.) * «[[Филоктет (Софокл)|Филоктет]]» (409 до н. э.) * «[[Эдип в Колоне (Софокл)|Эдип в Колоне]]» (406 до н. э., постановка: 401 до н. э.) * «[[Следопыты (Софокл)|Следопыты]]» == Юғалған пьесалары һәм һаҡланған фрагменттар == {|width="100%" align="center"| |width="25%" valign="top"| * Акрисий * Aleadai * Александр * Алкмеон * Амик * Амфиарай * Амфитрион * Андромеда * Antenoridai * Атрей * Афамант А * Афамант В * Achaion Syllogos * Achileos Erastai * Aias Lokros * Геракл * Herakleiskos * Гермиона * Hybris * Hydrophoroi * Гиппоной * Даная * Дедал * Dionysiskos * Dolopes * Евриал * Еврипил * Helenes Apaitesis * Helenes Arpage * Helenes Gamos * Иксион * Инах * Иобат * Ион * Ифигения * Ификл |width="25%" valign="top"| * Ichneutai * Kamikoi * Кедалион * Кербер * Клитемнестра * Колхидянки * Kophoi * Креуса * Krisis * Лаконянки * Лаокоон * Larisaioi * Lemniai * Манто * Мелеагр * Минос * Mysoi * Momos * Музы * Навплий возжигатель * Навплий приплывающий * Навсикая * Ниоба * Niptra * Одиссей безумствующий * Одиссей, поражённый шипом * Оиклей * Омовение * Паламед * Пандора * Пелей * Poimenes * Поликсена * Приам * Прокрида * Rizotomoi * Салмоней |width="25%" valign="top"| * Сизиф * Skyrioi * Syndeipnoi * Сотрапезники * Синон * Скифы * Тантал * Тевкр * Телеф * Telepheia * Терей * Тимпанисты * Тиндарей * Тиро А * Тиро В * Триптолем (468 год до н. э.) * Троил * Фамирид * Феаки * Федра * Феникс * Фиест * Финей А * Финей В * Фригиянки * Фрикс * Фтиотийцы * Хрис * Эвмел * Эгей * Эномай * Эпигоны * Epi Tainaroi / Epitainarioi * Эригона * Эрифила * Aithiopes * Aichmalotides |- |} == Текстарының баҫмалары == === Нөсхәләре === * Сочинения изданы в «[[Loeb classical library]]»: дошедшие пьесы в т. 1-2 (№ 20, 21), фрагменты под № 483. ** [https://archive.org/details/sophoclesstor01sophuoft Vol. I] Эдип-царь. Эдип в Колоне. Антигона. ** [https://archive.org/details/sophoclesstor02sophuoft Vol. II] Аякс. Электра. Трахинянки. Филоктет. * В серии «[[Collection Budé]]» изданы 7 трагедий в 3 томах ([http://www.lesbelleslettres.com/recherche/?fa=tags&tag=SOPHOCLE см] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304093138/http://www.lesbelleslettres.com/recherche/?fa=tags&tag=SOPHOCLE |date=2016-03-04 }}.). === Рус теленә тәржемә ителгәндәре === В данном списке указаны только собрания произведений, об отдельных изданиях трагедий см. статьи о них * {{публикация|книга|заглавие=Трагедии Софокла|ответственный=Пер. И. Мартынова|место=СПб.|год=1823—1825}} ** Ч. 1. Эдип царь. Эдип в Колоне. — 1823. — 244 с. ** Ч. 2. Антигона. Трахинянки. — 1823. — 194 с. ** Ч. 3. Аякс неистовый. Филоктет. — 1825. — 201 с. ** Ч. 4. Электра. — 1825. — 200 с. ** Т. 1: Аянт-Биченосец. Филоктет. Электра. — 1914. — 423 с. ** Т. 2: Царь Эдип. Эдип в Колоне. Антигона. — 1915. — 435 с. ** Т. 3: Трахинянки. Следопыты. Отрывки. — 1914. — 439 с. ** переиздание: {{публикация|книга|автор=Софокл|заглавие=Драмы|ответственный=Пер. Ф. Ф. Зелинского|ответственный2=изд. подг. [[Гаспаров, Михаил Леонович|М. Л. Гаспаров]], [[Ярхо, Виктор Ноевич|В. Н. Ярхо]]|ответственный3=отв.ред. М. Л. Гаспаров|место=М.|издательство=Наука|год=1990|серия=[[Литературные памятники]]|серия ответственный=[[Академия наук СССР]] ; председатель редколлегии [[Лихачёв, Дмитрий Сергеевич|Д. С. Лихачёв]]|страниц=608|тираж=100 000}} ** Т. 1: Эдип-царь. Эдип в Колоне. Антигона. — 1936. — 231 с. — 5300 экз. ** [Т. 2 не издан] * {{публикация|книга|автор=Софокл|заглавие=Трагедии|ответственный=Пер. [[Шервинский, Сергей Васильевич|С. В. Шервинского]]|ответственный2=ред. и примеч. [[Петровский, Фёдор Александрович|Ф. А. Петровского]]|место=М.|издательство={{comment|ГИХЛ|Государственное издательство художественной литературы}}|год=1954|страниц=472|тираж=10 000}} ** переиздание: {{публикация|книга|автор=Софокл|заглавие=Трагедии|ответственный=Пер. С. В. Шервинского|ответственный2=ред., послесл. и примеч. Ф. А. Петровского|место=М.|издательство={{comment|ГИХЛ|Государственное издательство художественной литературы}}|год=1958|страниц=464|тираж=25 000}} ** переиздание: {{публикация|книга|автор=Софокл|заглавие=Трагедии|ответственный=Пер. С. В. Шервинского | ответственный2=коммент. [[Подземская, Нина Марковна|Н. М. Подземской]]|место=М.|издательство=Искусство|год=1979|серия=Античная драматургия|страниц=456|тираж=50 000}} ** переиздание: {{публикация|книга|автор=Софокл|заглавие=Трагедии|ответственный=Пер. С. В. Шервинского|место=М.|издательство=Художественная литература|год=1988|серия=[[Библиотека античной литературы]]|страниц=493|тираж=100 000}} * {{публикация|книга|автор=Софокл|заглавие=Антигона|ответственный=Пер. [[Парин, Алексей Васильевич|А. В. Парина]]|ответственный2= послесл. В. Н. Ярхо|место=М.|издательство=Искусство|год=1986|страниц=119|тираж=25 000}} * {{публикация|книга|автор=Эсхил. Софокл. Еврипид|заглавие=Трагедии|ответственный=Пер. [[Мережковский, Дмитрий Сергеевич|Д. С. Мережковского]]|ответственный2= вступ. ст. и примеч. А. В. Успенской|место=М.|издательство=[[Ломоносовъ (издательство)|Ломоносовъ]]|год=2009|isbn=978-5-91678-002-4|страниц=474|серия=Вечные спутники}} == Иҫкәрмә == {{примечания}} [https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/Characters/AssassinsCreedOdyssey Characters / Assassin’s Creed Odyssey] == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Софокл |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Софокл |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Проект = }} * {{lib.ru|http://lib.ru/POEEAST/SOFOKL/}} * [http://edipica.narod.ru/ Edipica.narod.ru] * http://www.philology.ru/literature3/yarkho-83b.htm * [https://archive.org/details/sophocleanfragme00sophrich Собрание фрагментов Софокла у Уолкера (1921)]{{ref-el}} {{Внешние ссылки}} {{rq|refless|wikify}} {{Античные трагедии}} == Әҙәбиәт == === Текстар һәм тәржемәләр === * Сочинения изданы в «Loeb classical library»: дошедшие пьесы в т. 1-2 (№ 20, 21), фрагменты под № 483. ** [http://www.archive.org/details/sophoclesstor01sophuoft Vol. I] Эдип-царь. Эдип в Колоне. Антигона. ** [http://www.archive.org/details/sophoclesstor02sophuoft Vol. II] Аякс. Электра. Трахинянки. Филоктет. * В серии «Collection Budé» изданы 7 трагедий в 3 томах ([http://www.lesbelleslettres.com/recherche/?fa=tags&tag=SOPHOCLE см] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304093138/http://www.lesbelleslettres.com/recherche/?fa=tags&tag=SOPHOCLE |date=2016-03-04 }}.). '''русса тәржемәләр''' * Трагедии ''Софокла''. / Пер. И. Мартынова. — СПб., 1823—1825. — ??? с. ** Ч. 1. Эдип царь. Эдип в Колоне. — 1823. — 244 с. ** Ч. 2. Антигона. Трахинянки. — 1823. — 194 с. ** Ч. 3. Аякс неистовый. Филоктет. — 1825. — 201 с. ** Ч. 4. Электра. — 1825. — 200 с. * ''Софокл''. Драмы. / Пер. и вступ. очерк. Ф. Ф. Зелинского. — Т. 1-3. — М.: Сабашниковы, [[1914]]—[[1915]]. — ??? с. ** Т. 1. Аянт-Биченосец. Филоктет. Электра. 1914. 423 с. ** Т. 2. Царь Эдип. Эдип в Колоне. Антигона. 1915. 435 с. ** Т. 3. Трахинянки. Следопыты. Отрывки. — 1914. — 439 с. * ''Софокл''. Трагедии. / Пер. В. О. Нилендера и С. В. Шервинского. — М.-Л.: Academia, 19??. — ??? с.(издана только ч. 1) ** Ч. 1. Эдип-царь. Эдип в Колоне. Антигона. — 1936. — 231 с. Тираж 5300 экз. * ''Софокл''. Трагедии. / Пер. С. В. Шервинского, ред. и примеч. Ф. А. Петровского. — М.: Гослитиздат, [[1954]]. — 472 стр. Тираж 10000 экз. ** переизд.: Софокл. Трагедии / Пер. с древнегреч. С. Шервинского; Коммент. Н. Подземской. — М.: Искусство, 1979. — 456 с. Тираж 50 000 экз. (Серия «Античная драматургия»). ** переизд.: Софокл. Трагедии. — М.: Худож. лит., 1988. — 493 с. Тираж 100000 экз. (Серия «Библиотека античной литературы»). * ''Софокл''. Антигона. / Пер. А. Парина, послесл. В. Ярхо. — М.: Искусство, 1986. — 119 с. Тираж 25000 экз. * ''Софокл''. Драмы. / Пер. Ф. Ф. Зелинского под ред. М. Г. Гаспарова и В. Н. Ярхо. (В приложении: Фрагменты [С. 381—435]. / Пер. Ф. Ф. Зелинского, О. В. Смыки и В. Н. Ярхо. Античные свидетельства о жизни и творчестве Софокла [С. 440—464]. / Пер. В. Н. Чемберджи). / Ст. и прим. М. Л. Гаспарова и В. Н. Ярхо. Отв. ред. М. Л. Гаспаров. — М.: Наука, 1990. — 605 с. Тираж 50000 экз. (Серия «Литературные памятники»). === Тикшеренеүҙәр === * ''Мищенко Ф. Г.'' Отношение трагедий Софокла к современной поэту действительной жизни в Афинах. Ч.1. Киев, 1874. 186 стр. * ''Шульц Г. Ф.'' К вопросу об основной идее трагедии Софокла «Царь Эдип». Харьков, 1887. 100 стр. * ''Шульц Г. Ф.'' Критические заметки к тексту трагедии Софокла «Царь Эдип». Харьков, 1891. 118 стр. * ''Ярхо В. Н.'' Трагедия Софокла «Антигона»: Уч. пособие. М.: Высш. шк., 1986. 109 стр. 12000 экз. * ''Суриков И. Е.'' Эволюция религиозного сознания афинян во вт. пол. V в. до н. э.: Софокл, [[Еврипид]] и Аристофан в их отношении к традиционной религии. М.: Изд-во ИВИ РАН, 2002. 304 стр. ISBN 5-94067-072-5 * ''Markantonatos, Andreas'' Tragic narrative: A narratological study of Sophocles' Oedipus at Colonus. Berlin; New York: De Gruyter, 2002 — XIV, 296 с.;24 см. — (Untersuchungen zur antiken Literatur und Geschichte Bd. 63). — Указ.. — Библиогр.: с. 227—289. — ISBN 3-11-017401-4 === === * [http://www.archive.org/details/scholiagraecain00brungoog Схолии к Софоклу по изданию Брунка (1801)] * Трагедии Софокла со схолиями: [http://www.archive.org/details/tragoediaeexrec01sophgoog том I (1825)] [http://www.archive.org/details/tragoediaeexrec00sophgoog том II (1852)] == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Софокл |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викиөҙөмтә = Софокл |Викикитапхана = |Викивиды = |Викиновости = |Викимилек = Category:Sophocles |Метавики = |Проект = }} * {{lib.ru|http://lib.ru/POEEAST/SOFOKL/}} * [http://edipica.narod.ru/ Edipica.narod.ru] * [http://www.archive.org/details/sophocleanfragme00sophrich Собрание фрагментов Софокла у Уолкера (1921)]{{ref-gr}} {{rq|wikify}} [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Боронғо Греция драматургтары]] {{writer-stub}} {{anc-greece-stub}} jprgdudis4zpx6frjbb97iue3c1dthk Сыр 0 59612 1303484 1302616 2026-09-03T10:41:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303484 wikitext text/x-wiki {{Яҡшы мәҡәлә}} [[Файл:Emmentaler.jpg|thumb|250px|Ҡәҙимге швейцар сыры «[[Эмменталь (сыр)|Эмменталь]]»]] {{Ук}} '''Сыр''' — сыр эшләргә яраҡлы [[һөт|һөттән]] эшләнә. Һөттө [[ферменттар]] йәки [[һөт ойотҡос бактериялар]] ярҙамында эретеп, шулай уҡ төрлө һөт ризыҡтарын махсус тоҙҙар ярҙамында эркетләндереү юлы менән дә сыр эшләйҙәр. == Этимология == Урыҫ телендәге «сыр» һүҙе {{lang-orv|сыръ}}, йәғни {{lang-ru|сырой}} йә {{lang-ba|сей}} һүҙенә барып тоташа<ref>{{книга|автор=Boryś W.|заглавие=Słownik etymologiczny języka polskiego|место=Kraków|издание=Wydawnictwo Literackie|год=2005|страницы=541-542|isbn=978-83-08-04191-8}}</ref>. == Аҙыҡ булараҡ ҡиммәте == Сырҙа [[аҡһымдар|аҡһым]] (25 % етә), [[май]] (60 % етә) һәм [[аш тоҙо]]н иҫәпләмәгәндә , минераль матдәләр 3,5 % етә. Сыр аҡһымдар һөттөкөнә ҡарағанда еңелерәк үҙләштерелә. Экстрактив матдәләре [[Аш һеңдереү|аҙыҡ эшкәртеүсе]] биҙҙәргә ыңғай йоғонто яһай, [[аппетит]]ты аса. Сырҙағы туҡлыҡлы матдәләрҙе организм тулыһынса тиерлек эшкәртә (98—99 %). Был ризыҡта A, D, E, B1, B2, B12, PP, C [[витаминдар]], [[пантотен кислота]] һәм башҡалар бар. Майлылығы һәм аҡһим миҡдары буйынса сырҙың энергия биреү ҡеүәте төрлөсә. Сыр һөт концентраты кеүек: аҡһымдар, май, минераль матдәләр шул уҡ нисбәттә, [[кальций]] менән [[фосфор]] ҙа тейешле кимәлдә. == Сырҙың төрҙәре == [[Файл:Production of cheese 1.jpg|thumb|250px|Сыр эшләү]] ==== Күҙләнсек (сычуг) сырҙары ==== Эшләнешенә ҡарап, сырҙарҙы ҡаты, йомшаҡ, тоҙлоҡло һәм эшкәртелгән йәки ҡайнатылғанға бүлеп йөрөтәләр. Күҙләнсек ферменты ([[реннин]], шул уҡ химозин) — һуйылған быҙауҙың ашҡаҙанындағы күҙләнсектән алынған фермент. Уларға ун көн тулмаған була әле. Күҙләнсек ферменты һөттө эретеү һәм сыр эшләү өсөн файҙаланыла. Мәгәр ойотҡо бактерия йәки Chymax тигән матдә ярҙамында эшләнгән «этик» сырҙар ҙа бар. ==== Ҡатылары ==== * Швейцар төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 50 % (Швейцарский, [[сыр Советский|Советский]], Алтайский, Московский); * Голланд төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 45 % (Костромской, Ярославский, Голландский); * таулы яҡтар төрө (ҡырып һатыла) — (Горноалтайский, Кавказский); * [[чеддер]] төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 50 %,(чеддер, чёрный Алтай); * Рәсәй төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата— 50 % (Российский); * ыҫланған сырҙар — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 55 %, (Российский); * ярымҡаты сырҙар — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 20, 30, 45 % (Латвийский, Литовский, Каунасский и др.); * Углич төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 45 % (Угличский). * ҡыҙыл сыр — сәтләүек ҡушылған ==== Йомшаҡтары ==== * Дорогобужск төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата— 45 % (Дорогобужский, Медынский, Дорожный, Калининский и др.); * [[камамбер]] төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 60 %, (Русский камамбер); * Смоленск төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 45 % (Охотничий, Смоленский, Закусочный); * [[рокфор]] төрө —майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 45 % (Рокфор). ==== Тоҙлоҡлолары ==== Улар башҡаларынан тоҙлоҡта тотоп эшләнеүе һәм һаҡланыуы менән айырыла, ҡыртышы юҡ, муртыҡ, майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 40—45 %, тоҙо 7 % — ([[Осетинский]], [[сулугуни]], [[брынза]] һ.б.). Тоҙлоҡло сырҙарҙы ла йомшаҡ һәм ҡаты төрҙәргә бүләләр. ==== Һөттө ойотоп эшләнгәндәре ==== Айыртылған һөттө ойотоп эшләнә. Өлгөрөү ваҡыты 1—1,5 ай бара. Әҙер булғас, тоҙ, тәмләткестәр ҡушып киптереп алалар һәм формаларға һалалар. Сырҙы ҡырҡҡан ваҡытта «һүрәте» юҡ, ул тигеҙ генә. «Зелёный тёрочный» тигәне иң билдәле. Бындай сырҙы ҡырылған (онтаҡланған), эремсек һәм эремсек рәүешле сырҙарға бүләләр. Эшкәртелгән (ҡайнатылған) сырҙарҙы ойотолған натураль сырҙарҙан эремсек, ҡаймаҡ, һөт, аҡ май, тәмләткестәр һәм өҫтәмәләр (какао-порошок, кофе, ванилин һ.б.)ҡушып ҡайнатып эшләйҙәр. Ҡайнатылған сырҙар шәрбәт булыуы мөмкин, паста, колбаса , консерва рәүешле итеп тә эшләйҙәр. Бәшмәк, һуған ҡушылғандары ла бар. Һөмбаш (лосось), сәтләүектәр ҡушылған бик ҡыйбатлы сорттары ла етештерелә. Ҡурғашҡа төрөлгән йәки герметик тышлыҡтарға һалынған сырҙар оҙағыраҡ һаҡлана һәм температура үҙгәреп торғанына бирешмәй. Был уларҙы етештергәндән һуң һатыу ваҡытын оҙайта һәм ситкә алып китеп һатырға ла мөмкинлек бирә. === [[Пеницилл|Penicillium]] [[Плесневые грибы|үңәҙ бәшмәге]] ҡулланып эшләнгәндәре === Ҡайһы бер сырҙарҙы [[Пеницилл|Penicillium]] кеүек үңәҙ бәшмәктәрен файҙаланып эшләйҙәр. Бындай сырҙарҙың тышы күгәрек менән ҡапланған булыуы мөмкин: [[Бри (сыр)|бри]], [[гермелин]] һәм [[камамбер]], йәки сыр эстән дә күгәрекле була ([[зәңгәр сырҙар]]), мәҫәлән [[рокфор]] һәм [[Горгондзола|горгонцола]]. === Ыҫланғандары === Ҡайһы бер сырҙарҙы тәмен һәм еҫен яҡшыртыу, оҙағыраҡ һаҡларға мөмкинлек алыу маҡсатында ыҫлайҙар. Рәсәйҙә бындай сырҙарҙың иң билдәлеләре —ыҫланған сулугуни һәм [[колбаса-сыр]]. == Сырҙарҙың танылған төрҙәре == {{main|Сырҙың ҡайһы илдә килеп сыҡҡаны күрһәтелгән исемлек }} [[Файл:Gorgonzola 1.jpg|thumb|right|220px|Сыр «Горгонцола»]] [[Файл:Cheese 16 bg 050606.jpg|thumb|right|220px|Сыр «Камамбер»]] [[Файл:Cheese 40 bg 053006.jpg|thumb|right|220px|Сыр «Гауда»]] === Француз сыры мимолет === [[Франция]]ла, [[Лилль]] тирәһендә [[мимолет]] тигән йомро сыр яһайҙар . Ул һыйыр һөтөнән эшләнә. Мимолетты башта Нидерландта эшләгәндәр, унан Францияға ла килеп еткән, бында уны беренсе донъя һуғышынан бирле эшләйҙәр булһа кәрәк. Тәүҙә уны йомшаҡ килеш ҡулланғандар (mimou — французса йомшағыраҡ), уны оҙаҡ һаҡламағандар, майлы ғына, сәтләүек, емеш тәме итеберәк торған. Һуңғараҡ уның ярты йылдан алып ике йылға тиклем һаҡлағанда бик үҙенсәлекле ҡырҡыуыраҡ, емеш тәме биреп торған ризыҡҡа әйләнеүен асыҡлағандар. Ысын мимолет килеп сыҡһын өсөн сырҙың өҫтөнә [[Acarus]] тигән ваҡ талпан ебәрәләр. Талпан сыр араһынан ваҡ ҡына юлдар ҡалдырып тишеп сыға һәм ризыҡҡа «тын алырға» мөмкинлек бирә == Сыр етештеү һәм ҡулланыу == {| class="wikitable" style="width:30em;" ! colspan=2|Крупнейшие производители<br />(в тысячах тонн)<ref>[[United States Department of Agriculture]] for the US and non European countries in 2006 '' [http://www.fas.usda.gov/dlp/circular/2005/05-12Dairy/toc.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070811125439/http://www.fas.usda.gov/dlp/circular/2005/05-12Dairy/toc.htm |date=2007-08-11 }}''and [[Eurostat]] for European countries in 2008 '' [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1073,46870091&_dad=portal&_schema=PORTAL&p_product_code=TAG00040]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | {{USA}} || style="text-align:right;"| 4,275 (2006) |- | {{GER}} || style="text-align:right;"| 1,927 (2008) |- | {{FRA}} || style="text-align:right;"|1,884 (2008) |- | {{ITA}} || style="text-align:right;"| 1,149 (2008) |- | {{NED}} || style="text-align:right;"| 732 (2008) |- | {{POL}} || style="text-align:right;"| 594 (2008) |- | {{BRA}}|| style="text-align:right;"| 495 (2006) |- | {{EGY}} || style="text-align:right;"| 462 (2006) |- | {{ARG}} || style="text-align:right;"| 425 (2006) |- | {{AUS}} || style="text-align:right;"| 395 (2006) |} Франция һатылған сырҙың хаҡы буйынса иң алда тора; Алмания (Германия) — икенсе урында (миҡдары буйынса — беренсе). Экспортҡа сыр ебәргән 10 илдән Ирландия, Яңы Зеландия, Нидерланд, Австралия ғына башлыса экспортҡа сыр етештерә (ярашлы рәүештә продукцияларының 95 %, 90 %, 72 % и 65 % экспортҡа ебәрелә). {| class="wikitable" style="width:30em;" ! colspan=2|Крупнейшие экспортёры сыра (только сыр из коровьего молока) — 2004<br />(в тысячах долларов США)<ref>[[UN Food & Agriculture Organisation]] (FAO)''[http://www.fao.org/statistics/toptrade/trade.asp?disp=countrybycomm&dir=exp&resource=901&ryear=2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023220409/http://www.fao.org/statistics/toptrade/trade.asp?disp=countrybycomm&dir=exp&resource=901&ryear=2004 |date=2012-10-23 }}</ref> |- | {{FRA}} || style="text-align:right;"| 2,658,441 |- | {{GER}} || style="text-align:right;"| 2,416,973 |- | {{NED}} || style="text-align:right;"| 2,099,353 |- | {{ITA}} || style="text-align:right;"| 1,253,580 |- | {{DEN}} || style="text-align:right;"| 1,122,761 |- | {{AUS}} || style="text-align:right;"| 643,575 |- | {{NZL}}|| style="text-align:right;"| 631,963 |- | {{BEL}} || style="text-align:right;"| 567,590 |- | {{IRL}} || style="text-align:right;"| 445,240 |- | {{UK}} || style="text-align:right;"| 374,156 |} Алмания (Германия) ситтән иң күп сыр һатып алған ил, икенсе һәм өсөнсө урындарҙа — Бөйөк Британия һәм Италия<ref>[https://web.archive.org/web/20090307040117/http://www.fao.org/statistics/toptrade/trade.asp?disp=countrybycomm&dir=imp&resource=901&ryear=2004 IMPORTS: Countries by commodity (sorted by value]. fao.org</ref>. {| class="wikitable sortable" ! Сырҙы иң күп ҡулланыусылар<br /> — 2009<ref>{{cite web|url=http://www.dairyinfo.gc.ca/index_e.php?s1=dff-fcil&s2=cons&s3=consglo&page=tc-ft|title=Total and Retail Cheese Consumption – Kilograms per Capita|publisher=Canadian Dairy Information Centre|date=|accessdate=2010-08-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BQvsjF2x|archivedate=2012-10-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120726044149/http://www.dairyinfo.gc.ca/index_e.php?s1=dff-fcil |date=2012-07-26 }}</ref> ! Йән башына тотонолған сыр (йылына - кг.) |- | {{GRE}} || 31.1 |- | {{FRA}} || 26.1 |- | {{ISL}} ||25.4 |- | {{GER}} ||22.6 |- | {{SUI}} || | 21.4<ref>Union suisse des paysans, [http://www.switzerland-cheese.ch/fr/mediasimages/communiques-de-presse/news-detail/news/pro-kopf-konsum-kaese-2009/154.html Consommation de fromage par habitant en 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111022659/http://www.switzerland-cheese.ch/fr/mediasimages/communiques-de-presse/news-detail/news/pro-kopf-konsum-kaese-2009/154.html |date=2012-11-11 }}</ref> |- | {{NED}} || 21.0 |- | {{ITA}} || 20.9 |- | {{FIN}} || 20.7 |- | {{TUR}} || 19.4 |- | {{SWE}} || 18.9 |- | {{AUT}} ||17.4 |- | {{CZE}} || 16.7 |- | {{ISR}} || 16.4 |- | {{NOR}} ||15.3 |- | {{USA}} || 14.8 |- | {{CAN}} || 12.3 |- | {{AUS}} || 12.0 |- | {{ARG}} || 11.3 |- | {{HUN}} || 11.0 |- | {{UK}} || 10.9 |- | {{POL}} || 10.8 |} Эмменталь һәм камамбер Францияла иң күп тотонолған сырҙар<ref>{{cite web|url=http://www.cidil.fr/1152.0.html?&i=2&j=3|title=Cidilait, '&#39;Le fromage'&#39;|publisher=Cidil.fr|date=|accessdate=2010-05-01|deadlink=404}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731155310/http://www.cidil.fr/1152.0.html?&i=2&j=3 |date=2013-07-31 }}</ref>. Исландия ҡулланыу буйынса өсөнсө урында — йән башына 25,4 кг. АҠШ-та сыр ҡулланыу арта бара, 1970 һәм 2003 йылдар араһында өс тапҡырға артҡан. Моцарелла — Американың яратҡан сыры, сөнки пиццала төп урында тора<ref>{{cite web|author=Jean Buzby|url=http://www.ers.usda.gov/AmberWaves/February05/Findings/CheeseConsumption.htm|title=USDA|publisher=Ers.usda.gov|date=2005-02-01|accessdate=2010-05-01|deadlink=400}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070913225407/http://www.ers.usda.gov/AmberWaves/February05/Findings/CheeseConsumption.htm |date=2007-09-13 }}</ref>. == Сыр тарихы == Рәсәйҙә сыр Петр Беренсегә тиклем тәбиғи юл менән «сей» көйө яһалған, йәғни ҡайнатылмай эшләнгән. «Сырой» һүҙенән сыр килеп сыҡҡан да инде. Петр Беренсе осоронда Рәсәйга башлап Европалағы сыр сорттарын индерә башлағандар. == Мәҙәниәттә == [[Файл:Barnaulsirrecord.png|thumb|250px| 721 кг-лыҡ сыр (Алтай крайы)]] Чикаголағы Бөтөн донъя күргәҙмәһендә диаметры 9 м һәм ауырлығы 10 т тартҡан «бәһлеүән» сыр ҡуйылған. Рәсәйҙә 721 кг ауырлыҡтағы сыр [[Алтайский край|Алтайском крайында]] етештерелгән һәм [[Барнаул]]да [[2007 йылдың]] [[14 сентябрендә]] үткәрелгән «Сыр байрамыда» күрһәтелгән<ref>[http://www.amic.ru/news/?news_id=74822 Насыщенная программа I Международного фестиваля «Праздник сыра» в Барнауле завершится фейерверком :: ИА АМИТЕЛ]</ref>. [[Франция]]ла «Килеп сыҡҡан урындарға бәйле атамаларҙы контролдә тотоу законы» ҡабул ителгән. Йәғни, атама Францияның [[география|географик]] өлкәһенә бәйле икән, был исем менән тауар ошо өлкәлә генә етештерелә ала. Бөгөнгә 36 шундай сыр иҫәпләнә. '''Сырҙағы һандар''' — ҡара йәки күк төҫтәге [[пластик]] һандар, улар ҡайһы саҡ сыр тышында осрай. Бында дата, бешергән көн һәм башҡа информация күрһәтелгән. Беҙҙең илдә балалар был һандарҙы хатта [[коллекционирование|коллекция]] өсөн дә йыя торғайны. Һуңғараҡ ҡара менән штамп ҡуя башлайҙар. Һатҡанда уны ҡырҡып ташларға тейеш булалар. Хәҙер инде был мәғлүмәттәр лазер ярҙамында йә көпкә яҙыла. Ҡайһы бер заводтар әле лә пластик һандарҙы сырға баҫа , мәҫәлән, Кировской өлкәһенең вожгаль сыры — (2011 йылдың мартында шулай ине әле). Сыр тышлыҡтарын коллекцияға йыйыу тиросемиофилия тип атала (''tyrosemiophilia'')<ref>{{cite web|url=http://www.sberatel-ksk.cz/storage/anketa_se_2009.doc|title=Data about largest cheese label collections compiled by the Czech Curiosity Collectors' Club|publisher=Klub sběratelů kuriozit (Curiosity Collectors' Club)|date=|accessdate=2010-09-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BQvvUoBS|archivedate=2012-10-15}}</ref>. [[Инглиз теле]]ндә сыр (''[[:en:cheese|cheese]]'') тигәндә ирендәр йылмайғандағы кеүек һуҙыла (урыҫ телендә «ирис», «кишмиш», «кризис» һ.б. тигәндәге кеүек). Быны портретҡа [[фотография]] төшөргәндә ҡулланыусандар. Сысҡан сыр ярата тиеүҙәре дөрөҫлөккә тап килмәй. Ғәмәлдә кимереүселәр еҫе көслө булмаған аҙыҡтарға өҫтөнлөк бирә. Сыр өлгөрһөн өсөн оҙаҡ һаҡлап ҡуйыу арҡаһында сысҡандар эйәләшеп алыуы мөмкин. == Башҡорт сыры — ҡорот == {{main|Ҡорот}} Айыртылған [[һөт]]тән [[ҡатыҡ]] ойоталар. Ҙур һауытҡа (батманға, мискәгә һ.б.) күп кенә йыйылғас (бер нисә көн дауамында), ҡаҙанға йәки башҡа һауытҡа һалып өҫтөнә күбеге сыҡҡансы ҡайнаталар. Ҡайнатылған эркеттең күбеген һөҙөп алғас, таҙа тоҡҡа ҡойоп элеп ҡуялар. Бер нисә көн үтеүгә уның һыуы ағып бөтә һәм барлыҡҡа килгән ҡоротто тоҙлап баҫып йоморсаҡтар яһарға мөмкин. Быныһы йәш [[ҡорот]] тип атала. Бында иң мөһиме — уны киптерә белеү. Йәш ҡоротто йомғаҡлап таҡтаға һалырға ла өҫтөнә сепрәк ябып бер нисә көн ҡояшта киптерергә була.Әммә иң ҡулайы — төтөнгә ҡуйып ыҫлау. Элгәре ҡоротто тик шулай итеп эшләгәндәр ҙә. Ул боҙолмай, оҙаҡ һаҡлана, иҙеп ашҡа һалалар, табынға киҫәкләп ваҡлап та бирәләр. [[Бал]], [[шәкәр]] ҡушып, [[сәй]] табынына ла ҡуялар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Сыры и сыроварение}} * {{cite book |last=Ensrud |first=Barbara | title=The Pocket Guide to Cheese |year=1981 |isbn=0-7018-1483-7 |publisher=Lansdowne Press |location=Sydney |unused_data=Lansdowne Press/Quarto Marketing Ltd.}} * {{cite book |last=Jenkins |first=Steven |title=Cheese Primer |url=https://archive.org/details/cheeseprimer00jenk |publisher=Workman Publishing Company |year=1996 |isbn=0-89480-762-5}} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking |url=https://archive.org/details/onfoodcookingsci0000mcge_t6b1 |edition=Revised |publisher=Scribner |year=2004 |isbn=0-684-80001-2 |pages=[https://archive.org/details/onfoodcookingsci0000mcge_t6b1/page/51 51]–63 |chapter=Cheese}} * {{cite web|first=James|last=Mellgren|year=2003|url=http://www.gourmetretailer.com/gourmetretailer/magazine/article_display.jsp?vnu_content_id=1911696|title=2003 Specialty Cheese Manual, Part II: Knowing the Family of Cheese|accessdate=2005-10-12|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BQvwRrqq|archivedate=2012-10-15}} == Һылтанмалар == {{commons|Cheese}} * [http://vivovoco.astronet.ru/VV//JOURNAL/SCIAM/CHEESE/CHEESE.HTM Ф. В. Косиковский Искусство сыроварения] * [http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/226/ Сыр СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701114332/http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/226/ |date=2014-07-01 }} * [http://bestresto.ru/index.php/2010-11-29-15-33-06/63-2011-04-03-11-22-40 Сырная дегустация. Ресторанный этикет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130151422/http://bestresto.ru/index.php/2010-11-29-15-33-06/63-2011-04-03-11-22-40 |date=2013-01-30 }} [[Категория:Сыр|*]] [[Категория:Аҙыҡ]] 5yf6bfkj1qfgmxdh83g7ctai70pqq31 Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһы 0 65094 1303475 1245713 2026-09-03T04:59:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303475 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Статус = <!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--> |Башҡортса исеме = Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһы |Оригиналь исеме = {{lang-ar|الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية}} (Al-Jumhūrīyya al-`Arabīyya as-Saharāwīyya ad-Dīmuqrātīyya)  {{lang-es|República Árabe Saharaui Democrática}} |Эйәлек килеш = Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһы |Флаг = Flag of Western Sahara.svg |Герб = Coat of arms of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg |Герб урынына = |Девиз = Азатлыҡ, Демократия, Берҙәмлек |Гимн исеме = Yābaniy Es-Saharā |Аудио = |Идара итеү төрө = [[Республика]] |Дәүләт дине = |lat_dir = N|lat_deg = 25|lat_min = 5|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 13|lon_min = 16|lon_sec = 0 |region = EH |CoordScale = 6000000 |Картала = Sahrawi Arab Democratic Republic (orthographic projection) highlighted.svg |картаға яҙыу = Сахарская Арабская Демократическая Республика на карте мира.<br>{{small|Светло-зелёным обозначена спорная территория [[Западная Сахара|Западной Сахары]]}} |Картала2 = |Рәсми телдәр = [[ғәрәп теле|ғәрәп]] ([[испан теле|испан]]<ref group="комм">[[Испанский язык|Испанский]] часто используется как второй язык</ref> |Нигеҙләнгән = |Бойондороҡһоҙлок датаһы = [[27 февраль]] [[1976 йыл]] |тан бойондороҡһоҙлоҡ = [[Марокко]] һәм [[Мавритания]]нан |Баш ҡала = [[Эль-Аюн]]; [[Бир-Лелу]], ирекле зона, ваҡытлыса административ үҙәк |Эре ҡалалар = [[Эль-Аюн]] |Етәкселәрҙең вазифалары = Президент Премьер-министр |Етәкселәр = [[Мохаммед Абдельазиз]] [[Абделькадер Талеб Умар]] |Территория буйынса урыны = 83 |Территория = {{num|266000}}<ref group="комм">Под контролем Сахарской Арабской Демократической республики находится территория площадью {{num|50000}} км²</ref> |% һыу өҫтө = әҙ | Государственная религия = [[ислам]] |Этнохороним = |Халҡы буйынса урыны = 182 |Халыҡ = 267 405 |Баһа йылы = 2004 |Иҫәп алыу буйынса халҡы = |Иҫәп алыу йылы = 2004 |Халыҡ тығыҙлығы = 1 |Тығыҙлыҡ буйынса урыны = |ЭТП (ҺАМП) = |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы = |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = |ЭТП (номинал) = |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = |ЭТП (номинал) буйынса урыны = |Йән башына ЭТП (номинал) = |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = |КПҮИ = |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = |КПҮИ буйынса урыны = |КПҮИ-ны кимәле = |Валюта = [[сахара песетаһы]] (EHP)<ref group="комм">Фактический хождение имеют в основном [[марокканский дирхам]] (MAD), а также [[алжирский динар]] (DZD) и [[мавританская угия]] (MRO)</ref> |Домендар = юҡ ([[.eh]] һаҡланған) |ISO = |МОК = |Телефон коды = 213 (Алжирҙағы кеүек үк, оккупацияланған территорияларҙа Марокколағы кеүек, 212) |Сәғәт бүлкәте = 0 |Иҫкәрмәләр = <!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --> }} '''Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһы''' — ('''САДР'''; {{lang-ar| الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية}}; {{lang-es|República Árabe Saharaui Democrática}}, {{lang-es2|RASD}}) — өлөшләтә танылған дәүләт, [[Көнбайыш Сахара]]лағы элекке испан колонияһы территорияһының күп өлөшөнә дәғүә итә, әммә ғәмәлдә бөгөнгө көндә уның көнсығыш өлөшөн генә — Ирекле зонаны контролдә тота. Көнбайыш Сахара төньяҡта [[Марокко]], төньяҡ-көнсығышта [[Алжир]], көнсығышта һәм көньяҡта [[Мавритания]], көнбайышта [[Атлантик океан]] менән сиктәш; Ирекле зонаның көньяҡ-көнбайышта океанға сығыу мөмкинлеге бик аҙ. Иғлан ителгән территория яҡынса 266 мең км² тәшкил итә, яҡынса 270 мең кеше йәшәй. Ғәмәлдәге территорияһы — яҡынса 50 мең км², халыҡ һаны — яҡынса 40 мең кеше. Иғлан ителгән [[баш ҡала]] — Эль-Аюн; фактик ваҡытлыса баш ҡала (влас органдары урынлашҡан урын) — Тифарити (элекке Бир-Лелу урынына). Тарихи атамаһы: Вади-Захаб (Рио-де-Оро) һәм Сегиет-эль-Хамра («Алтын йылға һәм Ҡыҙыл инеш»). Элекке исеме — испан Сахараһы. [[Файл:Western-sahara-map.svg|thumb|290px|right|Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһы территорияһы: фактик (һоро төҫ) һәм контролһеҙ (штрихлы)]] == Тарихы == 1975 йылға тиклем төбәк испан колонияһы була. 1975 йылдың 6 ноябрендә Марокко короле Хәсән II «Йәшел марш» ойоштора. Уның саҡырыуы буйынса 350 мең ҡоралһыҙ марокканлы Көнбайыш Сахара территорияһына ҡаршылыҡҡа осрамайынса инә. Көнбайыш Сахараның көньяҡ өлөшө (1/3) Мавританияға күсә. 1979 йылда, Мавритания Көнбайыш Сахараның көньяҡ өлөшөнә хоҡуҡтарынан баш тарта, һәм Марокко уны тулыһынса баҫып ала; был территорияның контролдә тотолған күпселек өлөшө хәҙер Көньяҡ провинциялар тип атала. 1976 йылдың 27 февралендә Алжир ярҙамы менән Марокко ғәскәрҙәренә ҡаршы партизан һуғышы алып барған Полисарио Фронты Көнбайыш Сахараны Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһы (САДР) исеме аҫтында бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан итә. [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]] ағзаһы булған 84 дәүләт САДР-ҙың бойондороҡһоҙлоғон таный. Республика 1982 йылдан Африка союзы (элек Африка берҙәмлеге ойошмаһы) ағзаһы булып тора. САДР президенты, Полисарио фронтының Генераль секретары (1976—2016) — Мөхәммәт Әбделәзиз. САДР властары Көнбайыш Сахараның Ирекле зона тип аталған көнсығыш өлөшөн контролдә тота. Территория яҙмышы буйынса референдум үткәреүҙе талап итеп, БМО Марокконың Көнбайыш Сахараны оккупациялауына ризалашмай, үҙ-үҙен иғлан иткән САДР-ҙы таныуҙан да баш тарта. == Юридик аспект == == Географияһы == [[Файл:рельеф Западной Сахары.png|thumb|290px|right|Көнбайыш Сахараның рельефы]] Ҡомлоҡтар һәм дюналар Көнбайыш Сахараның ҙур өлөшөн биләй. Төп файҙалы ҡаҙылмалары — фосфорит, шулай уҡ тимер мәғдәне һәм диңгеҙҙәге нефть. Климаты — тропик сүл климаты, эске өлөшөндә эҫелек (25—30 °C) һәм яр буйында һалҡын Канар ағымы (17—20 °C) йоғонтоһо арҡаһында йомшағыраҡ. Яуым-төшөм яҙ һәм көҙгә тура килә (йылына 50—200 мм). Көслө елдәр арҡаһында даими рәүештә саң бурандары күтәрелә. Көнбайыш Сахарала даими йылғалар юҡ, ямғыр ваҡытында ваҡытлыса һыу ағымдары күп (Сабалера, Сагия-эль-Хамра, Эль-Фуш). == Халҡы == Халҡы — 256 177 кеше (2002 йылғы баһа), башлыса [[берберҙар]] һәм [[ғәрәптәр]] (сахарави). == Сәғәт бүлкәттәре == Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһында Көнбайыш Европа ваҡыты (WET; UTC±0:00 сәғәт бүлкәте) ҡабул ителә. [[Йәйге ваҡыт]]ҡа күсмәй. == Иҡтисады == Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһы — ярлы дәүләт. Йән башына [[эске тулайым продукт]] 2500 [[АҠШ доллары]] тип баһалана (2007). Халыҡтың яҡынса 50 проценты [[ауыл хужалығы]]нда (башлыса күсмә һәм ярым күсмә малсылыҡ, оазис ауыл хужалығы) мәшғүл, яҡынса шул уҡ һанда хеҙмәтләндереү өлкәһендә. [[Сәнәғәт]]е үҫешмәгән<ref>{{Cite web |url=http://iformatsiya.ru/africa/499-yekonomika-zapadnoj-saxary.html |title=Экономика Западной Сахары |access-date=2022-02-22 |archive-date=2022-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222084115/http://iformatsiya.ru/africa/499-yekonomika-zapadnoj-saxary.html |deadlink=no }}</ref>. Марокко хакимиәте контролдә тотҡан илдең өлөшөндә яҡынса 1,0 млн тонна фосфорит (Бу- Краа ятҡылыҡтары) етештерелә. Атлантиканың яр буйы зонаһы биологик ресурстарға (балыҡ һәм диңгеҙ продукттары) бай булыуға ҡарамаҫтан, [[балыҡсылыҡ]] үҫешмәгән. Транспорт селтәре насар үҫешкән. Асфальтланған (1,8 мең км) Эль — Аюн — Тарфая — Агадир (Марокко) автомобиль юлы бар. Бу-Кра һәм Эль-Аюн араһында фосфориттарҙы транспортлау өсөн 110 саҡрым оҙонлоҡтағы канат юлы һуҙылған. Эль-Аюнда һәм Дахлала диңгеҙ порттары һәм [[аэропорт]]тар урынлашҡан<ref>{{Cite web |url=https://materiki.ru/zapadnaya-saxara-geografiya-istoriya-i-ekonomika/ |title=ЗАПАДНАЯ САХАРА: ГЕОГРАФИЯ, ИСТОРИЯ И ЭКОНОМИКА |access-date=2022-02-22 |archive-date=2022-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222071100/https://materiki.ru/zapadnaya-saxara-geografiya-istoriya-i-ekonomika/ |deadlink=no }}</ref>. Марокко хакимиәте шулай уҡ тышҡы сауҙаны контролдә тота, экспорттың төп өлөшөн фосфаттар (60 процентҡа тиклем), малсылыҡ продукттары тәшкил итә. [[Яғыулыҡ]], машиналар, [[Аҙыҡ|аҙыҡ-түлек]] һәм башҡа сәнәғәт тауарҙары һатып алына. Фактик аҡса берәмеге: Марокко [[дирһәм]]дәре<ref>{{Cite web |url=https://www.mir-geo.ru/zapadnaya-sahara/ekono |title=ЗАПАДНАЯ САХАРА (Экономика) на сайте mir-geo.ru |access-date=2022-02-22 |archive-date=2022-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220222071059/https://www.mir-geo.ru/zapadnaya-sahara/ekono |deadlink=no }}</ref>. Көньяҡ-көнсығыш мөйөш аша Мавритан тимер юлы участкаһы үтә. == Иҫкәрмәләр == ;Комментарийҙар {{Иҫкәрмәләр|group=комм}} ;Сығанаҡтар {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Западная Сахара. Преданная независимость, Regnum, 2007 г., ISBN 5-91150-015-9 * [https://web.archive.org/web/20131203005206/http://common.regnum.ru/documents/west-sahara.pdf Западная Сахара. Преданная независимость. Regnum, 2007] == Һылтанмалар == {{Родственные проекты}} * [https://web.archive.org/web/20190520045150/http://www.polisario.es/ Официальный сайт САДР] * [http://www.spsrasd.info/ru Информационное агентство САДР «Sahara Press Service» (на арабском, испанском, русском, французском и английском языках)] * Беседы с представителем Фронта Полисарио в Москве д-ром Мохамедом Фаделем Али Салемом на студенческом телеканале {{comment|«МОСТ»|Международный образовательный студенческий телеканал}} {{comment|ВШЖиМК|Высшая школа журналистики и массовых коммуникаций}} {{comment|СПбГУ|Санкт-Петербургский государственный университет}} в [http://jf.spbu.ru/1_linia/789-24435.html 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417100700/https://jf.spbu.ru/1_linia/789-24435.html |date=2023-04-17 }}, [http://jf.spbu.ru/1_linia/789-24434.html 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417072519/https://jf.spbu.ru/1_linia/789-24434.html |date=2023-04-17 }} и [http://jf.spbu.ru/1_linia/789-11622.html 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230417100701/https://jf.spbu.ru/1_linia/789-11622.html |date=2023-04-17 }} годах {{Африка илдәре}} {{ВС}} [[Категория:Африка илдәре]] [[Категория:Өлөшләтә танылған дәүләттәр]] [[Категория:Төньяҡ Африка]] [[Категория:Сахара Ғәрәп Демократик Республикаһы]] aziz76hgtmbbki5hm87iqhfvufygwgi 3 сентябрь 0 71935 1303463 1303454 2026-09-02T16:39:23Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу, өҫтәмә мәғлүмәт 1303463 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''3 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 246-сы ([[кәбисә йыл]]ында 247-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 119 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] тамамланған көн. ** [[ДНК]]-ның үҙенсәлеге асылған көн. ** Бекон көнө. ** Һаҡал көнө (сентябрҙең беренсе шәмбеһе). ** {{comment|Күкрәксәнең|Бюстгальтерҙың}} тыуған көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: Флаг көнө. * {{Флагификация|Катар}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Китай}}: Миллитаристик [[Япония]]ны еңгән көн. * {{Флагификация|Россия}}: [[Терроризм]] менән көрәштә теләктәшлек көнө. * {{Флагификация|Сан-Марино}}: Республика нигеҙләнгән көн. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Молдавия}}: Милли ғәскәр көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Граждандар авиацияһы көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1875]]: [[Мәскәү]]ҙә хәҙерге Дәүләт тарих музейы бинаһы төҙөлөшөндә тантаналы шарттарҙа тәүге нигеҙ ташы һалына. * [[1880]]: [[Петербург]]та инженер Фёдор Пироцкий [[Рәсәй империяһы]]ндағы (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, хатта [[Ер|донъялағы]]) тәүге [[электр]] трамвайын халыҡҡа эшләтеп күрһәтә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1945]]: Икенсе бөтә донъя һуғышы тамамлана. * [[1947]]: [[Туймазы нефть ятҡылығы|Туймазы девон нефтенең]] тәүге партияһы 183 километрлыҡ «Туймазы — Өфө» магисталь торба үткәргес буйлап [[Черниковка]]лағы нефть эшкәртеү заводына килә. Был Урал—Себер төбәгендәге магистраль нефть һәм уның продукттары үткәргестәре системаһын булдырыуға башланғыс һала. * [[1947]]: Хәҙерге «Транснефть–Урал» йәмғиәте ойошторола. * [[1957]]: [[Нефтекама]] ҡалаһына нигеҙ һалына. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Мостаев Йәүҙәт Әхәт улы]] (1920—18.09.1999), [[фән|ғалим]]-тау инженеры. 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғыштары|совет-фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1960—1990 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1960 йылдан өлкән инженер, 1965 йылдан лаборатория мөдире, 1983 йылдан — сектор мөдире, 1986 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр докторы (1984). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1974), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1978) һәм почётлы нефтсеһе (1980). 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1944) һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. * [[Фәтихов Рәшит Ғабдулла улы]] (1945), ғалим-хирург. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2004), профессор (2005). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2012). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәйнуллина Асия Солтан ҡыҙы]] (1955), режиссёр, халыҡ-ижады буйынса белгес-консультант, [[Сибай]] ҡалаһында сәсәндәр мәктәбе ойоштороусы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]] [[Бәләкәй Арыҫланғол]] ауылынан. * [[Кустиков Сергей Иванович]] (1960), [[уҡытыусы]], [[спорт]]сы, [[волейбол]] һәм [[саңғы спорты]] тренеры. Саңғы спорты буйынса спорт мастерлығына кандидат (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Оло Ыҡтамаҡ]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Симонов Вадим Дмитриевич]] (1916—16.07.2004), [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1960 йылдан «Башнефтехимзаводы» берекмәһенең начальник урынбаҫары, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Бөтә Союз]] гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми-тикшеренеү технология институтына нигеҙ һалыусы һәм 1964—1987 йылдарҙа уның директоры, бер үк ваҡытта 1970—1980 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1976), профессор (1977). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1984) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1966) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, [Совет Социалистик Республикалар Союзы|[СССР-ҙың]] почётлы химигы (1974). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1965) ордендары кавалеры. * [[Хәбибуллина Кифая Хәмиҙулла ҡыҙы]] (1926—?), театр артисы. Хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башҡорт драма театры]]ның элекке актёры. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Штабель Альфред Артурович]] (1926—6.11.2002), [[Живопись|рәссам]]-график, [[Журналистика|журналист]]. 1957–1987 йылдарҙа [[«Һәнәк» журналы]]ның художество мөхәррире. 1958 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1973 йылдан — Рәссамдар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2002). Йәштәрҙең республика фестивале лауреаты (1957). * [[Шәйхетдинов Зәйнулла Ғәйфулла улы]] (1936—4.07.2001), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]- 1965 йылдан [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1969—1989 йылдарҙа авиация двигателдәре теорияһы кафедраһы мөдире, 1982—1986 йылдарҙа авиация двигателдәре факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1975). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1992) һәм Башҡорт АССР-ының (1976) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). * [[Довлатов Сергей Донатович]] (1941—24.08.1990), [[Журналистика|журналист]], публицист, яҙыусы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Дәүләтшин Рәйес Имаметдин улы]] (1941), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, педиатр-ғалим. Хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның элекке уҡытыусыһы, балалар хирургияһы кафедраһы профессоры. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. * [[Ляхова Нина Павловна]] (1941), [[Педагогика|педагог]]. 1963—2003 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] 16-сы балалар баҡсаһы мөдире. Башҡортостан уҡытыусыларының 8-се ([[Өфө]], 1987) һәм уҡытыусыларҙың Бөтә Рәсәй ([[Мәскәү]], 1987) съездары делегаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1998), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан. * [[Әйүпов Рәшит Фазлырахман улы]] (1946—2020), [[ауыл хужалығы]] ветераны. 1980—1985 һәм 1995—2006 йылдарҙа [[Ҡалтасы районы]] «Родина» хужалығы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Райондың почётлы гражданы (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Ташҡалмаш]] ауылынан. * [[Зөфәр Тимербулатов]] (1951), [[КПСС|партия]] органдары һәм дәүләт хеҙмәте ветераны, журналист, ғалим. 1991—1994 һәм 2000—2004 йылдарҙа [[Башҡортостан]]дың матбуғат министры. М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. Философия фәндәре кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2004) һәм [[Зәйнәб Биишева]] (2009) исемендәге премиялар лауреаты. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Хәсәнов Хәлидар Мөҡсин улы]] (1922—25.03.2003), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, [[сержант]]. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Пирожок Пётр Иванович]] (1927—11.12.2020), тау инженеры-геолог. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1985—1996 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның баш геологы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған геологы (1995), [[СССР]] Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Хмельницкий өлкәһе]] Белогорье районының Семёнов ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғилманов Миңлебай Саҙри улы]] (1927—2017), төҙөүсе. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. [[Күмертау]] ҡалаһындағы 325-се механикалаштырылған күсмә колоннаның элекке ташсыһы һәм бригадиры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Көсөгән (Миәкә районы)|Көсөгән]] ауылынан. * [[Йыһангирова Тәсбиә Сәйет ҡыҙы]] (1937), почта хеҙмәткәре. [[Ҡариҙел районы]] [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] почта бүлексәһенең элекке оператор-контролеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған элемтәсеһе. * [[Кадиков Зәки Нурихан улы]] (1937), [[ауыл хужалығы]], совет һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, 1976 йылдан [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1980—1984 йылдарҙа КПСС район комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының унынсы саҡырылыш (1980—1985) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, КПСС-тың XXVI съезы делегаты (1981). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Рәтүш]] ауылынан. * [[Мөҙәрисов Рим Төхбәй улы]] (1937), механизатор. 1951 йылдан [[Благовар районы]] «Октябрь» колхозы механизаторы, шул иҫәптән 1964—1997 йылдарҙа — сөгөлдөр комбайны машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[2-се Сулпан]] ауылынан. * [[Ҡоломбәтов Фәрит Йәнбәк улы]] (1942—29.12.2012), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1971—1977 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозының инженер-контролёры, төҙәтеү оҫтаханаһы мөдире; 1985—1997 йылдарҙа — баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1977). Сығышы менән ошо райондың [[Иләс]] ауылынан. * [[Дауытов Ирек Хәмзә улы]] (1952), табип, педагог. 1984—1986 йылдарҙа Салауат медицина училищеһы уҡытыусыһы, 2000—2003 йылдарҙа — директоры; 1988—2000 йылдарҙа [[Салауатнефтемаш|«Салауатнефтемаш» производство берекмәһе]] медсанчасының табип-травматологы; 2004 йылдан — ҡала дауаханаһының хирургик профилле көндөҙгө стационары мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылынан. * [[Вайссвеккер Ольга Петровна]] (1972), [[музыка]]нт-балалайкала уйнаусы, педагог. 1994 йылдан [[Татарстан Республикаһы]]ның Халыҡ музыка ҡоралдары дәүләт ансамбле артисы, бер үк ваҡытта 1997 йылдан Ҡазан педагогия институты, 1999—2001 йылдарҙа — Ҡазан консерваторияһы, артабан балалар музыка мәктәптәре уҡытыусыһы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2004). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Айһылыу Йәғәфәрова]] (1948), педагогик хеҙмәт ветераны, [[башҡорт]] балалар яҙыусыһы, 1989 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1992) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[Ким Әхмәтйәнов]] (1996) һәм [[Рәмзилә Хисаметдинова]] (2008) исемендәге премиялар лауреаты. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Бохараева Розалия Фәтих ҡыҙы]] (1939), педагогик хеҙмәт ветераны, 1982—1997 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһындағы 1-се интернат-мәктәп директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Заһиҙуллин Рәшит Ғәзизулла улы]] (1939), балалар яҙыусыһы. 1999 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:3 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1695]]: Пьетро Локателли, [[Италия]] [[скрипка]]сыһы, композитор. * [[1710]]: Абраам Трамбле, [[Швейцария]] натуралисы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1875]]: Фердинанд Порше, [[Австрия]] автоконструкторы. * [[1895]]: Николай Адуев, [[СССР]]-ҙың [[Сатира|сатирик]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], юморист, [[Шиғриәт|шиғри]] пьесалар авторы. * [[1900]]: Урхо Калева Кекконен, [[Финляндия]]ның 8-се президенты (1956—1981). * [[1905]]: Карл Дэвид Андерсон, [[АҠШ]]-тың [[фән|ғалим]]-[[Физика|физигы]], позитронды асыусы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1936). * [[1920]]: Чабука Гранда, [[Перу]] йырсыһы, [[йыр]]ҙар авторы. * [[1950]]: Евгений Паперный, СССР һәм [[Украина]] актёры, Украинаның халыҡ артисы (1992). * [[1955]]: Стив Джонс, [[Британия]]ның [[рок]]-[[Гитара|гитарисы]], йырсы, «Sex Pistols» төркөмөн ойоштороусыларҙың береһе. * [[1960]]: Перри Бэмоунт, Британия музыканты, «The Cure» рок төркөмөнөң элекке ағзаһы. * [[1965]]: Марина Зудина, актриса, [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған артисы. * [[1965]]: Чарли Шин (төп исеме Карлос Ирвин Эстевес), АҠШ актёры, сценарист, «[[Алтын глобус]]» премияһы лауреаты. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:3 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1883]]: Иван Тургенев, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы, драматург. * [[1981]]: Фәтхерахман Әхмәҙиев, үҙешмәкәр [[татар]] композиторы. («Йәйҙең матур аяҙ таңдарында», «Чистай вальсы», «Мәңге йәшәйһе килә» һ.б.) {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1995]]: [[Шәриф Бикҡол]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[башҡорт]] шағиры, яҙыусы һәм журналист. РСФСР‑ҙың (1980) һәм [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Башҡортостан]] комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы лауреаты. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И03]] [[Категория:3 сентябрь]] 5zm15f991wag9w8zi83m8jwleye4w48 1303464 1303463 2026-09-02T17:04:55Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт, аныҡлаштырыу 1303464 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''3 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 246-сы ([[кәбисә йыл]]ында 247-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 119 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] тамамланған көн. ** [[ДНК]]-ның үҙенсәлеге асылған көн. ** Бекон көнө. ** Һаҡал көнө (сентябрҙең беренсе шәмбеһе). ** {{comment|Күкрәксәнең|Бюстгальтерҙың}} тыуған көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: Флаг көнө. * {{Флагификация|Катар}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Китай}}: Миллитаристик [[Япония]]ны еңгән көн. * {{Флагификация|Россия}}: [[Терроризм]] менән көрәштә теләктәшлек көнө. * {{Флагификация|Сан-Марино}}: Республика нигеҙләнгән көн. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Молдавия}}: Милли ғәскәр көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Граждандар авиацияһы көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1875]]: [[Мәскәү]]ҙә хәҙерге Дәүләт тарих музейы бинаһы төҙөлөшөндә тантаналы шарттарҙа тәүге нигеҙ ташы һалына. * [[1880]]: [[Петербург]]та инженер Фёдор Пироцкий [[Рәсәй империяһы]]ндағы (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, хатта [[Ер|донъялағы]]) тәүге [[электр]] трамвайын халыҡҡа эшләтеп күрһәтә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1945]]: Икенсе бөтә донъя һуғышы тамамлана. * [[1947]]: [[Туймазы нефть ятҡылығы|Туймазы девон нефтенең]] тәүге партияһы 183 километрлыҡ «Туймазы — Өфө» магисталь торба үткәргес буйлап [[Черниковка]]лағы нефть эшкәртеү заводына килә. Был Урал—Себер төбәгендәге магистраль нефть һәм уның продукттары үткәргестәре системаһын булдырыуға башланғыс һала. * [[1947]]: Хәҙерге «Транснефть–Урал» йәмғиәте ойошторола. * [[1957]]: [[Нефтекама]] ҡалаһына нигеҙ һалына. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Мостаев Йәүҙәт Әхәт улы]] (1920—18.09.1999), [[фән|ғалим]]-тау инженеры. 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғыштары|совет-фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1960—1990 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1960 йылдан өлкән инженер, 1965 йылдан лаборатория мөдире, 1983 йылдан — сектор мөдире, 1986 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр докторы (1984). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1974), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1978) һәм почётлы нефтсеһе (1980). 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1944) һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. * [[Фәтихов Рәшит Ғабдулла улы]] (1945), ғалим-хирург. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2004), профессор (2005). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2012). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәйнуллина Асия Солтан ҡыҙы]] (1955), режиссёр, халыҡ-ижады буйынса белгес-консультант, [[Сибай]] ҡалаһында сәсәндәр мәктәбе ойоштороусы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]] [[Бәләкәй Арыҫланғол]] ауылынан. * [[Кустиков Сергей Иванович]] (1960), [[уҡытыусы]], [[спорт]]сы, [[волейбол]] һәм [[саңғы спорты]] тренеры. Саңғы спорты буйынса спорт мастерлығына кандидат (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Оло Ыҡтамаҡ]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Симонов Вадим Дмитриевич]] (1916—16.07.2004), [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1960 йылдан «Башнефтехимзаводы» берекмәһенең начальник урынбаҫары, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Бөтә Союз]] гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми-тикшеренеү технология институтына нигеҙ һалыусы һәм 1964—1987 йылдарҙа уның директоры, бер үк ваҡытта 1970—1980 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1976), профессор (1977). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1984) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1966) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы химигы (1974). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1965) ордендары кавалеры. * [[Хәбибуллина Кифая Хәмиҙулла ҡыҙы]] (1926—?), театр артисы. Хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башҡорт драма театры]]ның элекке актёры. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Штабель Альфред Артурович]] (1926—6.11.2002), [[Живопись|рәссам]]-график, [[Журналистика|журналист]]. 1957–1987 йылдарҙа [[«Һәнәк» журналы]]ның художество мөхәррире. 1958 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1973 йылдан — Рәссамдар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2002). Йәштәрҙең республика фестивале лауреаты (1957). * [[Шәйхетдинов Зәйнулла Ғәйфулла улы]] (1936—4.07.2001), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]- 1965 йылдан [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1969—1989 йылдарҙа авиация двигателдәре теорияһы кафедраһы мөдире, 1982—1986 йылдарҙа авиация двигателдәре факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1975). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1992) һәм Башҡорт АССР-ының (1976) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). * [[Довлатов Сергей Донатович]] (1941—24.08.1990), [[Журналистика|журналист]], публицист, яҙыусы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Дәүләтшин Рәйес Имаметдин улы]] (1941), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, педиатр-ғалим. Хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның элекке уҡытыусыһы, балалар хирургияһы кафедраһы профессоры. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. * [[Ляхова Нина Павловна]] (1941), [[Педагогика|педагог]]. 1963—2003 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] 16-сы балалар баҡсаһы мөдире. Башҡортостан уҡытыусыларының 8-се ([[Өфө]], 1987) һәм уҡытыусыларҙың Бөтә Рәсәй ([[Мәскәү]], 1987) съездары делегаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1998), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан. * [[Кислицын Вячеслав Михайлович]] (1946), инженер. [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]] генераль директорының элекке производство буйынса урынбаҫары — төп производство директоры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1995), II дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның миҙалы, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Почётлы моторҙар эшләүсе (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Әйүпов Рәшит Фазлырахман улы]] (1946—2020), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1980—1985 һәм 1995—2006 йылдарҙа [[Ҡалтасы районы]] «Родина» хужалығы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Райондың почётлы гражданы (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Ташҡалмаш]] ауылынан. * [[Зөфәр Тимербулатов]] (1951), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, журналист, ғалим. 1991—1994 һәм 2000—2004 йылдарҙа [[Башҡортостан]]дың матбуғат министры. М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. Философия фәндәре кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2004) һәм [[Зәйнәб Биишева]] (2009) исемендәге премиялар лауреаты. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Хәсәнов Хәлидар Мөҡсин улы]] (1922—25.03.2003), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, [[сержант]]. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Пирожок Пётр Иванович]] (1927—11.12.2020), тау инженеры-геолог. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1985—1996 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның баш геологы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған геологы (1995), [[СССР]] Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Хмельницкий өлкәһе]] Белогорье районының Семёнов ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғилманов Миңлебай Саҙри улы]] (1927—2017), төҙөүсе. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. [[Күмертау]] ҡалаһындағы 325-се механикалаштырылған күсмә колоннаның элекке ташсыһы һәм бригадиры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Көсөгән (Миәкә районы)|Көсөгән]] ауылынан. * [[Йыһангирова Тәсбиә Сәйет ҡыҙы]] (1937), почта хеҙмәткәре. [[Ҡариҙел районы]] [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] почта бүлексәһенең элекке оператор-контролеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған элемтәсеһе. * [[Кадиков Зәки Нурихан улы]] (1937), [[ауыл хужалығы]], совет һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, 1976 йылдан [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1980—1984 йылдарҙа КПСС район комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының унынсы саҡырылыш (1980—1985) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, КПСС-тың XXVI съезы делегаты (1981). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Рәтүш]] ауылынан. * [[Мөҙәрисов Рим Төхбәй улы]] (1937), механизатор. 1951 йылдан [[Благовар районы]] «Октябрь» колхозы механизаторы, шул иҫәптән 1964—1997 йылдарҙа — сөгөлдөр комбайны машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[2-се Сулпан]] ауылынан. * [[Ҡоломбәтов Фәрит Йәнбәк улы]] (1942—29.12.2012), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1971—1977 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозының инженер-контролёры, төҙәтеү оҫтаханаһы мөдире; 1985—1997 йылдарҙа — баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1977). Сығышы менән ошо райондың [[Иләс]] ауылынан. * [[Дауытов Ирек Хәмзә улы]] (1952), табип, педагог. 1984—1986 йылдарҙа Салауат медицина училищеһы уҡытыусыһы, 2000—2003 йылдарҙа — директоры; 1988—2000 йылдарҙа [[Салауатнефтемаш|«Салауатнефтемаш» производство берекмәһе]] медсанчасының табип-травматологы; 2004 йылдан — ҡала дауаханаһының хирургик профилле көндөҙгө стационары мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылынан. * [[Вайссвеккер Ольга Петровна]] (1972), [[музыка]]нт-балалайкала уйнаусы, педагог. 1994 йылдан [[Татарстан Республикаһы]]ның Халыҡ музыка ҡоралдары дәүләт ансамбле артисы, бер үк ваҡытта 1997 йылдан Ҡазан педагогия институты, 1999—2001 йылдарҙа — Ҡазан консерваторияһы, артабан балалар музыка мәктәптәре уҡытыусыһы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2004). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Айһылыу Йәғәфәрова]] (1948), педагогик хеҙмәт ветераны, [[башҡорт]] балалар яҙыусыһы, 1989 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1992) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[Ким Әхмәтйәнов]] (1996) һәм [[Рәмзилә Хисаметдинова]] (2008) исемендәге премиялар лауреаты. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Бохараева Розалия Фәтих ҡыҙы]] (1939), педагогик хеҙмәт ветераны, 1982—1997 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһындағы 1-се интернат-мәктәп директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Заһиҙуллин Рәшит Ғәзизулла улы]] (1939), балалар яҙыусыһы. 1999 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:3 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1695]]: Пьетро Локателли, [[Италия]] [[скрипка]]сыһы, композитор. * [[1710]]: Абраам Трамбле, [[Швейцария]] натуралисы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1875]]: Фердинанд Порше, [[Австрия]] автоконструкторы. * [[1895]]: Николай Адуев, [[СССР]]-ҙың [[Сатира|сатирик]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], юморист, [[Шиғриәт|шиғри]] пьесалар авторы. * [[1900]]: Урхо Калева Кекконен, [[Финляндия]]ның 8-се президенты (1956—1981). * [[1905]]: Карл Дэвид Андерсон, [[АҠШ]]-тың [[фән|ғалим]]-[[Физика|физигы]], позитронды асыусы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1936). * [[1920]]: Чабука Гранда, [[Перу]] йырсыһы, [[йыр]]ҙар авторы. * [[1950]]: Евгений Паперный, СССР һәм [[Украина]] актёры, Украинаның халыҡ артисы (1992). * [[1955]]: Стив Джонс, [[Британия]]ның [[рок]]-[[Гитара|гитарисы]], йырсы, «Sex Pistols» төркөмөн ойоштороусыларҙың береһе. * [[1960]]: Перри Бэмоунт, Британия музыканты, «The Cure» рок төркөмөнөң элекке ағзаһы. * [[1965]]: Марина Зудина, актриса, [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған артисы. * [[1965]]: Чарли Шин (төп исеме Карлос Ирвин Эстевес), АҠШ актёры, сценарист, «[[Алтын глобус]]» премияһы лауреаты. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:3 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1883]]: Иван Тургенев, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы, драматург. * [[1981]]: Фәтхерахман Әхмәҙиев, үҙешмәкәр [[татар]] композиторы. («Йәйҙең матур аяҙ таңдарында», «Чистай вальсы», «Мәңге йәшәйһе килә» һ.б.) {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1995]]: [[Шәриф Бикҡол]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[башҡорт]] шағиры, яҙыусы һәм журналист. РСФСР‑ҙың (1980) һәм [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Башҡортостан]] комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы лауреаты. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И03]] [[Категория:3 сентябрь]] l0m59alg3glb3wzc2ofk5y5c34r91n2 1303465 1303464 2026-09-02T17:21:25Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1303465 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''3 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 246-сы ([[кәбисә йыл]]ында 247-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 119 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] тамамланған көн. ** [[ДНК]]-ның үҙенсәлеге асылған көн. ** Бекон көнө. ** Һаҡал көнө (сентябрҙең беренсе шәмбеһе). ** {{comment|Күкрәксәнең|Бюстгальтерҙың}} тыуған көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: Флаг көнө. * {{Флагификация|Катар}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Китай}}: Миллитаристик [[Япония]]ны еңгән көн. * {{Флагификация|Россия}}: [[Терроризм]] менән көрәштә теләктәшлек көнө. * {{Флагификация|Сан-Марино}}: Республика нигеҙләнгән көн. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Молдавия}}: Милли ғәскәр көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Граждандар авиацияһы көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1875]]: [[Мәскәү]]ҙә хәҙерге Дәүләт тарих музейы бинаһы төҙөлөшөндә тантаналы шарттарҙа тәүге нигеҙ ташы һалына. * [[1880]]: [[Петербург]]та инженер Фёдор Пироцкий [[Рәсәй империяһы]]ндағы (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, хатта [[Ер|донъялағы]]) тәүге [[электр]] трамвайын халыҡҡа эшләтеп күрһәтә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1945]]: Икенсе бөтә донъя һуғышы тамамлана. * [[1947]]: [[Туймазы нефть ятҡылығы|Туймазы девон нефтенең]] тәүге партияһы 183 километрлыҡ «Туймазы — Өфө» магисталь торба үткәргес буйлап [[Черниковка]]лағы нефть эшкәртеү заводына килә. Был Урал—Себер төбәгендәге магистраль нефть һәм уның продукттары үткәргестәре системаһын булдырыуға башланғыс һала. * [[1947]]: Хәҙерге «Транснефть–Урал» йәмғиәте ойошторола. * [[1957]]: [[Нефтекама]] ҡалаһына нигеҙ һалына. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Мостаев Йәүҙәт Әхәт улы]] (1920—18.09.1999), [[фән|ғалим]]-тау инженеры. 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғыштары|совет-фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1960—1990 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1960 йылдан өлкән инженер, 1965 йылдан лаборатория мөдире, 1983 йылдан — сектор мөдире, 1986 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр докторы (1984). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1974), [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1978) һәм почётлы нефтсеһе (1980). 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1944) һәм II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры. * [[Фәтихов Рәшит Ғабдулла улы]] (1945), ғалим-хирург. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2004), профессор (2005). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2012). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәйнуллина Асия Солтан ҡыҙы]] (1955), режиссёр, халыҡ-ижады буйынса белгес-консультант, [[Сибай]] ҡалаһында сәсәндәр мәктәбе ойоштороусы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Хәйбулла районы]] [[Бәләкәй Арыҫланғол]] ауылынан. * [[Кустиков Сергей Иванович]] (1960), [[уҡытыусы]], [[спорт]]сы, [[волейбол]] һәм [[саңғы спорты]] тренеры. Саңғы спорты буйынса спорт мастерлығына кандидат (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Оло Ыҡтамаҡ]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Симонов Вадим Дмитриевич]] (1916—16.07.2004), [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1960 йылдан «Башнефтехимзаводы» берекмәһенең начальник урынбаҫары, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Бөтә Союз]] гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми-тикшеренеү технология институтына нигеҙ һалыусы һәм 1964—1987 йылдарҙа уның директоры, бер үк ваҡытта 1970—1980 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1976), профессор (1977). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1984) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1966) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы химигы (1974). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1965) ордендары кавалеры. * [[Хәбибуллина Кифая Хәмиҙулла ҡыҙы]] (1926—?), театр артисы. Хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башҡорт драма театры]]ның элекке актёры. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Штабель Альфред Артурович]] (1926—6.11.2002), [[Живопись|рәссам]]-график, [[Журналистика|журналист]]. 1957–1987 йылдарҙа [[«Һәнәк» журналы]]ның художество мөхәррире. 1958 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1973 йылдан — Рәссамдар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2002). Йәштәрҙең республика фестивале лауреаты (1957). * [[Шәйхетдинов Зәйнулла Ғәйфулла улы]] (1936—4.07.2001), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]- 1965 йылдан [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1969—1989 йылдарҙа авиация двигателдәре теорияһы кафедраһы мөдире, 1982—1986 йылдарҙа авиация двигателдәре факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1975). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1992) һәм Башҡорт АССР-ының (1976) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). * [[Довлатов Сергей Донатович]] (1941—24.08.1990), [[Журналистика|журналист]], публицист, яҙыусы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Дәүләтшин Рәйес Имаметдин улы]] (1941), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, педиатр-ғалим. Хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның элекке уҡытыусыһы, балалар хирургияһы кафедраһы профессоры. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. * [[Ляхова Нина Павловна]] (1941), [[Педагогика|педагог]]. 1963—2003 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] 16-сы балалар баҡсаһы мөдире. Башҡортостан уҡытыусыларының 8-се ([[Өфө]], 1987) һәм уҡытыусыларҙың Бөтә Рәсәй ([[Мәскәү]], 1987) съездары делегаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1998), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан. * [[Кислицын Вячеслав Михайлович]] (1946), инженер. [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]] генераль директорының элекке производство буйынса урынбаҫары — төп производство директоры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1995), II дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның миҙалы, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Почётлы моторҙар эшләүсе (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Әйүпов Рәшит Фазлырахман улы]] (1946—2020), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1980—1985 һәм 1995—2006 йылдарҙа [[Ҡалтасы районы]] «Родина» хужалығы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Райондың почётлы гражданы (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Ташҡалмаш]] ауылынан. * [[Зөфәр Тимербулатов]] (1951), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, журналист, ғалим. 1991—1994 һәм 2000—2004 йылдарҙа [[Башҡортостан]]дың матбуғат министры. М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. Философия фәндәре кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2004) һәм [[Зәйнәб Биишева]] (2009) исемендәге премиялар лауреаты. * [[Ниғмәтйәнова Зөлфиә Вил ҡыҙы]] (1966), медицина хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2-се Республика клиник дауаханаһының баш шәфҡәт туташы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Хәсәнов Хәлидар Мөҡсин улы]] (1922—25.03.2003), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, [[сержант]]. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Пирожок Пётр Иванович]] (1927—11.12.2020), тау инженеры-геолог. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1985—1996 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның баш геологы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған геологы (1995), [[СССР]] Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Хмельницкий өлкәһе]] Белогорье районының Семёнов ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғилманов Миңлебай Саҙри улы]] (1927—2017), төҙөүсе. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. [[Күмертау]] ҡалаһындағы 325-се механикалаштырылған күсмә колоннаның элекке ташсыһы һәм бригадиры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Көсөгән (Миәкә районы)|Көсөгән]] ауылынан. * [[Йыһангирова Тәсбиә Сәйет ҡыҙы]] (1937), почта хеҙмәткәре. [[Ҡариҙел районы]] [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] почта бүлексәһенең элекке оператор-контролеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған элемтәсеһе. * [[Кадиков Зәки Нурихан улы]] (1937), [[ауыл хужалығы]], совет һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, 1976 йылдан [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1980—1984 йылдарҙа КПСС район комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының унынсы саҡырылыш (1980—1985) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, КПСС-тың XXVI съезы делегаты (1981). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Рәтүш]] ауылынан. * [[Мөҙәрисов Рим Төхбәй улы]] (1937), механизатор. 1951 йылдан [[Благовар районы]] «Октябрь» колхозы механизаторы, шул иҫәптән 1964—1997 йылдарҙа — сөгөлдөр комбайны машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[2-се Сулпан]] ауылынан. * [[Ҡоломбәтов Фәрит Йәнбәк улы]] (1942—29.12.2012), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1971—1977 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозының инженер-контролёры, төҙәтеү оҫтаханаһы мөдире; 1985—1997 йылдарҙа — баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1977). Сығышы менән ошо райондың [[Иләс]] ауылынан. * [[Дауытов Ирек Хәмзә улы]] (1952), табип, педагог. 1984—1986 йылдарҙа Салауат медицина училищеһы уҡытыусыһы, 2000—2003 йылдарҙа — директоры; 1988—2000 йылдарҙа [[Салауатнефтемаш|«Салауатнефтемаш» производство берекмәһе]] медсанчасының табип-травматологы; 2004 йылдан — ҡала дауаханаһының хирургик профилле көндөҙгө стационары мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылынан. * [[Вайссвеккер Ольга Петровна]] (1972), [[музыка]]нт-балалайкала уйнаусы, педагог. 1994 йылдан [[Татарстан Республикаһы]]ның Халыҡ музыка ҡоралдары дәүләт ансамбле артисы, бер үк ваҡытта 1997 йылдан Ҡазан педагогия институты, 1999—2001 йылдарҙа — Ҡазан консерваторияһы, артабан балалар музыка мәктәптәре уҡытыусыһы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2004). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Айһылыу Йәғәфәрова]] (1948), педагогик хеҙмәт ветераны, [[башҡорт]] балалар яҙыусыһы, 1989 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1992) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[Ким Әхмәтйәнов]] (1996) һәм [[Рәмзилә Хисаметдинова]] (2008) исемендәге премиялар лауреаты. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Бохараева Розалия Фәтих ҡыҙы]] (1939), педагогик хеҙмәт ветераны, 1982—1997 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһындағы 1-се интернат-мәктәп директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Заһиҙуллин Рәшит Ғәзизулла улы]] (1939), балалар яҙыусыһы. 1999 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:3 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1695]]: Пьетро Локателли, [[Италия]] [[скрипка]]сыһы, композитор. * [[1710]]: Абраам Трамбле, [[Швейцария]] натуралисы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1875]]: Фердинанд Порше, [[Австрия]] автоконструкторы. * [[1895]]: Николай Адуев, [[СССР]]-ҙың [[Сатира|сатирик]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], юморист, [[Шиғриәт|шиғри]] пьесалар авторы. * [[1900]]: Урхо Калева Кекконен, [[Финляндия]]ның 8-се президенты (1956—1981). * [[1905]]: Карл Дэвид Андерсон, [[АҠШ]]-тың [[фән|ғалим]]-[[Физика|физигы]], позитронды асыусы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1936). * [[1920]]: Чабука Гранда, [[Перу]] йырсыһы, [[йыр]]ҙар авторы. * [[1950]]: Евгений Паперный, СССР һәм [[Украина]] актёры, Украинаның халыҡ артисы (1992). * [[1955]]: Стив Джонс, [[Британия]]ның [[рок]]-[[Гитара|гитарисы]], йырсы, «Sex Pistols» төркөмөн ойоштороусыларҙың береһе. * [[1960]]: Перри Бэмоунт, Британия музыканты, «The Cure» рок төркөмөнөң элекке ағзаһы. * [[1965]]: Марина Зудина, актриса, [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған артисы. * [[1965]]: Чарли Шин (төп исеме Карлос Ирвин Эстевес), АҠШ актёры, сценарист, «[[Алтын глобус]]» премияһы лауреаты. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:3 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1883]]: Иван Тургенев, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы, драматург. * [[1981]]: Фәтхерахман Әхмәҙиев, үҙешмәкәр [[татар]] композиторы. («Йәйҙең матур аяҙ таңдарында», «Чистай вальсы», «Мәңге йәшәйһе килә» һ.б.) {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1995]]: [[Шәриф Бикҡол]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[башҡорт]] шағиры, яҙыусы һәм журналист. РСФСР‑ҙың (1980) һәм [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Башҡортостан]] комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы лауреаты. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И03]] [[Категория:3 сентябрь]] dizgjf6ntryzb3z9rxe5jnlhe7spscm 1303466 1303465 2026-09-02T17:27:10Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү 1303466 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''3 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 246-сы ([[кәбисә йыл]]ында 247-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 119 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] тамамланған көн. ** [[ДНК]]-ның үҙенсәлеге асылған көн. ** Бекон көнө. ** {{comment|Күкрәксәнең|Бюстгальтерҙың}} тыуған көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: Флаг көнө. * {{Флагификация|Катар}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Китай}}: Миллитаристик [[Япония]]ны еңгән көн. * {{Флагификация|Россия}}: [[Терроризм]] менән көрәштә теләктәшлек көнө. * {{Флагификация|Сан-Марино}}: Республика нигеҙләнгән көн. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Молдавия}}: Милли ғәскәр көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Граждандар авиацияһы көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1875]]: [[Мәскәү]]ҙә хәҙерге Дәүләт тарих музейы бинаһы төҙөлөшөндә тантаналы шарттарҙа тәүге нигеҙ ташы һалына. * [[1880]]: [[Петербург]]та инженер Фёдор Пироцкий [[Рәсәй империяһы]]ндағы (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, хатта [[Ер|донъялағы]]) тәүге [[электр]] трамвайын халыҡҡа эшләтеп күрһәтә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1945]]: Икенсе бөтә донъя һуғышы тамамлана. * [[1947]]: [[Туймазы нефть ятҡылығы|Туймазы девон нефтенең]] тәүге партияһы 183 километрлыҡ «Туймазы — Өфө» магисталь торба үткәргес буйлап [[Черниковка]]лағы нефть эшкәртеү заводына килә. Был Урал—Себер төбәгендәге магистраль нефть һәм уның продукттары үткәргестәре системаһын булдырыуға башланғыс һала. * [[1947]]: Хәҙерге «Транснефть–Урал» йәмғиәте ойошторола. * [[1957]]: [[Нефтекама]] ҡалаһына нигеҙ һалына. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Мостаев Йәүҙәт Әхәт улы]] (1920—18.09.1999), [[Тау эше|тау]] [[Инженерлыҡ эше|инженеры]]-[[фән|ғалим]]. 1939—1940 йылдарҙағы [[Совет-фин һуғыштары|совет-фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. 1960—1990 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1960 йылдан өлкән инженер, 1965 йылдан лаборатория мөдире, 1983 йылдан — сектор мөдире, 1986 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Техник фәндәр докторы (1984). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған нефтсеһе (1974), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] нефть сәнәғәте отличнигы (1978) һәм почётлы нефтсеһе (1980). II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1944) ордендары кавалеры. * [[Фәтихов Рәшит Ғабдулла улы]] (1945), хирург-ғалим. 1976 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2004), профессор (2005). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2012). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәйнуллина Асия Солтан ҡыҙы]] (1955), режиссёр, халыҡ-ижады буйынса белгес-консультант, [[Сибай]] ҡалаһында сәсәндәр мәктәбе ойоштороусы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Бәләкәй Арыҫланғол]] ауылынан. * [[Кустиков Сергей Иванович]] (1960), [[уҡытыусы]], [[спорт]]сы, [[волейбол]] һәм [[саңғы спорты]] тренеры. Саңғы спорты буйынса спорт мастерлығына кандидат (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2012). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Оло Ыҡтамаҡ]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Симонов Вадим Дмитриевич]] (1916—16.07.2004), [[Химик технология|химик-технолог]]-[[фән|ғалим]]. 1960 йылдан «Башнефтехимзаводы» берекмәһенең начальник урынбаҫары, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Бөтә Союз]] гербицидтар һәм үҫемлектәрҙең үҫеүен көйләгестәр ғилми-тикшеренеү технология институтына нигеҙ һалыусы һәм 1964—1987 йылдарҙа уның директоры, бер үк ваҡытта 1970—1980 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1976), профессор (1977). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1984) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1966) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] почётлы химигы (1974). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1965) ордендары кавалеры. * [[Хәбибуллина Кифая Хәмиҙулла ҡыҙы]] (1926—?), театр артисы. Хәҙерге [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башҡорт драма театры]]ның элекке актёры. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Штабель Альфред Артурович]] (1926—6.11.2002), [[Живопись|рәссам]]-график, [[Журналистика|журналист]]. 1957–1987 йылдарҙа [[«Һәнәк» журналы]]ның художество мөхәррире. 1958 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1973 йылдан — Рәссамдар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2002). Йәштәрҙең республика фестивале лауреаты (1957). * [[Шәйхетдинов Зәйнулла Ғәйфулла улы]] (1936—4.07.2001), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]- 1965 йылдан [[Өфө авиация институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1969—1989 йылдарҙа авиация двигателдәре теорияһы кафедраһы мөдире, 1982—1986 йылдарҙа авиация двигателдәре факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1975). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1992) һәм Башҡорт АССР-ының (1976) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). * [[Довлатов Сергей Донатович]] (1941—24.08.1990), [[Журналистика|журналист]], публицист, яҙыусы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Дәүләтшин Рәйес Имаметдин улы]] (1941), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, педиатр-ғалим. Хәҙерге [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның элекке уҡытыусыһы, балалар хирургияһы кафедраһы профессоры. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. * [[Ляхова Нина Павловна]] (1941), [[Педагогика|педагог]]. 1963—2003 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] 16-сы балалар баҡсаһы мөдире. Башҡортостан уҡытыусыларының 8-се ([[Өфө]], 1987) һәм уҡытыусыларҙың Бөтә Рәсәй ([[Мәскәү]], 1987) съездары делегаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1998), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһынан. * [[Кислицын Вячеслав Михайлович]] (1946), инженер. [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]] генераль директорының элекке производство буйынса урынбаҫары — төп производство директоры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1995), II дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]]ның миҙалы, Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Почётлы моторҙар эшләүсе (2006). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Әйүпов Рәшит Фазлырахман улы]] (1946—2020), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1980—1985 һәм 1995—2006 йылдарҙа [[Ҡалтасы районы]] «Родина» хужалығы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Райондың почётлы гражданы (2006). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Ташҡалмаш]] ауылынан. * [[Зөфәр Тимербулатов]] (1951), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, журналист, ғалим. 1991—1994 һәм 2000—2004 йылдарҙа [[Башҡортостан]]дың матбуғат министры. М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. Философия фәндәре кандидаты (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), [[Шәһит Хоҙайбирҙин]] (2004) һәм [[Зәйнәб Биишева]] (2009) исемендәге премиялар лауреаты. * [[Ниғмәтйәнова Зөлфиә Вил ҡыҙы]] (1966), медицина хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2-се Республика клиник дауаханаһының баш шәфҡәт туташы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Хәсәнов Хәлидар Мөҡсин улы]] (1922—25.03.2003), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, [[сержант]]. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945) ордендары кавалеры. * [[Пирожок Пётр Иванович]] (1927—11.12.2020), тау инженеры-геолог. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1985—1996 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның баш геологы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған геологы (1995), [[СССР]] Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Хмельницкий өлкәһе]] Белогорье районының Семёнов ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғилманов Миңлебай Саҙри улы]] (1927—2017), төҙөүсе. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. [[Күмертау]] ҡалаһындағы 325-се механикалаштырылған күсмә колоннаның элекке ташсыһы һәм бригадиры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Көсөгән (Миәкә районы)|Көсөгән]] ауылынан. * [[Йыһангирова Тәсбиә Сәйет ҡыҙы]] (1937), почта хеҙмәткәре. [[Ҡариҙел районы]] [[Ҡариҙел (ауыл)|Ҡариҙел]] почта бүлексәһенең элекке оператор-контролеры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған элемтәсеһе. * [[Кадиков Зәки Нурихан улы]] (1937), [[ауыл хужалығы]], совет һәм [[КПСС|партия]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1971 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, 1976 йылдан [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1980—1984 йылдарҙа КПСС район комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының унынсы саҡырылыш (1980—1985) [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты, КПСС-тың XXVI съезы делегаты (1981). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Нуриман районы]] [[Рәтүш]] ауылынан. * [[Мөҙәрисов Рим Төхбәй улы]] (1937), механизатор. 1951 йылдан [[Благовар районы]] «Октябрь» колхозы механизаторы, шул иҫәптән 1964—1997 йылдарҙа — сөгөлдөр комбайны машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[2-се Сулпан]] ауылынан. * [[Ҡоломбәтов Фәрит Йәнбәк улы]] (1942—29.12.2012), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1971—1977 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозының инженер-контролёры, төҙәтеү оҫтаханаһы мөдире; 1985—1997 йылдарҙа — баш инженеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1977). Сығышы менән ошо райондың [[Иләс]] ауылынан. * [[Дауытов Ирек Хәмзә улы]] (1952), табип, педагог. 1984—1986 йылдарҙа Салауат медицина училищеһы уҡытыусыһы, 2000—2003 йылдарҙа — директоры; 1988—2000 йылдарҙа [[Салауатнефтемаш|«Салауатнефтемаш» производство берекмәһе]] медсанчасының табип-травматологы; 2004 йылдан — ҡала дауаханаһының хирургик профилле көндөҙгө стационары мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Стәрлебаш районы]] [[Стәрлебаш]] ауылынан. * [[Вайссвеккер Ольга Петровна]] (1972), [[музыка]]нт-балалайкала уйнаусы, педагог. 1994 йылдан [[Татарстан Республикаһы]]ның Халыҡ музыка ҡоралдары дәүләт ансамбле артисы, бер үк ваҡытта 1997 йылдан Ҡазан педагогия институты, 1999—2001 йылдарҙа — Ҡазан консерваторияһы, артабан балалар музыка мәктәптәре уҡытыусыһы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2004). Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Айһылыу Йәғәфәрова]] (1948), [[Педагогика|педагог]], [[башҡорт]] балалар яҙыусыһы, 1989 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы (1992) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[Ким Әхмәтйәнов]] (1996) һәм [[Рәмзилә Хисаметдинова]] (2008) исемендәге премиялар лауреаты. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Бохараева Розалия Фәтих ҡыҙы]] (1939), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1982—1997 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһындағы 1-се интернат-мәктәп директоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Заһиҙуллин Рәшит Ғәзизулла улы]] (1939), балалар яҙыусыһы. 1999 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:3 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1695]]: Пьетро Локателли, [[Италия]] [[скрипка]]сыһы, композитор. * [[1710]]: Абраам Трамбле, [[Швейцария]] натуралисы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1875]]: Фердинанд Порше, [[Австрия]] автоконструкторы. * [[1895]]: Николай Адуев, [[СССР]]-ҙың [[Сатира|сатирик]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], юморист, [[Шиғриәт|шиғри]] пьесалар авторы. * [[1900]]: Урхо Калева Кекконен, [[Финляндия]]ның 8-се президенты (1956—1981). * [[1905]]: Карл Дэвид Андерсон, [[АҠШ]]-тың [[фән|ғалим]]-[[Физика|физигы]], позитронды асыусы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1936). * [[1920]]: Чабука Гранда, [[Перу]] йырсыһы, [[йыр]]ҙар авторы. * [[1950]]: Евгений Паперный, СССР һәм [[Украина]] актёры, Украинаның халыҡ артисы (1992). * [[1955]]: Стив Джонс, [[Британия]]ның [[рок]]-[[Гитара|гитарисы]], йырсы, «Sex Pistols» төркөмөн ойоштороусыларҙың береһе. * [[1960]]: Перри Бэмоунт, Британия музыканты, «The Cure» рок төркөмөнөң элекке ағзаһы. * [[1965]]: Марина Зудина, актриса, [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған артисы. * [[1965]]: Чарли Шин (төп исеме Карлос Ирвин Эстевес), АҠШ актёры, сценарист, «[[Алтын глобус]]» премияһы лауреаты. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:3 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1883]]: Иван Тургенев, [[Рәсәй империяһы]] яҙыусыһы, драматург. * [[1981]]: Фәтхерахман Әхмәҙиев, үҙешмәкәр [[татар]] композиторы. («Йәйҙең матур аяҙ таңдарында», «Чистай вальсы», «Мәңге йәшәйһе килә» һ.б.) {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1995]]: [[Шәриф Бикҡол]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[башҡорт]] шағиры, яҙыусы һәм журналист. РСФСР‑ҙың (1980) һәм [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, [[Башҡортостан]] комсомолының [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия]]һы лауреаты. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И03]] [[Категория:3 сентябрь]] ncjd58xal7bbmq0ur4x1x9c13179m4a 4 сентябрь 0 71936 1303468 1209106 2026-09-02T17:32:50Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1303468 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''4 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 247-се ([[кәбисә йыл]]ында 248-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 118 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Тхэквондо]] көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: [[Уҡ]] атыусылар көнө. ** Сексуаль сәләмәтлек көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Австралия}}: Атайҙар көнө. * {{Флагификация|АҠШ}}: Ҡырағай тәбиғәт көнө. * {{Флагификация|Аргентина}}: Иммигранттар көнө. * {{Флагификация|Беларусь}}: Белорус яҙмаһы көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Китап]] көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Гәзит таратыусылар көнө. * {{Флагификация|Аргентина}}: Секретарҙар көнө. * {{Флагификация|Молдавия}}: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Ядро тәьминәте буйынса белгестәр көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1931]]: [[Бишбүләк районы]] «Светлый путь» гәзитенең тәүге һаны сыға. * [[1959]]: [[АҠШ]]-та һатыуға беренсе тапҡыр колготка сығарыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1975]]: [[СССР]] Үҙәк телевидениеның 1-се каналында «Что? Где? Когда?» уйыны тәүге тапҡыр эфирға сыға. * [[1991]]: [[Свердловск]] ҡалаһының исеме [[Екатеринбург]] итеп үҙгәртелә. * [[1998]]: [[Google|«Google»]] компанияһы ойошторола. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Рәшит Нурмөхәмәтов]] (1925—23.08.1986), рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1972—1980 йылдарҙа [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның сәнғәт бүлеге мөдире. 1958 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1970) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1977) рәссамы, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1969), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971). * [[Плотников Иван Фёдорович]] (1925—13.07.2011), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-тарихсыһы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, полковник. Тарих фәндәре докторы (1967), профессор (1968), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985). В. Н. Татищев һәм Г. В. де Геннин исемендәге премиялар лауреаты (1999). I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1967) ордены кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Вәхитов Риф Хәйрулла улы]] (1940—14.09.2021), комсомол, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1982—1990 йылдарҙа КПСС-тың [[Салауат районы|Салауат район]] комитетының беренсе секретары, 1995—2000 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Секретариаты етәксеһе. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Салауат районының почётлы гражданы. * [[Назаров Владимир Дмитриевич]] (1940), [[фән|ғалим]]-инженер-электро-физик. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1991 йылдарҙа һыу менән тәьмин итеү һәм канализация кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1996), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1999), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]]ның Борисов ҡалаһынан. * [[Дулатов Алексей Даутович]] (1950), хәҙерге бишбәйге спортсыһы һәм 1972 йылдан тренер. 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығы Уҡытыу үҙәгенең хәрби һәм физик әҙерлек циклы начальнигы, 2002 йылдан — Олимпия резервының балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе тренеры. Хәҙерге бишбәйге буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1983), СССР-ҙың спорт мастеры (1974), Бөтә союз (1991) һәм республика (1976) категорияһындағы судья. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. * [[Сәйфуллин Франис Әсҡәрйән улы]] (1950), [[Агрономия|агроном]], ғалим-[[иҡтисад]]сы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1995—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министры; 2000—2007 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһының Федераль Йыйылышы депутаты, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 1-се, 4-се һәм 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Гельблу Яков Иосифович]] (1911—2007), [[фән|ғалим]]-[[Тел белеме|тел белгесе]]-германист, яҙыусы, крайҙы өйрәнеүсе, [[Филателисты Башкортостана|коллекционер-филателист]]. [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы, хәрби [[тәржемә]]се. 1952 йылдан [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, [[немец теле]] кафедраһы мөдире, 1957 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның сит телдәр факультеты деканы, бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты, доцент. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. Ике I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]](1945) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры. * [[Әхмәтов Орбелий Абдулла улы]] ([[Ахмет Орбелин]]; 1941—2007), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[Проза|яҙыусы]]. [[«Һәнәк» журналы]]ның элекке тәржемәсе-мөхәррире. [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡортостандың]] Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Исхаҡов Фәтих Шамил улы]] (1946), комсомол органдары һәм [[төҙөлөш]] тармағы ветераны. 1968—1974 йылдарҙа комсмол эшендә, шул иҫәптән 1970 йылдан республика студент төҙөлөш отряды командиры — [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире; 1995—2009 йылдарҙа «Башстром» йәмғиәте, артабан «Баштур» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2000) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (2001) төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Абдулла (ҡала)|Абдулла]] ҡалаһынан. * [[Нафиков Шакирйән Вәкил улы]] (1946), [[ауыл хужалығы]] ветераны һәм хеҙмәт алдынғыһы. 1964 йылдан [[Балаҡатай районы]] Калинин исемендәге колхоз механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән ошо райондың [[Һәйбәт (Башҡортостан)|Һәйбәт]] ауылынан. * [[Ғиззәтуллин Ринат Абдулла улы]] (1971), [[спорт]]сы, тренер. [[Бокс]] буйынса 1990 йылдан [[СССР]]-ҙың, 1992 йылдан — [[БДБ]], 1993 йылдан — Рәсәй йыйылма командалары ағзаһы. 2005 йылдан Өфөләге «Ника» үҫмерҙәр спорт клубының тренер-уҡытыусыһы. Рәсәй чемпионы (1992), Король Кубогына халыҡ-ара турнир еңеүсеһе ([[Таиланд]], 1993). Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1995). Сығышы менән [[Күмертау]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Хажиәхмәтов Радик Фазлиәхмәт улы]] (1947), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1966—2000 йылдарҙа «Туймазынефтестрой» тресының [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]]лағы 4-се идаралығы эшсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Сәүәҙебаш]] ауылынан. * [[Хәкимов Альберт Мөхәмәт улы]] (1947), [[Агрономия|агроном]]. [[Мәсетле районы]] Ленин исемендәге колхозының элекке баш агрономы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шәйхлисламова Зинфира Әхмәҙулла ҡыҙы]] (1957), [[Педагогика|педагог]]. 1993 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһының хәҙерге 2-се гимназияһы уҡытыусыһы, директорҙың уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, ҡаланың почётлы гражданы. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Фәхриев Ғәбделхәй Ғимаҙи улы]] (1929—31.08.1991), [[театр]] актёры. 1970—1991 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] артисы. РСФСР-ҙың (1991) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1974) халыҡ артисы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1976). * [[Корольков Григорий Михайлович]] (1934—2012), хеҙмәт алдынғыһы. 1964–1994 йылдарҙа «Востокнефтезаводмонтаж» тресы бригадиры. Башҡорт АССР-ының XI саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1984). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бүздәк районы]] [[Уртакүл совхозының Һарайғыр бүлексәһе ауылы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Афанасьев Василий Павлович]] (1939), хужалыҡ эшмәкәре. [[Миәкә районы]] «Восток» колхозының элекке рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:4 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[973]]: Әл-Бируни, [[Төрки (тел)|төрки]] һәм [[Фарсы теле|фарсы]] ғалимы. * [[1780]]: Фёдор Гааз, [[Рәсәй империяһы]]ның күҙ табибы, йәмәғәт эшмәкәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1835]]: Александр Баженов, Рәсәй империяһы [[драма]]тургы, [[тәржемә]]се, [[театр]] тәнҡитсеһе. * [[1874]]: Александр Вишневский, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]]-ҙың хәрби хирургы, дауалау майын (Мазь Вишневского) эшләүсе, академик. * [[1875]]: Евгений Лансере, Рәсәй империяһы һәм СССР рәссамы, график, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ рәссамы (1945). * [[1904]]: Павел Масса́льский, [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1963). * [[1929]]: Нина У́ргант, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы. * [[1934]]: Эдуард Хиль, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең опера, камера, эстрада йырсыһы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1974). * [[1952]]: Евге́ния Глушенко, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (1995). * [[1954]]: Виктор Бычко́в, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты («Особенности национальной охоты», «Особенности национальной рыбалки»). * [[1973]]: Кирилл Пирого́в, Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2005). («Орёл и решка» — төп роль, «Брат 2»). * [[1980]]: Дэвид Гарретт, [[Германия]] [[скрипка]]сыһы, композитор. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:4 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1907]]: Эдвард Григ, [[Норвегия]] композиторы. * [[1930]]: Владимир Арсеньев, Алыҫ Көнсығышты тикшереүсе сәйәхәтсе, СССР яҙыусыһы («Дерсу Узала» һәм башҡа китаптар авторы). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1963]]: Михаил Романов, театр һәм кино актёры, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы (1951). * [[1965]]: Альберт Швейцер, [[Германия]]ның теология белгесе һәм табип, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1952). * [[1998]]: Игорь Сорин, СССР һәм Рәсәй шағиры, музыкант һәм артист, 1995—1998 йылдарҙа популяр «Иванушки International» төркөмө солисы. * [[2014]]: Донатас Банионис, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И04]] [[Категория:4 сентябрь]] shoooki2t05eo0gdwaog5sva0pqc4ru 6 сентябрь 0 71938 1303467 1174516 2026-09-02T17:29:21Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1303467 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''6 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 249-сы ([[кәбисә йыл]]ында 250-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 116 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Китап уҡыу көнө. * {{Флагификация|Болгария}}: Берләшеү көнө. * {{Флагификация|Россия}}: [[Байкал|Байкал күле]] көнө (сентябрҙең беренсе йәкшәмбеһе). * {{Флагификация|Эсватини}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Чили}}: Милли берҙәмлек көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Пакистан}}: Армия көнө. * {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығының экстремизмға ҡаршы көрәш подразделениелары көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1716]]: [[Бостон]] ҡалаһында [[АҠШ]]-тағы беренсе маяҡ төҙөлә. * [[1852]]: [[Манчестер]]ҙа [[Британия]]ның тәүге түләүһеҙ китапханаһы асыла. * [[1936]]: «СССР-ҙың халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем булдырыла. Уға беренселәр булып К. С. Станиславский, В. И. Немирович-Данченко, В. И. Качалов, И. М. Москвин лайыҡ була, ә 1991 йылда [[СССР]] тарҡалыр алдынан был исем һуңғы тапҡыр бирелә, уны йырсы Алла Пугачева менән актёр Олег Янковский ала. * [[1939]]: [[Ленинград]]та Аркадий Райкин етәкләгән Дәүләт эстрада миниатюралары театры асыла. * [[1952]]: Женевала авторлыҡ хоҡуғы тураһындағы Бөтә донъя конвенцияһына ҡул ҡуйыла. * [[1991]]: [[СССР]] Балтик буйы республикалары [[Эстония]], [[Латвия]] һәм [[Литва]]ның бойондороҡһоҙлоғон таный. * [[1991]]: [[Ленинград]]ҡа 1914 йылға тиклемге тарихи атамаһы [[Санкт-Петербург]] кире ҡайтарыла. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Ирназаров Рәшит Исмәғил улы]] (1935), [[фән|ғалим]]-[[Социология|социолог]]. 1970 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 1994 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2006 йылдарҙа социология теорияһы һәм тарихы кафедраһы мөдире. Социология фәндәре докторы (1999), профессор (2002). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Барсов Николай Николаевич]] (1901—1.10.1981), [[дәүләт]] хеҙмәткәре, [[иҡтисад]]сы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1935—1937 һәм 1943—1961 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Дәүләт план комиссияһы хеҙмәткәре; 1938—1943 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]], бер үк ваҡытта 1938—1941 йылдарҙа Башҡортостан план-иҡтиҡтисад техникумы уҡытыусыһы. * [[Минһажетдинова Мәфзифә Мәғәфүр ҡыҙы]] (1901—14.03.1989), [[әкиәт]]се, нәфис һүҙ оҫтаһы. «Хуш, Уралым» йырын ижад итеүсе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Учалы районы]] [[Ғәлиәхмәр]] ауылынан. * [[Некуличева Валентина Ивановна]] (1936), [[фән|ғалим]]-терапевт. 1971 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—2013 йылдарҙа дипломдан һуң белем биреү институтының терапия һәм дөйөм табип практикаһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1985 йылдан табиптарҙың белемен камиллаштырыу факультеты деканы, 1989—1992 йылдарҙа дауалау эше буйынса проректор. Медицина фәндәре докторы (1986), профессор (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1992). Сығышы менән хәҙерге [[Кемерово өлкәһе]]нең Киселёвск ҡалаһынан. * [[Филиппов Анатолий Тимофеевич]] (1936—23.06.2012), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Металлургия|металлург]]. 1959 йылдан [[Белорет металлургия комбинаты]]ның яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1971 йылдан цех начальнигы урынбаҫары, 1976 йылдан директор урынбаҫары—бүлек начальнигы, 1980—1996 йылдарҙа 150-се прокатлау цех-станы начальнигы урынбаҫары. [[СССР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1987). * [[Хәбиров Әнғәм Хәйбрахман улы]] (1936), юғары мәктәп ветераны, ғалим-[[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], тәнҡитсе. 1997 йылдан [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостандың Яҙыусылар союзы|Башҡортостандың]] Яҙыусылар союздары ағзаһы. 1966—2013 йылдарҙа [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] һәм Бөрө социаль-педагогия академияһы (хәҙер [[Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы]]) уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1972 йылдан уҡыу-уҡытыу һәм фәнни эштәр буйынса, 1974 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1984—1991 йылдарҙа әҙәбиәт кафедраһы мөдире. Филология фәндәре кандидаты (1972). [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1977), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). [[Назар Нәжми]] исемендәге (2008), [[Фәтих Кәрим]] исемендәге (2011) премиялар лауреаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1986). }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Әхмәтйәнова Сатира Зөлҡәфил ҡыҙы]] (1937—2020), [[Педагогика|педагог]]. 1960—2001 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]] [[Шәрип (Кушнаренко районы)|Шәрип]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Баһаув Ибраһим Йомағужа улы]] (1942), механизатор. 1958—2001 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] Калинин исемендәге колхоз тракторсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән ошо райондың [[Ишҡол]] ауылынан. * [[Ғәйнуллина Мәхмүзә Кәлим ҡыҙы]] (1947), [[фән|ғалим]]-акушер-гинеколог, профпатолог, йәмәғәтсе. 1975 йылдан Өфө Хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, 1985 йылдан — клиниканың баш табибы, 2002 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр; 1974—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһында]] «Һаулыҡ» телетапшырыуының авторы һәм алып барыусыһы. 2009—2015 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Йәмәғәт палатаһы, 1997 йылдан — [[Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан]]дың Журналистар союздары ағзаһы. Медицина фәндәре докторы (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1999) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған табибы. [[Нуриман районы]]ның почётлы гражданины (2012). * [[Исачкин Николай Фёдорович]] (1947), [[дәүләт]], [[КПСС|партия]] һәм комсомол органдары хеҙмәткәре. 1973 йылдың февраленән ВЛКСМ-дың [[Стәрлетамаҡ]] ҡала комитетының икенсе, апрелдән — беренсе секретары; 1976 йылдан [[КПСС]]-тың Стәрлетамаҡ ҡала комитеты секретары; 1988 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире урынбаҫары — Политик мәғариф йорто мөдире; 1991 йылдан [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]]ның, 1995 йылдың апреленән — [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Ижтимағи-сәйәси үҙәге директоры, августан — кадрҙар бүлеге начальнигы; 1997—2011 йылдарҙа Федераль һалым хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының етәксе урынбаҫары. Рәсәй Федераль һалым хеҙмәтенең почётлы хеҙмәткәре (2005). * [[Зиязетдинов Рәүис Мөғәлим улы]] (1952), [[нефть|нефтсе]]. 1972—2010 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының быраулаусы ярҙамсыһы һәм быраулаусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Ҡарайерек (Саҡмағош районы)|Ҡарайерек]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Ғәйфуллин Абдрахман Зәйнулла улы]] (1908—17.04.1945), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының пулемёт ротаһы командиры, гвардия лейтенанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң). * [[Арыҫланова Минзилә Фәсхи ҡыҙы]] (1948), [[Баймаҡ районы]]ның [[1-се Этҡол]] ауылындағы Башҡорт республика компьютер лицей-интернатының ветеран-педагогы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. Сығышы менән [[Ейәнсура районы]] [[Байыш (Ейәнсура районы)|Байыш]] ауылынан. * [[Юрий Шатунов]] (1973), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[йыр]]сыһы, «Ласковый май» төркөмөнөң элекке солисы. Сығышы менән Башҡортостан Республикаһының [[Күмертау]] ҡалаһынан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Шрагер Дмитрий Степанович]] (Давид Соломонович; 1919—7.03.2009), режиссёр. 1971—1987 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ рус дәүләт драма театры]]ның баш режиссёры, 1988—1989 йылдарҙа — актёры, 1994—1995 йылдарҙа — художество етәксеһе. 1972 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1977). Сығышы менән хәҙерге [[Бүрәт Республикаһы]]ның Баргузин ауылынан. * [[Толстоноженко Александр Леонидович]] (1949), педагогик хеҙмәт ветераны, 1988–2012 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның 44-се мәктәбе директоры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф отличнигы. * [[Калегин Евгений Вениаминович]] (1954), [[спорт]]сы, тренер. 1997 йылдан Шахмат буйынса республика балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры. Шахмат буйынса халыҡ‑ара мастер (1993). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1995). Команда зачётында классик шахмат буйынса [[Рәсәй]] чемпионы (1994) һәм [[Европа]] чемпиондары кубогының бронза призёры (1995). Р. Ғ. Нәжметдинов иҫтәлегенә халыҡ‑ара турнирҙа еңеүсе (Ҡазан, 2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Сөләймәнов Әнүәр Зөфәр улы]] (1954), журналист, яҙыусы. [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010). [[Бишбүләк районы]]ның [[Фәтих Кәрим]] исемендәге һәм [[Бәләбәй районы]]ның [[Динис Бүләков]] исемендәге премиялары лауреаты. * [[Зинаида Сурбан]] (Семёнова Зинаида Николаевна; 1959), [[сыуаш теле]]ндә ижад итеүсе шағир. 2004 йылдан «Ашҡаҙар шишмәләре» халыҡ йыр һәм бейеү ансамбле етәксеһе. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Яҙыусылар һәм Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Фёдоровка районы]] [[Кирюшкин (Фёдоровка районы)|Кирюшкин]] ауылында тыуған, шунда йәшәй һәм эшләй. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:6 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1475]]: Себастьяно Серлио, [[Италия]]ның [[архитектура]] теоретигы. * [[1785]]: Александр Нелюбин, [[Рәсәй империяһы]] табибы, [[Фармакология|фармаколог]]. * [[1860]]: [[Джейн Аддамс]], [[АҠШ]] [[Социология|социологы]], [[Философия|философ]], [[Нобель премияһы|Нобель тыныслыҡ премияһы]] лауреаты (1931). * [[1863]]: Дмитрий Граве, [[СССР]] [[Математик|математигы]], СССР Фәндәр Академияһының почётлы академигы. * [[1886]]: Александр Зражевский, [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1949). * [[1900]]: Жюльен Грин, [[Франция]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[роман]]дар авторы, [[драма]]тург, сығышы менән АҠШ-тан. * [[1920]]: Сергей Стечкин, СССР һәм [[Рәсәй]] [[фән|ғалимы]], математик, функцияларҙы өйрәнеү буйынса фәнни мәктәп ойоштороусы. * [[1925]]: Геннадий Литаврин, СССР һәм Рәсәй ғалимы, [[тарих]]сы, академик. * [[1928]]: Евгений Светланов, дирижёр, композитор һәм пианист, СССР-ҙың халыҡ артисы (1968), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1986). * [[1950]]: Владимир Ерёмин, СССР һәм Рәсәй актёры, сценарист, продюсер, телетапшырыуҙар алып барыусы. == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:6 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1952]]: [[Шәйхетдинов Ғимай Фәсхетдин улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). * [[1998]]: [[Акира Куросава]], [[Япония]] кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер, [[СССР]]-ҙың [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1991). * [[1998]]: Фәсил Әхмәтов, композитор, [[Татарстан Республикаһы]]ның (1995) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1992) халыҡ артисы, Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге (1975) һәм РСФСР-ҙың М. Глинка исемендәге (1988) Дәүләт премиялары лауреаты. * [[1999]]: [[Назар Нәжми]], Башҡортостандың халыҡ шағиры. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И06]] [[Категория:6 сентябрь]] 8f7uwnjz2keauh50c5uhsjv97ghy49s Сәғитов Рәсүл Хәсән улы 0 84464 1303476 1301470 2026-09-03T05:17:04Z ~2026-47683-13 48816 /* Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре, мәҡәләләре, интервьюлары */ Өҫтәмә мәғлүмәт 1303476 wikitext text/x-wiki {{Персона |награды и премии = {{ряд-л|{{Заслуженный работник культуры Российской Федерации}}|[[Файл:Honoured artist of the Republic of Bashkortostan.png|21px|link=Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]}} |род деятельности=журналист }} {{Фамилиялаш|Сәғитов}} '''Сәғитов Рәсүл Хәсән улы''' ([[14 март]] [[1964 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] радиожурналисы, яҙыусы һәм тәржемәсе. [[Рәсәй]]ҙең һәм Башҡортостандың Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт (2016), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), Башҡортостан Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (2005). == Биографияһы == Рәсүл Хәсән улы Сәғитов 1964 йылдың 14 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]) [[Бөрйән районы]] [[Нәби]] ауылында тыуған. 1981 йылда [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбе]]н тамамлағандан һуң, бер нисә ай [[«Ҡыҙыл таң» колхозы (Бөрйән районы)|«Ҡыҙыл таң» колхозы]]нда эшләй, ноябрҙә комсомол юлламаһы менән райондың [[Таң (гәзит)|«Таң» гәзите]] редакцияһына эшкә ебәрелә. Чита ҡалаһында Хәрби-Һауа Көстәрендә хеҙмәт итеп ҡайтҡас (1982—1984), [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында юғары белем ала (1990). 1990—1991 йылдарҙа — [[Белорет районы]]ның [[Урал (гәзит)|«Урал» гәзите]] хеҙмәткәре, [[Белорет]] ҡалаһының 1-се мәктәбендә уҡытыусы. 1991 йылда [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһына]] күсә: [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«]][[Башҡортостан]] эфиры» [[гәзит]]е хәбәрсеһе, радиотапшырыуҙар студияһында өлкән мөхәррир, телевидениела ижтимағи-сәйәси программалар ижад берекмәһе етәксеһе, «Башҡортостан эфиры» гәзитенең баш мөхәррире, радиола комментатор, БР «Башҡортостан» дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы дәүләт унитар предприятиеһының (2023 йылдың 17 февраленән "Башҡортостан" телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы акционерҙар йәмғиәте) «Юлдаш» радиоһында ижтимағи-сәйәси тапшырыуҙар бүлеге етәксеһе була. 2025 йылдың 3 февраленән — «Башҡортостан» телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы акционерҙар йәмғиәтенең [[Ашҡаҙар (радио)|«Ашҡаҙар» радиоһы]] баш белгесе<ref>[http://yuldashfm.ru/rsul-sgitov [[Файл:Юлдаш_радио.png|ссылка=|70x70пкс]] радиоһы сайты. Ижади төркөм. Рәсүл Сәғитов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204226/http://yuldashfm.ru/rsul-sgitov |date=2016-03-04 }}</ref>. [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы|‎Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының]] юридик факультетын (1998) тамамлай, [[Мәскәү]] Телевидение һәм радио хеҙмәткәрҙәре һөнәрен камиллаштырыу институтында уҡый (2001). == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * Башҡортостан Республикаһының Йәмәғәт Палатаһы ағзаһы. * [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһы ағзаһы. * Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы. * [[«Шоңҡар» журналы]] мөхәрририәте ағзаһы. == Радиожурналистикалағы хеҙмәттәре == «Даирә», «Асыҡ студия», «Заман һулышы» радиотапшырыуҙары, «Үткән заман», «Мең туғыҙ йөҙ илле алты», «Мең туғыҙ йөҙ етмеш биш» күп сериялы документаль радиофильмдары, «Тарих теҙмәһе» күп сериялы документаль телевизион фильмы, кескәй радиоспектаклдәр, бер нисә нәфис кинофильмдың башҡортсаға тәржемәһе. === «Асыҡ студия» === {{Фоторяд|Юлдаш Асыҡ студия 01.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 02.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 03.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 04.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 05.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 06.jpg|текст= 30 октябрь 2017. «Асыҡ студия»ла ҡунаҡта Башҡорт Википедияһы ирекмәндәре Рөстәм Нурыев һәм Зәйтүнә Әйле. Рәсүл Сәғитов башҡортса сәй эсергә өйрәтә һәм эш өҫтөндә. |color=#BBDD99}} == Әҙәби ижады == Ун ике йыйынтыҡта баҫылған [[хикәйә]]ләре һәм новеллалары уҡыусылар тарафынан йылы ҡабул ителде. [[рус теле|Урыҫ теленд]]әге яҙмалары республикала нәшер ителгән [[Бельские просторы (журнал)|«Бельские просторы», «Ватандаш», «ЛИФФТ»]] журналдарында, шулай уҡ [[Мәскәү]]ҙә сыҡҡан «Журналист», «Журналистика и медиарынок» [[журнал]]дарында, «Литературная газета»ла донъя күрҙе. == Китаптары == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Күк томан : хикәйәләр һәм новеллалар. Коллектив йыйынтыҡ. — Өфө : Китап, 1998. — 288 бит. Башҡорт телендә. * Дөрөҫ һүҙ : кескәйҙәр өсөн хикәйәләр. — Өфө : Китап, 2009. — 24 бит. Башҡорт телендә. * Донъя йәме : хикәйәләр. — Өфө : Эшлекле династия, 2010. — 244 бит. Башҡорт телендә. * Ямғырҙан һуңғы ҡояш : хикәйәләр. — Өфө : Ғилем, 2011. — 128 бит. Башҡорт телендә. * Имен-аман тороғоҙ! / Әҙәби-документаль әҫәр. — Өфө : Китап, 2013. — 400 бит. Башҡорт телендә. * Словом красен человек : статьи, выступления, рассказы. — Уфа : Китап, 2017. — 216 с. Рус телендә. <ref name="БИ">[http://www.bashinform.ru/bash/980694/ Башҡорт журналисы Рәсүл Сәғитовтың алтынсы китабы донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 4 апрель] {{V|04|04|2017}}</ref>. * Алтындан алдын мәсьәлә : мәҡәләләр, сығыштар, интервьюлар, хикмәтле хикәйәләр. — Өфө : Башҡорт энциклопедияһы, 2017. — 256 бит. Башҡорт телендә. <ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1049620/ Журналист һәм яҙыусы Рәсүл Сәғитовтың сираттағы китабы баҫылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 21 сентябрь]{{V|21|09|2017}}</ref>. * Такого я мнения : статьи, интервью, рассказы. — Уфа : Башкирская энциклопедия, 2019. — 176 с. Рус телендә. * Һүҙем менән сығам илемә. — Өфө : Прокопий, 2019. — 236 бит. Башҡорт телендә. * Бына шул бөгөн мөһим : сығыштар, мәҡәләләр, интервью, хикмәтле хикәйәләр. — Өфө : Прокопий, 2019. — 166 бит. Башҡорт телендә. * Уй туйы. / Кудрявый дымок за мотоциклом. / Wedding in dream. — Өфө : Прокопий, 2020. — 132 бит. Башҡорт, рус, инглиз телдәрендә. * Улыбка сквозь годы : рассказы, жизненные истории, статьи. — Уфа : Прокопий, 2020. — 160 с. Рус телендә. * Уйлағандың һүҙе уйнаған : хикәйәләр, мәҡәләләр, интервьюлар, сығыштар. — Өфө : Прокопий, 2021. — 166 бит. Башҡорт телендә. * Көләч сулар : хикәяләр. — Казан : Татарстан китап нәшрияты, 2021. — 304 бит. Татар телендә. }} == Йыйынтыҡтарҙа == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Башкирская журналистика на рубеже веков : материалы региональной научно - практической конференции (Уфа, 9 октября 2019 г.). — Уфа, 2019. — 152 с. * Современная литература народов России : Художественная публицистика / Антология. — Москва: Организационный комитет по поддержке литературы, книгоиздания и чтения в РФ; Объединенное гуманитарное изд-во, 2021. — 680 с. Рус телендә. * Исламова, З.Н. Яшәү яме: әдәби-публицистик язмалар. — Уфа, 2022. — 176 бит // "Мин йөрәгем белән язам..." Рәсүл Сәгыйтов белән әңгәмә. }} == Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре, мәҡәләләре, интервьюлары == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Нигеҙ буйында. Хикәйә // «Таң» гәзите, 1988 йыл, 10, 13, 16 декабрь. * Тыуған ауылым минең… // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 4 февраль. * Байрамдар еткән һайын // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 14 март. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 23 апрель. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 2 июль. * Һемәйҙек… Хикәйә // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 19 август. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 17 сентябрь. * Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1990 йыл, 11 февраль. * Әҙәм балаһы // Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1990 йыл, 7 июль. * Фильм о художнике // Газета «Эфир Башкортостана», 28 октября — 3 ноября 1991 года. * Вы нам писали // Газета «Эфир Башкортостана», 28 ноября 1991 года. * «Просто люблю это дело…» // Газета «Эфир Башкортостана», 9-15 декабря 1991 года. * «Трудности преодолеваются легче» // Газета «Эфир Башкортостана», 16-22 декабря 1991 года. * Бәхет килһен һиңә, Башҡортостан! // «Башҡортостан эфиры» гәзите, 23-29 декабрь, 1991 йыл. * Первые шаги уже сделаны // Газета «Эфир Башкортостана», 30 декабря 1991 года — 5 января 1992 года. * Что было и что будет? // Газета «Эфир Башкортостана», 6-12 января 1992 года. * Слово к читателю // Газета «Эфир Башкортостана», 20-26 января 1992 года. * Эфир — это тоже сцена// Газета «Эфир Башкортостана», 5 марта 1992 года. * Ҡарғыш. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1992 йыл, 8, 11 август. * Немецтар башҡортса өйрәнә // «Башҡортостан» гәзите, 1993 йыл, 10 июль. * А снег все шел… Рассказ. // Газета «Известия Башкортостана», 1995 год, 8, 9 февраля, № 26, 27. * Күтәрелеү. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1995 йыл, 23 март. * Һайлау. Хикәйә // «Таң» гәзите, 1995 йыл, 30 май. * Һайлау. Хикәйә // «Район тормошо» гәзите, 1995 йыл, 30 август. * Урап үтмә, алаша! Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1995 йыл, 14 сентябрь. * Һайлау. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 1996 йыл, 29 март. * Балыҡсы хәбәре. Хикәйә // «Шоңҡар» журналы, 1996 йыл, № 4. * Толом да ғына толом, ай… Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1996 йыл, 5 май. * Тормош спорттан ғына тормай… // «Йәшлек» гәзите, 1996 йыл, 7 май. * «Башҡортостан эфиры», һин миңә килеп йөрө! // «Йәшлек» гәзите, 1998 йыл, 8 декабрь. * Ирмен тигән ир кеше ҡулы менән ел ярҙы // «Йәшлек» гәзите, 1999 йыл, 29 май. * Тарихты үҙгәртеп булмай // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 16 март. * Ҡыңғырауҙы дуғаға тағалар… // «Киске Өфө» гәзите, 2005 йыл, 24 — 30 сентябрь. * Сират. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2005 йыл, № 12. * Эфир киңлектәрен иңләп // «Таң» гәзите, 2006 йыл, 14 февраль. * Ярҙам. Һыуы тәмлерәк. Хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 1 март. * Зиңгерләү. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 21 март. * Бөйөк ғәмәл. Хикәйә // «Аманат» журналы, 2006 йыл, май. * «Улар бирешмәгән. Беҙ ҙә сайҡалмайыҡ» // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 16 июнь. * Һабаҡ. Үҙгәреү. Ҡыҫҡа хикәйәләр // «Киске Өфө» гәзите, 2006 йыл, 17 — 23 июнь. * Хәтәр хәл. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 12 сентябрь. * Үткәндәрҙән фәһем дә, ғибрәт тә алайыҡ // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 26 октябрь. * Яҡты хәтирә. Хикәйә // «Киске Өфө» гәзите, 2006 йыл, 18 — 24 ноябрь. * Әсәй һабағы. Хикәйә // «Аманат» журналы, 2006 йыл, декабрь. * Менүме, төшүме? Урау гамәл. Хикмәтле хикәяләр // «Кызыл таң» гәзите, 2006 ел, 16 декабрь. * Уй туйы. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2007 йыл, № 2. * Кәбән йәл. Асыу һәм хөрмәт. Кем бәхетле? Хикмәтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2007, № 2. * Бәхетле песи. Хикәя // «Өмет» гәзите, 2007 ел, 8 февраль. * Телефон кешеһе. Килен. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2007 йыл, 14 апрель. * «Барыр ер барҙа барыр юл да табыла!» // «Йәшлек» гәзите, 2009 йыл, 19 март. * Көслөнөкө — замана. Бауҙа этме, бабаймы? Дөрөҫмө был, юҡмы? Хикәйәләр // «Киске Өфө» гәзите, 2009 йыл, 16 — 22 май. * Дөрөҫ эшләнекме? Ваҡытлы яуап. Оҫталыҡмы? Хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 6 август. * Тормош — иркен төшөнсә // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 5 сентябрь. * Сәбәп. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2009 йыл, 31 октябрь, 3 ноябрь. * Уйын һәм уймаҡ // «Аманат» журналы, 2009 йыл, № 12. * Кеше һәм уның эше // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 5 февраль. * Тутыҡ сөй. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2010 йыл, 16, 18, 20 февраль. * Донъя йәме. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 24 февраль. * Ҡылыҡ. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 4. * Яҡшыны күр. Эш һәм теш. Олоғая бел… Хикәмтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2010 йыл, № 4. * Яҙыусылар союзында ағзалар арта // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 1 май. * Менеүме, төшөүме? Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 22 май. * Һеҙҙеке! // «Һәнәк» журналы, 2010 йыл, июнь. * Ялҡынлы йыл // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 22 июнь. * Маһирлыҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 28 август. * Һабаҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 31 август. * Үҙебеҙҙе үҙебеҙ ҡәҙерләргә тейешбеҙ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 3 сентябрь. * Яҙатайымға китмәһен һүҙ // «Таң» гәзите, 2010 йыл, 1 сентябрь. * Төп сәбәп // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 25 сентябрь. * Эш һәм теш // Төҙәтеү // Төп сәбәп // Бар // Олоғая бел // Ҡатындар аҡылы // «Киске Өфө» гәзите, 2010 йыл, 25 сентябрь — 1 октябрь. * Һағыҙ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 30 октябрь. * Асыш // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 28 ғинуар. * Матурлыҡ. Даһи. Хикмәтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2011 йыл, № 2. * Һәйбәт түгел // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 24 февраль. * Әрләү аша йәлләү // Уныһы ла дөрөҫ // 2011 йыл, 18 март. * Насар яңылыҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 19 март. * Ямғырҙан һуңғы ҡояш // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 2 апрель. * Йәштәр ижады: табыштар, зарҙар һәм һығымталар // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 9 апрель. * Ялған көйәҙлек зыяны // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 29 апрель. * Күҙ тейеү. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 9 июль. * Тормошта — шулайыраҡ // «Шоңҡар» журналы, 2011 йыл, № 11. * 2011 йылға йомғаҡ // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 24 декабрь. * 2011 йылға рәхмәтлемен // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2011, 31 декабрь. * Самаһыҙ ҡыҙма. Хикмәтле хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 13 ғинуар. * Аждаһаға ғәйеп таҡмайыҡ, ул беҙҙе йотолоуҙан һаҡлаусы мифик зат // «Киске Өфө» гәзите, 2012 йыл, № 1. * Рухиәт — тормош имәненең тамыры // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 март. * Хикмәт // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2012 йыл, 13 апрель. * В деревне — живут! // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 5. * Рухи хазина тип йәшәү — үҙе батырлыҡ // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 6. * «Үҙ төбәгеңдеке мөһимерәк» // «Йәшлек» гәзите, 2012 йыл, 5 июнь. * Ҡан-ҡәрҙәштәребеҙ ямғырға түгел, туған моңдарға ҡойондо // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 29 июнь. * Конь корреспондент // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 7. * Ножкой в глаз // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 8. * Асыуһыҙ шелтә. Бүтән өсөн. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 9 август. * Атака на барабанные перепонки // Журнал «Журналист», 2012 год, № 8. * Ғәҙел кеше. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2012 йыл, № 9. * Боҙолған күренеш // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 9. * Тәбиғи хәл. Сәнғәт көсө. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 7 сентябрь. * Ноша, которая не тянет // Журнал «Журналист», 2012 год, № 10. * Алтындан алдын мәсьәлә // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 27 октябрь. * Микрофон не обманешь // Журнал «Журналист» , 2012 год, № 11. * Фекер уртаҡлашыуҙан ялҡмайым // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 ноябрь. * Теманы дауам итеп… // «Киске Өфө» гәзите, 2012 йыл, 10 — 16 ноябрь. * Тот самый репортаж // Газета «Истоки», 2012 год, 28 ноября, № 48. * Открытым текстом. Красота. Больше прямых включений! Рассказы // [[Бельские просторы (журнал)|Бельские просторы]], 2012, № 12.{{ref-ru}} * Үҙең булып ҡалыр өсөн һүҙең булһын — алыр көсөң // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 12. * Открытым текстом // Газета «Истоки», 2012 год, 26 декабря. * Донъялар түңәрәк булһын. Хикмәтле хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 9 ғинуар. * Острые грани прямого эфира // Журнал «Журналист», 2013 год, № 1. * Камил тормош нигеҙе // Хикмәтле хикәйә // "Башҡортостан календары", 2013. 31 ғинуар бите. * Тутыҡ сөй. Хикәйә // «Шоңҡар» журналы, 2013 йыл, № 2. * Звуковых дел мастера // Журнал «Журналист», 2013 год, № 2. * Һутлы тел, утлы фекер // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 4 декабрь. * Ҡарғыш. Хикәйә // «Тулпар» журналы, 2014 йыл, № 2. * «Сначала был звук» // Журнал «Бельские просторы», 2014 год, № 2. * Ноша, которая не тянет, или Радио — моя работа! // Журнал «Ватандаш», 2014 год, № 3. * «Был донъяла һәр кем — хеҙмәтсе» // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 18 март. * «Тура эфир ул дошман һөжүменә тиң», Йәки ни өсөн Рәсүл Сәғитов обой һатып алмай? // «Йәшлек» гәзите, 2014 йыл, 21 март. * Имен-аман торайыҡ! // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 2 октябрь. * Давайте оправдывать надежду // Журнал «Ватандаш», 2015 год, № 10. * Оялмай, файҙалана белеү дөрөҫ // «Йәшлек» гәзите, 2015 йыл, 30 октябрь. * Һүҙһеҙ ҙә билдәле // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 24 ноябрь. * Һүҙҙәр күҙҙәрҙе аса // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 27 ноябрь. * Һорауҙар һәм яуаптар шарты // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 23 декабрь. * Вариантов ответа нет // Журнал «Бельские просторы», 2015 год, № 12. * Бөтә нәмә шәп булһын // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 22 ғинуар. * Только тогда шаги твои уверенны // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 1. * Һәр кемдең — үҙ ҡаҙаны // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 3 февраль. * Юл буйында — бөҙрә сауҡалар // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 5 февраль. * Һүҙҙәр ҡыйынһынмаһын // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 19 февраль. * Күндәм ярҙам итһендәр // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 4 март. * Ир-егеттәрбеҙ бит! // Тел ярҙамы // Һүҙҙәр хакимлығы // Бөтмәгән әле // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 11 март. * Вдоль дороги березки стояли… // Журнал «Ватандаш» // 2016 год, № 3. * Көләс һыуҙар // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 10 май. * Сафлыҡ ҡаршылаһын, таплыҡ түгел // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 3 июнь. * Я на него не в обиде // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 6. * Үҙеңде лә уйла, илеңде лә буйла // «Йәшлек» гәзите, 2016 йыл, 29 июль. * Көтөлгән хәл // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 2 август. * Бөтә донъя, гүйә, тамашасы ине… // «Йәшлек» гәзите, 2016 йыл, 14 октябрь. * Уйла, яуаплылыҡ той // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 30 ноябрь. * Великое искусство // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 11. * Байрамға иң шәп бүләктәр // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 30 декабрь. * Төшөндөм дә … ҡыуаныстан балҡыным! // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 18 ғинуар. * Һайлаған һаҙға батмай // «Вестник Центральной избирательной комиссии Республики Башкортостан», № 01/02, 2017 год. * Ситләшмә // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 15 март. * Йәлләнем // Һүҙе менән — үҙе // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 18 апрель. * Журналист булып ижади йәндәр эшләһен // «Киске Өфө» гәзите, 2017 йыл, 10-16 июнь. * Эҙләп алынып уҡылһын // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 14 июнь. * Ҡырҡмай торған үткерлек // «Йәшлек» гәзите, 2017 йыл, 18 август. * Ҡасан йыуаштан йыуан сыға? // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 25 август. * Етди ризыҡ ҡазаһы // Эләкмәгеҙ! // Улар күктә кәрәк // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 30 август. * Барыу ғына түгел, байыу ҙа… // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 8 сентябрь. * Әрәм булған китаптарым// Һәр йәштең үҙ шәплеге // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 29 сентябрь. * Шымараҡ та, шымыраҡ та // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 17 ноябрь. * Урынына ҡарап… // Юғарылыҡ нигеҙе // Эшеңде хөрмәт ит // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 15 декабрь. * Журналислыҡ бурысымды атҡарғанда… // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 2 февраль. * Ғүмерлек эшкингәнлек // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 23 март. * Сковорода с бриллиантами // «Литературная газета», 26 марта 2018 г. * Кешесә // Хаҡлыҡ итһен тантана // Шундайбыҙ // Йылмайыуһыҙ йылылыҡ // Эш менән һүҙ берлеге // Аҫтан — өҫкә // Күтәреп — күтәрелеү // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 11 май. * Белемдең телемгә йоғонтоһо // «Ағиҙел» журналы, 2018 йыл, № 6. * «Һәр раҫлауың иҫбатларлыҡ булһын» // «Ватандаш» журналы, 2018 йыл, № 6. * Вдоль дороги березки стояли. Я на него не в обиде. // Литературный журнал «ЛиФФт», 2018 год, декабрь. * Исемең матур, кемдәр ҡушҡан… // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 25 ғинуар. * Күркәм тел һәр кемгә кәрәк // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 2. * Тормош күренештәре // «Шоңҡар» журналы, 2019 йыл, март. * Уймаҡ хикәйәләр // «Башҡортостан ҡыҙы» журналы, 2019 йыл, март. * Күҙәтеүҙәрҙән күренештәр // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 15 март. * Креслоречие // Лучший отдых // Использовать строго по назначению // Газета «Республика Башкортостан», 2 июля 2019 г. * Журналистың яңы уйҙары // «Йәшлек» гәзите, 12 июль, 2019 йыл. * Журналистың ҡуйын дәфтәренән // Асылмаһын. Һаҡланырһың. // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 2 август. * Кәзә, ҡоралай һәм телевизор // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 12 ноябрь. * Әйтелгән һәм әйтелмәгәндәрҙән // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 14 ғинуар. * Әйткән һүҙ атҡан уҡ түгел // «Ағиҙел» журналы, 2020 йыл, № 2. * Журналистың ҡуйын дәфтәренән // Урынына ҡарап… Юғарылыҡ нигеҙе. Эшеңде хөрмәт ит // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 21 апрель. * Радиожурналист Расуль Сагитов: «Решай судьбу страны лично» // Газета «Республика Башкортостан», 7 июня 2020 г. * Дауам итеп шуны әйтәйем… // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 26 июнь. * Ялмап килгән ялҡынды туҡтата алған Йәншишмә // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 7 август. * Йәм сығанағы // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 28 август. * Тамырға ҡарау аңды яҡтырта // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 1 сентябрь. * Халыҡ радиоһы ул «Юлдаш»! // «Киске Өфө» гәзите, 2020 йыл, 3-9 октябрь. * Ғәйеп һүҙҙә түгел // Уйын һәм уймаҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 16 октябрь. * Төп нөсхәләй ҡабул ителһен әҫәрең // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 27 ноябрь. * Күңел ҡалһын тере // «Йәшлек» гәзите сайты, 2020 йыл, 24 декабрь. * Донъя тарайманы ла, ҡарайманы ла // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 5 ғинуар. * Ҡыҙыҡ әле, бик ҡыҙыҡ! // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 12 ғинуар. * Һүҙе барҙың үҙе бар // "Башҡортостан календары", 2021 йыл, 14 ғинуар бите. * Хөрмәт билдәһе // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 11 июнь. * Урок навсегда // «Литературная газета», 30 июня — 6 июля 2021 г., № 26 (6791). * Тауҙарҙағы яуҙар // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 17 август. * Етди мәҙәклек // «Башҡортостан ҡыҙы» журналы, 2021 йыл, август. * Яуап бирер мәл етә // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 3 сентябрь. * "Емерге"не емереп… Гармунлы проект популярлыҡ яулай! // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 21 сентябрь. * Интернетҡа ингәндә // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 24 сентябрь. * Күҙ алдындағы буйынса һүҙ алдым // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 1 октябрь. * Бөйөк тә ул, бер йөк тә ул // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 8 октябрь. * Һүҙҙең һүҙҙе йәмләгәне, йәнләгәне // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 15 октябрь. * Йөрәгем аша үтә һәр һүҙем // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 5 ноябрь. * Биләһен һәм биҙәһен // "Башҡортостан календары", 2021 йыл, 23 ноябрь бите. * Телен һаҡлаған — донъя бөтөнлөгөн яҡлаған // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 7 декабрь. * Күңел асыу түгел, күңелдең асылыуы // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 8 февраль. * Барыр юлын белгән — бәхетле // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 15 март. * Телең булһын кейемең // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 19 апрель. * "Мин йөрәгем менән яҙам..." «Ҡыҙыл таң» гәзите, 2022 йыл, 10 июнь. * Телде тәрән яратҡан — камил хәбәр яралтҡан // «Йәшлек» гәзите, 2022 йыл, 26 август. * Ир һәм ил — тамырҙаш һүҙҙәр // "Йәшлек" гәзите, 2022 йыл, 21 октябрь. * Көнүҙәк, телдә биҙәк // "Башҡортостан" гәзите, 2022 йыл, 25 октябрь. * Ил йөҙөнә сыҡҡанда // "Башҡортостан" гәзите, 2022 йыл, 9, 16 декабрь. * Һәр кем йөкмәр йөк түгел // "Йәшлек" гәзите, 2023 йыл, ғинуар. * "Йөрәгем аша үтә һәр һүҙем" // "Башҡортостан" гәзите, 2023 йыл, 13 июнь. * "Бала һәр саҡ мохтаж остазға" // "Ватандаш" журналы, 2023 йыл, октябрь. * "Өҫтән, юғары көстән" // "Башҡортостан" гәзите, 2024 йыл, 15 март. * "Тере жан бит ул сүз" // "Кызыл таң" гәзите, 2024 ел, 15 март. * "Һәйбәт телмәр һәр нәмәне ҡыҙыҡ яһай" // "Ватандаш" журналы, 2024 йыл, март. * Донъя менән, аңың менән ижадилыҡ идара итә // "Киске Өфө" гәзите, 2024 йыл, 12 - 18 апрель. * "Юлда табылған юлда төшөп тә ҡала" // "Ағиҙел" журналы, 2024 йыл, апрель. * "Мои турблокноты: белорецкие ноты". Часть 1-я // Журнал "Ватандаш", 2025 год, сентябрь. * "Мои турблокноты: белорецкие ноты". Часть 2-я // Журнал "Ватандаш", 2025 год, октябрь. * "Кеше булып ҡалыу баҡсаһы" // "Башҡортостан" гәзите, 2025 йыл, 18 ноябрь. * "Өндәмә генә түгел" // "Башҡортостан" гәзите, 2026 йыл, 3 февраль. * "Туған тел - халыҡтың күңеле лә, йөрәге лә, күҙе лә..." // "Ватандаш" журналы, 2026 йыл, июль. * "Ҡаяларға ҡарап барамын" // "Башҡортостан" гәзите, 2026 йыл, 4 август. <!-- Яңы мәғлүмәтте ике йәйәнән (}}) өҫтәрәк яҙығыҙ --> == Әҙип тураһында матбуғатта == {{Hider|title = ''Мәҡәләләр исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Яуаптар көтәбеҙ! // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 2 апрель. * «Кәзәһе түгел, мәҙәге ҡиммәт» // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 27 июнь. * Мөмкинлектәребеҙ арта // «Башҡортостан» гәзите, 1997 йыл, 6 май. * Бында — заман, ил һулышы // «Йәшлек» гәзите, 1997 йыл, 6 май. * На волнах // Газета «Пятница», 1997 год, 5 — 11 сентября.{{ref-ru}} * «Йөҙйәшәр» «Эфир…» һәр өйгә етер! // «Йәшлек» гәзите, 2000 йыл, 15 февраль. * Оҙон ғүмерле бул, уҡытыусым! // «Башҡортостан» гәзите, 2000 йыл, 23, 24 май. * Радио көнө, бөтә элемтә тармағы хеҙмәткәрҙәре байрамы менән! // «Башҡортостан» гәзите, 2003 йыл, 7 май. * «Говорит Уфа!» — семьдесят пять лет звучат эти слова по Радио Башкортостана // Газета «Вечерняя Уфа», 2003 год, 1 августа.{{ref-ru}} * Әйткән һүҙ… // «Башҡортостан» гәзите, 2003 йыл, 14 август. * По волнам эфира. Башкирскому радио — 75 лет // Газета Республика Башкортостан", 2004 год, 1 октября.{{ref-ru}} * Ҡотлайбыҙ! // «Башҡортостан» гәзите, 2004 йыл, 2 октябрь. * Поздравляем! // Газета «Республика Башкортостан», 2004 год, 2 октября.{{ref-ru}} * Ҡотлайбыҙ! // «Таң» гәзите, 2004 йыл, 7 октябрь. * Йәшәү йәмен эштә табалар // «Башҡортостан» гәзите, 2004 йыл, 28 октябрь. * Хөсәйенов Ғ. Етди, лайыҡ хеҙмәт. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияға тәҡдим ителде // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 22 сентябрь. * «Үткән заман» тапшырыуҙарының киләсәге // «Йәшлек» гәзите, 2005 йыл, 24 сентябрь. * Яҡташыбыҙ премияға тәҡдим ителде // «Таң» гәзите, 2005 йыл, 24 сентябрь. * Документальный сериал способен воспитать новых патриотов // Газета «Республика Башкортостан», 2005 год, 28 сентября. * Ҡотлайбыҙ! // «Йәшлек» гәзите, 2005 йыл, 1 октябрь. * Шатлыҡтар уртаҡ булды // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 7 октябрь. * За трудолюбие и талант // Газета «Республика Башкортостан», 2005 год, 7 октября.{{ref-ru}} * Голов В. «Служу Отечеству!» — словом и пером // Газета «Вечерняя Уфа», 2005 год, 7 октября.{{ref-ru}} * Хәмиҙуллина Х. «Улар бирешмәгән. Беҙ ҙә сайҡалмайыҡ» // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 16 июнь. * Хәсәнова З. Үткәндәрҙән фәһем дә, ғибрәт тә алайыҡ // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 26 октябрь. * Беҙҙе улар уята // «Башҡортостан» гәзите, 2007 йыл, 5 май. * Билдәле шәхестәр ниндәй телетапшырыуҙарҙы ҡарарға ярата? // «Аҙна» гәзите, 2008 йыл, 20 ноябрь. * Абдуллина Л. Кесе булһа ла кеше // Рәсүл Сәғитовтың «Дөрөҫ һүҙ» исемле китабы донъя күрҙе. «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 28 февраль. № 41 (25351). * Тынғыһыҙ ижадсы // «Таң» гәзите, 2009 йыл, 17 март. * Абдуллина Л. Телмәр һәм һүҙ оҫтаһы // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 28 март. № 62 (25372). * Рәсүл Сәғитовтың «Дөрөҫ һүҙ» китабы донъя күрҙе // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 3 апрель. * «Говорит Уфа!» Праздник объединяет работников всех отраслей связи // Газета «Республика Башкортостан», 2009 год, 7 мая.{{ref-ru}} * Абдуллина Л. «Тормош — иркен төшөнсә…» // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 5 сентябрь. * Талант ҡына түгел, тырышлыҡ та кәрәк // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 23 март. * Сибайҙа йәш прозаиктарҙың республика семинары уҙҙы // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 3. * Әлибаев З. Дәүер һулышын тойоп // Йәштәр прозаһының торошо һәм үҫеш перспективалары. «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 4. * Ҡотлайбыҙ! // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 5. * Донъя йәме // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 5 август. * Рәсүл Сәғитовтың «Донъя йәме» исемле китабы баҫылып сыҡты // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 14 октябрь. * Беҙҙең лауреаттар // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 31 декабрь. * Ҡәләм яҙа-яҙа ослана // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 8 ғинуар. * Әлибаев З. Донъя йәмен таба ижадта // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 13 апрель. * Бәйгеләрҙә сапҡан ат кеүек // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 23 апрель. * Лайыҡлылар беҙҙең арала // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 30 апрель. * Исем туйы була // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 4 июнь. * Йөрәк менән аҡыл аңлашҡанда // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 11 июнь. * Йылҡыбаева Н. Һиҙгер йөрәк һәм тәрән аҡыл аша // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 21 июнь. * Яңыраҡ, ябайыраҡ, халыҡҡа яҡыныраҡ… // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 23 июль. * Илһам сығанағы — мәктәбем // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 23 июль. * Лотфуллина С. "Арыҫлан"да — арыҫландай ир-егеттәр // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 10 сентябрь. * [[Абдуллина Лариса Хашим ҡыҙы|Абдуллина Л.]] Телмәр һәм һүҙ оҫтаһы // Йөрәк аҡылы: публицистик мәҡәләләр, ижади портреттар, әңгәмәләр. — Өфө: Китап, 2011. * [[Әбүзәров Салауат Нәзир улы|Әбүзәров С.]] Рәсүл Сәғитов автограф тарата // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2012 йыл, 26 ғинуар. * [[Ҡунафин Мөнир Сәхиулла улы|Ҡунафин М.]] Үҙ төбәгеңдеке мөһимерәк // «Йәшлек» гәзите, 2012 йыл, 5 июнь. * Мөхәррәмов Б. Фекер алышыуҙан ялҡмайым // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 ноябрь. * Беҙ ҙә — еңеүсе! // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 4 декабрь. * Нәзиров С. Һутлы тел, утлы фекер // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 12 декабрь. * Расуль Сагитов презентовал новую книгу // Информационно-аналитическая газета «Достояние Республики Башкортостан» // 2014 год, январь.{{ref-ru}} * Абдуллина Л. Һүҙ ҡәҙерен кемдәр ҡәҙерләй? // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2. * Сначала был звук // Журнал «Бельские просторы» , 2014 год, № 2.{{ref-ru}} * Бер минутлыҡ әңгәмә // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2. * Автор менән күрешеү // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2. * [[Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы|Баймөхәмәтов А.]] Һәйбәт әсбап булыр. Рәсүл Сәғитовтың «Имен-аман тороғоҙ!» тип аталған яңы китабының исем туйы булды // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 19 февраль. * Рәсүл Сәғитовҡа — 50 йәш // "Башҡортостан календары", 2014 йыл, 14 март. * Хәлитова Л. Тура эфир дошман һөжүменә тиң // «Йәшлек» гәзите, 2014 йыл, 21 март. * [[Әлибаев Зәки Арыҫлан улы|Әлибаев З.]] Бөрйән рухлы егет // «Ватандаш» журналы, 2014 йыл, № 3. * Алтынбаева А. Йәшәү девизын раҫлап // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 3. * Нәзиров С. Был донъяла һәр кем — хеҙмәтсе // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 18 март. * Абдуллина Л. Готов ли читатель к произведениям Расуля Сагитова? // «Бельские просторы», 2014, № 4. * «Имен-аман торайыҡ!» // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 5. * Сәйфетдинова Т. Булыр илдең балаһы… // «Таң» гәзите, 2014 йыл, 22 май. * Журналистар — Ҡырмыҫҡалы ерендә // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 11 июнь. * [[Аҡбулатова Фәрзәнә Фәтих ҡыҙы|Аҡбулатова Ф.]] Ижад йылғаһының инеше лә мөһим // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 22 июль. * Үткәне лә, бөгөнгөһө лә матур // «Таң» гәзите, 2015 йыл, 27 март. * «Моңдар иле, тиҙәр Бөрйәнемде, бында донъя моңдан ярала…» // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 25 август. * [[Шакиров Алик Фәйез улы|Фәйезов Ә.]] Башҡорт журналисы Рәсүл Сәғитовтың алтынсы китабы донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 4 апрель<ref name="БИ" />. * [[Шакиров Алик Фәйез улы|Фәйезов Ә.]] Өфөлә билдәле журналист студенттарҙы үҙенең китабы менән таныштырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 27 апрель<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/992627/ Өфөлә билдәле журналист студенттарҙы үҙенең китабы менән таныштырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 27 апрель]{{V|27|04|2017}}</ref>. * Рәшитов З. Ташҡа баҫылған һүҙ йәшәйәсәк // «Йәшлек» гәзите, 2017 йыл, 12 май. * Йәмәғәт палатаһы ағзалары раҫланды // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 19 май, № 57 (27309). * Һүҙе биҙәй кешене // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 19 май, № 57 (27309). * Рәхимов И. Әҙәбиәт һәм әҙиптәр // Викторина. «Киске Өфө» гәзите. 2017 йыл, 3-9 июнь, № 22 (752). * Абдуллина Л. «Китапты йөкмәтке өсөн уҡымайым» // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 26 март. * Рәсүл Сәғитовҡа — 55 йәш // "Башҡортостан календары", 2019 йыл, 14 март бите. * Аманов Т. Журналистың яңы балҡышы // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 12 апрель. * [https://bash.rbsmi.ru/articles/sh-khest-r/k-p-yrly-a-yltash/ Камал Р. Күп ҡырлы аҫылташ // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 15 май] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703073708/https://bash.rbsmi.ru/articles/sh-khest-r/k-p-yrly-a-yltash/ |date=2019-07-03 }}. * Рәсүл Сәғитов сәхнә тотто // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 5. * «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы тапшырылды // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 6. * Аминев М. Чувство слова // Газета «Республика Башкортостан», 2 июля 2019 г. № 76 (29011). * Аманов Т. Журналистың яңы уйҙары // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 12 июль. * Рәсүл Сәғитовтың яңы һүҙе // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 11. * Аманов Т. Берҙе өсәү иткәне // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 28 август. * Тамырға ҡарау аңды яҡтырта. // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 1 сентябрь. * Слово знает себе цену. // Газета «Республика Башкортостан», 4 сентября 2020 года. * Төп нөсхәләй ҡабул ителһен әҫәрең // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 27 ноябрь. * Расуль Сагитов: «Главное в речи — естественность» // Сайт Союза журналистов РБ. 22 ноября 2021 г.{{ref-ru}} * Слова — они как люди // Газета «Республика Башкортостан», 7 декабря 2021 года.{{ref-ru}} * Новая творческая высота Расуля Сагитова // Сайт Союза журналистов РБ, 21 марта 2022 г.{{ref-ru}} * Вышел в свет очередной сборник прозы башкирского писателя Расуля Сагитова // ИА "Башинформ", 22 марта 2022 г.{{ref-ru}} * Көсләп асылған күҙҙең нуры юҡ, йәки Башҡорт әҙәбиәтен ниндәй киләсәк көтә?// «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 25 март. }} == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = {{refbegin|2}} * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016)<ref>[http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/66469.html Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. Сайт Главы Республики Башкортостан, 2016, 29 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717222804/http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/66469.html |date=2021-07-17 }}{{ref-ru}}{{V|29|12|2016}} </ref> * [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2004)<ref>[http://bashkortostan.regnews.org/doc/qw/ar.htm Информационный портал Республики Башкортостан. О присвоении почетного звания «Заслуженный работник печати и массовой информации Республики Башкортостан» работникам студии радиовещания Государственного унитарного предприятия «Телерадиовещательная компания „Башкортостан“». Указ Президента РБ от 01.10.2004 N УП-484.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924125345/http://bashkortostan.regnews.org/doc/qw/ar.htm |date=2019-09-24 }}{{ref-ru}}{{V|29|05|2018}}</ref> * Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2021) * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (2005) * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайының "Законлылыҡты нығытыуға айырыуса өлөш индергәне өсөн" Маҡтау билдәһе (2024). * [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай]]ҙың Почет грамотаһы (2019) * «2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (2012). Мәскәү ҡалаһы. * «Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл» юбилей миҙалы (2019) * Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы (2019) * Рәсәй Журналистар союзының "Намыҫ. Дәрәжә. Профессионаллек" Маҡтау билдәһе (2024). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» номинацияһы дипломы (2017) * «2006 йылдағы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙа актив ҡатнашҡаны өсөн» билдәһе (2008). Мәскәү ҡалаһы. * Рәсәй мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре профсоюзы Почет грамотаһы (2019) * Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Почет грамотаһы (2024) * Рәсәй Федерацияһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса Баш идаралығы Почет грамотаһы (2005) * Рәсәй Федерацияһы Журналистар союзының Почет грамотаһы (2014). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының Почет грамотаһы (2014, 2019) * Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы (конгресы) Башҡарма комитеты Почет грамотаһы (2014) * Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы үткәргән «Мәғлүмәти киңлек: Власть — Йәмғиәт — Киң мәғлүмәт саралары» Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе дипломы (2012). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһының һайлауҙарҙы яҡтыртыу буйынса үткәргән конкурсы еңеүсеһе дипломы (2012) * 2016 йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙы киң мәғлүмәт сараларында иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында өсөнсө урын бирелеүе дипломы (2016) * Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһының Рәхмәт хаты (2018). Мәскәү ҡалаһы. * Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһы Рәхмәте (2019) * Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайының 25 йыллығына арналған конкурста беренсе урын дипломы (2020) * «Янги Овоз» Үҙәк Азия Яҙыусылар һәм тарихсылар берлеге Ҡырғыҙстан бүлексәһенең «Туран Биримдиги» миҙалы (2020) * Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты Рәхмәт хаты (2020) * «Башҡортостан» гәзитенең 2020 йылғы лауреаты тип иғлан ителеүе айҡанлы баҫманың Почет грамотаһы (2020) * Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт палатаһы Почет грамотаһы (2021) * Киң мәғлүмәт сараларында милләт-ара һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәр мәсьәләләрен иң яҡшы яҡтыртыуға "СМИротворец" Бөтә Рәсәй конкурсында 3 урын (2023). Мәскәү ҡалаһы. * Рәсәй Федерацияһында Уҡытыусы һәм остаз йылы айҡанлы "Ватандаш" журналы редакцияһы ойошторған конкурста 1 урын (2023). * Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайы тарафынан парламент тематикаһы буйынса иң яҡшы материалға 2023 йылда үткәрелгән конкурста 1 урын (2023). * Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының Рәхмәт хаты (2024). * Социаль селтәрҙәрҙә иң яҡшы агросәнәғәт посына Башҡортостан ауыл хужалығы министрлығы ойошторған "Агро комплекста" республика конкурсында 3 урын (2024). * Федераль урман хужалығы агентлығы үткәргән 1 Бөтә Рәсәй "Лес-пресс" конкурсы еңеүсеһе (2024). Мәскәү ҡалаһы. * Башҡортостан Республикаһы урман хужалығы министрлығының Рәхмәт хаты (2024). * Киң мәғлүмәт сараларында террорға ҡаршы проблематиканы иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында II урын (2024). * "Хәбәрселәр урындағы үҙидара өсөн" Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе (2024). Мәскәү ҡалаһы. * Киң мәғлүмәт сараларында Башҡортостан Республикаһы дәүләт телдәре һәм уның халыҡтары телдәре үҫешен иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында 1 урын (2025). * Киң мәғлүмәт сараларында террорға ҡаршы тематиканы иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында II урын (2025). * "Вместе Медиа. Контент" федераль конкурсының "Иң яҡшы радио алып барыусыһы" номинацияһында 1 - се урын (2025 - 2026). Санкт-Петербург ҡалаһы. {{refend}} }} * Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары Рәхмәт хаты (2026). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Башкирская энциклопедия [http://www.wiki02.ru/encyclopedia/Sagitov_Rasul_Hasanovich/t/11946 . Сагитов Расуль Хасанович]{{ref-ru}} * Башҡорт энциклопедияһы. Сәғитов Рәсүл Хәсән улы{{ref-ba}} * [http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=3616 Башкирское издательство «Китап» имени Зайнаб Биишевой. Сайт. Главная > Наши авторы Расуль Сагитов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075858/http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=3616 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}} * Журналисты России. XX—XI. Энциклопедия. * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}} * Лауреаты премии имени Шагита Худайбердина (авт.-сост.: Ф. Ш. Кудакаев, Р. З. Хажиев. — Уфа: Китап, 2016.-192 с. ISBN 978-5-295-06511-8{{ref-ru}} * {{Бурзянская энциклопедия|Сагитов Расуль Хасанович|страница=453}} == Һылтанмалар == * [http://xn--80aclahgkowlrcep8o.xn--p1ai/board.html Союз писателей РБ Сайт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * [http://www.bashinform.ru/news/1198646-vedushchiy-bashkirskogo-radio-yubiley-respubliki-khoroshiy-povod-dlya-pristalnogo-vnimaniya-k-istori/ Ведущий башкирского радио: «Юбилей республики — хороший повод для пристального внимания к истории родного края». «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018 йыл, 17 август]{{ref-ru}}{{V|17|08|2018}} * {{БГ}}, 2011, 31 декабрь. [http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/1054-2011-yyla-rhmtlemen.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БГ}}, 2012 йыл, 26 ғинуар. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1430-rsl-sitov-avtograf-tarata.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БГ}}, 2012 йыл, 13 апрель. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/2767-hikmt.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БГ}}, 2012 йыл, 7 сентябрь. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/4952-hikmtle-hikylr.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bp01.ru/public.php?public=2709 Бельские просторы, 2012, № 12]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}} * {{БГ}}, 2014 йыл, 19 февраль. [http://bash.bashgazet.ru/belem/11910-ybt-sbap-bulyr.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716031234/https://bash.bashgazet.ru/belem/11910-ybt-sbap-bulyr.html |date=2021-07-16 }} * [http://www.bashinform.ru/news/614724 Известному журналисту Расулю Сагитову — 50 лет]{{ref-ru}} * [http://www.bashinform.ru/bash/734382/ Башҡорт радиожурналисы федераль журналда мәҡәлә шәлкемен баҫтыра] [[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]] [[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан журналистары]] [[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:XXI быуат журналистары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлаусылар]] [[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]] hp98otluuesbllhsd8u9963t18k2po2 YouTube 0 91451 1303462 1294829 2026-09-02T13:52:14Z ~2026-47650-84 48811 1303462 wikitext text/x-wiki {{карточка компании |название = YouTube, LLC |логотип = youtube |тип = [[Google]] компанияһының филиалы |основана = 2005 |основатели = Стив Чен<br />Чад Хёрли<br />Джавед Карим |ключевые фигуры = Сьюзан Войцицки (CEO) |расположение = Сан-Бруно ([[Калифорния]], [[АҠШ]]) |отрасль = [[Интернет]], видеохостинг |материнская компания = [[Google]] (2006 йылдан алып) |сайт = http://youtube.com }} [[Файл:901cherryave.jpg|thumb|right|Компанияның [[Калифорния]]лағы офисы]] '''YouTube''' (<small>МФА:</small> {{IPA|[juːt(j)uːb]}}<ref>[http://www.oxforddictionaries.com/definition/american_english/YouTube YouTube_ definition of YouTube in Oxford dictionary (American English)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527064901/http://www.oxforddictionaries.com/definition/american_english/youtube |date=2016-05-27 }}</ref>; {{lang-en|[[wikt:you|you]]}} һүҙенән — «һин», «һеҙ» һәм жарг. {{lang-en|[[wikt:tube|tube]]}} — «торба», «телевизор»; «Ютуб» йәки «Ютьюб» тип әйтелә<ref>{{cite web|url=http://www.russika.ru/ef.php?s=5020|title=Видеохостинг YouTube|author=Захарченко А. В.|quote=(МФА: [‘ju:tu:b] - "ютуб" или "ютьюб")|publisher=Энциклопедический Фонд russika.ru|accessdate=2014-07-03}}</ref>) — ҡулланыусыларға видеояҙмаларҙы һаҡлау, ебәреү һәм күрһәтеү хеҙмәттәрен тәҡдим итеүсе видеохостинг. Ҡулланыусыларҙың теге йәки был видеояҙмаларҙы өҫтәү, ҡарау, дуҫтар менән бүлешеү һәм видеоларға комментарийҙар яҙыу мөмкинлектәре бар. Ябай һәм уңайлы файҙаланыу мөмкинлектәре арҡаһында YouTube донъялағы иң популяр видеохостингы булып тора һәм кереүселәрҙең һаны буйынса сайттар араһында өсөнсө урынды биләй<ref>http://www.alexa.com/site/ds/top_sites?ts_mode=global&lang=none|title=Alexa{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Site Rankings</ref>. 2012 йылдың ғинуарында сайтта көндәге видеояҙмаларҙың ҡарауҙар һаны 4 млрд-ҡа барып етә<ref>[http://www.mobi.ru/News/16508/YouTube_dostig_4_milliardov_ezhednevnyh_prosmotrov.htm YouTube достиг 4 миллиардов ежедневных просмотров — Новости — mobi.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509155516/http://www.mobi.ru/News/16508/YouTube_dostig_4_milliardov_ezhednevnyh_prosmotrov.htm |date=2012-05-09 }}</ref>. Сайтта профессионалдар һәм һәүәҫкәрҙәр төшөргән фильмдар һәм клиптар күрһәтелгән. «Российская газета» мәғлүмәттәре буйынса, сервис аудиторияһының 2%-ын, йәғни 51 миллион кешеһен, [[Рәсәй Федерацияһы]] граждандары тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=http://www.rg.ru/2013/04/24/youtube-site.html|title=51 миллион человек в России смотрят YouTube |publisher=rg.ru|date=24.04.2013|accessdate=}}</ref>. === Локализация === {| class="wikitable sortable" |- ! Дәүләт ! Тел ! Эшләү башлау датаһы |- | {{ARG}} | [[Испан теле|Испан]] | {{dts|link=off|2010|9|8}}<!--<ref name="countries" />--> |- | {{AUS}} | [[инглиз теле]]нең австралия варианты | {{dts|link=off|2007|10|22}}<ref name="AUS-NZ">{{Cite news|first=Kristen|last=Nicole|url=http://mashable.com/2007/10/22/youtube-australia-new-zealand/|title=YouTube Launches in Australia & New Zealand|publisher=Mashable|date=October 22, 2007|accessdate=August 3, 2009}}</ref> |- | {{BRA}} | [[Португал теле|Португал]] | {{dts|link=off|2007|6|19}}<ref name="local" /> |- | {{IRE}} | [[инглиз теле]]нең урта ольстер варианты (ирланд) | {{dts|2007|6|19}}<ref name="local" /> |- | {{CAN}} | [[инглиз теле]]нең канада варианты һәм [[француз теле]]нең канада варианты | {{dts|link=off|2007|11|6}}<ref>{{Cite news|first=Kristen|last=Nicole|url=http://mashable.com/2007/11/06/youtube-canada/|title=YouTube Canada Now Live|date=November 6, 2007|publisher=Mashable|accessdate=August 3, 2009}}</ref> |- | {{CZE}} | [[Чех теле|Чех]] | {{dts|link=off|2008|10|9}}<ref>{{Cite news|first=Petr|last=Bokuvka|url=http://czechdaily.wordpress.com/2008/10/12/czech-version-of-youtube-launched-and-its-crap-it-sucks/|title=Czech version of YouTube launched. And it’s crap. It sucks.|work=The Czech Daily Word|publisher=Wordpress.com|date=October 12, 2008|accessdate=August 3, 2009}}</ref> |- | {{FRA}} | [[Француз теле|Француз]] | {{dts|link=off|2007|6|19}}<ref name="local">{{Cite news|first=Peter|last=Sayer|url=http://www.pcadvisor.co.uk/news/index.cfm?NewsID=9772|title=Google launches YouTube France News|publisher=PC Advisor|date=June 19, 2007|accessdate=August 3, 2009}}</ref> |- | {{GER}} | [[Немец теле|Немец]] | {{dts|link=off|2007|11|8}}<ref>{{Cite news|first=Adam|last=Ostrow|url=http://mashable.com/2007/11/08/youtube-germany/|title=YouTube Germany Launches|publisher=Mashable|date=November 8, 2007|accessdate=August 3, 2009}}</ref> |- | {{HKG}} | [[Юэ (тел)|Кантон ҡытай]] | {{dts|link=off|2007|10|17}}<ref name="chita.us">{{cite web|url=http://chita.us/community/viewtopic.php?f=9&t=1294|title=Chita • 檢視主題&nbsp;– YouTube 台灣版推出|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20071123024536/chita.us/community/viewtopic.php?f=9&t=1294|archivedate=2007-11-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205151456/http://chita.us/community/viewtopic.php?f=9&t=1294 |date=2008-12-05 }}</ref> |- | {{ISR}} | [[Йәһүд теле|Йәһүд]] | {{dts|link=off|2008|9|16}} |- | {{TUR}} | [[Төрөк теле|Төрөк]] | {{dts|link=off|2012|10|1}} |- | {{IND}} | Һинглиш һәм [[һинди]] | {{dts|link=off|2008|5|7}}<ref>{{Cite news|first=Sandeep|last=Joshi|url=http://www.hindu.com/2008/05/08/stories/2008050857242200.htm|title=YouTube now has an Indian incarnation|work=[[The Hindu]]|date=May 8, 2008|accessdate=August 3, 2009}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131128004152/http://www.hindu.com/2008/05/08/stories/2008050857242200.htm |date=November 28, 2013 }}</ref> |- | {{ITA}} | [[Итальян теле|Итальян]] | {{dts|link=off|2007|6|19}}<ref name="local" /> |- | {{JPN}} | [[Япон теле|Япон]] | {{dts|link=off|2007|6|19}}<ref name="local" /> |- | {{Флагификация|Южная Корея}} | [[Корея теле|Корея]] | {{dts|link=off|2008|1|23}} |- | {{MEX}} | [[Испан теле|Испан]] | {{dts|link=off|2007|10|11}}<ref>{{cite web|url=http://www.eluniversal.com.mx/articulos/43235.html|title=Presentan hoy YouTube México|publisher=El Universal|date=October 11, 2007|accessdate=September 9, 2010|language=Spanish|trans_title=YouTube México launched today|archiveurl=http://www.webcitation.org/65U5NGxpy|archivedate=2012-02-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090516063924/http://www.eluniversal.com.mx/articulos/43235.html |date=May 16, 2009 }}</ref> |- | {{NLD}} | [[Нидерланд теле|Нидерланд]] | {{dts|link=off|2007|6|19}}<ref name="local" /> |- | {{NZL}} | [[инглиз теле]]нең яңы зеланд варианты | {{dts|link=off|2007|10|22}}<ref name="AUS-NZ" /> |- | {{POL}} | [[Поляк теле|Поляк]] | {{dts|link=off|2007|6|19}}<ref name="local" /> |- | {{RUS}} | [[Урыҫ теле|Урыҫ]] | {{dts|link=off|2007|11|13}}<ref name=fvid>[http://lenta.ru/news/2007/11/13/youtube/ Русскоязычная версия YouTube открылась песней про «Гитар»] // Lenta.ru, 13 ноября 2007 г.</ref> |- | {{ESP}} | [[Испан теле|Испан]] | {{dts|link=off|2007|6|19}}<ref name="local" /> |- | {{RSA}} | [[инглиз теле]]нең көньяҡ африка варианты | {{dts|link=off|2010|5|17}}<ref name="local" /> |- | {{SWE}} | [[Швед теле|Швед]] | {{dts|link=off|2008|10|22}} |- | {{TWN}} | [[Ҡытай теле|Ҡытай]] | {{dts|link=off|2007|10|18}}<ref name="chita.us" /> |- | {{UK}} | [[инглиз теле]]нең британ варианты | {{dts|link=off|2007|6|19}}<ref name="local" /> |- | {{UKR}} | [[Украин теле|Украин]] | <!--{{dts|link=off|2010|12|1}}-->{{dts|link=off|2013|12|13}}<ref>{{cite web|url=http://google-ukraine-blog.blogspot.ru/2012/12/youtube.html|title=YouTube приходить в Україну!|author=Марина Тарасова|date=13 декабря 2012|publisher=Oфіційний Блоґ — Google Україна|lang=ua|accessdate=2015-02-06}}</ref> |} == YouTube-та килем алыу == 2007 йылдың май айында YouTube AdSense нигеҙле партнерлыҡ программаһын (YPP) эшләтеп ебәрҙе, был система видео авторҙарына сайттағы реклама килемдәрен бүлешеү мөмкинлеген бирә<ref>{{Cite web|title=YouTube Partner Network: Could You Profit from YouTube?|url=https://profiletree.com/youtube-partner-network/|access-date=2024-10-28|website=profiletree.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Youtube CPM & RPM Rates by Country 2024|url=https://bloggernexus.com/youtube-cpm-and-rpm-rates-by-country/|access-date=2024-10-28|website=bloggernexus.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=An Introduction to YouTube AdSense|url=https://promo.com/blog/an-introduction-to-youtube-adsense|access-date=2024-10-28|website=promo.com}}</ref>. Ғәҙәттә, YouTube реклама партнерлыҡ программаһы сиктәрендә видеонан алынған килемдең 45 процентын үҙенә ала, ә 55 проценты авторҙарға бирелә<ref>{{Cite web|title=It's not TV, it's the Web: YouTube partners complain about Google ads, revenue sharing|url=https://www.theverge.com/2013/3/4/4062810/youtube-partners-complain-revenue-sharing-google-ads|access-date=2024-10-28|website=www.theverge.com}}</ref>. YouTube партнерлыҡ программаһында ике миллиондан ашыу кеше ҡатнаша<ref>{{Cite web|title=YouTube says its Partner Program now has 2 million members|url=https://www.theverge.com/2021/8/23/22636827/youtube-partner-program-2-million-members-creators|access-date=2024-10-28|website=www.theverge.com}}</ref>. TubeMogul мәғлүмәттәре буйынса, 2013 йылда YouTube-та видеонан алда транслируемый реклама (ул видео башланғанға тиклем күрһәтелә<ref>{{Cite web|title=Best YouTube Ad Examples & How To Replicate Yourself|url=https://joseangelostudios.com/youtube-ad-examples/|access-date=2024-10-28|website=joseangelostudios.com}}</ref>) рекламодательдарға 1000 ҡарау өсөн уртаса 7,60 доллар тора ине. Ғәҙәттә, видеонан алдындағы реклама өсөн яраҡлы видеоларҙың яртыһынан күберәк булмай, был әүҙем рекламодательдарға булмауы сәбәпле<ref>{{Cite web|title=YouTube Ads: Everything You Need to Know|url=https://adespresso.com/blog/youtube-ads-guide/|access-date=2024-10-28|website=adespresso.com}}</ref>. YouTube сәйәсәте реклама ярҙамында аҡса эшләгән видеоларҙа айырым типтағы контентты индереүҙе тыйыуҙы талап итә, бында көс ҡулланыу, ярамаған һүҙҙәр, енси йөкмәткеле видео, "ҡаршылыҡлы йәки махсус күҙәтеү талап иткән темалар һәм ваҡиғалар, һуғыш, сәйәси ҡаршылыҡтар, тәбиғәт һәләкәттәре һәм трагедиялар, график һүрәтләүҙәр булмаған осраҡта ла" (мәҫәлән, контент "ғаҙәттә матбуғатта яҡтыртыуға лайыҡ йәки юмористик булһа, һәм авторҙың маҡсаты мәғлүмәт биреү йәки күңел асыу икәнлеге билдәле")<ref>{{Cite web|title=Why is YouTube being accused of censoring vloggers?|url=https://www.theverge.com/2016/9/1/12753108/youtube-is-over-party-advertising-monetization-censorship|access-date=2024-10-28|website=www.theverge.com}}</ref>, һәм файҙаланыусыларҙың "ярамаған" комментарийҙар биреүе сәбәпле видеоларҙы тыйыу кәрәк<ref>{{Cite web|title=After Child Video Scandal, YouTube Says Ad-Friendly Videos Can Be Demonetized For Inappropriate Comments|url=https://www.tubefilter.com/2019/02/22/youtube-videos-demonetized-inappropriate-comments/|access-date=2024-10-28|website=www.tubefilter.com}}</ref>. 2021 йылдың июненә донъя буйлап YouTube платформадағы теләһә ниндәй видеоны монетизациялар хоҡуғын үҙендә ҡалдырҙы, авторы YouTube партнерлыҡ программаһында ҡатнашмаһа ла. Был каналдарҙа булған сағыштырмаса "рекламодательдарға дуҫ" контент өсөн тормошҡа аша, һәм бөтә килем туранан-тура Google-ға китә, авторға бер ниндәй ҙә аҡса бүлмәҫтән<ref>{{Cite web|title=YouTube announces changes in its terms of services|url=https://www.telegraphindia.com/business/youtube-announces-changes-in-its-terms-of-services/cid/1816154|access-date=2024-10-28|website=www.telegraphindia.com}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{публикация|книга|автор=Миллер, Майкл.|заглавие=YouTube для бизнеса. Онлайн видео-маркетинг для любого бизнеса|оригинал=YouTube for Business: Online Video Marketing for Any Business|место=М.|издательство=Манн, Иванов и Фербер|год=2012|страницы=304|isbn=978-5-91657-393-0}} == Һылтанмалар == * [http://ru.youtube.com/ YouTube] {{ref-ru}} * {{ВТ-ЛП|YouTube}} * [http://whatstat.ru/channels/top100 WhatStat] — рейтинг и статистика русскоязычных каналов YouTube. [[Категория:Алфавит буйынса сайттар]] [[Категория:2005 йылда барлыҡҡа килгән сайттар]] [[Категория:YouTube|*]] [[Категория:Интернет-реклама]] [[Категория:Видеохостинг]] [[Категория:АҠШ компаниялары]] ggtotyuhvfb5j25u1nsx2uk7braoz1i Рига 0 102956 1303471 1297571 2026-09-02T22:45:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303471 wikitext text/x-wiki {{НП |статус=Ҡала |русское название = Рига |оригинальное название = {{lang-lv|Rīga}} |изображение = Riga montage.jpg |подчинение = <!-- город республиканского подчинения --> |страна = Латвия |герб = Rigas Gerbonis.png |флаг = Flag_of_Riga.svg{{!}}border |описание флага = Рига флагы |описание герба = Рига гербы |ширина герба = 150 |ширина флага = 170 |lat_dir = N |lat_deg=56 |lat_min=56 |lat_sec=51 |lon_dir = E |lon_deg=24 |lon_min=6 |lon_sec=25 |CoordAddon = type:city(703581)_region:LV |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Латвия,%20Рига&sll=24.099454,56.958257&sspn=1.406223,0.576208&l=map,trf,cmr |размер карты страны = 0 |размер карты региона = 0 |размер карты района = |вид региона = Тарихи өлкә |регион = Видземе |регион в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = 6 район |вид главы = Мэр |глава = Ушаков Нил Валерьевич |дата основания = 1201 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с =1225 |площадь = 304,05<ref>[http://www.riga.lv/RU/Channels/About_Riga/Riga_in_numbers/default.htm Рига в цифрах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607163328/https://www.riga.lv/RU/Channels/About_Riga/Riga_in_numbers/default.htm |date=2012-06-07 }} — Рига рәсми сайты{{ref-ru}}</ref> |вид высоты = высота НУМ |высота центра НП = 7 |климат = <!-- умеренный морской --> |официальный язык = |население = {{Падение}} 641 007<ref name="постнас"/> |год переписи = 2015 |плотность = {{#expr: 699203 / 307.17 round 1}} |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +2 |DST = есть |телефонный код = +371 |почтовый индекс = |почтовые индексы = LV-10(01-84) |автомобильный код = LV |вид идентификатора = код ATVK |цифровой идентификатор = 0010000<ref>[http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 Классификатор административных территорий и территориальных единиц Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115115730/http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 |date=2010-11-15 }} - 16 февраль 2011{{ref-lv}}</ref> |сайт = http://www.riga.lv/ |язык сайта = |язык сайта 2 = |язык сайта 3 = |add1n = Наградалар |add1 = {{Орден Ленина|тип=город}} |add2n = |add2 = |карта страны=0 |карта региона=0 |карта района=0 |add3n = {{+ПозКарты |Порядок=ММБ |Инфобокс=да |lat_deg=56.9475 |lon_deg=24.106944 |Позиционная карта = Латвия |Размер карты = 190 |Рамка 1 = 0 |Вид карты = Riga in Latvia.svg |Позиционная карта 2 = Латвия Рига |Размер карты 2 = 110 |Рамка 2 = 0 }} |add3 = <!--Не заполнять--> }} '''Рига''' ({{lang-lv|{{audio-nohelp|Lv-Rīga.ogg|Rīga}}}}) — [[Латвия]]ның [[баш ҡала]]һы һәм Балтика буйы илдәрендәге иң эре ҡала. Халыҡ һаны 641 007 кеше тәшкил итә (2015 йыл<ref name="постнас">[http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/Sociala/Sociala__ikgad__iedz__iedzskaits/IS0042.px/table/tableViewLayout1/?rxid=09cbdccf-2334-4466-bdf7-0051bad1decd Численность постоянного населения по полу: города республиканского значения, края, города и волости в начале и в середине года]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html Iedzīvotāji — Datubāze (Население. База данных)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117024435/http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html |date=2015-11-17 }} Centrālo statistikas pārvaldi (Центральное статистическое бюро Латвии){{ref-lv}}</ref>). == Этимологияһы == Тәүге тапҡыр Рига 1198 йылғы документтарҙа иҫкә алына. Был [[гидроним]] атамаһы Рига йылғаһы исеменән бәйле. Рига — [[Көнбайыш Двина]] йылғаһының ҡушылдығы булған, хәҙер был йылға юҡ. [[Файл:Riga_by_night_(8230045602).jpg|left|thumb|Риганың иҫке өлөшө төндә]] Балтик телдәрендәге ''ring-'' литва телендәге ''ringe, ringis'' — «излучина, лука, затон, заводь» менән тап килә. Курш ырыуҙары йәшәгән ерҙә ''ring-'' топонимдарҙа йыш осрай. Видземе ырыуы латыштарында курш телендәге ''-in-'' формаһына һуҙып әйтелә торған һуҙынҡы ''-i-'' тап килә, балтик тамыр ''ring-'' ''rig-'' формаһында йөрөй. Йылға бөгөлдәренә бәйле ''Rigasupe'' — «река с излучинами» атамаһы килеп сыҡҡан (был йылға күмелгән), ә гидронимдан «Рига»{{sfn|Поспелов|2002|с=364}} ойконимы барлыҡҡа килгән. == Тарихы == [[Файл:Riga - Cosmographiae uniuersalis 1550 (87682073).jpg|thumb|Рига XVI быуатта]] === Ҡалаға нигеҙ һалыныу тарихы === 1150 йылдан Готланд утрауы сауҙагәрҙәре [[Көнбайыш Двина]] йылғаһының Балтик диңгеҙенә ҡойған ({{lang-de|Düna}}) урынынан Рига йылғаһына тиклем үҙҙәренең караптарында килә торған була ({{lang-de|Riege}}) . Генрих Латвийский хроникаһында тәбиғи гавань ролен үтәгән lacus Riga күле иҫкә алына. Бер нисә быуаттан һуң ул йылға күмелә, уның булған урынын хәҙер ҡаланың иҫке өлөшөндә ҡайһы бер урамдар йүнәлеше буйынса ғына белеп була. Буласаҡ На Рига ҡәлғәһе урынына бер нисә тапҡыр миссионерҙар экспедицияһы килә, улар һөҙөмтә бирмәй, тик 1201 йылда Альберт Буксгевден етәкселегендәге тәре йөрөтөүсе немец рыцарҙары төркөмө генә бындағы халыҡты суҡындыра ала. Ҡәлғә төҙөлгәс, Рига көслө хәрби һәм сауҙа үҙәгенә, [[Ливония]]ның төп сауҙа һәм христиан дине үҙәгенә әйләнә. 1211йылда епископа тырышлығы менән Ригала Домский собор төҙөлә башлай. 1225 йылда ҡалала һайлап ҡуйыла торған ҡала башлығы вазифаһы- [[фогт]] булдырыла, 1257 йылда Ригаға Икскюль замогынан Рига архиепископоптары резиденцияһы күсерелә. Ҡаланың сауҙа ҡалаһы булараҡ әһәмиәте үҫә, 1282 йылда Рига [[Ганза]] союзына инә. === Рига һәм Тевтон ордены === Епископтар немецтарҙы көнсығыш ерҙәргә, айырыуса мәжүси халыҡтар ерҙәренә күсереү сәйәсәтен алып бара. Хәрби күскенселәргә рыцарҙар ордены төрлө яҡлап ярҙам итә: башта был ''Ливонияның Христос яугирҙары берлеге'' -''Братство воинов Христа Ливонии'' ([[Орден меченосцев]]) була, һуңыраҡ ул [[Тевтон ордены]]на (Немец ордены) ҡушыла. Тәре йөрөтөүселәрҙе мосолмандар [[Палестина]]нан ҡыуып ебәргәс, Тевтон ордены [[Рим папа]]һы ярҙамы менән Көнсығыш Европала үҙ эшмәкәрлеген йәйелдерә, айырыуса, Балтик буйындағы Пруссия (прустар илендә) һәм [[Ливония]]ла. Тевтон ордены көслө һәм үҙ аллы сиркәү ойошмаһы була, уның менән Рига архиепископтары араһында был төбәктә хакимлыҡ өсөн конкурентылыҡ көсәйә. Тевтон орденының Ливония бүлеге булдырыла, уның башында Ордендың Бөйөк магистрына буйһонған ландмейстер тора. Рига архиепископтары менән Тевтон ордемны араһныдағы низағтар йыш ҡына хәрби төҫ ала (Ливониялағы 1297—1330 йылдарҙағы Граждандар һуғышы). Был Граждандар һуғышы барышында 1330 йылда Рига ваҡытлыса үҙаллылығын юғалта, 36 йылдан һуң архиепископ менән орден араһындағы [[Данциг]] килешеүе (1366) буйынса яңынан уны ҡайтарыуға өлгәшә. === Реформация === [[Файл:RigaSchwarzhäupterhaus1891.png|thumb|[[Дом Черноголовых]].<small><br>Гравюра на дереве, 1891 г.</small>]] 1522 йылда Рига [[Реформация]]ға ҡушыла, архиепископтар власы кәмей, Һуңғы Рига архиепискобы Вильгельм Бранденбургский була. 1558 йылда Рәсәй менән һуғыш башланып ([[Ливония һуғышы]]), Ливония конфедерацияһы тарҡалғас (1561—1562) Рига ҡалаһы архиепископ менән Ордендың [[Речь Посполитая]] менән берләшеү идеяһын хупламай, Изге Рим империяһының ирекле ҡалаһы статусын һорай. Ирекле Рига ҡалаһы ике тиҫтә йыл тирәһе йәшәй. 1581 йылда урыҫтарҙың яңы һөжүме башланырҙан алда, башҡа бер кемдән ярҙам өмөт итеп булмағанын аңлағас, Рига [[Польша]] һәм [[Литва]] берлеге короле [[Стефан Баторий]]ға тоғролоҡҡа ант итә. 40 йыллыҡ Польша-Литва хакимлығы ваҡытында ҡала халҡы кире католик сиркәүенә ҡайтарыла (был Календарь тәртипһеҙлектәренә килтерә), контрреформация [[Швеция]] короле [[Густав II Адольф]] 1622 йылда Риганы алғас туҡтатыла. Швеция короллегендә Рига [[Стокгольм]]дан ҡала икенсе ҡала булып иҫәпләнә, был уның стратегик урынына бәйле була, сөнки Рига Балтика буйында иң ҡөҙрәтле Швеция дәүләте мәнфәғәттәрен яҡлауҙа бик мөһим роль уйнай. Был осорҙа ҡала үҙидараһы ныҡ үҫешә. 1656—1658 йылдарҙағы Рәсәй-Швеция һуғышы ваҡытында Рига (1656) ҡамауға алына. === Урыҫ ғәскәре ҡамауы, Рәсәйгә ҡушылыуы һәм уның хакимлығы аҫтында ҡалыуы ([[XVIII век|XVIII]]—[[XIX быуат]]тар) === [[XVIII быуат]] башында Рига [[Европа]]лағы иң ҙур ҡәлғәләрҙән һанала. Ҡала ғәйәт ҙур диуарҙар менән уратып алынған була, уны биш [[бастион]], ике [[равелин]] һәм ике шанец (туптар өсөн окоп) һаҡлай. Бынан тыш ҡәлғә тирәләй тәрән соҡор соҡола һәм һыу менән тултырыла. [[Даугава]]ның икенсе ярында понтон күперҙе һаҡлап тороусы тағы бер форт — Коброншанц төҙөлә<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv">''[[Пухляк, Олег Николаевич|О. Н. Пухляк]]''. [http://voin.russkie.org.lv/sv_na_territorii_latvii.php «Северная война на территории Латвии».] // voin.russkie.org.lv</ref><ref name="О штурме Риги на histrf.ru">''Владимир Иванов''. [https://histrf.ru/biblioteka/b/kak-russkiie-voiska-shturmovali-righu Как русские войска штурмовали Ригу. — После блестящей виктории русских войск под Полтавой летом 1709 года ситуация на фронтах Северной войны в корне изменилась. Теперь Пётр Великий начал диктовать условия ведения боевых действий, а шведская армия перешла к обороне. Фельдмаршал Борис Петрович Шереметев получил от царя указание взять Ригу.] Сайт «История России» // histrf.ru</ref>. [[Швеция]] короллеге һәм Төньяҡ Европа илдәре коалицияһы ([[Саксония]] курфюрстлығы, [[Рәсәй]] батшалығы, [[Дания]] короллеге, [[Речь Посполитая]] һ.б.) араһындағы Балтик буйындағы ерҙәр һәм Балтик диңгеҙендә хакимлыҡ өсөн [[Төньяҡ һуғыш (1700—1721)]] ваҡытында граф Нильс Стромберг етәкселегендәге Риганы һаҡлап торған швед [[гарнизон]]ында (1709) 13 400 кеше, 563 туп, 66 мортира һәм 12 гаубица була. Был оҙаҡҡа һуҙылған һуғышта [[Швеция]]ны солох төҙөргә мәжбүр итер өсөн [[Пётр I]] Балтик буйында һуғышты әүҙемләштерә һәм [[1709 йыл]]дың октябрендә граф [[Шереметев Борис Петрович|Б. П. Шереметев]]ҡа Риганы алырға бойора<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/><ref name="О штурме Риги на histrf.ru"/>. 1709 йылдың 27 октябрендә (6 ноябрендә) рус армияһы Риганы ҡамауға ала һәм 1709 йылдың 2 (13) декабренә ҡала тулыһынса блокадала ҡала<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/><ref name="О штурме Риги на histrf.ru"/>. [[Файл:Town of Riga Swearing Allegiance to Russia in 1710.jpg|thumb|справа| Рәссам Александр Евстафиевич Коцебу. «1710 йылда Рига Рәсәй батшаһына тоғролоҡ антын бирә» (1868 йыл)]] 1710 йылдың 4 июлендә бик оҙаҡ блокадала булғандан һуң Рига (1709—1710) ҡалаһы һәм ҡәлғәһе, Петр I-нең генерал-фельдмаршал Б. П. Шереметев етәкселегендәге ғәсҡәре тарафынан алына. Швед гарнизоны капитуляция иғлан итә. Рус армияһы ҡулына иҫән ҡалған швед артиллерияһы (561 туп, 66 мортира, 7 гаубица), гарнизондағы 5 132 кеше әсиргә төшә, уларҙың 2 905 сирле була. Шул уҡ көндө граф Борис Петрович Шереметев Рига граждандары һәм Остзее (Балтик буйы) дворяндарының [[Пётр I]] тоғролоҡ тураһында антын ҡабул итә<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/>. 1710 йылдың 12 (23) июлендә генерал-фельдмаршал граф Б. П. Шереметев тантаналы шарттарҙа ҡалаға инә һәм уның ҡапҡаһы янында Рига раты (советы) уға ҡаланан символик ике алтын асҡыс ала<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/>. Рига һәм [[Лифляндия]]ның [[Рәсәй]]гә ҡушылыуы [[1721 йыл]]дың 30 авгусында (10 сентябре) Рәсәй менән Швеция короллеге араһында төҙөлгән Ништадт солох тураһында килешеүе менән нығытыла. [[1713 йыл]]дың 17 (28) июлендә Рига Рәсәйҙең [[Рига лубернаһы]] (1721 йылдан — [[Рәсәй империяһы]]), [[1783]]—[[1796 йыл]]дарҙа Рига наместниклығы, [[1796]]—1918 йылдарҙа Лифляндия губернаһы үҙәгенә әйләнә. [[1809 йыл]]да Риганың хәрби губернаторы итеп Рәсәй император армияһы [[генерал-лейтенант]]ы Иван Николаевич Эссен (Магнус Густав фон Эссен) билдәләнә. Рәсәйҙең Франция империяһына ҡаршы [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ваҡытында 11- 12 июль төнөндә тикшерелмәгән разведка мәғлүмәттәренә ышанып, Наполеондың Бөйөк армияһы килеүенән ҡурҡып, фон Эссен Риганың Петербург һәм Мәскәү форштадттарына ут төртөргә ҡуша. Шул сәбәпле һуғыш хәрәкәттәре булмаған ҡалала, ҡот осҡос янғын сыға: 705 йорт, 35 йәмғиәт бинаһы һәм 4 сиркәү яна, меңәрләгән кеше торлаҡһыҙ тороп ҡала. 1812 йылдың көҙөндә фон Эссен үҙ ҡулы аҫтындағы ғәскәрҙәргә һөжүмгә күсергә бойора, улар бик күп кешеһен юғалата<ref name="Рига в огне на riga.lv">''Алексей Евдокимов''. [https://www.riga.lv/ru/news/riga-v-ogne-chto-proizoshlo-205-let-nazad?11477 История. Рига в огне: что произошло 205 лет назад? — 205 лет назад, в ночь с 11 на 12 июля (с 23 на 24 по старому стилю) 1812 года, чудовищный пожар бушевал на территории нынешнего рижского центра. Полыхали деревянные предместья, окружавшие старый каменный город — то, что сегодня именуется Вецригой.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Информационный портал [[Рижская дума|Рижской думы]] // riga.lv (12 июля 2017 года)</ref>. [[Файл:PhilippoPaulucci.jpg|thumb|[[Паулуччи, Филипп Осипович|Филипп Осипович Паулуччи]], Балтик буйы генерал-губернаторы һәм Риганың хәрби губернаторы (1812 −1822). Рәсәй империяһы]] 1812 йылдың 23 октябрендә Балтик буйы [[генерал-губернатор]]ы һәм Рига хәрби губернаторы итеп генерал Филипп Осипович Паулуччи тәғәйенләнә<ref name="Рига в огне на riga.lv"/>, Ватан һуғышы тамамланғас,уның етәкселегендә 1812 йылдан 1822 йылға тиклем Рига янындағы биҫтәләр яңынан төҙөлә, шул арҡала ҡала хәҙерге кварталдарға бүленә, бынан тыш күп кенә яҡшы эштәр башҡарыла. 1830 йылдың 1 (13) ғинуарында генерал Паулуччи отставкаға сыға (мундир кейеү хоҡуғы менән), һәм февраль уртаһында Рәсәйҙән китә. [[1841 йыл]]да М.С.Кузнецовтың [[Рига фарфор һәм фаянс фабрикаһы]] асыла. [[1848]]—[[1861йыл]]дарҙа Балтик буйы генерал-губернаторы һәм Рига хәрби губернаторы итеп [[генералиссимус]] [[Суворов Александр Васильевич|Александр Васильевич Суворовты]]ң ейәне Александр Аркадьевич Суворов тәғәйенләнә. [[Файл:Riga Panorama 1890-1900.jpg|thumb|Рига [[XIX быуат]] аҙағында, [[Рәсәй империяһы]].]] [[XIX быуат]]тың икенсе яртыһында Рига [[Рәсәй империяһы]]ның иң алдынғы сәнәғәт үҙәктәренең береһенә әүерелә. 1861 йылда Рига — [[Динабург]] (ныне — [[Даугавпилс]]) тимер юлы һәм Рига тимер юл станцияһы төҙөлө. Һуңыраҡ Рига [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург]], [[Варшава]] менән тимер юл менән тоташтырыла. Ҡала мөһим тимер юл узелы статусын ала. Быуат аҙағында Рига диңгеҙ порты әһәмиәте буйынса Рәсәй империяһының Санкт-Петербургтан ҡала икенсе порт була<ref name="История Риги на prorigu.ru">[https://www.prorigu.ru/history-of-riga/ История Риги — от немецких баронов до расцвета города.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181204150159/http://www.prorigu.ru/history-of-riga/ |date=2018-12-04 }} // prorigu.ru</ref><ref name="«Морские ворота» Риги на riga.lv">''Илья Дименштейн''. [https://www.riga.lv/ru/news/neizvestnoe-o-rige-morskie-vorota-goroda?16486 История. Неизвестное о Риге: «морские ворота» города.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Информационный портал [[Рижская дума|Рижской думы]] // riga.lv (19 марта 2019 года)</ref>. [[1869 йыл]]да Ригала тимер юл вагондары төҙөүсе Рус-Балтика вагон заводы асыла. [[1872 йыл]]да Ригала [[Даугава]] аша тәүге тимер юлы һалына, шулай уҡ йәмәғәт транспорты— [[омнибус]]тар барлыҡҡа килә. [[1884 йыл]]да [[Ильгюциемс]] быяла фабрикаһы асыла. [[1888 йыл]]да, Ригала сауҙагәрҙәр тотҡан оҫтаханалар нигеҙендә Рус-Балтика электротехника заводы (Рига дәүләт электротехника заводы "ВЭФ"). Иҡтисад һәм сауҙа тиҙ үҫеү сәбәпле Ригала йәшәгән халыҡ һаны 1800—1913 йылдарҙа һикһән тапҡырға, ә уның майҙаны 1850—1913 йылдарҙа ун тапҡырға арта<ref name="apograf.ru">''Александр Телицын''. [http://apograf.ru/riga_latvija/ Рига, Латвия. История города, достопримечательности.] // apograf.ru (15 марта 2013 года)</ref>. Рәсәй империяһы составында булыуға ҡарамаҫтан ҡала мәҙәниәте Балтик буйы немецтары мәҙәниәте, айырыуса юғары ҡатлам немецтары йоғонтоһонда үҫә. XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем бында рәсми тел һәм уҡыу-уҡытыу теле булып башлыса немец теле ҡала. === [[XX быуат]] === [[Файл:German troops Riga 1917.jpg|thumb|Германия ғәскәрҙәре 1917 йылдың 3 сентябрендә Ригаға инә]] [[Файл:Parade Riga 1.5.1919.jpg|thumb|Латвия ССР-ы армияһы парады. 1 май, 1919 йыл]] ==== Империяның иң ҙур ҡалаһы ==== 1881 йылда Балтик буйы губернаһында үткән халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында Рига халҡының 33 % үҙен немец, 30 % тирәһе — латыш, 19 % — урыҫ (шул иҫәптән раскольниктар), 8,5 % — [[йәһүд]] тип атай. 1913 йылда инде халыҡтың 40 % [[латыш]], 20 % — [[урыҫ]] (]шул иҫәптән раскольник), 13 % —Балтик буйы немецтары, 7 %  тирәһе— [[йәһүдтәр]]. Тағы бында бер аҙ [[поляктар]] ҙа йәшәй. 1914 йылда һуғыш ваҡытында ҡалаға һуғыштан ҡасып килгән кешеләр ағыла, халыҡ һаны 473 меңдән 558 меңгә етә. Рига һәм уның янындағы округ кеше һаны буйынса тик [[Санкт-Петербург]] (Петроград) (2,1 млн кеше) һәм [[Мәскәү]]ҙән (1,7 млн кеше генә ҡалыша), [[Одесса]] унан артта ҡала (498 мең кеше 1912 йылда)<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vtoraya-promyshlennaya-revolyutsiya|автор=Погребинская Вера Александровна|заглавие=Вторая промышленная революция.|год=2005|издание=«Экономический журнал»|выпуск=10|issn=2072-8220}}</ref> ([[Варшава]] (885 мең кеше,1914 йыл) һәм [[Лодзь]] (600 мең кеше, 1915, Польшала) , Киевты (1914 йыл башында 595 мең кеше). ==== Сәнәғәт үҫеше ==== 1909 йыл майынан 1915 йылға тиклем Ригалағы Рус-Балтика вагон заводы тәүге «Руссо-Балт» маркалы тәүге Рәсәй еңел автомобилдәрен етештерә. Ригала сәнәғәт үҫешенә [[Беренсе донъя һуғышы]](1914—1918) ҡамасаулай. Ҡала фронтҡа яҡын урынлашҡанлыҡтан, Рәсәй иҡтисады мохтажлығын иҫәпкә алып, 200 000 кеше ғаиләләре менән (1915) Үҙәк Рәсәйгә, Уралға, йәки Украинаға эвакуациялана. 1917 йылдың сентябрендә ҡаланы герман ғәскәрҙәре баҫып ала. ==== Латвия баш ҡалаһы ==== Һуғыш тамамланғас, 1918 йылдың 18 ноябрендә немецтар ҡулындағы Ригала бойондороҡһоҙ Латвия Республикаһы (1918—1940) иғлан ителә. 1919 йылда Ригала — яңы дәүләттең баш ҡалаһында өс төрлө Латвия хөкүмәте урынлаша. 4 ғинуарҙан 21 майға тиклем [[Латвия Социалик Совет Республикаһы]] була. Балтик буйы хәрбиҙәре (ландесвер) һәм герман ирекле корпусы уны ҡолатҡас, 3 июлдә отставкаға киткәсе А.Ниедра хакимлыҡ итә. Герман ирекле корпусы киткәндән һуң [[Карлис Улманис]] власы урынлаша. 1919 йылдың көҙөндә Ригаға Бермондт-Аваловтың Германия яҡлы Көнбайыш ирекле армияһы һөжүм итә, ләкин Улманис хөкүмәте ҡолатылмай. 1920 йылдың 11 авгусында Ригала совет- Латвия солох килешеүе, ә 1921 йылдың 18 мартында — совет-поляк солох тураһында килешеүе төҙөлә. 1931 йылдың 3 февралендә Сеймом «Латвия баш ҡалаһы тураһында закон» ҡабул итә, Рига баш ҡала тип рәсми рәүештә иғлан ителә. Был ваҡытта ҡалала 40 район була: (1) [[Иҫке ҡала]], (2) Бульвар, (3) Видземе (район [[Эспланада (Рига)|Эспланады]]), (4) [[Авоты (Рига)|Авоты]], (5) Латгале ([[Московский форштадт]]), (6) [[Гризинькалнс]], (7) Дарзини (район [[Улица Дунтес (Рига)|ул. Дунтес]]), (8) [[Ганибу дамбис|Ганибу,]] (9) [[Саркандаугава]], (10) [[Рижский порт|порт]], (11) [[Вецмилгравис]], (12) [[Яунмилгравис]], (13) [[Межапаркс|Межапарк]], (14) [[Чиекуркалнс]], (15) [[Земитаны (станция)|Земитаны,]] (16) [[Силс (Риганың тарихи районы)|Силс]] ([[Тейка]], [[Шмерли]], [[Межциемс (Рига)|Межциемс]]), (17) [[Югла]], (18) [[Пурвциемс]], (19) Яньциемс ([[Яняварты (платформа)|Яняварты]] станцияһынан тимер юлдың уң яғы), (20) [[Кенгарагс]], (21) Острова ([[Закюсала]], [[Луцавсала]], [[Улица Мукусалас|Мукусала]]), (22) [[Торнякалнс]], (23) [[Агенскалнс]], (24) [[Кипсала]], (25) [[Засулаукс]], (26) [[Ильгюциемс|Ильгециемс,]] (27) [[Спилве (микрорайон)|Спилве]], (28) [[Болдерая]], (29) [[Даугавгрива (микрорайон)|Даугавгрива]], (30) [[Буллюциемс|Буллю муйжа]], (31) [[Клейсты|Клейстес муйжа]], (32) [[Лачупе (станция)|Лачупе,]] (33) [[Анниньмуйжа]], (34) [[Золитуде]], (35) [[Шампетерис (Риганың тарихи районы)|Шампетрис]], (36) [[Биерини]], (37) [[Ливциемс (исторический район Риги)|Ливциемс]], (38) [[Зиепниеккалнс]], (39) (40) [[Яунциемс (Рига)|Яунциемс]]<ref>Pilsētas teritoriālais iedalījums. Rīgas pilsētas statistiskā gada grāmata 1931—1932.</ref>. == География == {{Ниәттәрҙә}} Риганың тарихи үҙәге Даугава йылғаһының түбәнге ағымында, төньяҡ биҫтәләр Рига ҡултығының көньяҡ ярында урынлашҡан. Көньяҡ һәм төньяҡ ҡала ситтәрендәге халыҡ тығыҙлығы әҙ: һаҙлыҡ һәм батҡыл урындар ваҡытында ҡаланы һаҡлау ысулы булған. Һуңғы боҙлоҡ дәүерендә формалашҡан Рига ландшафты бәләкәй күлдәр һәм шишмәләр күп, Иҫке ҡаланан көнсығыш һәм төньяҡҡа XIX быуат аҙағында уҡ ҡомло дюнанан бушлыҡ урын алған. Төньяҡ-көнбайыштан ҡаланы Балтик диңгеҙе уратҡан, көнсығышта һәм төньяҡ-көнсығышта Царникав, Гаркалн һәм Стопин крайҙары, көньяҡта — Саласпилс, Кека, Олайн крайҙары, көнбайышта — Маруп, Бабит крайҙары һәм [[Юрмала]] ҡалаһы менән сиктәш. Риганан көнбайышҡа ҡарай 18 км алыҫлыҡта [[Рижское Взморье]] курорт үҙәге бар. === Климат === Климат уртаса континенталь, йәй йылы, дымлы (уртаса һауа температураһы июлдә 18,2&nbsp;°C; уртаса яуым-төшөм кимәле — 85 мм), ҡыш ҡарлы була. Ҡыш көнө епшек көндәр (февралдәге уртаса һауа температураһы −3&nbsp;°C), −20&nbsp;°C тиклем һалҡындар ҙа була. Ҡар ҡатламы декабрь аҙағында барлыҡҡа килә һәм февраль аҙағына — март башына тиклем ята. 40 % көндәр болотло була, яуым-төшөм кимәле йылына 641 мм. Уртаса ел тиҙлеге — 4 м/с. Уртаса һауа дымлығы — 79,2 %. {{Климат города |Город_род=Риги |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate2/26422.htm Погода и климат], [http://svali.ru/catalog~49~26422~index.htm Туристический портал] | Янв_ср=-2.7 | Янв_ср_осад=39 | Фев_ср=-3.0 | Фев_ср_осад=32 | Мар_ср=0.5 | Мар_ср_осад=35 | Апр_ср=6.3 | Апр_ср_осад=34 | Май_ср=12.0 | Май_ср_осад=48 | Июн_ср=15.4 | Июн_ср_осад=70 | Июл_ср=18.2 | Июл_ср_осад=82 | Авг_ср=17.3 | Авг_ср_осад=76 | Сен_ср=12.4 | Сен_ср_осад=71 | Окт_ср=7.3 | Окт_ср_осад=74 | Ноя_ср=2.1 | Ноя_ср_осад=58 | Дек_ср=-1.5 | Дек_ср_осад=50 | Год_ср=7.0 | Год_ср_осад=669 | Янв_ср_мин=-5.0 | Янв_ср_макс=-0.5 | Фев_ср_мин=-5.7 | Фев_ср_макс=-0.4 | Мар_ср_мин=-2.6 | Мар_ср_макс=4 | Апр_ср_мин=2 | Апр_ср_макс=11.1 | Май_ср_мин=7.1 | Май_ср_макс=17.3 | Июн_ср_мин=10.9 | Июн_ср_макс=20.3 | Июл_ср_мин=13.7 | Июл_ср_макс=22.9 | Авг_ср_мин=13.0 | Авг_ср_макс=22 | Сен_ср_мин=8.7 | Сен_ср_макс=16.5 | Окт_ср_мин=4.6 | Окт_ср_макс=10.5 | Ноя_ср_мин=0.1 | Ноя_ср_макс=4.1 | Дек_ср_мин=-3.6 | Дек_ср_макс=0.6 | Год_ср_мин=3.6 | Год_ср_макс=10.7 | Янв_а_макс=10.2 | Янв_а_мин=-33.7 | Фев_а_макс=13.5 | Фев_а_мин=-34.9 | Мар_а_макс=20.5 | Мар_а_мин=-23.3 | Апр_а_макс=27.9 | Апр_а_мин=-11.1 | Май_а_макс=30.4 | Май_а_мин=-5.3 | Июн_а_макс=32.5 | Июн_а_мин=-1.2 | Июл_а_макс=34.1 | Июл_а_мин=4 | Авг_а_макс=33.6 | Авг_а_мин=-0.5 | Сен_а_макс=29.4 | Сен_а_мин=-4.1 | Окт_а_макс=23.4 | Окт_а_мин=-8.7 | Ноя_а_макс=17.2 | Ноя_а_мин=-18.9 | Дек_а_макс=11.8 | Дек_а_мин=-31.9 | Год_а_макс=34.1 | Год_а_мин=-34.9 | Янв_вода=0 | Фев_вода=0 | Мар_вода=1 | Апр_вода=5 | Май_вода=10 | Июн_вода=17 | Июл_вода=21 | Авг_вода=23 | Сен_вода=21 | Окт_вода=15 | Ноя_вода=10 | Дек_вода=5 | Год_вода=11 |}} == Административ бүленеше == [[Файл:Rigas_rajonu_numeracija.jpg|thumb|268x268px|Административ райондар картаһы]][[Файл:Rigas_apkaimes_Nr.png|thumb|267x267px|Микрорайондар картаһы]]Рига рәсми рәүештә күп микрорайондарҙан торған өс административ район ({{lang-lv|rajons}}) һәм өс биҫтәнән ({{lang-lv|priekšpilsētas}}) тора. * Курзем районы (йәшел төҫтә): майҙаны — 79 км², халҡы — 133 505 кеше. : ''Микрорайондары'': 1. Болдерая, 2. Даугавгрива, 3. Дзирциемс, 4. Ильгюциемс, 5. Иманта, 6. Клейсты, 7. Кипсала, 8. Ритабулли, 9. Спилве, 10. Волери, 11. Засулаукс, 12. Агенскалнс. * Земгаль биҫтәһе (көл төҫтә): майҙаны — 41 км², халҡы — 105 090 кеше, Задвиньела урынлашҡан. : ''Микрорайондары'': 13. Атгазене, 14. Бебербеки, 15. Биерини, 16. Бишумуйжа, 17. Катлакалнс, 18. Мукупурвс, 19. Плескодале, 20. Салас, 21. Шампетерис, 22. Торнякалнс, 23. Зиепниеккалнс, 24. Золитуде. * Зиемель районы (һоро төҫтә): маәҙаны — 77 км², халҡы — 80 652 кеше. : ''Микрорайондары'': 25. Чиекуркалнс, 26. Яунциемс, 27. Кундзиньсала, 28. Мангальсала, 29. Межапарк, 30. Милгравис, 31. Петерсала-Андрейсала, 32. Саркандаугава, 33. Трисциемс, 34. Вецаки, 35. Вецдаугава, 36. Вецмилгравис. * Үҙәк район (ҡыҙыл төҫтә): майҙан — 3 км², халҡы — 24 547 кеше. Тарихи район — Иҫке Рига, театрҙар, музейҙар, эш үҙәктәре, үҙәк вокзал һ.б. : ''Микрорайондар'': 37. Старый город, 38. Центр. * Видзем биҫтәһе (күк төҫтә): майҙан — 57 км², халҡы — 172 064 кеше. : ''Микрорайондар'': 39. Берги, 40. Браса, 41. Брекши, 42. Букулты, 43. Дрейлини, 44. Югла, 45. Межциемс, 46. Пурвциемс, 47. Скансте, 48. Сужи, 49. Тейка. * Латгаль биҫтәһе (һары төҫтә): майҙаны — 50 км², халҡы — 193 287 кеше. : ''Микрорайондар'': 50. Авоту, 51. Дарзциемс, 52. Дарзини, 53. Гризинькалнс, 54. Кенгарагс, 55. Мәскәү форштадты, 56. Плявниеки, 57. Румбула, 58. Шкиротава. ==== Буржуаз Латвия һәм совет осоро ==== 1919 йылдың апрелендә Рига электротехника заводына нигеҙ һалына («VEF»). 1930 йылдарҙа «Vairogs» акционерҙар йәмғиәте төҙөлә (Рига вагондар төҙөү заводы), ул Балтика буйы илдәрендә иң эре автомобилдәр һәм тимер юл вагондары етештереүсе була. 1938 йылда Ригала 385 000 кеше йәшәгән, шуларҙың 45 000- немецтар. Германияла национал-социалистар власҡа килгәс, СССР элекке Рәсәй империяһы биләмәләрен кире ҡайтарыу буйынса эшмкәрлек алып бара башлай, ә Германия был ерҙәрҙе рейхҡа ҡушырға ниәтләй. 1939 йылда Германия менән Советтар Союзы бер-береһенә һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөй, тарихҡа Молотов-Риббентроп пакты исеме менән ингән документ буйынса Германия Балтик буйын СССР өсөн мөһим биләмәләр тип таный (ваҡытлыса, сөнки һуғыш ваҡытында был биләмәләр барыбер Германия ҡулына күсергә тейеш була). Латвия һәм СССР араһындағы Дуҫлыҡ һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеү буйынса Латвияға СССР-ҙың сикләнгән хәрби көстәре инә. Президент Карлис Улманис был йәһәттән: «Яңыраҡ төҙөлгән килешеү…хәүефһеҙлекте нығыта»,-ти. 1940 йылдың 17 июнендә Рига урамдарында совет танктары күренә. Совет ғәскәрҙәрен оркестр, почётлы ҡарауыл һәм байрамса күтәренке кәйефле Рига граждандары ҡаршы ала. Оҙаҡламай 14 −15 июлдә (1940 йыл) һайлауҙарҙа «Хеҙмәтсән халыҡ блогы» («Darba tautas bloks») өсөн 98 % тауыш бирелә (95 % һайлаусы ҡатнаша). Оҙаҡламай Рига Латвия Совет Социалистик Республикаһының баш ҡалаһы булып китә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] (1941—1945) ваҡытында «Барбаросса» планына ярашлы фашистик Германия ғәскәрҙәре 1941 йылдың 30 июнендә Риганы ала. 1941 йылдың 25 июлендә вермахт баҫып алған Латвия ССР-ы территорияһы Латвия Генераль округы тип, ә Рига- уның үҙәге тип иғлан ителә. Округ Остланд рейхскомиссариатына инә. Округтың генераль комиссары итеп Отто Генрих Дрекслер тәғәйенләнә. 29 602 Рига йәһүден немецтар Рижское геттоһына бикләй (1941 йылдың 21 июленән), 6 378 йәһүд уға тиклем үк үлтерелә. Иҫән ҡалғандар «Рига-Кайзервальд» бикләнә, йәки Гитлер Германияһының башҡа концлагерҙарына ебәрелә. [[Файл:Medal. 75 years of the liberation of Riga from the Nazi invaders.png|thumb|Иҫтәлекле миҙал- «Риганы немец фашист илбаҫарҙарынан азат итеүгә 75 йыл. 1944—2019» ([[Реверс]]). Риганы азат итеүселәргә һәйкәлдән бер композиция. [[Латвия]], 16 октябрь, 2019 йыл]] 1944 йылдың 13—15 октябрендә Совет Армияһының 1-се Прибалтийский фронт, 2-се Прибалтийский фронт һәм 3-сө Прибалтийский фронт көстәре менән вермахтҡа ҡаршы Риганы алыу операцияһы (14 сентября — 22 октября 1944 года) барышында Рига фашистарҙан азат ителә. Был операция ваҡытында 150 мең совет һалдаты һәм офицеры һәләк була<ref name="Рижская наступательная операция на ria.ru">[https://ria.ru/20191013/1559639456.html «Лишь бы будущее было счастливее». История оккупации и освобождения Риги. — Советские войска выгнали немецких оккупантов из Риги 13 октября 1944 года. Рижская наступательная операция по освобождению столицы и всей Прибалтики продолжалась около месяца, в ней погибло 150 тысяч военнослужащих.] [[РИА «Новости»]] // ria.ru (13 октября 2019 года)</ref>. Риганы обороналау (1941) һәм азат итеү операциялары (1944) барышында Иҫке ҡала етди зыян күрә. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң Ригала хәрби әсирҙәр өсөн өс совет лагере була: № 277, 317 һәм 350. Ауыр сирле әсирҙәр өсөн 3338 һәм 4379 -сы һанлы госпиталдәр эшләй. Рига караптар төҙөү заводын 1945 йылдан алып немец әсирҙәре төҙөй, завод өсөн йөҙөп йөрөүсе доктарҙы 1946 йылда Германиянан алып киләләр. Рига электростанцияһын яңынан тергеҙеү өсөн AEG производствоһы турбиналары Катовицелағы электр станцияһынан алып киленә. Һуғыштан һуң ҡала иҡтисады һиҙелерлек алға китә. Бында Латвия сәнәғәтенең бик күп өлкәләре була: машиналар төҙөү (Рига вагондар төҙөү), Рига автобустар фабрикаһы (РАФ, мәҫәлән, СССР-ҙағы ашығыс ярҙам машиналары), Рига моторҙар заводы «Саркана звайгзне»), радиоэлектроника (Рига электротехника заводы «ВЭФ»]], "Радиотехника"заводы RRR, «Альфа» производство берләшмәһе), химияя, еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте (Рига музыка ҡоралдары фабрикаһы, Dzintars Парфюмерия һәм косметика заводы , Laima Рига кондитер фабрикаһы, Страуме Рига электр көнкүреш техникаһы һәм уйынсыҡтар етештереү заводы һ.б..). [[Рига ГЭС-ы]], бер нисә [[ТЭЦ]]. Коммунистик субботниктарҙа эшләп алған аҡсаға Ригала «Гайльэзерс» дауахана комплексы һәм 1-се балалар клиник дауаханаһы төҙөлә<ref name="О наследстве СССР на aif.ru">''Надежда Вредина''. [https://aif.ru/money/economy/v_sovetskom_plenu_kakoe_nasledstvo_sssr_ostavil_latvii В советском «плену». Какое наследство СССР оставил Латвии?] Газета «[[Аргументы и факты]]» // aif.ru (3 июня 2019 года)</ref>. Сәнәғәттең йылдам үҫеүе ҡала халҡы һанының 228 мең кешенән (1945) 909 кешегә тиклем үҫеүенә килтерә (1990 йыл, башлыса, СССР-ҙың башҡа төбәктәренән күсеп килеүселәр иҫәбенә). 1991 йылда Латвия яңынан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Рига суверенлы [[Латвия Республикаһы]] баш ҡалаһына әйләнә. === [[XXI быуат]] === 2014 йылда Рига Европаның мәҙәни үҙәктәренең береһе тип атала<ref>[http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/09/1324&format=HTML&aged=0&language=LV&guiLanguage=en Rīga 2014. gadā būs Eiropas kultūras galvaspilsēta Latvijā.] // europa.eu</ref>. == Халҡы == [[Файл:Riga ortseingang.jpg|thumb|200px|Ригаға ингән урындағы яҙыу]] === Халыҡ миграцияһы === Рига —Балтик илдәрендәге иң ҙур ҡала, ләкин 1990 йылдан һуң унда йәшәгән халыҡ һаны ныҡ әҙәйә һәм был процесс әле лә дауам итә. Башта был башҡа төбәктәрҙән килгән халыҡтың Латвиянан китеүе менән бәйле булһа, һуңыраҡ —Латвия граждандарының Евросоюз илдәренә эмиграцияһына, күп Рига кешеләренең Рига агломерацияһына ингән муниципалитеттарға күсенеүенә һәм шулай уҡ бөтә милләт вәкилдәре араһында ла тыуымдың әҙ булыуына бәйле. Үҙәк статистика идаралығының 2020 йылдағы мәғлүмәттәре буйынса ҡалала 627 487 кеше йәшәй.<ref name="автоссылка1" /> 2020 йылда 65 йәштән оло кешеләр дәүмәле 20,7 % (130 060 кеше), 14 йәштән йәшерәктәр 15,6 % (97 862 кеше) тәшкил итә.<ref name="автоссылка1" /> Үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса 2017 йылда 641 423 кеше йәшәгән<ref name="постнас"/> йәки Халыҡ регистры мәғлүмәте буйынса 698 086 кеше булған (Гражданлыҡ һәм миграция эштәре буйынса идаралығы, МВД)<ref name="числнас2015">[http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/01.01.2015/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Численность жителей Латвии в самоуправлениях. Дата — 01.01.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316134945/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/01.01.2015/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=2015-03-16 }}{{ref-lv}}</ref>. 1767 йылдан алып бөгөнгәсә халыҡ һаны<ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm Динамика численности населения городов Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303231425/http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm |date=2016-03-03 }}</ref>: {| style="text-align:right" | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[1767]] || 19 500 |- | [[1800]] || 29 500 |- | [[1840]] || 60 000 |- | [[1867]] || 102 590 |- | [[1881]] || 169 329 |- | [[1897]] || 282 230 |- | [[1913]] || 472 068 |- | [[1920]] || 185 137 |- | [[1925]] || 337 699 |- | [[1935]] || 385 063 |- | [[1939]] || 347 800 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[1941]] || 335 200 |- | [[1945]] || 228 200 |- | [[1950]] || 482 300 |- | [[1955]] || 566 900 |- | [[1959]] || 580 423 |- | [[1965]] || 665 200 |- | [[1970]] || 731 831 |- | [[1975]] || 795 600 |- | [[1979]] || 835 475 |- | [[1987]] || 900 300 |- | [[1989]] || 915 106 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[1990]] || 909 135 |- | [[1991]] || 900 455 |- | [[1992]] || 889 741 |- | [[1993]] || 863 657 |- | [[1994]] || 843 552 |- | [[1995]] || 824 988 |- | [[1996]] || 810 172 |- | [[1997]] || 797 947 |- | [[1998]] || 786 612 |- | [[1999]] || 776 008 |- | [[2000]] || 764 329 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[2001]] || 756 627 |- | [[2002]] || 747 157 |- | [[2003]] || 739 232 |- | [[2004]] || 735 241 |- | [[2005]] || 731 762 |- | [[2006]] || 727 578 |- | [[2007]] || 722 485 |- | [[2008]] || 717 371 |- | [[2009]] || 713 016 |- | [[2010]] || 706 413 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[2011]] || 658 640 |- | [[2012]] || 649 853 |- | [[2013]] || 643 615 |- | [[2014]] || 643 368 |- | [[2015]] || 641 007 |- | [[2016]] || 639 630 |- | [[2017]] || 641 423 |- | [[2018]] || 637 971 |- | [[2019]] || 632 614 |- | [[2020]] || 627 487<ref name="data.csb.gov.lv" /> |- |} |} ''' Ҡала халҡы динамикаһы графикта түбәндәгесә күренә''' <timeline> Colors= id:barra value:blue ImageSize = width:auto height:250 barincrement:40 PlotArea = left:10 bottom:50 top:30 right:0 Period = from:0 till:1000000 TimeAxis = orientation:vertical BarData= bar:1767 text:1767 bar:1800 text:1800 bar:1840 text:1840 bar:1867 text:1867 bar:1881 text:1881 bar:1897 text:1897 bar:1913 text:1913 bar:1920 text:1920 bar:1925 text:1925 bar:1935 text:1935 bar:1939 text:1939 bar:1941 text:1941 bar:1945 text:1945 bar:1950 text:1950 bar:1955 text:1955 bar:1959 text:1959 bar:1965 text:1965 bar:1970 text:1970 bar:1975 text:1975 bar:1979 text:1979 bar:1987 text:1987 bar:1989 text:1989 bar:1990 text:1990 PlotData= color:barra width:10 anchor:till align:center shift:(0,5) bar:1767 from:0 till:19500 text:19500 bar:1800 from:0 till:29500 text:29500 bar:1840 from:0 till:60000 text:60000 bar:1867 from:0 till:102590 text:102590 bar:1881 from:0 till:169329 text:169329 bar:1897 from:0 till:282230 text:282230 bar:1913 from:0 till:472068 text:472068 bar:1920 from:0 till:185137 text:185137 bar:1925 from:0 till:337699 text:337699 bar:1935 from:0 till:385063 text:385063 bar:1939 from:0 till:347800 text:347800 bar:1941 from:0 till:335200 text:335200 bar:1945 from:0 till:228200 text:228200 bar:1950 from:0 till:482300 text:482300 bar:1955 from:0 till:566900 text:566900 bar:1959 from:0 till:580423 text:580423 bar:1965 from:0 till:665200 text:665200 bar:1970 from:0 till:731831 text:731831 bar:1975 from:0 till:795600 text:795600 bar:1979 from:0 till:835475 text:835475 bar:1987 from:0 till:900300 text:900300 bar:1989 from:0 till:915106 text:915106 bar:1990 from:0 till:909135 text:909135 TextData= pos:(195,00) text:1767 йылдан 1990 йылға тиклем Рига халыҡ һаны динамикаһы (кеше) </timeline> <timeline> Colors= id:barra value:blue ImageSize = width:auto height:250 barincrement:40 PlotArea = left:20 bottom:50 top:30 right:20 Period = from:0 till:1000000 TimeAxis = orientation:vertical BarData= bar:1990 text:1990 bar:1991 text:1991 bar:1993 text:1993 bar:1995 text:1995 bar:1997 text:1997 bar:1999 text:1999 bar:2000 text:2000 bar:2001 text:2001 bar:2002 text:2002 bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 PlotData= color:barra width:10 anchor:till align:center shift:(0,5) bar:1990 from:0 till:909135 text:909135 bar:1991 from:0 till:900455 text:900455 bar:1993 from:0 till:863657 text:863657 bar:1995 from:0 till:824988 text:824988 bar:1997 from:0 till:797947 text:797947 bar:1999 from:0 till:776008 text:776008 bar:2000 from:0 till:764329 text:764329 bar:2001 from:0 till:756627 text:756627 bar:2002 from:0 till:747157 text:747157 bar:2003 from:0 till:739232 text:739232 bar:2004 from:0 till:735241 text:735241 bar:2005 from:0 till:731762 text:731762 bar:2006 from:0 till:727578 text:727578 bar:2007 from:0 till:722485 text:722485 bar:2008 from:0 till:717371 text:717371 bar:2009 from:0 till:713016 text:713016 bar:2010 from:0 till:706413 text:706413 bar:2011 from:0 till:658640 text:658640 bar:2012 from:0 till:649853 text:649853 bar:2013 from:0 till:643615 text:643615 bar:2014 from:0 till:643368 text:643368 bar:2015 from:0 till:641007 text:641007 bar:2016 from:0 till:639630 text:639630 bar:2017 from:0 till:641423 text:641423 bar:2018 from:0 till:637971 text:637971 bar:2019 from:0 till:632614 text:632614 bar:2020 from:0 till:627487 text:627487 TextData= pos:(195,00) text:1990 йылдан 2020 йылға тиклем Рига халыҡ һаны динамикаһы (кеше) </timeline> === Милли составы === Ригала [[латыштар]] (46,3 %, 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу), [[урыҫтар]] (40,2 %), [[белорустар]] (3,9 %), [[украиндар]] (3,5 %), [[поляктар]] (1,9 %) һ.б. йәшәй. Ҡала халҡының милли составы [[1989]], [[2000]] һәм [[2011 йыл]]дарҙағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса<ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm Ethnic composition: 1989 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823105722/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm |date=2017-08-23 }}</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2000.htm Ethnic composition: 2000 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730173148/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2000.htm |date=2013-07-30 }}</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2011.htm Ethnic composition: 2011 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201120124349/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2011.htm |date=2020-11-20 }}</ref>, [[2020 йыл]] башына булған мәғлүмәттәр буйынса<ref>[https://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/iedz/iedz__iedzrakst/IRG080.px/ IRG080. Iedzīvotāju skaits pēc tautības reģionos, republikas pilsētās, 21 attīstības centrā un novados gada sākumā. PxWeb<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>: {|class="standard sortable" ! милләте || кеше <br>(1989) || % || кеше <br>(2000) || % || кеше <br>(2011) || % || кеше <br>(2020) || % |- | всего || align=right | 910 455 || align=right | 100,00 % || align=right | 764 329 || align=right | 100,00 % || align=right | 658 640 || align=right | 100,00 % || align=right | 627 487 || align=right | 100,00 % |- |[[латыши]] || align=right | 331 934 || align=right | 36,46 % || align=right | 313 368 || align=right | 41,00 % || align=right | 305 117 || align=right | 46,33 % || align=right | 296 332 || align=right | 47,2 % |- |в том числе [[латгальцы]]<ref>по числу постоянно использующих в повседневной жизни [[латгальский язык]] (перепись 2011 года)</ref>|| align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 29 393 || align=right | 4,46 % || align=right | || align=right | |- |[[русские]]|| align=right | 430 555 || align=right | 47,29 % || align=right | 335 431 || align=right | 43,89 % || align=right | 264 808 || align=right | 40,21 % || align=right | 226 218 || align=right | 36,1 % |- |[[белорусы]] || align=right | 43 631 || align=right | 4,79 % || align=right | 35 791 || align=right | 4,68 % || align=right | 25 535 || align=right | 3,88 % || align=right | 22 860 || align=right | 3,7 % |- |[[украинцы]] || align=right | 43 641 || align=right | 4,79 % || align=right | 31 899 || align=right | 4,17 % || align=right | 22 737 || align=right | 3,45 % || align=right | 21 562 || align=right | 3,4 % |- |[[поляки]] || align=right | 16 653 || align=right | 1,83 % || align=right | 15 980 || align=right | 2,09 % || align=right | 12 208 || align=right | 1,85 % || align=right | 10 883 || align=right | 1,7 % |- |[[литовцы]] || align=right | 7 012 || align=right | 0,77 % || align=right | 6 530 || align=right | 0,85 % || align=right | 5 450 || align=right | 0,83 % || align=right | 4 996 || align=right | 0,8 % |- |[[евреи]] || align=right | 18 812 || align=right | 2,07 % || align=right | 8 254 || align=right | 1,08 % || align=right | 4 810 || align=right | 0,73 % || align=right | || align=right | |- |[[немцы]] || align=right | 1 054 || align=right | 0,11 % || align=right | 1 386 || align=right | 0,18 % || align=right | || align=right | || align=right | 1 058 || align=right | 0,2 % |- |[[эстонцы]] || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 829 || align=right | 0,1 % || align=right | 703 || align=right | 0,1 % |- |[[цыгане]] || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 928 || align=right | 0,1 % || align=right | 698 || align=right | 0,1 % |- |[[ливы]] || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 87 || align=right | 0,01 % || align=right | || align=right | |- |другие || align=right | 18 217 || align=right | 2,00 % || align=right | 17 076 || align=right | 2,23 % || align=right | 17 888 || align=right | 2,72 % || align=right | 42 177 || align=right | 6,7 % |} Латвия гражданлыҡ һәм миграция эштәре идаралығы мәғлүмәттәре буйынса 2017 йылдың 1 июленә Рига халҡының этник сотавы түбәндәгесә<ref>{{cite web|url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/Iedzivotaju%20re%C4%A3istrs/010717/ISPN_Pasvaldibas_pec_TTB.pdf|title=Iedzīvotāju skaits pašvaldībās pēc nacionālā sastāva|author=PMLP|website=|date=|publisher=|accessdate=2017-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171118043352/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/Iedzivotaju%20re%C4%A3istrs/010717/ISPN_Pasvaldibas_pec_TTB.pdf|archivedate=2017-11-18|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171118043352/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/Iedzivotaju%20re%C4%A3istrs/010717/ISPN_Pasvaldibas_pec_TTB.pdf |date=2017-11-18 }}</ref>: * [[латыштар]] — 308 940; * другие — 38 647; * [[белорустар]] — 25 874; * [[рустар]] — 264 206; * [[украиндар]] — 25 687; * милләтен әйтмәгән — 24 385; * [[поляктар]] — 12 812; * латгалдар латыштарҙан айырым күрһәтелмәгән. [[Файл:Rigas apkaimes Lat 2011.png|thumb|350px| Латыштар Рига микрорайондарында (%,2011 йыл)]] [[Файл:Rigas apkaimes Rus 2011.png|thumb|350px|Рига микрорайондарында рустар (%,2011 йыл)]] 2012 йылда үткән референдум ваҡытында тауыш биргән Рига халыҡының 61,6 %<ref>{{cite web|accessdate = 2015-12-02|title = CVK » 2012. gada 18. februāra tautas nobalsošana par likumprojekta "Grozījumi Latvijas Republikas Satversmē" pieņemšanu » Rezultāti|url = http://www.tn2012.cvk.lv/report-results-0100.html|publisher = ЦИК Латвии|lang = lv}}</ref> урыҫ телен икенсе рәсми тел тип иғлан итеүгә ҡаршы була (Латвия буйынса «ҡаршы» — 74,8 %). Урыҫ теле тип аталған халыҡ совет осоронда төҙөлгән микрорайондарҙа йәшәй, ә [[латыштар]] —ҡала үҙәгендәрәк һәм шәхси йорттарҙан торған райондарҙа. Латыштар иң күбе Риганың Үҙәк районында (60,9 % населения), ә иң әҙе Курземе районында (36,4 %) йәшәй. Рига халҡы туған теле буйынса (1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса):<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=729 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам 50 губерний Европейской России] Демоскоп</ref> {|class="standard sortable" ! национальность || чел. <br>(1897) || % |- | всего || align=right | 282 230 || align=right | 100,00 % |- |[[латыши]] || align=right | 127 046 || align=right | 45,02 % |- |[[немцы]] || align=right | 67 286 || align=right | 23,84 % |- |[[русские]] || align=right | 44 452 || align=right | 15,75 % |- |[[евреи]] || align=right | 16 922 || align=right | 6,00 % |- |[[поляки]] || align=right | 13 415 || align=right | 4,75 % |- |[[литовцы]] || align=right | 6 362 || align=right | 2,25 % |- |[[эстонцы]] || align=right | 3 702 || align=right | 1,31 % |- |[[белорусы]] || align=right | 730 || align=right | 0,26 % |} === Телдәр === 2011 йылда халыҡтың башлыса өйҙә ҡулланған теле буйынса бүленеше<ref name="Латгал2011"/><ref name="Языки2011">{{cite web|accessdate = 2015-11-23|title = Распределение постоянного населения по статистическим регионам, городам республиканского подчинения и краям по преимущественно используемому дома языку на 1 марта 2011 года|url = http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0|publisher = Центральное статистическое управление|lang = lv|archiveurl = https://web.archive.org/web/20151124133815/http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0|archivedate = 2015-11-24|deadlink = yes}} {{cite web |url = http://data.csb.gov.lv/pxweb/en/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0 |title = Англоязычная версия |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170820062939/http://data.csb.gov.lv/pxweb/en/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0 |archivedate = 2017-08-20 }}{{проверено|23|11|2015}}</ref> {|class="wikitable" |- !Тел ! Иҫәбе!% !<small>% от указавших</small> |- ![[рус теле|рус]] | 326 478 | 49,57 % | 55,80 % |- ![[латыш теле|латыш]] | 254 188 | 38,59 % | 43,44 % |- ! шул иҫәптән [[латгал теле|латгал]]<ref name="Латгал2011"/> | 29 393 | 4,46 % | 5,02 % |- ![[украин теле|украин]] | 702 | 0,11 % | 0,12 % |- ![[литва теле|литва]] | 563 | 0,09 % | 0,10 % |- ![[поляк теле|поляк]] | 496 | 0,08 % | 0,08 % |- ![[белорус теле|белорус]] | 227 | 0,03 % | 0,04 % |- !башҡа | 2 477 | 0,38 % | 0,42 % |- !күрһәтелгән | 585 131 | 88,84 % | 100,00 % |- !күрһәтелмәгән | 73 509 | 11,16 % | |- !Бөтәһе | 658 640 | 100,00 % | |} Рига халҡының тел буйынса динамикаһы 1867—1930 йылдарҙа һәм 2011 йылда (туған тел, йәки көнкүрештә ҡулланған тел буйынса)<ref name="Языки2011"/><ref>''Rīga 1860—1917.'' Rīga, Zinātne 1978.</ref><ref name="Перепись населения 1930, часть II, с. 70">{{cite web |url = http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/TSK_1930_05.pdf |title = Перепись населения 1930, часть II : «Национальность», с. 70 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121115064423/http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/TSK_1930_05.pdf |archivedate = 2012-11-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115064423/http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/TSK_1930_05.pdf |date=2012-11-15 }} (PDF, лат.; 14,6 Мб).</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:right" ! Язык ! 1867 ! 1881 ! 1897 ! 1913 ! 1930 !2011 |- | align=left | [[Русский язык|русский]] | 25 772 (25,1 %) || 31 976 (18,9 %) || 43 338 (16,9 %) || 99 985 (21,2 %) || 29 696 (7,86 %) || 326 478 (49,57 %) |- | align=left | [[латышский язык|латышский]] | 24 199 (23,6 %) || 49 974 (29,5 %) || 106 541 (41,6 %) || 187 135 (39,6 %) || 227 842 (60,29 %) || 254 188 (38,59 %) |- | align=left | [[Немецкий язык|немецкий]] | 43 980 (42,9 %) || 66 775 (39,4 %) || 65 332 (25,5 %) || 78 656 (16,7 %) || 44 105 (11,67 %) || … |- | align=left | [[идиш]] | 5254 (5,1 %) || 14 222 (8,4 %) || 16 521 (6,5 %) || 21 231 (4,5 %) || 42 328 (11,2 %) || … |- | align=left | [[эстонский язык|эстонский]] | 872 (0,9 %) || 1565 (0,9 %) || 3532 (1,4 %) || 6721 (1,4 %) || 2443 (0,65 %) || … |- | align=left | [[Литовский язык|литовский]] | … || … || 5853 (2,3 %) || 25 824 (5,5 %) || 6817 (1,8 %) || 563 (0,09 %) |- | align=left | [[Польский язык|польский]] | … || … || 12 869 (5 %) || 35 621 (7,5 %) || 16 574 (4,39 %) || 496 (0,08 %) |- | align=left | прочие<sup>*</sup> | 2513 (2,4 %) || 4048 (2,4 %) || 1772 (0,7 %) || 16 895 (3,6 %) || 8112 (2,14 %) || 3406 (0,52 %) |- | align=left | нет данных | … || 769 (0,5 %) || 130 (0,1 %) || … || … || 73 509 (11,16 %) |- ! Бөтәһе ! 102 590 (100 %) || 169 329 (100 %) || 255 879 (100 %) || 472 068 (100 %) || 377 917 (100 %) || 658 640 (100 %) |} <small><sup>*</sup>В данных за 1881 г. польско- и литовскоговорящие жители включены в эту группу.</small> === Башлыҡтары === {{main|Шаблон:Градоначальники Риги}} == Иҡтисады == [[Файл:Riga port.jpg|thumb|200x200px|Рига порты]] [[Файл:Bolsa de Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 01.JPG|thumb|200x200px|Рига фонд биржаһы]] Рига — [[Латвия]]ның иң ныҡ үҫешкән төбәге. Ҡалала ил предприятиеларының 60 % урынлашҡан һәм хеҙмәткә яраҡлы халыҡтың 50 % йәшәй. Айырып әйткәндә, аҙыҡ-түлек, ағас эшкәртеү, текстиль, химия фармацевтика сәнәғәте үҫешкән. Ригаға сит ил инвестициялары йылдан йыл күбәйә, был ҡаланы профилле күргәҙмәләр үткәреү өсөн мөһим урын итә<ref>{{cite web |url = http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/lv001_eco.htm |title = EUROSTAT |archiveurl = https://archive.is/20120708072036/http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/lv001_eco.htm |archivedate = 2012-07-08 }} {{Webarchive|url=https://archive.is/20120708072036/http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/lv001_eco.htm |date=2012-07-08 }}</ref>. Латвияның бөтә иң ҙур предприятиелары тиерлек Ригала урынлашҡан, мәҫәлән, дәүләт энергия һатыу компания («''Latvenergo''»), газ [[монополия]]һы («''[[Latvijas Gāze]]''»), тимер юл компанияһы («''[[Latvijas dzelzceļš]]''»), дәүләт почта предприятиеһы («''[[Latvijas Pasts]]''»), «''[[Latvijas Mobilais Telefons]]''» (LMT), «[[Tele2|TELE2»]], «''[[Bite|Bite Latvija]]''» мобиль элемтә операторҙары һәм «''[[airBaltic]]''» авиакомпанияһы. Илдәге берҙән-бер фонд биржаһы NASDAQ OMX Riga ла Рига ҡалаһында урынлашҡан. Латвияның бөтә финанс учреждениелары ла тиерлек, шул иҫәптән илдең үҙәк банкы- Латвия Банкы, Ригала урынлашҡан. Европа берлеге (Евросоюз) ағзаһы булыу [[Латвия]]ға Европа илдәре менән, бигерәк тә Германия, Шеция һәм Бөйөк Британия менән, сауҙа бәйләнештәрен арттырырға мөмкинлек бирә. [[Рәсәй]] [[Латвия]]ның традицион сауҙа партнёры булып ҡала. [[Туризм]] —ҡала килеменең төп сығанаҡтарының береһе;Латвияға килгән туристарҙың 90 % Ригаға килә. == Транспорт == [[Файл:Visit-suomi-2009-05-by-RalfR-281.jpg|200px|thumb|right| Рига аэропорты— Балтик буйындағы иң ҙур аэропорт]] [[Файл:Trolleybus Riga IMG 2544 C.JPG|200px|thumb|right| Škoda 24Tr Irisbus троллейбусы]] [[Файл:15T-57169 Radio iela.jpg|200px|thumb|right|Трамвай]] [[Файл:Rigas Satiksme-Abrenes iela.jpg|200px|thumb|Абренес урамында ҡуласа]] [[Файл:Vistas desde la iglesia de San Pedro, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 01.JPG|thumb|200px| Даугава аша тимер юл күпере]] Рига — Балтик буйында мөһим халыҡ-ара транспорт узелы ([[Скандинавия]] һәм [[Көнсығыш Европа]], [[Финляндия]] һәм [[Үҙәк Европа]] араһында E67 Европа маршруты Via Baltica, һәм Балтик буйы илдәре араһында). Рига тимер юл күпере— Ригала һаҡланып ҡалған күперҙәрҙең иң тәүгеһе, ҡала биләмәһендә [[Даугава]] аша берҙән-бер тимер юл күпере. ==== Тимер юл ==== Рига тимер юл вокзалы ({{lang-lv|Rīgas dzelzceļa stacija}})- иң мөһим транспорт ҡапҡаһы, бынан поездар [[Мәскәү]] һәм [[Санкт-Петербург]] яғына йөрөй ([[Рәсәй]]), [[Минск]] ([[Белоруссия]]), [[Киев]] ([[Украина]], ''[[Елгава]]'' аша). Пассажирҙарҙы «''[[Pasažieru vilciens]]''» компанияһы хеҙмәтләндерә. ==== Автобус хәрәкәте ==== Бынан тыш Рига халыҡ-ара автовокзалы бар ({{lang-lv|Rīgas starptautiskā autoosta}}), ул ҡала яны һәм күрше илдәр һәм Европа берлеге илдәренең күбеһе менән халыҡ-ара автобус бәйләнешен тәьмин итә. ==== Һауа транспорты ==== Рига аэропорты ({{lang-lv|Starptautiskā lidosta «Rīga»}}) —1973 йылда төҙөлгән Балтик буйындағы иң ҙур аэропорт, ул 82йүнәлештә эшләй. 1993 йылда йылына 310 000 пассажир хеҙмәтләндерелһә, 2009 йылда 4 миллионға етә(проект буйынса йылына 2,5 млн), шул сәбәпле «''[[airBaltic]]''» 92 миллион евролыҡ яңы [[Терминал (аэровокзал)|терминал]] төҙөү планлаштырыла. ==== Диңгеҙ транспорты ==== Рига порты ({{lang-lv|Rīgas Pasažieru termināls}}) Скандинавия һәм Төньяҡ Германия менән бәйләнеште тәьмин итә. ==== Автомобиль транспорты ==== {{также|Автомобильные дороги Латвии}} Латвия автомобиль юлдары селтәре үҙәк узелы Ригала урынлашҡан. Таш күпер Иҫке ҡаланы (Рига) Даугаваның икенсе яры менән тоташтыра. Утрау күпере [[Мәскәү форштадт]]ты Закюсала утрауы аша Даугаваның икенсе яҡ яры менән, ә Аҫмалы (Вантовый) күпер Иҫке ҡаланы Кипсала аша Даугаваның икенсе яры менән тоташтыра. 2008 йылда Даугава аша яңы Көньяҡ күперҙең беренсе өлөшөндә хәрәкәт асыла . Был Балтик буйы илдәрендәге һуңғы 20 йылдағы иң ҙур төҙөлөш (оҙонлоғо 27—30 км булған төньяҡ урау юл ({{lang-lv|Ziemeļu koridors}})) ==== Йәмәғәт транспорты ==== {{главная|Rīgas satiksme}} Йәмәғәт транспорты предприятиеһы [[Rīgas satiksme]] Ригала трамвай (8 маршрут, паркта 253 вагон), автобустар (53 маршрут, 480 машина) һәм троллейбус (18 маршрут, 300 яҡын машина) хәрәкәтен тәьмин итә. 1973 йылдан<ref name="DIS407" /> Ригала троллейбус поездары йөрөй<ref name="VTG">''Брамский К. А.'' Троллейбусный поезд [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимира Веклича]] // газета «Всеукраинская техническая газета», 11 декабря 2003 р.{{ref-uk}}</ref><ref name="TrainVK">''Фонова М.'' «Ракета» [[Веклич, Владимир Филиппович|Веклича]] // газета «[[Вечерний Киев (газета)|Вечерний Киев]]», 2 ноября 1970. — С. 2.{{ref-uk}}</ref> [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимира Веклича]]<ref name="Train">[[Энциклопедия современной Украины]]: в 25 т. / Под ред. [[Дзюба, Иван Михайлович (писатель)|И. М. Дзюба]] и др. — Киев : 2005. — Т. 4. — С. 187 — ISBN 966-02-3354-X{{ref-uk}}</ref><ref name="TrainKrat">''Крат В. И.''[[Веклич, Владимир Филиппович|Владимир Филлипович Веклич]] // Коммунальное хозяйство городов. Киев: Техника — 1998. — № 17. — С. 3-9. — ISSN 0869-1231{{ref-uk}}</ref>. 2013 йылдан Ригала маршрут такси хеҙмәте монополияһы индерелгән. Һыу (йылға) транспорты: планлаштырыла.<ref>[https://rus.lsm.lv/statja/novosti/samoupravlenija/riga-sdelala-esche-shag-k-vodnomu-transportu.a379140/ Рига сделала еще шаг к водному транспорту] // lsm.lv, 24 окт 2020</ref> ==== Велосипед ==== «Sixt» автоматик велосипtд менән ҡулланыу системаһы ҡала үҙәгендә 17 велосипед алып тороу (прокат) пунктынан ғибәрәт. == Мәҙәниәт == {{main|Достопримечательности Риги|Рижская киностудия}} 2010 йылда Рига 2014 йылға Европа мәҙәниәт баш ҡалаһы тип һайлана. Шул айҡанлы бер нисә инфраструктура проекты тормошҡа ашырыла башлай: Латвия милли китпханаһы ({{lang-lv|Latvijas Nacionālā bibliotēka}}, Гуннара Биркерт проекты буйынса), концерт залы ({{lang-lv|Koncert zale}}), ул Латвия милли симфоник оркестры базаһы буласаҡ , Хәҙерге заман сәнғәте музейы ({{lang-lv|Laikmetīgās mākslas muzejs}}, Андрейсалалағы элекке электростанция бинаһында). === Театрҙар === [[Файл:Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 15.JPG|thumb|220x220px|Латвия милли операһы]] — [[Латвия Милли опера театры]] ({{lang-lv|Latvijas Nacionālā opera}}) 1919 йылдың ғинуарында асыла, элекке немец театры бинаһында (1860—1863) урынлашҡан. 1922 йылдан балет труппаһы бар. — 1919 йылда Латвия милли театры асыла. Ул элекке Икенсе Рус театры бинаһында урынлашҡан (1902 йылда хәйриә аҡсаһына төҙөлгән). — Михаил Чехов исемендәге рус театры ({{lang-lv|Mihaila Čehova Rīgas Krievu teātris}}) —1883 йылда асылған ҡалалағы иң тәүге театрҙарҙың береһе. — 1920 йылда асылған «Дайлес» ({{lang-lv|Dailes teātris}}) театрында хәҙерге заман сит ил авторҙары пьесаларын ҡуялар. — 1944 йылда Латвия ҡурсаҡ театры ({{lang-lv|Latvijas Valsts Leļļu teātris}})балалар өсөн спектаклдәр күрһәтә. − 1992 йылда [[Яңы Рига театры]] ({{lang-lv|Jaunais Rīgas teātris}}) асыла. === Музейҙар === — Латвия оккупация музейы ({{lang-lv|Latvijas Okupācijas muzejs}}) 1970 йылдарҙа төҙөлгән бинала урынлашҡан. Советтар Союзы һәм Германия ҡулында булған осор тарихы музейы (1940—1991). — Сит ил сәнғәте музейы ({{lang-lv|Ārzemju mākslas muzejs}}) — Латвиялағы иң ҙур XVI—XXI быуат сәнғәт әҫәрҙәре һаҡланған музей. * Латвия милли музейы ({{lang-lv|Latvijas Nacionālais mākslas muzejs}}). -Дары башняһында Латвия хәрби музейы ({{lang-lv|Latvijas Kara muzejs}})- армия тарихы музейы. -Латвия йәһүдтәре музейы ({{lang-lv|Muzejs Ebreji Latvijā}}) — XVIII быуаттан 1941 йылға тиклемге Рига йәһүдтәре тарихы. -Латвия тарихи музей экспозицияһы ({{lang-lv|Latvijas Vēstures muzejs}}) — Рига замогында таш быуаттан беҙҙең заманға тиклем. -Латвия тәбиғәт тарихы музейы ({{lang-lv|Latvijas Dabas muzejs}}) -Рига моторҙар музейы экспозицияһы ({{lang-lv|Rīgas Motormuzejs}}) — XX быуаттағы 80 автомобиль һәм 100 мотоцикл һәм мопед XX . -Рига һәм диңгеҙселек тарихы музейы]] ({{lang-lv|Rīgas vēstures un kuģniecības muzejs}}). Уға Менцендорф йорто ла инә ({{lang-lv|Mencendorfa nams}}) —тарихи торлаҡ һәм сауҙа йорто. — Рига югендстиль музейы- югендстиль архитектураһы һәм декоратив стиленә бағышлана (''[[модерн]]''). Ригала 44 яҡын музей һәм уға оҡшаған учреждениелар.<ref>[http://www.liveriga.com/lv/37-muzeji Visi Muzeji :: LIVE RīGA]</ref> === Музыка === XVIII быуатта Риге Европа музыка8ы сёскё атыу осоро башлана. 1760 йылда Рига музыка йәмғите төҙөлә. и частных оркестров, таких как у Барона Отто Герман Фитингофатың шәхси оркестры нигеҙендә 1782 йылда опера театры төҙөлә. XIX быуатта Ригала немец музыкаһы традицияһы һәм латыш фольклоры (йыр) традициялары үҫә. 1837—1839 йылдарҙа Рига опера театрында [[Вагнер Рихард|Рихард Вагнер]] капельмейстер була, ҡайһы бер ваҡыт бында дирижёр булараҡ Лео Блех сығыш яһай. 1919 йылда Язел Витол исемендәге Латвия дәләт консерваторияһына нигеҙ һалына, унда әле 500-гә яҡын студент уҡый. 1993 йылда Ригала бойондороҡһоҙ Латвияла милли йыр байрамы ойошторола. Тәүге тапҡыр бындай байрам 1873 йылда ойошторолғаны билдәле. 2003 йылда өс Балтика буйы илендә йыр байрамы үтте. Улар ЮНЕСКО-ның кешелектең ауыҙ-тел һәм рухи ҡомартҡылары шедеврҙары исемлегенә индерелгән. 2008 йылда Ригала XXIV Милли йыр байрамы үтте. Был байрамда иң яҡшы хорҙар бер-береһе менән көс һынашты. 2003 йылда Ригала «[[Евровидение-2003|Евровидение]]» үтте. == Архитектура == {{main|Список самых высоких зданий Риги|Храмы Риги|Достопримечательности Риги}} [[Файл:Riga by night (8230045602).jpg|thumb|left|Иҫке ҡала (Рига)]] [[Файл:Domy v centru Rigy.jpg|thumb|left| Лив майҙаны]] 1997 йылда Риганың модрен стилендәге архитектура ҡомартҡылары һәм XIX быуат ағастан яһалған архитектура өсөн үҙәге ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелә.<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/852/ Всемирное наследие]</ref> Ләкин Даугаваның һул яҡ ярында ҡала төҙөү (Кипсала утрауында), бейек биналар төҙөү ҡаланың дөйөм күренешенә зыян килереү ҡурҡынысы янай тип ЮНЕСКО менән ИКОМОС эксперттары был пландарҙы ҡире ҡарауҙы һорай.<ref name="icomos-mission">[http://whc.unesco.org/download.cfm?id_document=100708 UNESCO/ICOMOS-Mission 2008]</ref>. Рига- ғәҙәти урта быуаттар ҡалаһы, уны Бульвар ҡуласаһы уратып алған, һәм яңы ҡала- унда урамдар заманса планлаштырылған.<ref name="icomos-mission"/>. [[Файл:Riga Petrikirche Blick vom Turm zum Dom 3.JPG|thumb|230x230px|[[Домский собор (Рига)|Домский собор]]]] Иҫке Рига ({{lang-lv|Vecrīga}}) — Риганың тарихи һәм географик үҙәге. Ул Даугаваның уң яҡ ярында урынлашҡан, боронғо ҡәлғә һыҙаттары, хәрби ҡоролмалар һәм валдар урындары (1857—1863 йылдарҙа уларҙы һүткәндәр) әле ләайырылып тора. Ҡала стенаһын һүткәс, асыҡ майҙандар барлыҡҡа килә, бында ҡала паркы һәм каналы ({{lang-lv|Pilsētas kanāls}}) булдырыла, улар Иҫке Риганы яңы ҡаланан айырып тора. Иҫке ҡаланың үҙәге- Ратуша майҙаны({{lang-lv|Rātslaukums}}), на которой находятся [[Рижская ратуша]] ({{lang-lv|Rīgas rātsnams}}) һәм Ҡарабаштар йорто({{lang-lv|Melngalvju nams}}). Был йорт [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында емерелгән һәм 1999 йылда ғына яңынан тергеҙелгән. Готика стилендәге, фасады нидерланд стилендәге йортто 1334 йылда төҙөй башлағандар, 1447 йылдан ул Ҡарабаштар берләшмәһенең йәйылыштары урыны була. Уның алдындағы майҙанда Роланд стауяһы тора. 1211 йылда епископ Альберт Буксгевден Рига Дом соборына (епископ соборы) ({{lang-lv|Rīgas Doms}}) нигеҙ һала. Уның төп өлөшө XIV—XV быуаттарҙа төҙөлә. 1776 йылдан алып уның бейеклеге 90 метр (күп тапҡыр емерелеү сәбәпле), 1590 йылда төҙөлгән ағас үҙәк башня бейеклеге 140 м еткән. XIX быуат аҙағында унда донъялағы иң ҙур һәм иң яҡшы органдарҙың береһе тип һаналған орган ҡуйыла. Изге Пётр сиркәүе ({{lang-lv|Rīgas Svētā Pētera baznīca}}) (1209) ла бер нисә тапҡыр емерелә, һуңғы тапҡыр — [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында. 1225 йылда тәүге тапҡыр Изге Екаб (Яков) ({{lang-lv|Rīgas Svētā Jēkaba katedrāle}}) сиркәүе иҫкә алына, 80 м бейеклектәге башнялы был сиркәү- Рига католик кафедраль соборы. 1582 йылда уны Польша короленән һатып алып, иезуиттарға биргәндәр. Рига замогында ({{lang-lv|Rīgas pils}}) Латвия президенты резиденцияһы урынлашҡан. Замок [[1330 йыл]]да [[Ливон ордены]] рыцарь-монахтарына бирелгән. [[1867 йыл]]да Флоренция стилендәге йортта [[Латвия сеймы]] — Латвия парламенты урынлашҡан. Дары башняһы ({{lang-lv|Pulvertornis}}) районында ҡала нығытмалары ҡалдыҡтары тороп ҡалған (1650). Тарихи ҡомартҡыларҙан Рига фонд биржаһын (1852), Конвент ихатаһын ({{lang-lv|Konventa sēta}}, XIII быуат), Өс туған биналар комплексы (XV—XVII быуаттар), [[Швед ҡапҡаһы]] ({{lang-lv|Zviedru vārti}}), Кесе гильдия бинаһы ({{lang-lv|Mazā Ģilde}}) һәм Оло гильдия бинаһы ({{lang-lv|Lielā Ģilde}}), Менцендорф йорто ({{lang-lv|Mencendorfa nams}}, 1695) һәм Данненштерн йортон ({{lang-lv|Dannenšterna nams}}) атарға була. Иҫке ғала менән Яңы ҡала араһында [[1935 йыл]]дан алып 42 м бейеклек Азатлыҡ һәйкәле ({{lang-lv|Brīvības piemineklis}}, автор [[Карл Зале]]) тора. <gallery> House_of_Blackheads_at_Dusk_3%2C_Riga%2C_Latvia_-_Diliff.jpg| Ҡарабаштар йорто Riga-Pulverturm.jpg|Дары башняһы Castillo de Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Рига замогы Stone Bridge, Latvija.jpg| Даугава аша таш күпер Rigas Dome.jpg| Иҫке ҡалала Ратуша Les trois frères (Riga, la ville hanséatique).jpg|Өс туған Riga - Roland's Statue.jpg|Рига Роланды Latvian National Theatre.jpg| Латвия милли театры </gallery> XX быуат башында ҡаланы уратып бер нисә мөһим бина төҙөлә: Латвия милли театры, Һынлы сәнғәт музейы, неоготика стилендәге Латвия художество академияһы ({{lang-lv|Latvijas Mākslas akadēmija}}, 1905 й.), Университет. 1876—1884 йй.- яңы Византия стилендәге [[Христорождественский собор (Рига)]] ({{lang-lv|Rīgas Kristus Piedzimšanas pareizticīgo katedrāle}}). Элизабетес һәм Альберт урамдарында [[модерн]] стилендәге матур йорттар күп. Мәскәү форштадтында цеппелиндар өсөн эллингтар бар, улар Үҙәк баҙар итеп үҙгәртелгән. 1958 йылда Сталин высоткалары тибындағы Фәндәр Академияһы бинаһы, ағас лютеран сиркәүе, классик стилдәге Иисус сиркәүе һәм башҡа төрлө дәүерҙәргә ҡараған архитектура ҡомартҡылары бар. XX быуат башында Межапарк дачалар биҫтәһе төҙөлә (төньяҡта, урманда). [[Закюсала]] дюналар утрауында 368,5 метр бейеклек Рига телебашняһы төҙөлгән, ул Европалағы иң ҙур ҡоролмаларҙан һанала. [[Даугав]]ның һул яғы — [[Пардаугава]] —бер- йәки ике ҡатлы шәхси йорттарҙан торған район. Калнциема урамында тотош бер кварталда XIX быуаттағы йорттар реставрацияланған. <gallery> Riga - Elizabetes Iela 10b, 1903.JPG| ''Элизабетес'' урамындағы йорт Riga Jugendstil Hausfassade.jpg| Модерн стилендәге йорт Riga Markthallen Totale.JPG| Үҙәк баҙар<br>(артҡы планда— Фәндәр Академияһы,уң яҡта — телевизион башня) Riga_Russisch-Orthodoxe_Kathedrale_Christi_Geburt_3.JPG|[[Христорождественский собор (Рига)|Православный кафедральный собор Рождества Христова]] </gallery> * Туғандар ҡәберлеге (1924-36) һәм Азатлыҡ һәйкәле(1931—1935) * В. И. Ленин һәйкәле (1947—1950, арх. Э. Шталберг) * Р. Блауманис һәйкәле (1929) * Я. Райнис һәйкәле Райнис зыяратында (1934) һәм Коммунарҙар паркында (1958—1965) == Спорт == 2006 йылда «[[Арена Рига]]» спорт аренаһы төҙөлә ( 14 500 урынлыҡ). «Динамо-Рига» клубының төп йорто. «Сконто-Рига»- иң уңышлы сығыш яһаусы Латвия футбол клубы. 2000 йылда «Сконто» спорт аренаһы төҙөлгән ({{lang-lv|Skonto stadions}}, 10 000 урынлыҡ). «[[ТТТ Рига]]» баскетбол клубы – Европа ҡатын-ҡыҙҙар баскетболында иң билдәле клубтарҙан һанала. [[БК Баронс/ЛМТ|«Баронс/ЛМТ»]] һәм «[[ВЭФ (баскетбольный клуб)|ВЭФ]]» баскетбол ирҙәр клубтары . «Сконто-Рига» баскетбол клубы [[Сконто (олимпийский комплекс)|«Сконто»]] аренаһын (6500 урынлыҡ) арендалай, ул 1999 йылда төҙөлгән. == Панорама == {{Панорама|Rigapanorama.JPG|2000px| Рига панорамаһы Латвия Фәндәр академияһынан}} == Парктар һәм ял итеү урындары == * Ҡала уртаһында Верман баҡсаһы ({{lang-lv|Vērmanes dārzs}}) урынлашҡан—ул Наполеон ғәскәре менән һуғыш ваҡытында яндырылған өйҙәр урынында 1814 йылда асылған, уға Анна Верман исеме бирелгән. - Ҡала каналы буйы ({{lang-lv|Kanālmalas apstādījumi}})|5|08|2013}}, шулай уҡ Бастион тауы ла инә. — Виестура баҡсаһын 1721 йылда Пётр I әмере буйынса булдырылған. — Коюсалас баҡсаһы —XVIII быуатта буласаҡ Мәскәү форштадты биләмәһендә булдырылған. — Элизабетес урамында Кронвалд паркы, уның өсөн участокты Александр II Немец мәргәндәр йәмғиәтенә бүләк иткән. — Эспланад паркы. — Еңеү паркы −36,7 гектар. 1985 йылда бында 79 м Еңеү монументы ҡуйылған. — Диңгеҙ кимәленән 28 м Дзегужкалнс паркы, 6,4 га дюнала урынлашҡан. — Межапаркс- урман зяраттары, унда бер нисә ҡараулы Туғандар ҡәберлеге бар. — Рига зоопаркы ({{lang-lv|Rīgas Zooloģiskais dārzs}}) — 3000 йәнлек ҡарала. <gallery> Файл:Riga, park v centru města (2).jpg|Насаждения при городском канале Файл:Ķīpsalas bruģis (Balasta dambis).jpg|Остров [[Кипсала]] Файл:Riga, park v centru města (4).jpg|[[Бастионная горка]] </gallery> == Мәғариф һәм фән == [[Файл:Latvijas_Universit%C4%81te_-_ogre11_-_Panoramio.jpg|thumb|Латвийский университет]] — [[Латвия Фәндәр Академияһы]] ({{lang-lv|Latvijas Zinātņu akadēmija}}), {{кол}} — Латвия органик синтез институты, — Физик энергетика институты, — Латвия университетының ҡаты есем физикаһы институты, — Ағас химияһы институты, — А. Кирхенштейн исемендәге микробиология һәм вирусология институты {{конец}} Фәнни эш менән шулай уҡ университеттар ҙа шөғөлләнә. 1919 йылда Латвия университеты (1862 йылда асылған политехник университет нигеҙендә) ({{lang-lv|Latvijas Universitāte}}). 1958 — Рига техник университеты ({{lang-lv|Rīgas Tehniskā universitāte}}, 16 900 студент). Страдынь исемендәге Рига университеты ({{lang-lv|Rīgas Stradiņa universitāte}}, 2002 й., медицина университеты). Художество академияһы һәм Транспорт һәм элемтә институты. 1998 йылда Стокгольм иҡтисад мәктәбенең филиалы- Рига хоҡуҡ юғары мәктәбе асыла. Бынан тыш консерватория, башҡа вуздар, Гёте исемендәге институт. == СМИ == Рига —илдең бик мөһим мәғлүмәт үҙәге. Ул бик күп теле-һәм радиокналдарҙың штаб-квартираһы ([[Латвийское телевидение|Latvijas Televīzija]] (LTV) , [[Latvijas Radio]], шәхси аналдар [[LNT]], [[TV3 Latvia]], рус телендәге [[Первый Балтийский Канал|ПБК Латвия]] һәм [[TV5 Riga|ТВ5 Рига]]. Көн дә ''«[[Диена]]»'' һәм ''«[[Латвияс авизе]]»'' гәзиттәре сыға. Ригала инглиз телендә ай һайын ''[[The Baltic Times]]'' , урыҫ телендә ''[[Meduza]]'' интернет- баҫма сыға. Ригала бихисап радоканалдар эшләй. == Тарих == * 1201 — Ригаға нигеҙ һалына. * 1282 — Рига, Лубек һәм Висбю ҡалалары [[Ганза]] сауҙа берлегенә инә. * 1561 йылға тиклем Рига ҡалаһы менән архиепископтар идара итә. * 1561—1581 — Рига ҡалаһы ирекле була. * 1581—1621 — [[Речь Посполитая]]ла булған осор. * 1621-[[1711 йыл|1711]] — [[Швеция]] осоро. * [[1711 йыл|1711]]—[[Төньяҡ һуғыш]]тан һуң ([[1700 йыл|1700]]—[[1721 йыл|1721]]) Рига [[Рәсәй империяһы]] составына инә ([[1918 йыл]]ға тиклем). ** [[1713 йыл|1713]]—[[1783 йыл|1783]] — [[Рига губернаһы]] үҙәге. ** [[1783 йыл|1783]]—[[1796 йыл|1796]] — Рига наместниклыҡ үҙәге. ** [[1796 йыл|1796]]—[[1918 йыл|1918]] — [[Лифляндия губернаһы]] үҙәге. * [[1918 йыл|1918]]—[[1940 йыл|1940]] — [[Латвия Республикаһы]] баш ҡалаһы. * [[1940 йыл|1940]]—[[1941 йыл|1941]] — Латвия ССР-ның баш ҡалаһы. [[Файл:Riga - Cosmographiae uniuersalis 1550 (87682073).jpg|thumb|Рига XVI быуатта]] === Бөйөк Ватан һуғышы === * 25 июндә 4-се танк төркөмө Екабпилс һәм [[Даугавпилс]] ҡалаларына, ә [[Вермахт]]ың 18-се армияһы Ригаға һөжүм итә. * 1 июлдә 18-се немец армияһы Риганы баҫып ала. * [[1941 йыл|1941]]—[[1944 йыл|1944]] — [[Өсөнсө рейх|Рейх]] комиссариатының баш ҡалаһы Остланд яулап алына. ** 37-се уҡсы дивизияһы Риганы азат итеүҙә ҡатнаша. * [[1944 йыл|1944]]—[[1990 йыл|1990]] — Латвия ССР-ның [[баш ҡала]]һы. * [[1991 йыл]]дан — Латвияның баш ҡалаһы. == Мәҙәниәт == 2010 йылда Рига 2014 йылға Европаның мәҙәни баш ҡалаһы исемен ала. Шуға бәйле бер нисә проект тормошҡа ашырыла башланы: [[:ru:Здание Латвийской Национальной библиотеки|Латвия милли китапханаһы]] ({{lang-lv|Latvijas Nacionālā bibliotēka}}) [[:ru:Биркертс, Гунарс|Гуннар Биркерт]] проекты буйынса, концерт залы ({{lang-lv|Koncert zale}}), [[:ru:Музей современного искусства|заман сәнғәте музейын]] ({{lang-lv|Laikmetīgās mākslas muzejs}}) Андрейсалдың элекке электростанцияһында төҙөү. == Ҡалала тыуған билдәле кешеләр == ==== <small>Латыштар</small> ==== * Альфред Леп, ВКП (б) Татарстан өлкә комитеты 1-се секретары ([[1933 йыл|1933]]—[[1937 йыл|1937]]). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема=Рига|Викисловарь=ru:Рига|Викицитатник=ru:Рига|Викитека=ru:Рига|Викиновости=ru:Категория:Рига|Викигид=ru:Рига}} {{Всемирное наследие|852}} * [http://redhit.ru/articles/79/ Что посмотреть в Риге, памятники и достопримечательности] * [http://travelzone.lv/latvija/gorod/_riga/index.html Статьи о городе Рига] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306193743/http://travelzone.lv/latvija/gorod/_riga/index.html |date=2016-03-06 }} * [http://vecriga.info/index.html Виртуальная экскурсия по Старой Риге] * [http://www.riga.lv/ru/Channels/ Портал Рижского самоуправления] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150303013324/https://www.riga.lv/RU/Channels/ |date=2015-03-03 }} * [http://www.rigacv.lv Rīga CV — сайт Рижского краеведческого общества «Рига ЦВ»] * [http://www.citariga.lv Cita Rīga — домашняя страница о Риге и её истории] * [http://www.tavariga.com Фотографии Риги разного времени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118035459/http://tavariga.com/ |date=2018-11-18 }}{{ref-en}} * [http://www.1201.lv Достопримечательности и история Риги] * [http://marsruti.lv/riga/ Маршруты и расписание общественного транспорта города Рига] == Сығанаҡтар == * {{книга |автор=|заглавие=Рига и Рижское взморье: Краткий путеводитель|ссылка=|ответственный=Худ. К. Гольдман|издание=Изд. 3-е, испр. и доп|место=Рига|издательство=Латгосиздат|год=1954|страницы=|страниц=192|тираж=60&nbsp;000}} (в пер.) * ''Бобе М.'' Евреи в Латвии. — Рига, 2006. ISBN 9984-9835-3-6 * ''Зильберман Д.'' «И ты это видел». — Рига: «BOTA», 2006. С. 50-59 ISBN 9984-19-970-3 {{Европа баш ҡалалары}} [[Категория:Рига]] [[Категория:Латвия ҡалалары]] [[Категория:Ганза]] [[Категория:Көнбайыш Двина буйындағы ҡалалар]] n4wocqdvkzuivio1y0rxte30bnavqih Себер 0 113875 1303477 1296106 2026-09-03T05:18:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303477 wikitext text/x-wiki [[Файл:Siberia-FederalSubjects.svg|thumb|300px| <span style="margin:0px; padding-bottom:1px; font-size:90%; display:block;"><span style="border:#CC0000; background-color:#CC0000; color:#CC0000;">……</span> Себер федераль округы</span> <i style="margin:0px; padding-bottom:1px; font-size:90%; display:block;">5,1 млн км² (РФ территорияһының ~30.09 % биләй)</i> <span style="margin:0px; padding-bottom:1px; font-size:90%; display:block;"><span style="border:#CC0000; background-color:#CC0000; color:#CC0000;">…</span><span style="border:#FF4000; background-color:#FF4000; color:#FF4000;">…</span> Географик төшөнсә булараҡ Себер</span> ''9,8 млн км² (РФ территорияһының ~57.01 %)'' <span style="margin:0px; padding-bottom:1px; font-size:90%; display:block;"><span style="border:#CC0000; background-color:#CC0000; color:#CC0000;">..</span><span style="border:#FF4000; background-color:#FF4000; color:#FF4000;">..</span><span style="border:#FF9933; background-color:#FF9933; color:#FF9933;">..</span> Рәсәйҙең Азия өлөшө</span>''13,1'' ''млн км² (РФ территорияһының ~76.69 %)'' ]] {{другие значения}} '''Себер''' — Көнбайыштан Урал тауҙары менән, көнсығыштан — Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығыш тѳбәктәре, төньяҡтан — Төньяҡ Боҙло океан, көньяҡтан — Рәсәйгә сиктәш дәүләттәр (Ҡаҙағстан, Монголия, Ҡытай) менән сикләнгән Евразияның<ref>{{Cite web|url = http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/4465/Сибирь|title = Сибирь|author = Географическая энциклопедия|date = |publisher = }}</ref> төньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге бик ҙур географик тѳбәк. Хәҙерге заманда Себер һүҙе, ҡағиҙә булараҡ, алда аталған географик сиктәрҙәге Рәсәй Федерацияһының территорияһы тип ҡабул ителә, ә тарихи төшөнсә булараҡ, үҙенең йәйрәп ятҡан сиктәре эсенә Себер үҙенең эсенә Ҡаҙағстандың төньяҡ-көнсығышын һәм тотош Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышын да алған. Себер Көнбайыш Себергә һәм Көнсығыш Себергә бүленә, ҡайһы саҡта Көньяҡ Себер (таулы өлөшөндә), Төньяҡ-Көнсығыш Себер һәм Урта Себер тигән төшөнсәләр ҙә ҡулланыла. Рәсәй составына XVI—XVII быуаттарҙа ингән. Географик Себер майҙаны — 9,8 млн км² (Рәсәй территорияһының 57 % яҡыны). Географик Себер сиктәрендә йәшәгән халыҡ һаны — 24 757 359 кеше ({{ Население | Сибирский федеральный округ | г }}). == Этимологияһы == [[Файл:Ru-Сибирь.ogg|thumb|Себер һүҙенең әйтелеше]] «Себер» һүҙе килеп сығышының бер нисә фаразы бар. Алтай телдәре төркөмөнә бәйле фараздар: # «Сибэр/чибэр» — «матур» мәғәнәһен аңлатҡан төрөк (башҡорттар/татарҙар) һүҙе. Мәҫәлән, Сыбаркүл күленең атамаһы татар теленән тәржемә иткәндә «сибәр (матур) күл» тигәнде аңлата. Боронғо төрөктәрҙә Шибир тигән исем таралған булған, мәҫәлән, б. э. VII быуатында йәшәгән һәм ҡытайҙың Суй династияһын ҡыйратҡан атаҡлы ҡаған Шибир-хан Төрөк-шадты ғына иҫкә алайыҡ. Шулай уҡ төрөк телдәрендә (атап әйткәндә, татар телендә) «Себер(ү)» тигән, «һепереү»(«мести»), «буран (һепертмә буран)» тигәнде аңлатҡан һүҙ бар, шулай итеп «Себер» һүҙмә-һүҙ «Буран» тигәнде лә аңлатыуы бик мөмкин. # «Шибир» — ҡайынлыҡ, шырлыҡ (ҡуйы урман) баҫҡан һаҙлыҡлы урын тигәнде аңлатҡан монгол һүҙе. Сыңғыҙ хан дәүерендә монголдар тайганың урман-дала менән сиктәш өлөшөн шулай тип атаған тигән фараз бар<ref name="sibirk">[http://www.sibirk.ru/ Сибирк — сайт о Сибири]</ref>. Ниндәй булһа ла этник төркөм менән бәйле фараздар (улар бөтөнләй этимологияға ҡағылмай тип иҫәпләнә, ләкин ихтималлығы мөмкин тип фаразлана): # Зоя Яковлевна Бояршинова фаразы буйынса, был термин, теле ҡайһы төркөмгә ҡарағаны бик бәхәсле булған сиртя («сипыр») этник төркөмө исеменән алынған тип һанала. Һуңғараҡ ул хәҙерге Тобольск районында, Иртыш йылғаһы буйында йәшәгән төрөк төркөмөнә ҡарата ҡулланыла башлаған. # Вячеслав Юрьевич Софронов фаразы буйынса, бөгөнгө көндә себер татарҙары тип йөрөтөлгән төрөк телле этник төркөм менән бәйләргә мөмкин. Үларҙың үҙатамаһы — сибир, автор фекеренсә, «түҙемлек» тигәнде аңлата. бүтән төрлө фекер ҙә бар, «аҫаба» («местные») (ы/ир — ирҙәр, халыҡ, кешеләр; сибе/ү — һибелгән, сәселгән, ергә таратыу; һүҙмә-һүҙ.: «бында таралған [йәшәгән] кешеләр»)<ref name="vsofronov.narod">[http://vsofronov.narod.ru/laboratory2.html В. Софронов Тобольский хронограф, ч.1, Новосибирск, 1993]</ref>. # Владимир Яковлевич Петрухин һәм Дмитрий Сергеевич Раевский фаразлағанса, атама Көнбайыш Себерҙең көньяғынан Төньяҡ Ҡаф тауына, ә һуңынан Урта Иҙел буйына күсеп киткән күсмә ҡәбиләләр, савирҙар (суварҙар) атамаһы менән бәйле булып сыға{{sfn|Петрухин, Раевский|2004|с=198}}. «Себер» атамаһының бик ҙур территорияларға таралыуы Иван Яуыз (Грозный) заманында Рус батшалығы яулап алған себер татарҙарының ханлығы баш ҡалаһы Себер атамаһы менән туранан-тура бәйләнгән. Бына Савва Есипов рус йылъяҙмаһынан (Есиповская летопись) өҙөктө уҡыйыҡ: «…пришед в Сибирскую землю … татарове же сего убояшася русских вой много пришествия, избегоша от града своего, иде же прежде сего быть в Сибири сибирскотатарский их городок стольный усть Тобола и Иртыша иже именуемый Сибирь, оставиша его пуста. Рустии же вои придоша и седоша в нём и утвердивше град крепко, иде же бо ныне именуемый Богоспасаемый град Тоболеск.» XIII быуаттан башлап Себер тип халыҡты ғына түгел, улар йәшәгән биләмәләрҙе лә атай башлағандар. Ошондай мәғәнәлә бындай топоним тәүҙә XIII быуатта йәшәгән иран авторҙарында осрай. Sebur тамғаланышы иң тәүҙә 1375 йылда төҙөлгән Каталон атласында осраған. XV быуатта ижад ителгән йылъяҙмаларҙа Себер ере тип Тобол йылғаһының түбәнге ағымындағы һәм урта Иртыш тирәһендәге ерҙәр аталған. Әммә «Себер» һүҙен геополитик мәғәнәлә ҡулланыу Иҙел (Волга) йылғаһынан көнсығышта ятҡан бөтөн территорияларын тамғалауға ҡайтып ҡала. 1570 йылда Англия королеваһы Елизавета I-гә яҙған хатында Иван Яуыз (Грозный) үҙен бына нисек атаған: «Псков ғали йәнәптәре һәм Тверь, Чернигов, Рязань, Полоцк ерҙәре кенәзе, рос… (һүҙ киҫәге һаҡланмаған) һәм бөтөн Себер ерҙәре ғали йәнәптәре» == Себер образы һәм уның үҙгәрештәре == Айырым региональ топоним булараҡ Себер (Sibir, Sebir) атамаһы текслы һәм картографик сыҡанаҡтарҙа минимум XVI быуаттан теркәлгән (фиксируется). Был топоним ул ваҡытта Иртыштың урта ағымындағы сама менән Себер ханлығы территорияһына (хәҙерге Рәсәй Федерацияһының Свердловск, Силәбе, Төмән һәм Омск өлкәләренә, Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәләренә) тап килгән биләмәләр атамаһы булған. XVII быуат уртаһынан был топонимдың Мәскәү дәүләте контролдә тотҡан Уралдан алып Тымыҡ океанға тиклемге территорияны рус телендә билдәләү өсөн ҡулланылышы теркәлә (фиксируется). XVIII быуат башына Себер тигәндә Урал тауҙарынан көнбайыштағы (Көнгөр һәм Соликамск өйәҙҙәре, Вятка провинцияһы) территориялар күҙ алдына килә. Дөйөм самалап ҡабул иткәндә (примерное восприятие): «дәүләттең тарихи үҙәгенән көнсығышҡа табан аҙ үҙләштерелгән территориялар». XVIII йөҙ йыллыҡ аҙағына ғалим-географтар араһында Урал тауҙары Себерҙең, шулай уҡ империя европа һәм азия биләмәләренең көнбайыш сиге тигән консенсус оформился. 1780-се йылдарҙа Пермь губернияһының барлыҡҡа килеүе (сама менән — Рәсәй Федерацияһының хәҙерге Свердловск һәм Пермь өлкәләре территориялары) был мәсьәләгә буталсыҡ кереткән: Уралды тәбиғи сик итеп ҡабул итеү һаҡланған, ләкин Пермь һәм Тобольск губерналарының административ сиге шулай уҡ күмәк кешенең аңында айырым билдәләнә башлаған. Шулай, XIX быуаттың беренсе яртыһында сәйәхәтселәр һыу айырғыстағы Екатеринбургтан көнбайышҡа «Европа-Азия» билдәһе, ә губерналар сигендә торған административ берәмек билдәһе (символы) Рәсәй (метрополия) һәм Себер (окраина) араһындағы сик билдәһе тип ҡабул ителә. XIX быуат башында возникает деление Себерҙе Көнбайыш Себер һәм Көнсығыш Себер генерал-губернаторлыҡтарына бүлеү барлыҡҡа килгән, һәм был Көнсығыш һәм Көнбайыш Себер образдары популяр практикаһында нығынған. Әммә шул уҡ быуат уртаһында был субрегиондарҙың ҡабул ителгән сиктәре лә хәҙерге заман кешеһе өсөн ғәҙәттән тыш һымаҡ: Себерҙең Көнбайышы — Себер ҡырғыҙҙары өлкәһе (хәҙерге Ҡаҙағстандың көнсығышын, төньяғын, көньяғын һәм үҙәген биләгән тышҡы идаралыҡтың административ берәмеге), ә Себерҙең Көнсығышы — Чукотка, Камчатка һәм Яҡутстан биләмәләре. Себерҙе күҙ алдына килтереү етди үҙгәрештәр Рәсәй империяһының азия өлөшөндә формалашҡан яңы регион образдары менән бәйле: Амур йылғаһы буйы һәм Уссурийск крайы ҡушылғас, совет ваҡытында уның бер өлөшө булған Төньяҡ-Көнсығыш Себерҙең һәм Яҡутстандың элекке территорияларын Алыҫ Көнсығыш тип атай башлағандар; Пермь һәм Ырымбур (Өфө) губерналарының иҡтисади үҫеше XIX—XX быуаттар сигендә (рубежында) Урал регионы формалашыуға килтергән. 1920-се йылдарҙа дөйөм Себерҙе һәм элекке Рәсәй империяһының азия өлөшөн хәҙергесә күҙ алдына баҫтырыуҙың контурына нигеҙ һалынған: Урал өлкәһе бөтөн Обь йылғаһының түбәнге өлөшөн һәм Иртыш уртаһы буйын (өлкәнең сиктәре хәҙерге Урал федераль округының контурына яҡын) биләгән. Себер крайы Омскиҙан алып Байҡал арты административ территорияларында (уның контурҙары хәҙерге Себер федераль округына оҡшаған) формалашҡан. Себер өлкәләренән айырым булған Ҡаҙаҡ автономияһы барлыҡҡа килеүе уның эсенә ингән территорияларҙы географик ысынбарлыҡ итеп ҡабул итеүҙе талап иткән. Һуңғараҡ совет практикаһы (1930-80-се йй.) башҡасараҡ сиктәр менән эш иткән: ул моментҡа көнсығышта формалашҡан Урал образы тик Свердлов (1934, 1938) һәм Ҡурған өлкәләрен генә үҙ эсенә индергән (1943), Себерҙе Көнбайыш һәм Көнсығыш өлөштәргә бүлеү кире ҡайтҡан, Яҡутстан статусы ғына бәхәсле булып ҡалған. Бындай бүлеү ярым рәсми, сөнки, бер яҡтан, был илде иҡтисади райондарға бүлеүҙә сағылған һәм мәктәптә шулай тип уҡытылған, ләкин, икенсе яҡтан, бөтөн бюрократик практикаға мотлаҡ тәьҫир ҙә итмәгән. 2000 йылда административ практикаға һәм халыҡ алдына сығарылған киңлеккә Рәсәй Федерацияһының азия өлөшөндә, сиктәре 1920-се йылдарҙағы совет ҙур административ берәмектәргә яҡын, федераль округтар төшөнсәһе индерелгән. Был популяр образдарға етди тәьҫир итте: хәҙерге моментта ҙур Төмән өлкәһенең биләмәләрен йыш ҡына Урал регионы тип атайҙар, ә Себер сиктәрен Себер округы сиктәре тип аңлаталар. Был моментта ошо мәсьәлә буйынса бер төрлө фәнни практика юҡ, мәктәптә ойошторолған уҡытыуҙа федераль округтарға бүлеү менән «традицион» иҡтисади райондарға бүлеүгә ҡараш үҙгәреп тора. Һәр конкрет кешенең Себерҙең теге йәки был географик образы хаҡында күҙаллауы уның белем кимәленән, аралашыу әйләнәһенән, һөнәренән, зауығынан, сәйәси ҡарашынан һәм башҡаларҙан тора. == Сиктәре == Публицист һәм этнограф, «Себер герграфик, этнографик һәм тарихи отношениела колония булараҡ» тип аталған фундаменталь хеҙмәт авторы Николай Михайлович Ядринцев Себерҙең сиктәрен бына шулай билдәләгән<ref name="Ядринцев">{{книга|автор = Ядринцев Н. М.|заглавие = Сибирь как колония в географическом, этнографическом и историческом отношении|издание = 3-е изд|ответственный = Под ред. [[Покровский, Николай Николаевич (историк)|Н. Н. Покровского]]|место = Новосибирск|издательство = НИЦ "Сибирский хронограф"|год = 2003|страниц = 556|isbn = 5-87550-007-7}}</ref>: {{начало цитаты}} Себер Азияның бөтә төньяғын биләй, төньяҡта Төньяҡ Боҙло океанға, көнсығышта ул Тымыҡ океанға саҡлы етә, көньяҡта сиктәре Ҡытай империяһы менән, көньяҡ-көнсығышта Рәсәй империяһының урта азия биләмәләре менән тоташа, ә төньяҡ-көнбайышта һәм Себерҙең көнбайышында Рәсәйҙең Европа өлөшөнән Урал һырттары менән бүленгән. {{конец цитаты}} {{начало цитаты}} Сибирь занимаетъ весь сѣверъ Азіи и тянется на с. до Сѣвернаго Ледовитаго океана, на востокѣ она достигаетъ до Тихаго океана, на югѣ границы ея составляетъ Китайская имперія, на ю.-в. она граничитъ съ среднеазіатскими владѣніями Россійской имперіи, а на сѣв.-западѣ и на зап. Сибирь отдѣлена отъ Европейской Россіи Уральскимъ хребтомъ {{конец цитаты}} [[Файл:Хабаровск, летом на набережной Амура.JPG|thumb|240px|Хабаровский ҡалаһында Амур йылғаһы яр буйы]] Географик планда Себер Алыҫ Көнсығыштан айырым алына, был төшөнсәгә Урал тауҙарынан алып Төньяҡ Боҙло океанға һәм Тымыҡ океанға ҡойоусы йылғалар һыу айырғысы (Обь, Надым, Таз, Пур, Йәнәсәй, Хатанга, Лена, Индигирка, Колыма йылғалары һәм , Чаны һәм Байҡал күлдәре бассейны сиктәрендә) йәғни Көнбайыш Себер һәм Көнсығыш Себер территориялары ҡарай. Был осраҡта географик яҡтан Себергә Төньяҡ Боҙло океан бассейнына ҡараған Ҡаҙағстан һәм Монголияның ҡайһы бер территорияларын да индереп була. Тарих яғынан ҡарағанда Алыҫ Көнсығыш Себер составына индерелә; географик планда бер нисә референт баҫма ошо ҡарашта тора<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Сибирь}}; «Географический очерк страны». Цитата: «Под именем С. в обширном смысле этого слова понимаются все азиатские владения России, за исключением Закавказья, Закаспийской обл. и Туркестана».</ref>. Себер Көнбайыш Себергә (Ханты-Мансы автономлы һәм Ямал-Ненец автономлы округтары менән) Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Омск өлкәһе, Томск һәм Кемеров өлкәләре, Алтай крайы (Алтай Республикаһы) һәм Көнсығыш Себергә (Краснояр һәм Байҡал арты крайҙары, Иркутск һәм Амур өлкәләре, Хаҡас, Тыва, Бүрәт һәм Саха-Яҡут Республикалары) бүленә. Шулай уҡ ҡайһы берҙә (тау өлөшөндә) Көньяҡ Себерҙе, Төньяҡ-Көнсығыш Себерҙе, Урта Себерҙе билдәләйҙәр. == География == {| width=152 cellpadding=0 cellspacing=1 style="float:right" |- | [[Файл:Topographic30deg N60E60.png|80px|N60-90, E60-90]] | [[Файл:Topographic30deg N60E90.png|80px|N60-90, E90-120]] | [[Файл:Topographic30deg N60E120.png|80px|N60-90, E120-150]] == |- | [[Файл:Topographic30deg N30E60.png|80px|N30-60, E60-90]] | [[Файл:Topographic30deg N30E90.png|80px|N30-60, E90-120]] | [[Файл:Topographic30deg N30E120.png|80px|N30-60, E120-150]] |} [[Файл:Vasyugan.jpg|240px|thumb|Көнбайыш Себер тигеҙлеге]] [[Файл:Jack London Lake by bartosh.jpg|240px|thumb|Төньяҡ-Көнсығыш Себер (Магадан өлкәһе)]] 12 577 400 км² майҙаны булып (Алыҫ Көнсығышты индермәйсә — 10 000 000 км² тирәһе), Себер Рәсәй территорияһының 73,56 % яҡынын тәшкил итә, хатта Алыҫ Көнсығышты алмағанда ла, уның территорияһы донъяла Рәсәйҙән ҡала дәүмәле буйынса икенсе урын биләгән Канаданан ҙурыраҡ. Төп тәбиғи өлкәләре — Көнбайыш Себер, Көнсығыш Себер, Урта Себер, Байҡал күле буйы, Байҡал күле арты, Төньяҡ-Көнсығыш Себер һәм Көньяҡ Себер тауҙары (Алтай, Саян тауҙары). Себерҙең иң эре йылғалары — Йәнәсәй, Обь, Ангара, Иртыш, Лена, Амур. Иң эре күлдәре — Байҡал, Таймыр һәм Үбсү-Нур. Миллионлы ҡалалар: Новосибирск, Омск, Красноярск. Иң эре ҡалалар: Төмән, Барнаул, Иркутск, Новокузнецк, Томск, Кемерово, Улан-Удэ. Себерҙең эске континенталь нөктәләре — Катунь тау һырттарында урынлашҡан Белуха тауы (4509 м), (Алтай тауҙары (Таулы Алтай), ә Алыҫ Көнсығышты иҫәпләһәң — Камчатка ярымутрауында урынлашҡан Ключевская Сопка вулканы (4835 м). ; Географик тикшеренеүҙәр Себерҙең тәүге картаһы 1671 йылда төҙөлгән. Беренсе (1725—1730) һәм Икенсе Камчатка (1733—1741) экспедициялары — ҡарағыҙ: Витус Ионассен Беринг. Шулай уҡ ҡарағыҙ: Себерҙе һәм уға сиктәш территориялар һәм диңгеҙҙәр өйрәнеүсе Рәсәй ергиҙәрҙәрен һәм диңгеҙ сәйәхәтселәр тураһында {||- bgcolor="#cccccc" style="float:right; border:1px solid white;" !| !| |- | [[Файл:Jan Czerski.jpg|thumb|справа|112px|Ян Черский]] |- |} * Витус Ионассен Беринг * Семён Иванович Дежнёв * Игнатий Михайлович Милованов * Николай Гаврилович Спафарий * Алексей Ильич Чириков * Ричард Карлович Маак * Павел Иванович Небольсин * Иван (Ян) Дементьевич Черский * Владимир Клавдиевич Арсеньев * Фома Матвеевич Августивич Себер регионын тикшереү менән шулай уҡ сит илдәр сәйәхәтселәре лә шөғөлләнгән: * Иоһанн Эбергард Фишер * Жан Шапп д’Отрош * Иоһанн Георг == Халҡы == [[Файл:Dinamika naselenia krupnejshih gorodov Sibiri.png|300px|right|thumb| Себерҙең иң эре ҡалалары халҡы һаны үҫеүе динамикаһы, 2008 й. Нәҙек һыҙыҡтар — халыҡ һаны 150—350 мең; уртаса һыҙыҡтар — халыҡ һаны 500—600 мең; ҡалын һыҙыҡтар — халыҡ һаны 950—1400 мең<ref>[http://www.mojgorod.ru/cities/list.html Народная энциклопедия городов и регионов России «Мой Город»]</ref>]] 2002 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй Федерацияһының өс Федераль округында — Урал федераль округы, Себер федераль округы, Алыҫ Көнсығыш федераль округы — дөйөм алғанда ~ 39,13 миллион кеше йәшәй, был Рәсәй Федерацияһы халҡының 26,96 % тәшкил итә. Уралды иҫәпләмәгәндә, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш территорияһында 26,144 млн кеше йәшәй (Свердловск һәм Силәбе өлкәләренең күпмелер өлөшө Себер территорияһына инә), һәм был РФ халҡының дөйөм һанының 18,3 % тәшкил итә. Шулай итеп, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш халҡының уртаса тығыҙлығы 1 км²-ҡа 2 кеше. Демография институтының (ГУ-ВШЭ) «2020 Стратегияһы» эшкәртеүе сиктәрендә әҙерләнгән «Рәсәй үҫешендә миграция» докладында һуңғы 20 йыл эсендә (1990 йылдан 2010 йылға саҡлы) Себер һәм Алыҫ Көнсығыш халҡы 2 миллион кешегә кәмегән<ref name="sibir.ria">[http://sibir.ria.ru/society/20110303/82048328.html Население Сибири и Дальнего Востока сократилось за 20 лет на 2 млн человек — исследование] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141017203234/http://sibir.ria.ru/society/20110303/82048328.html |date=2014-10-17 }}</ref>. Күпселеген был Рәсәй Федерацияһының көнбайыш һәм үҙәк өлөшөнә эске миграция менән бәйләнгән. Яҡын арала Рәсәй халҡының себер биләмәләренән көнбайышҡа миграцияһында берәй үҙгәреш булыр тигән өмөт юҡ һәм, моғайын, мобиллеге менән айырылып торған хеҙмәт ресурсы булып торған йәштәр өлөшө ҡыҫҡарыу сәбәпле, халыҡтың әүҙем миграцияһы тик 2025 йылға 9 % кәмеүе бар, тип фаразлай Демография институты (ГУ-ВШЭ) ғалимдары<ref name="sibir.ria" />. Себерҙең 29 ҡалаһында халыҡ һаны 100 мең кешенән артыҡ<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/B08_14s/Main.htm Данные Росстата на 1.1.2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161205184402/http://www.gks.ru/bgd/regl/B08_14s/Main.htm |date=2016-12-05 }}</ref>. ; Халыҡ һаны 200 мең кешенән артыҡ булған себер ҡалалары: {{столбцы}} {{столбец|width=33%}} {|class='wide' |- | Новосибирск || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Новосибирск | тс }} |- | Омск || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Омск | тс }} |- | Красноярск || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Красноярск | тс }} |- | Төмән || align="right" style="padding-right:20px; | {{ Население | Тюмень | тс }} |- | Иркутск || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Иркутск | тс }} |} {{столбец|width=33%}} {|class='wide' |- | Томск || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Томск | тс }} |- | Кемерово || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Кемерово | тс }} |- | Новокузнецк || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Новокузнецк | тс }} |- | Улан-Удэ || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Улан-Удэ | тс }} |- | Сорғот || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Сургут | тс }} |- | Чита || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Чита | тс }} |} {{столбец|width=33%}} {|class='wide' |- | Якутск || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Якутск | тс }} |- | Нижневартовск || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Нижневартовск | тс }} |- | Братск || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Братск | тс }} |- | Ангарск || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Ангарск | тс }} |- | Бийск || align="right" style="padding-right:20px;" | {{ Население | Бийск | тс }} |} {{столбцы/конец}} Норильск һәм Прокопьевск ҡалалары, депопуляция сәбәпле, исемлектән төшөп ҡалған. === Себерҙең аҫаба халҡы === [[Файл:Peoples Siberia XVI.jpg|300px|right|thumb|XVI быуатта Себер халҡы]] Себер — халыҡ аҙ йәшәгән территория, ләкин бында тарихи осорҙарҙан бирле төрлө тел төркөмөнә ҡараған халыҡ вәкилдәре йәшәгән. Ҡайһы бер иҫәпләүҙәр буйынса подсчётам<ref>{{книга|автор=[[Никитин, Николай Иванович|Никитин Н. И.]]|заглавие=Сибирская эпопея XVII века: Начало освоения Сибири русскими людьми|место=М.|издательство=Наука|год=1987|страницы=7}}</ref><ref>{{статья|автор=Скобелев С. Г.|заглавие=Демография коренных народов Сибири в XVII—XX вв. Колебания численности и их причины|издание=Сибирская заимка|год=2002|номер=3|ссылка=http://zaimka.ru/to_sun/skobelev_4.shtml}}</ref>, XVI быуат аҙағына — XVII быуат башына Себер һәм Алыҫ Көнсығыш территорияһында 200 меңгә яҡын кеше йәшәгән. Бөтөн Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы (2010), Рәсәй Федерацияһының бөтөн территорияһында йәшәгән аҫаба халыҡтарҙың һаны түбәндәгесә баһалана: {| class="standard" !colspan="2"| Төрөк<br>халыҡтары |rowspan="11" width="1.25%"| !colspan="2"| Монгол<br>халыҡтары |rowspan="11" width="1.25%"| !colspan="2"| Самодий<br>халыҡтары |rowspan="11" width="1.25%"| !colspan="2"| Чукотка-камчат-<br>ка телдәре |rowspan="2" width="1.25%"| !colspan="2"| Йәнәсәй<br>телдәре |- |width="11%"| Яҡуттар | style="text-align: right; white-space: nowrap" width="8%"| 478 100 |width="11%"| Буряттар | style="text-align: right; white-space: nowrap" width="8%"| 461 389 |width="11%"| Ненецтар | style="text-align: right; white-space: nowrap" width="8%"| 44 640 |width="11%"| Чукчалар | style="text-align: right; white-space: nowrap" width="8%"| 15 908 |width="11%"| Кеттар | style="text-align: right; white-space: nowrap" width="8%"| 1 492 |- | Тывалар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 263 934 !colspan="2"| Тунгусо-маньчжур<br>халыҡтары | Селькуптар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 4 249 | Коряктар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 8 743 |- | Хаҡастар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 72 959 | Эвенктар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 38 396 | Сойоттар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 3 579 | Ительмендәр | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 3 180 |- | Алтайҙар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 70 800 | Эвендар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 21 830 | Нганасандар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 834 | Чувандар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 1 087 |- | Шорҙар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 12 888 | Нанайҙар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 12 160 | Эндар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 237 | Алюторҙар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 40 |- | Долгандар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 7 885 | Ульчтар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 2 913 !colspan="2"| Финн-уғыр<br>халыҡтары | Керектар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 4 |- | Себер<br>татарҙары | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 6 779 | Удэгейҙар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 1 657 | Ханттар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 30 943 !colspan="2"| Эскимос-алеут-<br> халыҡтары |- | Телеуттар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 2 643 | Орочтар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 686 | Мансылар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 12 269 | Эскимостар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 1 738 |- | Тофаларҙар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 761 | Негидалдар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 567 !colspan="2"| Син-тибет<br>халыҡтары | Алеуттар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 482 |- | Чулымдар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 355 | Ороктар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 346 | Таздар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 276 ! Нивхтар | style="text-align: right; white-space: nowrap"| 5 162 |} == Флораһы һәм фаунаһы == [[Файл:Siberian autumn in taiga..JPG|240px|thumb|Тайга]] [[Файл:P.t.altaica Tomak Male.jpg|240px|thumb|Амур юлбарыҫы]] Себер бик күп төрлө зона һәм интразона ландшафттарына эйә, һәм был урындың хайуандар донъяһы төрлөлөгөнә һәм уларҙың һанына тәьҫир итмәйенсә ҡалмай. Себер ландшафттарының һәр береһенә теге йәки был дәрәжәлә үҙенсәлекле хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы хас. Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына түбәндәге ҡош төрҙәре индерелгән<ref name="biodat">[http://www.biodat.ru/ Красная книга России]</ref>: * Ҡара торна * Аҡ башлы сип (үләкһә менән туҡланыусы йыртҡыс ҡош, бөркөттәр ғаиләһенән) * Туғаҙаҡ (дрофа, көнсығыш-себер подвиды) * Көсөгән (могильник, ҡош) * Сапсан (ыласындар ғаиләһенән) * Биҙгәләк, ҡарһаҡ туғаҙаҡ (стрепет, үҫемлек менән туҡланыусы күсмә ҡош) * Кәкресуҡыш көйөлдө (тонкоклювый кроншнеп, һаҙлыҡ ҡошо) Һөтимәрҙәр: * Алыҫ Көнсығыш леопарды * Даурия терпеһе (ҡолаҡсан терпе) * Осло ҡолаҡ ярғанат (остроухая ночница) * Йылға ҡондоҙо, көнбайыш себер подвиды * Амур юлбарыҫы * Алғы Азия леопарды * Ирбис-бесәй (Үҙәк Азия тауҙарында йәшәүсе эре бесәй төрө) үҫемлектәр<ref name="plantcare">[http://plantcare.ru/sibir-dalnij-vostok/ Редкие растения Сибири и Дальнего Востока] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190522115459/http://plantcare.ru/sibir-dalnij-vostok/ |date=2019-05-22 }}</ref>: * Байҡал елбәҙәге, елбәгәйе (ветреница байкальская, үлән) * Кескәй мегадения * Эре сәскәле ... (башмачок крупноцветковый) == Тарихы == === Боронғо период (б. э. т. VIII быуаттан — б. э. V быуатына саҡлы) === Себер территорияһында Хунну, Таншихая империяһы кеүек төрөк, чжурджен һәм монгол халыҡтарының дәүләттәре булғаны билдәле. === Урта быуаттар периоды (б. э. V — XV быуаттары) === Себер территорияһында кешелек тарихында билдәлелек алған ҙур империялар барлыҡҡа килгән — Бөйөк Төрөк Ҡағанаты (5 — 8 быуаттар) һәм Сыңғыҙ хан империяһы (13-14 быуаттар). Был дәүләттәрҙең иң юғары үҫеше периодында (576 йыл) — Төрөк ҡағанаты өсөн төрөктәр Көнсығышта Ҡытайҙы яулап алған һәм Көнбайышта, Ҡырымда, Византия армияһын ҡыйратҡанда, ә көньяҡта Аҡ һунндарҙы (Эфталиттарҙы) юҡ итеп, Сасанид Иранын буйһондорған осорҙа Себер тулыһынса шул дәүләттәрҙең составында булған. 13 быуатта Сыңғыҙ хан, монгол һәм төрөк халыҡтарын берләштереп, 576 йылғы төрөк Ҡағанаты батырлығын ҡабатлаған. 607 йылда, Көнсығыш Төрөк Ҡағанаты власть башына төрөк армияһы башында Ҡытайға еңеүсе сифатында баҫып ингән Себер хан (Шибир-хан Төрөк-шад) килгән. Рустарҙың Себергә үтеп инеүе бик боронғо дәүерҙәргә барып тоташҡаны киң билдәле. Новгородлыларҙың IX быуатта уҡ Аҡ диңгеҙҙән Югор шары боғаҙына саҡлы һәм унан да ары, Кар диңгеҙенә саҡлы, барғаны тарихсыларға билдәле. Бындай диңгеҙ сәйәхәттәре тураһындағы йылъяҙма мәғлүмәт 1032 йылға ҡайтып ҡала, һәм был рус тарихнамәһендә Себер тарихының башы булып һанала. Артабанғы дәүерҙәрҙә, Югор шарына ҡиммәтле тиреләр алып ҡайтыу маҡсатында, новгородлылар регуляр рәүештә йөҙөүҙәр ойошторған. Новгородлы Андрийҙың 1139 йылда, сауҙа маҡсаты менән, Обь йылғаһы буйҙарына йөҙөп барыуы һәм унан ҡиммәтле йәнлек тиреләре тейәлгән ҙур йөк алып ҡайтыуы тураһында тәүге иҫкә алыу ҙа билдәле. Обь йылғаһы тамағында рус сауҙагәрҙәре, үҙ тауарҙарын себер йәнлек тиреләренә алмаштырып, сауҙа (торг) ойошторған рус тораҡ пункты (поселение) ла булған. Айырым алғанда, ғалим Кызласов Леонид Романович «Себерҙең боронғо ҡалалары» хеҙмәтендә XII — XIII быуат баштарында рус сауҙагәрҙәренең ваҡыты-ваҡыты менән Себергә, Йәнәсәй йылғаһына, Ҡырғыҙ ҡағанаты ҡалаларына саҡлы <ref>{{Cite web|url = http://www.e-reading.club/chapter.php/151236/16/Burovskiii%2C_Verhoturov_-_Pokorenie_Sibiri__Mify_i_real%27nost%27.html|title = Покорение Сибири: Мифы и реальность|author = А. Буровский, Д. Верхотуров|work = |date = |publisher = }}</ref> үтеп ингәнлеге тураһында яҙған. Профессор Кызласов раҫлауынса, урта быуаттар Себеренең (ул саҡта Мәскәү Русе составында, әлбиттә, булмаған) төп сауҙа үҙәктәре булып бөгөнгө көнгә килеп етмәгән, юғалған Грустина һәм Серпонов ҡалалары булған.<ref>{{Cite web|url = http://www.nbdrx.ru/pdf/Kyzlasov/ax0000101.pdf|title = Загадка Грустины и Серпонова, торговых городов средневековой Сибири|author = Кызласов Л.Р.|work = |date = |publisher = }}</ref>. [[Файл:Surikov Pokoreniye Sibiri Yermakom.jpg|thumb|right|240px|Василий Иванович Суриков. «Ермактың Себерҙе алыуы». Киндер, май. 1895]] === XV—XVII быуаттар === <blockquote>1483 йылда Иван III ҡушыуы буйынса мәскәү «һыу караптары ғәскәренең» («судовой рати») Көнбайыш Себергә ҙур походы ойошторола. Пельм (Свердловск өлкәһе Гарин районы) эргәһендә вогулдарҙы (мансы) ҡыйратып, ғәскәр Тобол ҡушылдығы Тавда йылғаһы, һуңынан Тура һәм Иртыш йылғалары буйлап, Иртыштың Обь йылғаһына ҡойған еренә тиклем барып еткән. Был поход һөҙөмтәһендә вогул кенәздәренең Бөйөк Мәскәү кенәзлегенән вассал бойондороҡлолоғо барлыҡҡа килгән һәм Иван III Бөйөк Югор кенәзе, Кондин һәм Обдор кенәзе тигән титулдарға лайыҡ булған<ref>Каргалов В. В. Московские воеводы XVI—XVII вв.</ref>.</blockquote> Алтын Урҙа тарҡалғас, 1495 йылдар тирәһендә, урындағы Тайбуғ кенәз тоҡомдары – тайбуғиндар һәм сыңғыҙсылар нәҫеленән булған Мөхәммәт Шейбани хан тоҡомдары – шейбанидтар араһында власть өсөн даими көрәш барған биләмәләрҙә Себер ханлығы барлыҡҡа килгән. 1555 йылда Себер ханлығы Рус батшалығы составына ингән — тайбуғин ырыуы хакимдары Едигер хан һәм уның туғаны Бекбулат Иван Яуыз (Грозный) батшаға подданлыҡҡа алыуын үтенеп мөрәжәғәт иткән һәм уның ризалығын алғас, ҡиммәтле тиреләр менән яһаҡ түләй башлай («рәсми властар», яһаҡ йыйған һәм Себер ханлығында күпмелер ваҡыт дауамында үҙҙәрен башҡа бер төрлө лә күрһәтмәгән). 1563 йылда үзбәк хакимының улы — шейбанид Күсем хан — дәүләт түңкәрелеше ойошторған һәм властҡа килгән. Баштараҡ ул Рәсәй дәүләте менән вассаллыҡ мөнәсәбәттәренә таянған, ләкин 1572 йылда, Ҡырым ханлығы хакимының Мәскәүгә поход ойошторғаны менән файҙаланып, ул был мөнәсәбәттәрҙе өҙгән һәм Рус батшалығына ҡаршы хәрби хәрәкәт башлаған. 1581 йылда Ермак Тимофей улы етәкселегендә 800 казактан торған отряд Көнбайыш Себергә походҡа йүнәлгән. 1582 йылдың 26 октябрендә отрядом отряды Себер ханлығы баш ҡалаһы Искер ҡалаһын яулап алған. 1583 йылда Ермак отрядына 300—400 һуғышсыһы менән кенәздәр Болховский һәм Глухов ҡушылған. 1585 йылда урындағы кешеләрҙең казактар лагерына һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә, Ермак, йылғаға батып, һәләк булған; Себергә ҙур булмаған ғәскәре менән воеводалар Василий Сукин, Иван Мясной килгән. Улар, Чинги-Турға килеп еткәс, 1586 йылда Төмән ҡалаһына нигеҙ һалғандар. 1585 йылда воевода Мансуров Иртыш йылғаһы буйында Аҡ Урҙа территорияһында ҡаласыҡҡа нигеҙ һалған. 1591 йылда кенәз Кольцов-Мосальский Күсем хандың ғәскәрен тулыһынса ҡыйратҡан. Тап Рус батшалығы осоронда Себерҙе үҙләштереү башланған, ҡала-ҡәлғәләр: Төмән (1586), Тобольск (1587), Берёзово (Ханты-Мансы автономлы округ) Берёзов һәм Сорғот (1593), Тара (1594), Мангазея (1601), Томск (1604), Кузнецк (хәҙер Новокузнецк) (1618), Красноярск (1628) төҙөлгән. === Яңы ерҙәрҙе үҙләштереү === Күп кенә тикшеренеүселәр фекеренсә, башланғыс үҙләштереү осоронда (XVI—XVII быуаттарҙа) Себерҙә, Көньяҡ далалары кеүек, Рәсәй халҡы аҙ йәшәгән — тәүге юл һалыусылар (первопроходцы) ултыраҡ тормошҡа яраҡлы ерҙәргә килгәндәр һәм территорияларҙа нығынғандар (закрепляли). Рус подданныйлығын ҡабул иткән ҡәбиләләргә уларҙы һуғышсан күршеләрҙән һаҡлау һәм түләнгән яһаҡ дәүмәлен кәметеү вәғәҙә иткән. Урындағы абориген халыҡ, аҙ һанлы булһа ла, оҙайлы ваҡыт эсендә рустарҙан һан буйынса күберәк булған (рустар тип тәүге юл һалыусыларҙы, дөрөҫөрәге, казактарҙы атағандар), әммә уларҙың ҡоралы ла, тәжрибәле ғәскәре һәм хәрби начальниктары ла булмаған. [[Файл:Krasnoyarsk by Witsen 1692.jpg|right|thumb|Красноярск. А. Колпашников гравюраһы (1730-сы йылдар һүрәтләүҙәре буйынса)]] Биләгән территорияларҙы үҙләштереүҙең һәм нығыныуҙың нигеҙе булып острогтар системаһы — артабанғы экспансия базаһы булып хеҙмәт иткән нығытылған тораҡ пункттар торған. Шул ваҡытта, бәйләнеш булмағанлыҡтан (мәҫәлән, Обь буйынан Мәскәүгә саҡлы бер нисә ай барырға кәрәк булған, һәм өҫтәүенә бәйләнеште йыл әйләнәһе дауам итеү мөмкин булмаған) Рәсәйҙең Себерҙе үҙләштереүе Бөйөк Себер һыу юлы, йәғни Тобол, Иртыш, Обь, Йәнәсәй йылғалары аша алып барылған. Рәсәй менән даими бәйләнеш юҡлыҡтан, урындағы воеводалар ҙур власҡа эйә булғандар һәм йыш ҡына башбаштаҡлыҡтар ҡылған, шуның һөҙөмтәһендә острог гарнизондары баш күтәргән. Бер нисә воевода вазифаһынан төшөрөлгән, әммә һуңынан баш күтәреүеләр ҡаты язаға тарттырылған. Рустарҙың төп маҡсаты ҡиммәтле тире (соболь) булған, буйһондоролған ҡәбиләләр ҡиммәтле тире менән яһаҡ түләргә тейеш булған. Воеводаларға ''яһаҡ түләүселәргә ҡаты талаптар түгел, яғымлы мөнәсәбәттә булырға” (''обходиться с ясачными ласково, а не неволею и не жесточью.'') тигән күрһәтмә бирелгән<ref>Шерстова Л. И. Русские и аборигены Южной Сибири: евразийская основа этнокультурных контактов // Сибирский плавильный котёл: социально-демографические процессы в Северной Азии XVI — начала XX века. Новосибирск: Сибирский Хронограф, 2004</ref> Яһаҡ батшаға хеҙмәт итеү тип һаналған, һәм уны түләүсе “ғали йәнәптәренән түләү” (''государево жалованье'') — балта, бысҡы, энә, туҡыма алған. Воеводалар ''яһаҡ кешеләрен'' казактар һәм сәнәғәтселәр (промышленниктар) башбаштаҡлығынан яҡларға тейеш булған. Ғәмәлдә, күп воеводалар яһаҡты батша ҡаҙнаһына ғына түгел, ''үҙенекенә'' лә йыйған. Нигеҙҙә уларҙың ҡомһоҙлоғо арҡаһында аҫаба халыҡ баш күтәргән һәм острогтарға, монастырҙарға һәм башҡа рустар йәшәгән тораҡ пункттарына һөжүм иткәндәр. Тәүге күсеп килеүселәр артынан үҙләштереүҙең ьағы бер тулҡыны — Себергә крәҫтиәндәрҙе күсереү дәүләт инициативаһы менән башҡарылған, сөнки острог гарнизондары аҙыҡ-түлеккә мохтаж булған, ә уны килтереү өсөн юл булмаған. Крәҫтиәндәр, урындағы халыҡтың һөжүменән, төрлө юлбаҫарҙарҙан һаҡланыу маҡсатында острогтар эргәһенә килеп ултырған. Бына шулай, һуңғараҡ себер ҡалалары булып киткән, беренсе ҙур тораҡ пункттар барлыҡҡа килгән. Биләмәләрҙе үҙләштергәндә аҫаба халыҡтың мәнфәғәттәре иҫәпкә алынған. Крәҫтиәндәр “тик буш урындарға ғына ултырырға, ә яһаҡ биләмәһенә эйә булмаҫҡа тейеш, (ә кемдәр) яһаҡ кешеләренең биләмәләрен талай, ҡамсы менән һуҡтырып, ҡаты язаларға” (''«селиться только на порозжих местах, а ясачных угодий не имать, [а тех, кто] у ясачных людей угодья пустошает, сбивати долой и бить кнутом нещадно.»'')<ref>Клеандрова В. М., Колобов Б. В., Кутьина Г. А. и др. Законодательство Петра I. М.: Юрид. Лит., 1997, с. 423.</ref> XVI быуатта Себер Илсе (Посол) приказы тарафынан идара ителгән, 1596—1599 йылдарҙа себер эштәре менән дьяк Варфоломей Иванов чете <ref>Гаврила Успенский. «Опыт повествования о древностях русских». Харьков, 1818 стр. 309</ref>, ә 1599 йылдан — Ҡазан Һарайы Приказы . 1615 йылда уның составында, 1637 йылда үҙ аллы административ берәмеккә бүленеп сыҡҡан, махсус Себер приказы барлыҡҡа килгән. Ул 1763 йылға саҡлы себер эштәре менән шөғөлләнгән.<ref>[http://www.hist.msu.ru/Science/Conf/Lomonos98/tihonenok.htm Образование, структура и штаты Сибирского приказа XVII века]</ref>. Һуңғараҡ Себер, хатта Себерҙә йәшәп тә ҡарамаған, ә ерҙәр менән идара итеүҙе үҙҙәренең уполномоченныйҙарына тапшырып ҡуйған, тәғәйенләнгән генерал-губернаторҙар тарафынан идара ителгән<ref name="potanin-1884">[http://oblastnichestvo.lib.tomsk.ru/page.php?id=99 Г. Н. Потанин. Завоевание и освоение Сибири] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170826032029/http://oblastnichestvo.lib.tomsk.ru/page.php?id=99 |date=2017-08-26 }}</ref>. XIX быуат башында Н. А. Бестужев Себерҙе колония түгел, ә «Рәсәй халыҡтары үҙләштергән колониаль ил» тигән. Декабрист Гавриил Степанович Батеньков үҙ заманындағы Себерҙе, унда кешеләрҙең аҙ йәшәүенә һәм уның тәбиғи сеймал ресурстары эксплуатацияланыуына күрһәтеп, типик колония тип атаған<ref>[http://history.nsc.ru/25_26_09_1.htm М. В. Шиловский. Роль государства в развитии производительных сил Сибири во второй половине XIX — начале XX века: к постановке проблемы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130084805/http://history.nsc.ru/25_26_09_1.htm |date=2012-01-30 }}</ref>. Михаил Михайлович Сперанский инициативаһы буйынса, Себер менән идара итеүҙе үҙгәртеүгә йүнәлтелгән Себер Уложениеһы ҡабул ителгән. [[Файл:023_Томск_Общий_вид_с_воскресенской_горы_на_набережную_р_Ушайки_(cropped).jpg|240px|thumb|Томск — «Себер Афиныһы» — Себер федераль округының иң боронғо ҡалаһы]] 1795 йылда 595 мең рәүиз йәне иҫәпләнгән (1200 мең тирәһе кеше). 1840 йылда Тобольск һәм Томск губерналарында 1294,7 мең кеше йәшәгән, шулар араһында 67,4 мең һөргөнгә оҙатылған кеше. 1845—1855 йылдарҙа, 1843 йылдың 8 апрелендәге Себерҙе үҙләштереү менән бәйле крәҫтиәндәрҙе күсереүҙе ойоштороу тураһындағы Бойороғона ярашлы, 90,6 мең крәҫтиән күскән. XIX быуат уртаһында себер өлкәселәре (сибирское областничество), айырым алғанда, Николай Михайлович Ядринцев «Себер колония булараҡ» тигән ентекле монография яҙған<ref name="Ядринцев" />. Крепостной хоҡуҡ бөтөрөлгәндән (отмена) һуң, бында ирекле ерҙәр булғанлыҡтан, Себергә ерһеҙ крәҫтиәндәр күсерелә башлай. Халыҡ һаны Себерҙә бигерәк тә «алтын лихорадкаһы» тигән периодта артҡан. Халыҡ һаны һөргөнгә ебәрелгәндәр һәм каторжандар иҫәбенә артҡан — шулай, XIX быуат дауамында Себергә 1 миллионға яҡын кеше ебәрелгән<ref>[http://www.orthedu.ru/nskeparh/lojok-lager.htm Искитимский лагерь. Вместо предисловия]</ref>. Халыҡ һаны артһа ла, XIX быуат аҙағында Себер һаман да Рәсәйҙең башҡа өлөшөнә етерлек интегрирланмаған булған, һәм был фактты замандаштар яҡшы аңлаған. Шулай, 1885 йылда Григорий Николаевич Потанин: «Ысынлап та, был ике рус территорияларында идара итеү системаһында берҙәмлек урынлаштырып, Себерҙе Европа Рәсәйе менән бер бөтөнгә килтереү — был Себерҙе тулыһынса рус иленә һәм беҙҙең дәүләт организмының органик өлөшөнә әйләндереүҙең иң тәүге ихтыяжы» тип яҙған<ref name="potanin-1884" />. === XX быуат === * 1918 йылдың июненән сентябренә саҡлы — совет власын ҡолатыу һәм Себер республикаһы һәм Ваҡытлы Себер хөкүмәте (Вологодского) төҙөлгән. 1920 йылдан 1921 йылға саҡлы большевиктар идара иткән Себерҙең административ үҙәге Омск ҡалаһы булған, ләкин һуңғараҡ уның функциялары яҡындағы Новониколаевск (Новосибирск) ҡалаһына күскән<ref name="hkis-part">''Соскин В. Л.'', ''Буторина В. П.'', ''Посадков А. Л.'' Партийное руководство развитием художественной культуры Сибири (1917—1928 гг.) // Художественная культура и интеллигенция Сибири (1917—1945 гг.). — Новосибирск: Наука, 1984. С. 3—42.</ref>. === XXI быуат === 2010 йылға ҡарата Себерҙең өс ҡалаһы — Томск, Енисейск һәм Иркутск — «тарихи тораҡ» тигән рәсми статусҡа эйә<ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2010/09/29/istor-posel-dok.html|title=Приказ N 418/339 "Об утверждении перечня исторических поселений"|date= 29 июля 2010 г.|publisher=Министерство культуры Российской Федерации, Министерство регионального развития Российской Федерации|accessdate=2012-03-07}}</ref>. Элегерәк тарихи тораҡ статусына эйә булған Красноярск был дәрәжәһен 2010 йылда юғалтты<ref>[http://www.rg.ru/2010/09/29/istor-posel-dok.html Приказ Министерства культуры Российской Федерации, Министерства регионального развития Российской Федерации от 29 июля 2010 г. N 418/339 г. Москва "Об утверждении перечня …<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == Ресурстар һәм сәнәғәт == Себер ресурстарға бай, һәм уның территорияһында: дөйөм рәсәй ҡурғаш һәм платина запастарының 85 %, күмер һәм молибдендың 80 %, никелдең 71 %, нефттең (ер майының) 89 %, газдың 95 %, баҡырҙың 69 %, көмөштөң 44 % һәм алтындың 40 % тупланған<ref name="sibir">[http://www.sibir.info/ Сибирь. Инфо — «Географическое положение, население Сибири»]</ref>. == Иҡтисады == [[Файл:Mirny in Yakutia.jpg|300px‎|thumb|«Мир (кимберлит торбаһы)» карьеры]] Геологтар фекере буйынса, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш ер ҡуйынында тулыһынса өйрәнелмәгән иҫ киткес күп файҙалы тәбиғәт байлыҡтар ята<ref>Реферат на сайте Allbest.Ru: [http://otherreferats.allbest.ru/geography/00062238_0.html «Западносибирская низменность, Восточная Сибирь и Дальний Восток»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref><ref>Доклад на сайте Bestreferat.ru: [http://www.bestreferat.ru/referat-28713.html «Природные ресурсы России»].</ref>. Мәҫәлән, «Газпром» ААЙ-ы рәсми сайтындағы мәҡәләлә былай тиелгән: {{начало цитаты}}«Көнсығыш Себер һәм Алыҫ Көнсығыш Рәсәй Федерацияһының 60 % биләй. Көнсығыш ҡоро ерҙәрендәге газдың суммар ресурсы 52,4 трлн м³ , шельфтың — 14,9 трлн м³ тәшкил итә. Шуның менән бергә, региондағы газ потенциалының геологик яҡтан өйрәнелеүе сиктән тыш түбән һәм ҡоро ер өсөн 7,3 % һәм шельф өсөн 6 % тәшкил итә…»<ref>Статья на официальном сайте ОАО «[[Газпром]]»: [http://www.gazprom.ru/production/projects/east-program/ «Восточная газовая программа: Потенциал Дальнего Востока и Восточной Сибири»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101208232914/http://www.gazprom.ru/production/projects/east-program/ |date=2010-12-08 }} {{недоступная ссылка|число=18|месяц=05|год=2013|url=http://www.gazprom.ru/production/projects/east-program/}}.</ref>.{{конец цитаты}} == Сәйәсәте == 1850-се йылдар уртаһында — XX быуат башында себер интеллигенцияһы араһында үҙидаралыҡты киңәйтеүгә йүнәлтелгән йәмәғәт-сәйәси ағым эш иткән. Был хәрәкәт СССР тарҡалғандан һуң яңынан тергеҙелгән.<ref>{{Книга|автор=Головко В. В. Социал. Т. 1. Начала социогармоники. - Томск, 2007 // XX быуаттың 90-сы йылдарынан башлап ҡайһы бер аҡыл эйәләре һәм сәйәсмәндәр Рәсәйҙең административ баш ҡалаһын, үҙен сарыф иткән һәм Рәсәйгә түгел, ә үҙе өсөн генә эшләгән Мәскәүҙән - илдең географик үҙәге булған - Көнбайыш Себерҙең көньяғына күереү тураһында һүҙ алып бара. Был төҙөлөшкә, транспортҡа, элемтәгә һ. б. заказдарға юл асыр һәм үҙенең артынан Себерҙе генә түгел, ә бөтөн илдең үҫешен алға «тартыр». Был идея кескәй генә «арзан» яңы баш ҡаланы картала Новосибирск – Томск – Кемерово ҡалалары сигендә төҙөргә тәҡдим иткән В.В. Головко хеҙмәттәрендә иң ҙур нигеҙләнешкә эйә// Управление общественными и экономическими системами. Орел, 2009. № 1|заглавие=|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref><ref>{{Книга|автор=Головко В. В. Не будь на то Господней воли: Научная публицистика в жанре фельетона, порой памфлета. - Томск, 2012. - 66 с. // Управление общественными и экономическими системами. Орел, 2012. № 1]|заглавие=|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref> == Экологияһы == Рәсәйҙең экологик яҡтан иң бысраҡ ҡалаларының (иң ҡурҡынысын, Норильск ҡалаһын индереп) күпселеге Себерҙә урынлашҡан. Региондың алты ҡалаһы — Новокузнецк, Ангарск, Омск, Красноярск, Братск һәм Новосибирск — атмосфераға ташланмаларҙы 12 миллионлы Мәскәү ҡалаһынан күберәк сығара. Экологик неблагополучиеның төп сәбәбе — 1950—1960-сы йылдарҙан себер ҡалаларында гигант «бысраҡ» производстволар — металлургия, йылылыҡ энергетикаһы, целлюлоза сәнәғәтен - урынлаштырыу. 1970-се йылдарҙан уҡ регион ҡалаларында тәүлеккә уртаса 3,7 тонна сәнәғәт ҡалдыҡтары бүленеп сыға ине, сағыштырыу өсөн - Рәсәйҙең үҙәк ҡалаларында тәүлегенә 0,7 тонна выбросов<ref>{{cite web|url=http://expert.ru/siberia/2011/27/deologiya-chistogo-goroda/|title=Идеология чистого города }}</ref>. Әммә Себерҙең сәнәғәт үҙәктәренән алыҫ байтаҡ өлөшөндә яҡшы экологик обстановка һаҡлана, һәм был регион тәбиғәтенең күп өлөшө тейелмәгән булыуына бәйле. [[Файл:Industry in Novokuznetsk.jpg|thumb|225пкс|Новокузнецк ҡалаһы сәнәғәт зонаһы күренеше]] [[Файл:Кемерово.jpg|thumb|225пкс|Кемерово ҡалаһы сәнәғәт зонаһы күренеше]] {{Навигация |Портал = Сибирь |Викисловарь = Сибирь |Викитека = Сибирь |Викицитатник=Сибирь |Тема = Сибирь }} {| class="toccolours" style="float: auto; font-size:90%; width:530px; background:F5F5F5;" !style="background:lavender;" colspan="3"|<div style="float:left;"> </div><span style="color: black;font-family:Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; font-size:100%">Стационар сығанаҡтарҙан атмосфераға бысраҡ ташламаларҙың сығарылыуы <br><small>(Росстат мәғлүмәттәре буйынса, меңәр тоннала)</small><ref>{{cite web|url=http://expert.ru/data/public/322946/322965/sib_298_pics_sib_298_012-2.jpg|title=Выбросы в атмосферу загрязняющих веществ от стационарных источников}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304130410/http://expert.ru/data/public/322946/322965/sib_298_pics_sib_298_012-2.jpg |date=2016-03-04 }}</ref></span> |- style="font-weight:bold;" |width="40%"|Ҡала |2000 йыл |width="33%"|2010 йыл |- !style="background:#000000;" colspan="3"| |- | Норильск | 2149,1 | 1923,9 |- !style="background:#DCDCDC;" colspan="3"| |- | Новокузнецк | 544,5 | 301,1 |- !style="background:#000000;" colspan="3"| |- | Ангарск | 132,4 | 207,4 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Омск | 198,1 | 198,2 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Красноярск | 145,7 | 148,6 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Братск | 120,7 | 116,2 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Новосибирск | 100,8 | 101,7 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Иркутск | 56,3 | 65,5 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Барнаул | 81,0 | 55,6 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Кемерово | 68,4 | 54,9 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Чита | 59,5 | 41,4 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Томск | 17,0 | 35,7 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Шелехов | 28,4 | 33,3 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Бийск | 39,7 | 28,4 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Усолье-Сибирское | 37,1 | 26,0 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Улан-Удэ | 29,7 | 25,5 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Абакан | 9,8 | 11,6 |- !style="background:#D3D3D3;" colspan="3"| |- | Кызыл | 15,6 | 5,8 |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Рәсәйҙең Азия өлөшө * Көнсығыш Себер * Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышы * Көнбайыш Себер * Себер халыҡтарының телдәре == Иҫкәрмәләр == == Әҙәбиәт == * [http://kitap.net.ru/atlasi1.php Хади Атласи. История Сибири] * [http://kitap.net.ru/fajzrahmanov3.php Габдельбар Файзрахманов. Взаимоотношения Сибирского и Казанского ханств] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170312193322/http://kitap.net.ru/fajzrahmanov3.php |date=2017-03-12 }} * Сибирская советская энциклопедия, тт. 1—4. Новосибирск, 1929—1932. * [http://bsk.nios.ru/enciklopediya Историческая энциклопедия Сибири] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170426060026/http://bsk.nios.ru/enciklopediya |date=2017-04-26 }}: в 3 т. / Гл. ред. В. А. Ламин. Новосибирск: Ист. наследие Сибири, 2009. * Словцов П. А. История Сибири. От Ермака до Екатерины II. М., 2006. 512 с — ISBN 5-9533-1139-7 * [http://ec-dejavu.ru/c-2/Colonization.html И. Супоницкая. Колонизация земель: Сибирь и американский Запад (вторая половина XIX в.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113202501/http://ec-dejavu.ru/c-2/Colonization.html |date=2017-01-13 }} // Одиссей: Человек в истории. — М.: Наука, 1989, с. 219—240 * [[Р. Маак]]. Путешествие на [[Амур]], совершенное по распоряжению Сибирского отдела Императорского [[Русское географическое общество|Русского географического общества]] в 1855 году. — СПб., 1859. — 578 с., 1 л. ил. * [[Фишер, Иоганн Эбергард|Фишер И. Е.]] Сибирская история с самого открытия Сибири до завоевания сей земли российским оружием, сочиненная на немецком языке и в собрании Академическом читанная членом [[Санкт-Петербургская Академия наук|Санкт-Петербургской Академии наук]] и Профессором древностей и истории, так же членом исторического Геттинского собрания Иоганном Ебергардом Фишером. — [[Санкт-Петербург]]: при Императорской Академии наук, 1774. — [2], 631 с.; 2 л. карт. * [https://wikiway.com/russia/siberia/ Сибирь на wikiway.com] * [http://zaimka.ru/wp-content/uploads/2013/03/zaimka-ru_shishkin-government.pdf ''Шишкин В. И.'' Государственное управление Сибирью в конце XIX — первой трети XX в. // Власть и общество в Сибири в XX веке. Сб. науч. статей / Науч. ред. В. И. Шишкин. Новосибирск, 2010. С. 3-36.] * [http://zaimka.ru/wp-content/uploads/2013/05/zaimka-ru_shishkin-reform.pdf ''Шишкин В. И.'' На путях реформ // Сибирь в лицах. Новосибирск: ИНФОЛИО-пресс, «МАСС-МЕДИА-ЦЕНТР», 2001. С. 86-107.] * [[Каменский, Адам|Dyaryusz więzienia moskiewskiego miast i miejsc spisany przez Adama Kamieńskiego. // Warta. Książka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi Bаżyńskiemu proboszczowi przy kościele św. Wojciecha w Poznaniu na Jubileusz 50-letniego kapłaństwa w dniu 23. kwietnia 1874. оd jego przyjaciól i wielbicieli. (S popiersiem Jubilara.). W Poznaniu. 1874. S. 378—388.]] (пол.) * Alan Wood (ed.), The History of Siberia: From Russian Conquest to Revolution. London, Routledge, 1991. * Steven G. Marks, Road to Power: The Trans-Siberian Railroad and the Colonization of Asian Russia, 1850—1917. London, I.B. Tauris, 1991. * James Forsyth, A History of the Peoples of Siberia: Russia’s North Asian Colony, 1581—1990. Cambridge, Cambridge University Press, 1994. * Nicholas B. Breyfogle, Abby Schrader and Willard Sunderland (eds), Peopling the Russian Periphery: Borderland Colonization in Eurasian history. London, Routledge, 2007. * Igor V. Naumov, The History of Siberia. Edited by David Collins. London, Routledge, 2009 (Routledge Studies in the History of Russia and Eastern Europe). * [[Информационный портал о Сибири]] — Сибирь-Инфо.рф: описание регионов СФО, достопримечательности, сибирские новости == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Сибирь}} * Сибирский Федеральный округ в деталях — [http://сибирь-инфо.рф сибирь-инфо.рф] Категория:Себер Категория:Алыҫ Көнсығыш тарихы Категория:Рәсәй географияһы 13ci4hunl5c3lvxzjlu9rrurf0cej43 Рындзюн һыу менән дауалау йорто 0 115806 1303473 1185223 2026-09-02T23:55:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303473 wikitext text/x-wiki {{Достопримечательность |Тип = |Русское название = Рындзюн һыу менән дауалау йорто |Оригинальное название = |Изображение = Дом и водолечебница Рындзюн н 20 в - фрагмент фасада.JPG |Подпись изображения = Фасад фрагменты |Ширина изображения = |Статус = |Страна = Рәсәй |Название местоположения = адрес |Местоположение = [[Дондағы Ростов]], Киров районы, Социалистик урамы, 94 |Архитектурный стиль = көньяҡ урыҫ эклектикаһы |Автор проекта = |Строитель = |Основатель = Илья Рындзюн |Первое упоминание = |Основание = 1885 |Основные даты = {{Достопримечательность/Даты||||||}} |Упразднён = |Начало строительства = |Окончание строительства = |Здания = {{Достопримечательность/Здания||||||}} |Приделы = |Реликвии = |Состояние = һүтелгән |Сайт = |Commons = }} '''Рындзюн һыу менән дауалау йорто''' — айырым йорт, [[XIX быуат]] аҙағында<ref name="Будет ли снесена история города? (Ростов-на-Дону)"></ref> бында — [[Дондағы Ростов]]тың [[Киров районы (Дондағы Ростов)|Киров районы]]нда Социалистик урамының 94-се йортонда — табип Рындзюн Илья Галилеевич ҡалала беренсе һыу менән дауалау дауаханаһы ойоштора. Йорт тарихи һәм архитектура әһәмиәтенә эйә була. Ваҡыт үтеү менән ул авария хәленә ҡала<ref name="Памятник российской архитектуры озадачил ростовские власти"></ref>, ә аҙаҡ [[2014 йыл]]да бөтөнләй емертелә. == Тарихы == Матильда Рындзюн [[Дондағы Ростов]]та, ул ваҡыттағы Никольская урамындағы 92-се бинаға, өс ҡатлы айырым йортҡа эйә була<ref name="Вся Донская область и Северный Кавказ, Авторы: Коллектив авторов. 1912 год. С.188">Вся Донская область и Северный Кавказ, Авторы: Коллектив авторов. 1912 год. С.188</ref><ref name="Получит ли бывшая водолечебница вторую жизнь?//Научно-популярный и образовательный журнал «Экология жизни»"></ref>. [[1895 йыл]]да уның ире Илья Рындзюн был йортта ҡалала беренсе һыу менән дауалай торған дауахана аса<ref name="Водолечебница на Никольской – 130 лет спустя//Газета Ростовской области">[http://www.nvgazeta.ru/news/12381/474530/ Водолечебница на Никольской — 130 лет спустя//Газета Ростовской области]</ref>. Унда ауырыуҙарҙы нур (яҡтылыҡ) менән һәм һыу менән дауалайҙар<ref name="Будет ли снесена история города? (Ростов-на-Дону)"></ref>. Табип үҙенең методтарын «рациональ һыу терапияһы» тип атай, ул осорҙа Ростовта был бөтөнләй яңы күренеш була<ref name="Памятник российской архитектуры озадачил ростовские власти"></ref>. Табип Илья Рындзюн Дондағы Ростовҡа [[Петербург]]тан күсеп килә, профессиональ белемде ул Император хәрби-медицина академияһында ала<ref name="Водолечебница на Никольской – 130 лет спустя//Газета Ростовской области"></ref>. Методтарының яңы булыуына ҡарамаҫтан, Рындзюндың һыу менән дауалау дауаханаһы бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ҡала халҡы араһында популяр булып китә<ref name="Памятник российской архитектуры озадачил ростовские власти"></ref>. Үткәрелгән дауалау процедуралары спектры яйлап киңәйә бара: һыу менән массажға, дауалаусы һәм һауыҡтырыусы ванналарға тағын нур (яҡтылыҡ) менән дауалау өҫтәлә. [[1901 йыл]]да Илья Рындзюн үҙенең дауалау ысулдары тураһында бәләкәй тираж менән үҙенең китабын баҫтырып сығара. Китаптар шунда уҡ һатылып бөтә<ref name="Водолечебница на Никольской – 130 лет спустя//Газета Ростовской области"></ref>. Яҙыусы [[Антон Павлович Чехов]], Дондағы Ростовта булғанда, шулай уҡ Рындзюн һыу менән дауалау дауаханаһында булған тип уйларға нигеҙ бар<ref name="Получит ли бывшая водолечебница вторую жизнь?//Научно-популярный и образовательный журнал «Экология жизни»"></ref>.<br /> Был өс ҡатлы йортта Илья Рындзюндың балалары үҫә, уларҙың икәүһе данлыҡлы булып китә: ҡыҙы Нина Нисс-Гольдман билдәле скульптор булып китә<ref name="Водолечебница на Никольской – 130 лет спустя//Газета Ростовской области"></ref>, ә улы А. Ветлугин илдән күсеп китә, сит илдә журналист һәм яҙыусы булып эшләй<ref name="Будет ли снесена история города? (Ростов-на-Дону)"></ref>. 1912 йыл менән даталанған китапта был йорт «Доктор Рындзюндың гидропатик йорто һәм нур менән дауалау дауаханаһы» тигән исем йөрөтә<ref name="Вся Донская область и Северный Кавказ, Авторы: Коллектив авторов. 1912 год. С.188"></ref>. 1917 йылда, революцияға тиклем, Рындзюн ғаиләһе был йортто Дон ғәскәре йәмғиәте казактары — бер туған Корольковтарға һата, уның хаҡы ул ваҡытта 360 000 һум менән баһалана<ref name="Водолечебница на Никольской – 130 лет спустя//Газета Ростовской области"></ref>. <br /> [[1917 йыл]]дан һуң был йортта коммуналь фатирҙар ҡоралар<ref name="Получит ли бывшая водолечебница вторую жизнь?//Научно-популярный и образовательный журнал «Экология жизни»"></ref>. [[2004 йыл]]ға тиклем элекке һыу менән дауалау йорто мәҙәниәт министрлығы һаҡлау реестрында регион әһәмиәтендәге тарихи һәм мәҙәни мираҫ объекты сифатында иҫәптә тора<ref name="Перечень памятников культурного наследия регионального значения">[http://www.kugi.donland.ru/Default.aspx?pageid=78770 Перечень памятников культурного наследия регионального значения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170220021304/http://www.kugi.donland.ru/Default.aspx?pageid=78770 |date=2017-02-20 }}</ref>. Артабан йә бинаны емерергә тейештәр<ref name="Памятник российской архитектуры озадачил ростовские власти">[http://www.ntv.ru/video/390685/ Памятник российской архитектуры озадачил ростовские власти]</ref>, берсә һаҡларға кәрәк тигән мәғлүмәт килеп сыға<ref name="Старинное здание водолечебницы в Ростове-на-Дону сохранят">[http://tvkultura.ru/article/show/article_id/23098/ Старинное здание водолечебницы в Ростове-на-Дону сохранят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170220020350/http://tvkultura.ru/article/show/article_id/23098/ |date=2017-02-20 }}</ref>. <br /> [[2009]]—[[2010 йыл]]дарҙа ростовлылар йортто емереүгә ҡаршы акциялар үткәрә<ref name="Будет ли снесена история города? (Ростов-на-Дону)">[http://www.svoboda.org/a/1925071.html Будет ли снесена история города? (Ростов-на-Дону)]</ref>. Бынан һуң, [[2012 йыл]]да бина торғы менән һатыуға ҡуйыла, йортто тарихи фасадты һаҡлау шарты менән һатырға тейеш булһалар ҙа, аукцион үткәрелмәй<ref name="Получит ли бывшая водолечебница вторую жизнь?//Научно-популярный и образовательный журнал «Экология жизни»">[http://www.ecolife.ru/kultura/11274/ Получит ли бывшая водолечебница вторую жизнь?//Научно-популярный и образовательный журнал «Экология жизни»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170220095755/http://www.ecolife.ru/kultura/11274/ |date=2017-02-20 }}</ref>. 2013 йылғы торошҡа ҡарата йорт авария хәлендә була<ref name="Получит ли бывшая водолечебница вторую жизнь?//Научно-популярный и образовательный журнал «Экология жизни»"></ref>. <br /> [[2014 йыл]]да һыу менән дауалау йорто приватизациялана<ref name="Домик Врангеля и другие. Памятники Ростова обречены на гибель?">[http://www.rostov.aif.ru/culture/events/1365987 Домик Врангеля и другие. Памятники Ростова обречены на гибель?]</ref>, ә аҙаҡ барыбер емертелә. Емереү ауыр техниканы ҡулланмай башҡарыла, йортто ҡул менән һүтәләр<ref name="«Ломки Рындзюна». Все сложится?">[http://dom.161.ru/text/chronicles/755616.html «Ломки Рындзюна». Все сложится?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170220012150/http://dom.161.ru/text/chronicles/755616.html |date=2017-02-20 }}</ref>. == Һүрәтләмә == Рындзюн йорто көньяҡ урыҫ эклектика стилендә төҙөлә, ваҡыт үтеү менән ул юғала<ref name="Памятник российской архитектуры озадачил ростовские власти"></ref>. Фасад биҙәгенең төп элементы булып мул осраған һылап яһалған биҙәктәр була<ref name="Водолечебница на Никольской – 130 лет спустя//Газета Ростовской области"></ref>. Йорттоң тәүге ике ҡатында һыу дауаханаһы урынлаша, ә өсөнсө ҡатта табип ҡатыны һәм дүрт балаһы менән йәшәй<ref name="Водолечебница на Никольской – 130 лет спустя//Газета Ростовской области"></ref>. Йорттоң фасады кирбес менән биҙәкләнгән була, был кирбестәрҙе заводсы Епифанов — килемле кирбес мануфактураһы хужаһы сығара<ref name="Водолечебница на Никольской – 130 лет спустя//Газета Ростовской области"></ref>. Уның предприятиеһында бөтә кирбестәр ҙә ҡулдан ҡалыпҡа һалыу ысулы менән эшләнә. Емертелгән йорт ҡына түгел, ә йорт урынлашҡан участка, һыу менән дауалау дауаханаһы урынлашҡан район тарихи һәм мәҙәни әһәмиәткә эйә ине<ref name="Будет ли снесена история города? (Ростов-на-Дону)"></ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Дондағы Ростовтың иҫтәлекле урындары]] szcz022tzc6egica0v397oncr1kjndw Рәсәйҙә Граждандар һуғышы 0 120397 1303474 1300509 2026-09-03T01:39:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303474 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт |конфликт = Рәсәйҙә Граждандар һуғышы |изображение = [[Файл:CWRArticleImage.jpg|300px]] |заголовок = <div style="height:120px;">'''Өҫтән аҫҡа, һулдан уңға:''' Рәсәй Көньяғының Ҡораллы көстәре [[1919 йыл]]да, Австро-Германия оккупацияһы ваҡытында Австро-Венгрия ғәскәрҙәре тарафынан Екатеринослав эшселәрен аҫыу язаһы (1918 йыл)<ref>[[:Файл:Bundesarchiv Bild 183-F0328-202-006, Russland, Hinrichtung von Arbeitern.jpg]]</ref>, ҡыҙыл пехотаһы маршта ([[1920 йыл]]),[[Троцкий Лев Давидович|Л. Д. Троцкий]] 1918 йылда, 1-се Атлы армияның тачанкаһы.</div> |дата = {{s|{{СС|7|ноябрь|1917|25|октябрь}} }}— [[25 октябрь]] [[1922]]<ref name="Mawdsley">Mawdsley, pp. 3, 230</ref> (әһәмиәте ҙур булмаған бәрелештәр [[1923 йыл]]дың 16 июленә тиклем<ref name="Britannia">Britannia, pp. 3, 230</ref>) |место = Элекке [[Рәсәй империяһы]]ның территорияһы. |итог = [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|РККА]]-ның еңеүе; [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] төҙөлөү. |изменения = [[Польша]]ның, [[Эстония]]ның, [[Латвия]]ның, [[Литва]]ның, [[Финляндия]]ның бойондороҡһоҙлоғо; [[Румыния]]ның Бессарабияны аннексиялауы; Батум һәм Карсск өлкәләре биләмәләренең ниндәйҙер өлөшөнөң [[Төркиә]]гә бирелеүе. |противник1 = '''[[Большевик]]тар''': * [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] Рәсәй Социалистик Федератив Совет Республикаһы :* [[Файл:Red flag.svg|border|22px]] [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украин Совет Республикаһы]] ::* [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic of the Soviets.svg|22px]] Украин Халыҡ Советтар Республикаһы ::* [[Файл:Red flag.svg|border|22px]] Донецк-Криворожск Совет Республикаһы (1918 йылдың 19 мартына тиклем) ::* [[Файл:Red flag.svg|border|22px]] Одесса Совет Республикаһы (1918 йылдың 13 мартына тиклем) ::* [[Файл:Red flag.svg|border|22px]] Тавриданың Совет Социалистик Республикаһы :* [[Файл:Red flag.svg|border|22px]] Дон Совет Республикаһы :* [[Файл:Turkestan Autonomous SSR Flag.svg|border|22px]] [[Төркөстан Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы]] :* [[Файл:Flag of Volga German ASSR.svg|border|22px]] [[Волга буйы немецтарының Автономиялы Совет Социалистик Республикһы]] * [[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|border|22px]] [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы]] * [[Файл:Flag of Latvian SSR (1918-1920).svg|border|22px]] [[Латвия Социалистик Совет Республикаһы]] * [[Файл:Flag of the Far Eastern Republic.svg|border|22px]] [[Алыҫ Көнсығыш Республикаһы]] * [[Файл:Flag of the Transcaucasian SFSR.svg|22px]] [[Кавказ аръяғы Социалистик Федератив Совет Республикаһы]] ** [[Файл:Flag of Azerbaijan SSR (1920-1921).svg|22px]] [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы]] ** [[Файл:Flag of the Armenian Soviet Socialist Republic (1922).svg|22px]] [[Әрмән Совет Социалистик Республикаһы]] ** [[Файл:Флаг Грузинской ССР (1940-1952).svg|22px]] [[Грузия Совет Социалистик Республикаһы]] * [[Файл:Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg|border|22px]] [[Литва-Белорус Совет Социалистик Республикаһы]] * [[Файл:Flag of the Galician SSR.svg|border|22px]][[Галиция Социалистик Совет Республикаһы|Галиция Совет Социалистик Республикаһы]] * [[Файл:Flag of the Bukharan People's Soviet Republic.svg|border|22px]] [[Бухарская Народная Советская Республика|Бохара Халыҡ Социалистик Республикаһы]] * [[Файл:Flag of Khiva 1920-1923.svg|border|22px]] [[Хорезмская Народная Советская Республика|Хорезм Халыҡ Социалистик Республикаһы]] * һәм башҡалар {{Конец скрытого блока}} ''РСФСР-ҙың союздаштары'':{{Начало скрытого блока|Заголовок =}} <br>{{Флагификация|Турция}}<br><small>(1920 йылдың көҙөнән 1922 йылға тиклем)</small><br> {{Красный флаг|22пкс}}[[Финляндия Социалистик Эшселәр Республикаһы]] <br>[[Файл:Flag of Persian Socialist Soviet Republic.svg|border|22px]][[Персия Совет Социалистик Республикаһы]] <br>[[Файл:Flag of Tannu Tuva (1921-1926).svg|border|22px]][[Тыва Халыҡ Республикаһы]] <br>[[Файл:Flag of the People's Republic of Mongolia (1921-1924).svg|border|22px]] [[Монгол халыҡ революцияһы]] <br>[[Файл:Red flag.svg|22px]] [[Венгрия Совет Республикаһы]] <br>[[Файл:Red flag.svg|22px]] [[Бавара Совет Республикаһы]] <br> [[Файл:Red flag.svg|22px]] [[Мадамин-бек|Ҡыҙыл баҫмасылар]] <br>{{Красный флаг|22пкс}}[[Польшаның Ваҡытлы революцион комитеты]] ---- <br>[[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]] [[Йәшел ихтиалсылар]]<br><small>(до 1919)</small> <br>[[Файл:Dnipro Division flag.svg|border|22px]] [[Украина Баш күтәреүселәр армияһы (махновсылар)]]<br><small>(до 1919)</small> {{Конец скрытого блока}} |противник2 = '''[[Аҡтар хәрәкәте]]''': * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Рәсәй дәүләте (1918—1920)|Рәсәй дәүләте]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Ирекле армия]] * [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Дон армияһы]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Кубань армияһы]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[ВСЮР-ҙың Киев өлкәһе ғәскәрҙәре ]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[ВСЮР-ҙың Новороссийск өлкәһе ғәскәрҙәре]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Туркестанская армия (ВСЮР)|Төркөстан армияһы]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Народная армия|Ойоштороу комитетының Халыҡ армияһы]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Себер армияһы]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Көнбайыш армияһы]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Ырымбур айырым армияһы]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Урал армияһы]] * [[Файл:Flag of the West Russian Volunteer Army.svg|border|22px]] [[Көнбайывш ирекле армия]] * {{Андреевский флаг}}[[Белый флот|Себер хәрби флотилияһы]] * {{Андреевский флаг}}[[Белый флот|Төньяҡ Боҙло океан флотилияһы]] * {{Андреевский флаг}}[[Белый флот|Ҡара диңгеҙ флоты]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Врангелдең Урыҫ армияһы]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Алыҫ Көнсығыш армияһы]] * [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]] [[Украин Галиция Армияһы]] * [[Файл:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|border|22px]] [[Бохара эмираты]] <br>[[Файл:Bandera del Turquestan.svg|border|22px]] [[Басмачество|Баҫмасылар]] * һәм башҡалар {{Конец скрытого блока}} '''Аҡтар хәрәкәтенең союздаштары''':{{Начало скрытого блока|Заголовок =}} [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|border|22px]] [[Украин державаһы]]<br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Бөйөк Дон Ғәскәре]]<br><small>(1919 йылдың 23 февраленән)</small><br> [[Файл:Flag of Kuban People's Republic.svg|border|22px]] [[Кубань Халыҡ Республикаһы]] <br><small>(1919 йылдың октябренә тиклем)</small><br> {{Флагификация|Себер республикаһы}}<br><small>(1918 йылдың 3 ноябренә тиклем)</small><br> [[Файл:Bandera de Bakio.svg|border|22px]] [[Байкал аръяғы Казак Республикаһы]]<br> [[Файл:Coat of Arms of Orenburg gubernia (Russian empire).png|22px]] [[Ырымбур казак кругы]]<br> [[Файл:Red flag.svg|border|22px]] [[Социалистар-революционерҙар партияһы|Эсерҙар]]<br><small>(1918 йылдың 18 ноябренә тиклем)</small><br> [[Файл:Coat of arms of the Czechoslovak Legion.svg|border|22px]] [[Чехословак корпусы]]<br><small>(1920 йылдың 15 ғинуарына тиклем)</small> <br> [[Файл:Flag of Mongolia (1911-1921).svg|border|22px]] [[Богдо-хан идаралығы осорондағы Монголия (1911-1924)|Монголия]]<br><small>(май—август 1921) </small><br> {{Флаг|Иран|1910}} [[Персия]] [[Файл:Flag of the Alash Autonomy.svg|border|22px]] [[Алаш-Урҙа]] <br>[[Файл:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|border|22px]] [[Бохара эмираты]] <br>[[Файл:Flag of the Khanate of Khiva.svg|border|22px]] [[Хиуа ханлығы]] {{Конец скрытого блока}} |противник3 = «Өсөнсө көс»:{{Начало скрытого блока|Заголовок =}} [[Файл:Red flag.svg|border|22px]][[Социалистар-революционерҙар партияһы]] <small>(1918 йылдың 18 ноябренән алып)</small><br> ---- [[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]] [[Йәшел ихтилалсылар]]<br> [[Файл:Anarchist flag.svg|border|22px]][[Кронштадтское восстание|Кронштадт ихтилалсылары]] <br> [[Файл:BlackFlag.svg|border|22px]] [[Ливен ихтилалсылары]] <br> [[Файл:Dnipro Division flag.svg|border|22px]] [[Украинаның Баш күтәреүселәр армияһы (махновсылар)]] <small>(с 1919)</small><br> ---- [[Файл:Bandera del Turquestan.svg|міні|праворуч|22px]] [[Басмачество|Баҫмасылар]]<br> һәм башҡалар {{Конец скрытого блока}} |противник4 = '''Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән дәүләттәр''': {{Начало скрытого блока|Заголовок =}} {{Флаг|Польша}} [[II Речь Посполитая|Польша (II Речь Посполитая)]] <br> {{Флаг|Финляндия}} [[Финляндия]] <br> [[Файл:Flag of Latvia.svg|border|22px]] [[Латвия]]<br> [[Файл:Flag of Lithuania (1918-1940).svg|border|22px]] [[Литва]]<br> [[Файл:Flag of Estonia.svg|border|22px]] [[Эстония]]<br> [[Файл:Flag of Belarus (1918, 1991-1995).svg|border|22px]] [[Белорус Халыҡ Республикһы]]<br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]] [[Украин Халыҡ Республикаһы]] * [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]] [[Көнбайыш-Украин Халыҡ Республикаһы]] <br> <small>(1919 йылдың ғинуарынан)</small> ** [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]] [[Гуцул Республикаһы]] ** [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]] [[Команча Республикаһы]] * [[Файл:Flag of Green Ukraine.svg|border|22px]] [[Йәшел Клин]] [[Файл:Flag of Kuban People's Republic.svg|border|22px]] [[Кубанская Народная Республика|Кубань Халыҡ Республикаһы (Беренсе)]] <br> <small>(20.02-29.04.1918)</small><br> [[Файл:Flag of Kuban People's Republic.svg|border|22px]] [[Кубанская Народная Республика|Кубань Халыҡ Республикаһы (Икенсе)]] <br> <small>(1919 йылдың октябренән)</small><br> [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|border|22px]] [[Ҡырым Халыҡ Республикаһы]]<br> [[Файл:Flag of Georgia (1918-1921).svg|border|22px]] [[Грузия демократик республикаһы]]<br> [[Файл:Flag of the First Republic of Armenia.svg|border|22px]] [[Армения Республикаһы]]<br> [[Файл:Flag of Azerbaijan 1918.svg|border|22px]] [[Әзербайжан Демократик Республикаһы]]<br> [[Файл:Flag of the Khanate of Kokand.svg|border|22px]]&nbsp;&nbsp;[[Төркөстан автономияһы]]<br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Бөйөк Дон Ғәскәре]]<br> <small>(1919 йылдың 23 февраленә тиклем)</small><br> [[Файл:KarelianNationalFlag.svg|border|22px]] [[Төньяҡ Карелия дәүләте]]<br> [[Файл:Flag of the North Caucasian Emirate.svg|border|22px]] [[Төньяҡ Кавказ эмираты]] һәм башҡалар<br> {{Конец скрытого блока}} '''[[Сит ил хәрби интервенцияһы Рәсәйҙә#Антанта интервенцияһы|Антанта интервенцияһы]]:''' {{Начало скрытого блока|Заголовок =}} {{Флаг|Великобритания}} [[Британия империяһы]] <br> * {{Флаг|Канада|1868}} [[Канада]] * {{Флаг|Британская Индия}} [[Британиялы Индия|Индия]] {{Флаг|Франция}} [[Өсөнсө республика|Франция]] <br> {{Флаг США (48 звёзд)}} [[АҠШ]] <br> {{Флаг|Италия|1861}} [[Королевство Италия (1861-1946)|Италия]] <br> {{Флаг|Греция|1828}} [[Королевство Греция|Греция]] <br> {{Флаг|Румыния}} [[Королевство Румыния|Румыния]] <br> {{Флаг|Япония|1870}} [[Японская империя|Япония]] <br> {{флаг|Китай|1912}} [[Китайская республика|Китай]] <br> {{Флаг|Дания}} [[Дания|Дат]] доброволецтары <br> {{Флаг|Швеция}} [[Швеция|Швед]] доброволецтары <br> {{Конец скрытого блока}} '''[[Сит ил хәрби интервенцияһы#Үҙәк державаларҙың интервенцияһы|Үҙәк державаларҙың интервенцияһы]]:''' {{Начало скрытого блока|Заголовок =}} [[Файл:Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg|border|22px]]&nbsp;&nbsp;[[Австро-Венгрия]]<br> [[Файл:Flag of the German Empire.svg|border|22px]]&nbsp;&nbsp;[[Германская империя|Германия]]<br> [[Файл:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|border|22px]]&nbsp;&nbsp;[[Ғосман империяһы]] <br> ''' Үҙәк жержавалары протектораты аҫтындағы дәүләттәр:''' <br>{{Флаг|Польша}} [[Королевство Польское (1916—1918)|Польша короллеге]] <br>[[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|border|22px]] [[Украин державаһы]] <br>[[Файл:Flag of Courland (state).svg|border|22px]] [[Курляндское герцогство (1918)|Курляндия герцоглығы]] <br>[[Файл:United Baltic Duchy flag.svg|border|22px]] [[Балтия герцоглығы]] <br>[[Файл:Flag of Lithuania.svg|border|22px]] [[Королевство Литва (1918)|Литва короллеге]] <br>[[Файл:Flag of Finland 1918-1920 (State).svg|border|22px]] [[Финляндия короллеге]] <br>[[Файл:Flag of the Mountainous Republic of the Northern Caucasus.svg|border|22px]] [[Таулы республика]] <br>[[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Бөйөк Дон Ғәскәре]]<br> <small>(1918 йылдың 18 майынан)</small> {{Конец скрытого блока}} |командир1 = [[Файл:Coat of arms of the Russian SFSR 1918-1920.jpg|22px]] '''[[Совет Рәсәйе (дәүләт)|Большевиктар партияһы]]:''' {{Начало скрытого блока|Заголовок =}} [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]][[Каменев, Лев Борисович|Л. Б. Каменев]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]][[Свердлов, Яков Михайлович|Я. М. Свердлов]] † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Владимирский, Михаил Фёдорович|М. Ф. Владимирский]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]][[Калинин, Михаил Иванович|М. И. Калинин]] <br> [[Файл:Emblem of the Russian SFSR.svg|22px]] [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] <br> [[Файл:Soviet Red Army Hammer and Plough.svg|22px]]'''[[Рабоче-Крестьянская Красная Армия]]''' <br> [[Файл:Soviet Red Army Hammer and Plough.svg|22px]] [[Троцкий, Лев Давидович|Л. Д. Троцкий]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Вацетис, Иоаким Иоакимович|И. И. Вацетис]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Каменев, Сергей Сергеевич|С. С. Каменев]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Альтфатер, Василий Михайлович|В. М. Альтфатер]] † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Подвойский, Николай Ильич|Н. И. Подвойский]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Раскольников, Фёдор Фёдорович|Ф. Ф. Раскольников]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Дыбенко, Павел Ефимович|П. Е. Дыбенко]] <br> [[1-се Атлы армия]]: <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Будённый Семён Михайлович|С. М. Будённый]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Егоров, Александр Ильич|А. И. Егоров]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Ворошилов Климент Ефремович|К. Е. Ворошилов]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Апанасенко, Иосиф Родионович|И. Р. Апанасенко]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Кулик, Григорий Иванович|Г. И. Кулик]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Пархоменко, Александр Яковлевич|А. Я. Пархоменко]] † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Думенко, Борис Мокеевич|Б. М. Думенко]] # † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Трунов, Константин Архипович|К. А. Трунов]] † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Тимошенко, Семён Константинович|С. К. Тимошенко]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Тюленев, Иван Владимирович|И. В. Тюленев]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Щаденко, Ефим Афанасьевич|Е. А. Щаденко]] <br> [[2-я Конная армия]]: <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Городовиков, Ока Иванович|О. И. Городовиков]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Миронов, Филипп Кузьмич|Ф. К. Миронов]] # † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Борчанинов, Александр Лукич|А. Л. Борчанинов]] <br> [[Латыш уҡсылары]]: <br> [[Файл:Flag of Latvian SSR (1918-1920).svg|border|22px]] [[Стучка, Пётр Иванович|Стучка П. И.]] <br> [[Файл:Flag of Latvian SSR (1918-1920).svg|border|22px]] [[Калниньш, Фридрих Карлович|Ф. К. Калнин (Калниньш)]] <br> [[Файл:Flag of Latvian SSR (1918-1920).svg|border|22px]] [[Ян Янович Лацис]] <br> [[Файл:Flag of Latvian SSR (1918-1920).svg|border|22px]] [[Мартусевич, Антон Антонович|А. А. Мартусевич]] <br> [[Файл:Flag of Latvian SSR (1918-1920).svg|border|22px]] [[Стуцка, Кирилл Андреевич|К. А. Стуцка]] <br> [[Файл:Flag of Latvian SSR (1918-1920).svg|border|22px]] [[Мангулис, Густав Генрихович|Г. Г. Мангулис]] <br> Көнсығыш фронты: <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Муравьёв, Михаил Артемьевич|М. А. Муравьёв]] # † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Самойло Александр Александрович|А. А. Самойло]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Ольдерогге, Владимир Александрович|В. А. Ольдерогге]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Тухачевский Михаил Николаевич|М. Н. Тухачевский]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Сиверс, Рудольф Фердинандович|Р. Ф. Сиверс]] † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Лазо, Сергей Георгиевич|C. Г. Лазо]] # † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Лебедев, Павел Павлович|П. П. Лебедев]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Гай Гая Дмитриевич|Г. Д. Гай]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Василий Иванович Чапаев|В. И. Чапаев]] † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Кутяков, Иван Семёнович|И. С. Кутяков]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Меженинов|С. А. Меженинов]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Кобозев, Пётр Алексеевич|П. А. Кобозев]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Гамарник, Ян Борисович|Я. П. Гамарник]] <br> Көньяҡ фронты: <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Левандовский, Михаил Карлович|М. К. Левандовский]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Азин, Владимир Мартинович|В. М. Азин]]† <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Сытин, Павел Павлович|П. П. Сытин]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Славен, Пётр Антонович|П. А. Славен]]† <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Снесарев, Андрей Евгеньевич|А. Е. Снесарев]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Иона Эммануилович Якир|И. Э. Якир]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Федько, Иван Фёдорович|И. Ф. Федько]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Жлоба, Дмитрий Петрович|Д. П. Жлоба]] <br> Кавказ фронты: <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Орджоникидзе, Григорий Константинович|Г. К. Орджоникидзе]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Шаумян, Степан Георгиевич|С. Г. Шаумян]] # † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Корганов, Григорий Николаевич|Г. Н. Корганов]] # † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Сорокин, Иван Лукич|И. Л. Сорокин]] # † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Автономов, Алексей Иванович|А. И. Автономов]]† <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Геккер, Анатолий Ильич|А. И. Геккер]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Великанов, Михаил Дмитриевич|М. Д. Великанов]] <br> [[Файл:Флаг Грузинской ССР (1940-1952).svg|22px]][[Махарадзе, Филипп Иесеевич|Ф. И. Махарадзе]] <br> [[Файл:Flag of Azerbaijan SSR (1920-1921).svg|22px]] [[Нариманов, Нариман Кербалай Наджаф оглы|Нариман Нариманов]] <br> Төньяҡ фронты: <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Надёжный, Дмитрий Николаевич|Д. Н. Надёжный]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Парский, Дмитрий Павлович|Д. П. Парский]]† <br> Украин фронты: <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Антонов-Овсеенко, Владимир Александрович|В. А. Антонов-Овсеенко]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Николай Александрович Щорс|Н. А. Щорс]] † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Дубовой, Иван Наумович|И. Н. Дубовой]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Косиор, Станислав Викентьевич|С. В. Косиор]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Котовский, Григорий Иванович|Г. И. Котовский]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Криворучко, Николай Николаевич|Н. Н. Криворучко]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Слуцкий, Антон Иосифович|А. И. Слуцкий]] # † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Шапошников, Борис Михайлович|Б. М. Шапошников]] <br> Урта Азия театры: <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|22px]] [[Шорин, Василий Иванович|В. И. Шорин]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Алиби Тогжанович Джангильдин|Алиби Джангильдин]] <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Амангельды Иманов]] † <br> [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Колесов, Фёдор Иванович|Ф. И. Колесов]] <br> [[Файл:Flag of the Bukharan People's Soviet Republic.svg|border|22px]][[Ходжаев, Файзулла Губайдуллаевич|Ф. Г. Ходжаев]] <br> [[Файл:Flag of the Bukharan People's Soviet Republic.svg|border|22px]][[Мадамин-бек]] # † <br> [[Алыҫ Көнсығыш Республикаһының Халыҡ-революцион армияһы|Алыҫ Көнсығыш Республикаһы армияһы]]: <br> [[Файл:Flag of the Far Eastern Republic.svg|20px]] [[Александр Михайлович Краснощёков|А. М. Краснощёков]] <br> [[Файл:Flag of the Far Eastern Republic.svg|20px]] [[Матвеев, Николай Михайлович (государственный деятель)|Н. М. Матвеев]] <br> [[Файл:Flag of the Far Eastern Republic.svg|20px]] [[Генрих Христофорович Эйхе|Г. Х. Эйхе]] <br> [[Файл:Flag of the Far Eastern Republic.svg|20px]] [[Блюхер Василий Константинович|В. К. Блюхер]] <br> [[Файл:Flag of the Far Eastern Republic.svg|20px]] [[Авксентьевский, Константин Алексеевич|К. А. Авксентьевский]] <br> [[Файл:Flag of the Far Eastern Republic.svg|20px]] [[Уборевич, Иероним Петрович|И. П. Уборевич]] <br> [[Файл:Flag of the Far Eastern Republic.svg|20px]] [[Вострецов, Степан Сергеевич|С. С. Вострецов]] <br> [[Файл:Flag of the Far Eastern Republic.svg|20px]] [[Покус, Яков Захарович|Я. З. Покус]] {{Конец скрытого блока}} '''большевиктарҙың союздаштары:''' {{Начало скрытого блока|Заголовок =}} <br>{{Флаг Турции}} [[Карабекир, Кязым Муса|Кязым Карабекир]] <br>{{Красный флаг|22пкс}} [[Аалтонен, Али]] # † <br>{{Красный флаг|22пкс}} [[Хаапалайнен, Ээро]] <br>{{Красный флаг|22пкс}} [[Рахья, Эйно Абрамович]] <br>{{Красный флаг|22пкс}} [[Элоранта, Эверт]] <br>{{Красный флаг|22пкс}} [[Тайми, Адольф Петрович]] <br>{{Красный флаг|22пкс}} [[Маннер, Куллерво]] <br> [[Файл:Flag of Tannu Tuva (1921-1926).svg|border|22px]][[Буян-Бадыргы|Монгуш Буян-Бадыргы]] <br> [[Файл:Flag of the People's Republic of Mongolia (1921-1924).svg|22px]] [[Сухэ-Батор, Дамдин|Д. Сухэ-Батор]] <br> [[Файл:Flag of the People's Republic of Mongolia (1921-1924).svg|22px]] [[Данзан, Солийн|Солийн Данзан]] <br> [[Файл:Flag of the People's Republic of Mongolia (1921-1924).svg|22px]] [[Чагдаржав, Дамбын|Дамбын Чагдаржав]] # † <br> [[Файл:Flag of the People's Republic of Mongolia (1921-1924).svg|22px]] [[Бодоо, Догсомын|Догсомын Бодоо]] # † <br> [[Файл:Flag of the People's Republic of Mongolia (1921-1924).svg|22px]] [[Чойбалсан, Хорлогийн|Х. Чойбалсан]] {{Конец скрытого блока}} |командир2 = [[Файл:Kolchak (blason).jpg|22px]] '''[[Аҡтар хәрәкәте]]:''' {{Начало скрытого блока|Заголовок =}} '''ноябрь 1917 — ноябрь 1918''' '''[[Дон Ғәскәре өлкәһе]]''': <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Каледин, Алексей Максимович|А. М. Каледин]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Назаров, Анатолий Михайлович (генерал)|А. М. Назаров]] # † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Чернецов, Василий Михайлович|В. М. Чернецов]] † <br>'''[[Ирекле армия]]''': <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Корнилов, Лавр Георгиевич|Л. Г. Корнилов]] † <br>[[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Деникин Антон Иванович|А. И. Деникин]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Алексеев, Михаил Васильевич|М. В. Алексеев]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Марков, Сергей Леонидович|С. Л. Марков]]† <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Миончинский, Дмитрий Тимофеевич|Д. Т. Миончинский]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Неженцев, Митрофан Осипович|М. О. Неженцев]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Симановский, Василий Лаврович|В. Л. Симановский]] † <br>'''[[Урыҫ армияһының Көнсығыш фронты]]''' <br>[[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Болдырев, Василий Георгиевич|В. Г. Болдырев]] # † <br>[[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Колчак Александр Васильевич|А. В. Колчак]] # † '''ноябрь 1918 — март 1920''' <br>'''[[Урыҫ армияһының Көнсығыш фронты]]''' <br>[[Файл:Verhovny Pravitel flag.png|22px]] [[Колчак Александр Васильевич|А. В. Колчак]]<br><small>([[Верховный правитель России]])</small> # † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Вологодский, Пётр Васильевич|П. В. Вологодский]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Пепеляев, Виктор Николаевич|В. Н. Пепеляев]] # † <br>{{Андреевский флаг}}[[Смирнов, Михаил Иванович (контр-адмирал)|М. И. Смирнов]] <br> КОМУЧ-тың Халыҡ армияһы: <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Каппель Владимир Оскарович|В. О. Каппель]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Бакич Андрей Степанович|А. С. Бакич]] # † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Люпов, Сергей Николаевич|С. Н. Люпов]] <br> Себер армияһы: <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Гришин-Алмазов, Алексей Николаевич|А. Н. Гришин-Алмазов]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Иванов-Ринов, Павел Павлович|П. П. Иванов-Ринов]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Матковский, Алексей Филиппович|А. Ф. Матковский]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Дитерихс, Михаил Константинович|М. К. Дитерихс]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Гулидов, Владимир Платонович|Гулидов В. П.]] # † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Анненков, Борис Владимирович|Б. В. Анненков]] <br> [[Файл:Flag of the West Russian Volunteer Army.svg|border|22px]] [[Сахаров, Константин Вячеславович|К. В. Сахаров]] <br> [[Файл:Flag of the West Russian Volunteer Army.svg|border|22px]] [[Бермондт-Авалов, Павел Рафалович|Павел Бермондт-Авалов]] <br>Урал армияһы: <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Толстов, Владимир Сергеевич|В. С. Толстов]] <br>Ырымбур айырым армияһы: <br> [[Файл:Coat of Arms of Orenburg gubernia (Russian empire).png|22px]] [[Дутов, Александр Ильич|А. И. Дутов]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Акулинин, Иван Григорьевич|И. Г. Акулинин]] <br>[[Аҡтар флоты|Себер хәрби флотилияһы]]: <br>{{Андреевский флаг}}[[Тимирёв, Сергей Николаевич|С. Н. Тимирёв]] <br>{{Андреевский флаг}}[[Беренс, Михаил Андреевич|М. А. Беренс]] <br>{{Андреевский флаг}}[[Старк, Георгий Карлович|Г. К. Старк]] '''[[рәсәй Көньяғының Ҡораллы көстәре]]''' <br>[[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Деникин, Антон Иванович|А. И. Деникин]] <br>Ирекле армия: <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Май-Маевский, Владимир Зенонович|В. З. Май-Маевский]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Тимановский, Николай Степанович|Н. С. Тимановский]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Романовский, Иван Павлович|И. П. Романовский]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Лукомский, Александр Сергеевич|А. С. Лукомский]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Дроздовский, Михаил Гордеевич|М. Г. Дроздовский]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Третьяков, Николай Александрович (генерал-майор)|Н. А. Третьяков]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Васильченко, Игнатий Михайлович|И. М. Васи́льченко]]<br><small>(с ноября 1918 г.)</small> † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Бетлинг, Виктор Эдуардович|В. Э. Бетлинг]] † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Родзянко, Михаил Владимирович|М. В. Родзянко]] <br> [[Бөйөк Дон Ғәскәре]]: <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Богаевский, Африкан Петрович|А. П. Богаевский]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Попов, Пётр Харитонович|П. Х. Попов]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Попов, Иван Данилович|И. Д. Попов]]† <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Мамонтов, Константин Константинович|К. К. Мамонтов]] † <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Фицхелауров, Александр Петрович|А. П. Фицхелауров]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Крюков, Фёдор Дмитриевич|Ф. Д. Крюков]] † <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Семилетов, Эммануил Фёдорович|Э. Ф. Семилетов]]† <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Каргальсков, Георгий Дмитриевич|Г. Д. Каргальсков]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Моллер, Александр Николаевич|А. Н. Моллер]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Базавов, Михаил Васильевич|М. В. Базавов]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Хрипунов, Михаил Георгиевич|М. Г. Хрипунов]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Быкадоров, Исаак Фёдорович|И. Ф. Быкадоров]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Сидорин, Владимир Ильич|В. И. Сидорин]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]] [[Сычёв, Константин Иванович|К. И. Сычёв]] <br> Кубань армияһы: <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Слащёв, Яков Александрович|Я. А. Слащёв-Крымский]] <br> [[Файл:Flag of Kuban People's Republic.svg|border|22px]] [[Шкуро, Андрей Григорьевич|А. Г. Шкуро]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Улагай, Сергей Георгиевич|С. Г. Улагай]] <br> Кавказ армияһы: <br> [[Файл:Flag of Kuban People's Republic.svg|border|22px]] [[Покровский, Виктор Леонидович|В. Л. Покровский]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Яков Давидович Юзефович|Я. Д. Юзефович]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Шатилов, Павел Николаевич (1881)|П. Н. Шатилов]] <br> Киев өлкәһе ғәскәрҙәре: <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|22px]][[Бредов, Николай Эмильевич|Н. Э. Бредов]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|22px]][[Драгомиров, Абрам Михайлович|А. М. Драгомиров]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|22px]][[Флуг, Василий Егорович|В. Е. Флуг]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|22px]][[Присовский, Константин Адамович|К. А. Присовский]] <br> Төркөстан армияһы: <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Савицкий, Ипполит Викторович|И. В. Савицкий]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]][[Казанович, Борис Ильич|Б. И. Казанович]] <br> [[Аҡтар флоты|Ҡара диңгеҙ флоты]]: <br>{{Андреевский флаг}}[[Канин, Василий Александрович|В. А. Канин]] <br>{{Андреевский флаг}}[[Саблин, Михаил Павлович|М. П. Саблин]] † <br><small>(С начала 1919 года)</small> <br>{{Андреевский флаг}}[[Ненюков, Дмитрий Всеволодович|Д. В. Ненюков]] <br>{{Андреевский флаг}}[[Покровский, Андрей Георгиевич|А. Г. Покровский]]<br><small>(с 1919 года)</small> <br>{{Андреевский флаг}}[[Максимов, Николай Лаврентьевич|Н. Л. Максимов]]<br><small>(с 1919 года)</small> <br> [[Украин галиц армияһы|УГА]]: <br> [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]][[Тарнавский, Мирон|Мирон Тарнавский]]<br><small>(с 6 ноября 1919 г.)</small> <br> [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]][[Микитка, Осип|Осип Микитка]]<br><small>(с 6 ноября 1919 г.)</small> # † <br> '''Төньяҡ-Көнбайыш фронты''' <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Вандам, Алексей Ефимович|А. Е. Вандам]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Келлер, Фёдор Артурович|Ф. А. Келлер]]<br><small>(с конца ноября 1918 г.)</small> # † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]][[Родзянко, Александр Павлович|А. П. Родзянко]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Юденич Николай Николаевич|Н. Н. Юденич]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Ливен, Анатолий Павлович|А. П. Ливен]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Глазенап, Пётр Владимирович|П. В. Глазенап]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Бермондт-Авалов, Павел Рафалович|П. Р. Бермондт-Авалов]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Долгоруков, Александр Николаевич|Н. А. Долгоруков]]<br><small>(с сентября 1919 г.)</small> <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Краснов, Пётр Николаевич|П. Н. Краснов]]<br><small>(с февраля 1919 г.)</small> <br> '''[[Төньяҡ армияһы]]''' <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Миллер, Евгений Карлович|Е. К. Миллер]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Марушевский, Владимир Владимирович|В. Марушевский]] <br> [[Аҡтар флоты|Төньяҡ Боҙло океан флотилияһы]]: <br>{{Андреевский флаг}} [[Иванов, Леонид Леонтьевич|Л. Л. Иванов]] <br>{{Андреевский флаг}}[[Вилькицкий, Борис Андреевич|Б. А. Вилькицкий]] <br> '''[[Урта Азия]]''' <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]][[Осипов, Константин Павлович|К. П. Осипов]] † '''март 1920 — 1 сентября 1924 ''' <br>'''[[Врангелдең Урыҫ армияһы]]''' <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Врангель Пётр Николаевич|П. Н. Врангель]] <br><small>([[Крым (1920)|Правитель Юга России]])</small> <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Кривошеин, Александр Васильевич|А. В. Кривошеин]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Витковский, Владимир Константинович|В. К. Витковский]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Кутепов, Александр Павлович|А. П. Кутепов]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Махров, Пётр Семёнович|П. С. Махров]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Барбович, Иван Гаврилович|И. Г. Барбович]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Боровский, Александр Александрович|Боровский А. А.]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Фостиков, Михаил Архипович|М. А. Фостиков]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Присовский, Константин Адамович|К. А. Присовский]]<br><small>(с января 1919 года)</small> <br> [[Белый флот|Черноморский флот]]: <br> {{Андреевский флаг}}[[Кедров, Михаил Александрович|М. А. Кедров]] <br>'''[[Урыҫ армияһының Көнсығыш армияһы]]''' <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Семёнов Григорий Михайлович|Г. М. Семёнов]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Меркулов, Николай Дионисьевич|Н. Д. Меркулов]]<br><small>(Премьер-министр [[Приамурский земский край|Временного Приамурского правительства]])</small> <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Меркулов, Спиридон Дионисьевич|С. Д. Меркулов]]<br><small>(Председатель [[Приамурский земский край|Временного Приамурского правительства]])</small> <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Дитерихс, Михаил Константинович|М. К. Дитерихс]]<br><small>(Земский воевода [[Приамурский земский край|Приамурского земского края]])</small> <br> [[Алыҫ көнсығыш армияһы]]: <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Лохвицкий, Николай Александрович|Лохвицкий Н. А.]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Вержбицкий, Григорий Афанасьевич|Вержбицкий Г. А.]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Акинтиевский, Константин Константинович|Акинтиевский К. К.]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Семенов, Дмитрий Фролович|Д. Ф. Семенов]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Молчанов, Викторин Михайлович|Молчанов В. К.]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Пепеляев, Анатолий Николаевич|А. Н. Пепеляев]] # <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Власьевский, Лев Филиппович|Л. Ф. Власьевский]] <br> [[Азиатская конная дивизия|Азиатская дивизия]] <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]] [[Унгерн-Штернберг, Роман Фёдорович фон|Р. Ф. Унгерн фон Штернберг]] # † <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|22px]][[Резухин, Борис Петрович|Б. П. Резухин]] † {{Конец скрытого блока}} '''Аҡтар хәрәкәтенең союздаштары:''' {{Начало скрытого блока|Заголовок =}} <br> [[Чехословак корпусы]]: <br> [[Файл:Flag of Czechoslovakia.svg|border|22px]] [[Войцеховский, Сергей Николаевич|С. Н. Войцеховский]] <br> [[Файл:Flag of Czechoslovakia.svg|border|22px]] [[Радола Гайда|Р. Гайда]] <br> [[Файл:Flag of Czechoslovakia.svg|border|22px]] [[Сыровы, Ян|Я. Сыровый]] <br> [[Файл:Flag of Czechoslovakia.svg|border|22px]] [[Чечек, Станислав|С. Чечек]] <br> [[Файл:Flag of Czechoslovakia.svg|border|22px]] [[Шокоров, Владимир Николаевич|В. Н. Шокоров]] <br> [[Бохара эмираты]]: <br> [[Файл:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|22px]] [[Сейид Алим-хан]] # <br> [[Хиуа ханлығы]]: <br> [[Файл:Flag of the Khanate of Khiva.svg|border|22px]] [[Асфандияр-хан]] # † <br><small> (до 1918)</small><br> [[Файл:Flag of the Khanate of Khiva.svg|border|22px]] [[Джунаид-хан]] # <br><small> (с 1918) {{Конец скрытого блока}} |командир3 = '''«Третья сила»''': {{Начало скрытого блока|Заголовок =}} '''[[Социалистар-революционерҙар партияһы]]:''' <br>[[Файл:Russian coa 1917 vrem.png|20px]][[Керенский Александр Фёдорович|А. Ф. Керенский]]<br><small>([[Временное правительство России|Министр-председатель Временного правительства]])</small> <br> [[Файл:Russian coa 1917 vrem.png|20px]][[Вольский, Владимир Казимирович|В. К. Вольский]]<br><small>(Председатель [[Комитет членов Учредительного собрания|КОМУЧа]])</small> <br> [[Файл:Russian coa 1917 vrem.png|20px]][[Авксентьев Николай Дмитриевич|Н. Д. Авксентьев]]<br><small>(Председатель [[Временное Всероссийское правительство|Уфимской директории]])</small> <br> [[Файл:Flag of Russia.svg|border|22px]][[Чернов, Виктор Михайлович|В. М. Чернов]]<br><small>(Председатель [[Всероссийское учредительное собрание|Всероссийского учредительного собрания]])</small> <br> [[Файл:Red flag.svg|border|22px]][[Фунтиков, Фёдор Адрианович|Ф. А. Фунтиков]]<br><small>(Председатель [[Закаспийское временное правительство|Закаспийского временного правительства]])</small> <br> [[Файл:Red flag.svg|border|22px]][[Зензинов, Владимир Михайлович|В. М. Зензинов]] <br> [[Файл:Red flag.svg|border|22px]][[Аргунов, Андрей Александрович|А. А. Аргунов]] <br> [[Файл:Red flag.svg|border|22px]][[Дербер, Пётр Яковлевич|П. Я. Дербер]] <br> [[Файл:Red flag.svg|border|22px]][[Роговский, Евгений Францевич|Е. Ф. Роговский]] <br> [[Файл:Red flag.svg|border|22px]][[Савинков, Борис Викторович|Б. В. Савинков]] <br> [[Файл:Red flag.svg|border|22px]] [[Донской, Борис Михайлович|Б. М. Донской]] # † ---- [[Файл:Anarchist flag.svg|22px]][[Петриченко, Степан Максимович|С. М. Петриченко]] <br> [[Махно, Нестор Иванович|Н. И. Махно]] <br> [[Щусь, Фёдор|Ф. Щусь]]† <br> [[Каретников, Семён|С. Каретников]] # † <br> [[Попов, Дмитрий Иванович (эсер)|Д. И. Попов]] # † <br> [[Никифорова, Мария Григорьевна|Никифорова М. Г.]] # † <br> [[Лев Николаевич Задов|Задов Л. Н.]] <br> [[Гроссман, Иуда Соломонович|Гроссман И. С.]] <br> [[Марков, Иван (атаман)|Иван Марков]] <br> [[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]] [[Никифор Григорьев|атаман Н. А. Григорьев]] † <br> [[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]][[Терпило, Данило|атаман Зелёный]] † <br> [[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]][[Пётр Михайлович Токмаков|П. М. Токмаков]] † <br> [[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]][[Александр Степанович Антонов|А. С. Антонов]] † <br> [[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]][[Антонов, Дмитрий Степанович|Д. С. Антонов]] † <br> [[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]][[Колесов, Иван Петрович|И. П. Колесов]] † <br> [[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]][[Мамонтов, Ефим Мефодьевич|Е. М. Мамонтов]] † <br> [[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]][[Козырь, Михаил Владимирович|М. В. Козырь]] <br> [[Файл:Darker green and Black flag.svg|border|22px]][[Воскобойник, Константин Павлович|К. П. Воскобойник]] ---- <br> [[Файл:Bandera del Turquestan.svg|міні|праворуч|22px]] [[Әнүәр-паша]] † <br> [[Файл:Bandera del Turquestan.svg|міні|праворуч|22px]] [[Ибраһим-бәк]] <br>[[Файл:Bandera del Turquestan.svg|border|22px]][[Муэтдин-бәк]] † {{Конец скрытого блока}} |командир4 = '''Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән дәүләттәр:''' {{Начало скрытого блока|Заголовок = }} <br>[[Файл:Coat of arms of Poland-official.svg|20px]] [[Пилсудский, Юзеф|Ю. Пилсудский]] <br> [[Польша Ғәскәре]]: <br> {{флаг|Польша}} [[Падеревский, Игнаций Ян|И. Я. Падере́вский]] <br> {{флаг|Польша}} [[Рыдз-Смиглы, Эдвард|Э. Рыдз-Смиглы]] <br> {{Флаг Польши}}[[Люциан Желиговский|Л. Желиговский]] <br> {{Флаг Польши}}[[Скерский, Леонард|Леонард Скерский]] <br> {{Флаг Польши}}[[Сикорский, Владислав|Владислав Сикорский]] <br> [[Зәңгәр армия]]: <br> {{Флаг Польши}} [[Халлер, Юзеф|Ю. Халлер]] <br> {{Флаг|Финляндия}} [[Карл Густав Эмиль Маннергейм]] <br> [[Файл:Flag of Latvia.svg|border|22px]] [[Калпакс, Оскар|Оскар Калпакс]] <br> [[Файл:Flag of Latvia.svg|border|22px]] [[Балодис, Янис|Янис Балодис]] <br> [[Файл:Flag of Estonia.svg|border|22px]] [[Лайдонер, Йохан|Йохан Лайдонер]] <br> [[Файл:Coat of Arms of Belarus (1991).svg|20px]] [[Середа, Иван Никитович|Иван Середа]] <br> [[Файл:Coat of Arms of Belarus (1991).svg|20px]] [[Лёсик, Язеп|Язеп Лёсик]] <br> [[Файл:Coat of Arms of Belarus (1991).svg|20px]] [[Кречевский, Пётр|Пётр Кречевский]] <br> {{Флаг|Белоруссия|БНР}} И. Радкевич <br> {{Флаг|Белоруссия|БНР}}[[Ластовский, Вацлав Устинович|Вацлав Ластовский]] <br> {{Флаг|Белоруссия|БНР}}[[Кондратович, Киприан Антонович|Киприан Кондратович]] <br> {{Флаг|Белоруссия|БНР}} [[Константин Езовитов]] <br> {{Флаг|Белоруссия|БНР}}[[Луцкевич, Антон Иванович|Антон Луцкевич]] <br> {{Флаг|Белоруссия|БНР}}[[Алесь Гарун]] † <br> {{Флаг|Белоруссия|БНР}}[[Кушель, Франц|Франц Кушель]] <br> {{Флаг|Белоруссия|БНР}} [[Павел Жаврид]] <br> {{Флаг|Белоруссия|БНР}}[[Булак-Балахович, Станислав Никодимович|С. Н. Булак-Балахович]] <br> [[Файл:Flag of the Crimean Tatar people.svg|22px]] [[Челебиджихан, Номан|Нома́н Челебиджиха́н]] # † <br>[[Файл:Flag of Georgia (1918-1921).svg|border|22px]][[Рамишвили, Ной Виссарионович|Н. В. Рамишвили]] <br>[[Файл:Flag of Georgia (1918-1921).svg|border|22px]][[Жордания, Ной Николаевич|Н. Н. Жордания]] <br>[[Файл:Flag of Georgia (1918-1921).svg|border|22px]][[Квинитадзе, Георгий Иванович|Г. И. Квинитадзе]] <br>[[Файл:Flag of Georgia (1918-1921).svg|border|22px]][[Чхеидзе, Николай Семёнович|Н. С. Чхеидзе]] <br>[[Файл:Flag of Georgia (1918-1921).svg|border|22px]][[Мазниашвили, Георгий Иванович|Г. И. Мазниашвили]] <br>{{флаг|Армения}} [[Манукян, Арам (Арам-паша)|Арам Манукян]] † <br>{{флаг|Армения}} [[Качазнуни, Ованес|Ованес Качазнуни]] <br>{{флаг|Армения}} [[Озанян, Андраник Торосович|Андраник Озанян]] <br>{{Флаг Армении}} [[Канаян, Драстамат Мартиросович|Драстамат Канаян]] <br>{{Флаг Армении}} [[Силиков, Мовсес Михайлович|Мовсес Силиков]] <br>[[Файл:Flag of the Democratic Republic of Azerbaijan.png|border|22px]] [[Расулзаде, Мамед Эмин|Мамед Расулзаде]] <br>[[Файл:Flag of the Democratic Republic of Azerbaijan.png|border|22px]] [[Хойский, Фатали Хан Искендер оглы|Фатали-хан Хойский]] † <br>[[Файл:Flag of the Democratic Republic of Azerbaijan.png|border|22px]] [[Усуббеков, Насиб-бек Юсиф оглы|Насиб-бек Усуббеков]] † <br>[[Файл:Flag of the Democratic Republic of Azerbaijan.png|border|22px]] [[Гаджинский, Мамед-Гасан Джафаркули оглы|Маммед Гаджинский]] <br>[[Файл:Flag of the Democratic Republic of Azerbaijan.png|border|22px]] [[Султанов, Хосров-бек Паша-бек оглы|Хосров-бек Султанов]] <br>[[Файл:Flag of the Democratic Republic of Azerbaijan.png|border|22px]] [[Мехмандаров, Самедбек Садыхбек оглы|Самедбек Мехмандаров]] <br>[[Файл:Flag of the Turkestan (Kokand) Autonomy.svg|border|22px]][[Тынышпаев, Мухамеджан Тынышпаевич|Мухамеджан Тынышпаев]] <br>[[Файл:Flag of the Turkestan (Kokand) Autonomy.svg|border|22px]][[Шокай, Мустафа|Мустафа Шокай]]<br> '''Беренсе һуғыш <br>УНР һәм РСФСР''' (декабрь 1917 — апрель 1918) <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Порш, Николай Владимирович|Н. В. Порш]] <br><small>(министр войска и труда ноябрь 1917- январь 1918)</small> <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]]А. Немоловський <br><small>(министр военных дел январь 1918 -февраль 1918)</small> <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]]О. Т. Жуковский <br><small>(министр военных дел февраль 1918-Апрель 1918)</small> <br> [[Армия УНР|Армия]]: <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Скоропадский, Павел Петрович|П. П. Скоропадский]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Болбочан, Пётр Фёдорович|П. Ф. Болбочан]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Натиев, Зураб Георгиевич|З. Г. Натиев]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Петлюра, Симон Васильевич|С. В. Петлюра]]<br><small>(как атаман отдельного партизанского отряда)</small> <br> [[Украин флоты (1917—1919)|Флот]]: <br> [[Файл:Naval Ensign of Ukraine 1918 July.png|border|22px]][[Саблин, Михаил Павлович|М. П. Саблин]] <br> [[Файл:Naval Ensign of Ukraine 1918 July.png|border|22px]][[Савченко-Бельский, Владимир Александрович|В. А. Савченко-Бельский]] <br> [[Йәшел Клин|Алыҫ Көнсығыш Украин Ғәскәр]]: <br> [[Файл:Flag of Green Ukraine.svg|border|22px]][[Глушко-Мова, Юрий Косьмич|Ю. К. Глушко-Мова]] <br> [[Файл:Flag of Green Ukraine.svg|border|22px]][[Хрещатицкий, Борис Ростиславович|Б. Р. Хрещатицкий]] '''Икесне һуғыш<br> УНР һәм РСФСР'''<br> (декабрь 1918 — декабрь 1919) <br> [[Файл:Coat of Arms of UNR.svg|20px]][[Петлюра, Симон Васильевич|С. В. Петлюра]]<br><small>(Головний Отаман Війська і Фльоти У. Н. Р. 14 ноября 1918 — 25 мая 1926)</small><br> [[Армия УНР|Армия]]: <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Греков, Александр Петрович (генерал)|А. П. Греков]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Петров, Всеволод Николаевич (министр)|В. Н. Петров]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Коновалец, Евгений Михайлович|Е А. Коновалец]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Юнаков, Николай Леонтьевич|Н. Л. Юнаков]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Сальский, Владимир Петрович|В. П. Сальский]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Удовиченко, Александр Иванович|А. И. Удовиченко]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Капустянский, Николай Александрович|Н. А. Капустянский]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Сергей Николаевич Дельвиг|С. Н. Дельвиг]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Болбочан, Пётр Фёдорович|П. Ф. Болбочан]] # † <br> [[Украинский флот (1917—1919)|Флот]]: <br> [[Файл:Naval Ensign of Ukraine 1918 July.png|border|22px]][[Шрамченко, Святослав Александрович|С. А. Шрамченко]] <br> [[Украин Галиция Армияһы]]: <br> [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]][[Витовский, Дмитрий Дмитриевич|Д. Д. Витовский]] † <br> [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]][[Мирон Тарнавский]]<br><small>(до 6 ноября 1919 г.)</small> <br> [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]][[Осип Микитка]]<br><small>(до 6 ноября 1919 г.)</small> <br> [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]][[Кравс, Антон|Антон Кравс]] <br> [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]][[Вильгельм Франц Габсбург-Лотарингский]] <br> [[Гуцульская Республика|«Гуцульские сотни»]]: <br> [[Файл:Flag of Ukraine.svg|border|22px]][[Клочурак, Степан|Степан Клочурак]] <br> [[Зелёный Клин|Дальневосточное Украинское Войско]]: <br> [[Файл:Flag of Green Ukraine.svg|border|22px]][[Глушко-Мова, Юрий Косьмич|Ю. К. Глушко-Мова]] <br> [[Файл:Flag of Green Ukraine.svg|border|22px]][[Хрещатицкий, Борис Ростиславович|Б. Р. Хрещатицкий]] '''Көрәште яңыртыға маташыуҙар'''<br> (декабрь 1919—1920) <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Омельянович-Павленко, Михаил Владимирович|М. В. Омельянович-Павленко]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Омельянович-Павленко, Иван Владимирович|И. В. Омельянович-Павленко]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Тютюнник, Юрий Осипович|Ю. О. Тютюнник]] <br> [[Файл:Flag of Ukrainian People's Republic (non-official, 1917).svg|border|22px]][[Тютюнник, Василий Никифорович|В. И. Тютюнник]] † <br> [[Файл:Naval Ensign of Ukraine 1918 July.png|border|22px]][[Билинский, Михаил Иванович|М. И. Билинский]] † {{Конец скрытого блока}} '''[[Иностранная военная интервенция в России#Интервенция Антанты|Атланта интервенцияһы]]:''' {{Начало скрытого блока|Заголовок = }} <br>{{Флаг|Франция}}[[Жанен, Морис|Морис Жанен]] <br>{{Флаг|Франция}}[[Франше д´Эспере, Луи-Феликс-Мари-Франсуа|Луи Франше д´Эспере]] <br>{{Флаг|Великобритания}} [[Айронсайд, Эдмунд Уильям|Эдмунд Айронсайд]] <br>{{Флаг|Великобритания}} [[Уилфред Маллесон]] <br>{{Флаг|Великобритания}} [[Фредерик Маршман Бейли]] <br>{{Флаг|Великобритания}} [[Денстервиль, Лионель|Лионель Денстервиль]] <br>{{Флаг|Великобритания}} [[Нокс, Альфред|Альфред Нокс]] <br>{{Флаг США (48 звёзд)}}[[Грейвс, Уильям Сидней|Уильям Сидней Грейвс]] {{Конец скрытого блока}} '''[[Иностранная военная интервенция в России#Интервенция Центральных держав|Үҙәк державаларының интервенцияһы]]:''' {{Начало скрытого блока|Заголовок = }} <br> [[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px]][[Айхгорн, Герман фон|Герман фон Айхгорн]] † <br> [[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px]][[Кош, Роберт фон|Роберт фон Кош]] <br> [[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px]][[Гольц, Рюдигер фон дер|Рюдигер фон дер Гольц]] <br> [[Файл:Flag of the German Empire.svg|20px]][[Кресс фон Крессенштейн, Фридрих|Фридрих Кресс фон Крессенштейн]] <br>{{Флаг Османской империи|22px}} [[Киллигиль, Нури|Нури Киллигиль]] '''Үҙәк державалары протектораты аҫтындағы дәүләттәр:''' <br> [[Файл:Personal Standard of the Hetman.svg|20px]] [[Скоропадский, Павел Петрович|П. П. Скоропадский]] <br> [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|20px]][[Рагоза, Александр Францевич|А. Ф. Рагоза]] # † <br> [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|20px]][[Келлер, Фёдор Артурович|Ф. А. Келлер]]<br><small>(5 ноября — 14 декабря 1918 г.)</small> <br> [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|20px]][[Долгоруков, Александр Николаевич|Н. А. Долгоруков]] <br> [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|20px]][[Натиев, Зураб Георгиевич|З. Г. Натиев]] † <br> [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|20px]][[Васильченко, Игнатий Михайлович|И. М. Васи́льченко]]<br><small>(до ноября 1918 г.)</small> <br> [[Файл:Flag of Ukraine (1917–1921).svg|20px]][[Присовский, Константин Адамович|К. А. Присовский]] <br> [[Файл:Naval Ensign of Ukraine 1918 July.png|20px]][[Покровский, Андрей Георгиевич|А. Г. Покровский]] <br> [[Файл:Naval Ensign of Ukraine 1918 July.png|20px]][[Максимов, Николай Лаврентьевич|Н. Л. Максимов]] <br> [[Бөйөк Дон Ғәскәре]]: <br> [[Файл:ВВД.png|20px]][[Краснов, Пётр Николаевич|П. Н. Краснов]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Попов, Пётр Харитонович|П. Х. Попов]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Попов, Иван Данилович|И. Д. Попов]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Мамонтов, Константин Константинович|К. К. Мамантов]] <br> [[Файл:Flag of Don Cossacks.svg|border|22px]][[Фицхелауров, Александр Петрович|А. П. Фицхелауров]] <br> [[Файл:Військово-морський прапор ВВД.png|border|22px]] [[Денисов, Святослав Варламович|С. В. Денисов]] <br> [[Файл:Flag of Finland 1918-1920 (State).svg|border|22px]] [[Свинхувуд, Пер Эвинд|Пер Эвинд Свинхувуд]] <br> [[Файл:Flag of the Mountainous Republic of the Northern Caucasus.svg|border|22px]] [[Чермоев, Тапа Арцуевич|Тапа Чермоев]] {{Конец скрытого блока}} |общие потери = см. [[#Юғалтыуҙар]] }} '''Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы''' —[[25 октябрь]] ([[7 ноябрь]]) [[1917 йыл|1917]] — [[25 октябрь]] [[1922 йыл|1922]] /[[16 июль]] [[1923 йыл|1923]]) — 1917 йылғы [[Урыҫ революцияһы|Октябрь революцияһы]]ның һөҙөмтәһендә власҡа большевиктарҙың килеүенән һуң элекке [[Рәсәй империяһы]] территорияһындағы сәйәси, этник, социаль төркөмдәре һәм дәүләт ойошмалары араһындағы ҡораллы конфликттар. Граждандар һуғышы [[XX быуат]] башында [[Рәсәй]]ҙе тетрәткән революцион кризистың һөҙөмтәһе булып тора. Кризис [[Беренсе донъя һуғышы]] барышында көсәйә һәм монархияның ҡолауына, [[1905]]—[[1907 йыл]]дарҙағы революциянан һуң хужалыҡтың емерелеүенә, Рәсәй йәмғиәтенең тәрән социаль, милли, сәйәси һәм идеялар бүлгеләнеүенә алып килә. Бүлгеләнеүҙең апогейы булып бөтә илдең масштабында совет һәм антибольшевик ҡораллы көстәре араһындағы ауяһыҙ һуғыш тора. == Инеш һүҙе == ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: '''[[Башҡортостан Граждандар һуғышы йылдарында]]''''' Граждандар һуғышы осоронда хакимлыҡ өсөн төп көрәш большевиктар һәм уларҙың яҡлылары (Ҡыҙыл гвардия һәм Ҡыҙыл армия) һәм Аҡтар хәрәкәтенең ҡораллы формированиелары араларында алып барыла. Конфликттың төп яҡтарын «ҡыҙылдар» һәм «аҡтар» тип исемләү тотороҡло сағылыш таба. Ике яҡ та тулыһынса үҙҙәренең еңеүе һәм илде тынысландырыу осоронда сәйәси хакимлыҡты диктатура юлы менән тормошҡа ашырыуҙы күҙ уңында тота. Ойошҡан сәнәғәт пролетариатына таянған большевиктар өсөн, дошмандың ҡаршылашыуын баҫтырыу, крәҫтиән илендә власты ҡулда тотоп ҡалыу, артабан уны донъя социалистик революцияһы базаһына әүерелдереү һәм киләсәктә Рәсәйҙә һәм [[Европа]]ла синыфһыҙ коммунистик йәмғиәтен төҙөү — берҙән-бер мөмкинлек булып торған. Маҡсатҡа ирешеү өсөн большевиктар үҙҙәренең дошмандарына һәм ҡала һәм ауылдың икеләнгән урта ҡатламдарына, иң тәүге нәүбәттә — крәҫтиәнлеккә ҡарата, аяуһыҙ көсләү һәм мәжбүр итеүҙе ҡулланыу тарихи аҡланған һәм ғәҙел тип һаналған. Аҡтар хәрәкәтендә ҡатнашыусыларҙың күпселеге — офицерҙар, казактар, интеллигенция, алпауыттар, буржуазия, бюрократия һәм руханиҙар — өсөн большевиктарға ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтеү, юғалған власты кире ҡайтарыу һәм үҙҙәренең социаль-иҡтисади хоҡуҡтарын һәм өҫтөнлөгөн тергеҙеү маҡсат булып тора. Бының өсөн большевиктарға ҡаршы көстәр уларҙың контроле аҫтында ҡалған элекке [[Рәсәй империяһы]] территорияһында армия һәм граждандар идаралығы аппаратын яңынан барлыҡҡа килтерергә, милек хоҡуғын һәм сауҙа иреклеген тергеҙергә, массауи һәм яҡшы тәьмин ителгән армияны булдырыу өсөн кеше һәм хужалыҡ ресурстарын тупларға, уға халыҡтың күпселеге ярҙамын һәм большевиктарҙың власын ҡолатырға тырышалар. Офицерҙар һәм ауыл буржуазияһы аҡтар ғәскәрҙәренең беренсе кадрҙарын булдыралар. Аҡтарҙың һуңғы маҡсатына ярашлы [[Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы]]н саҡырыу иғлан ителә һәм артабан уның ҡарамағына Рәсәйҙәң сәйәси ҡоролошо буйынса мәсьәләне сисеү тапшырыла. Халыҡтың 80 % тәшкил иткән һәм пассив көтөп тороуҙан алып «ҡыҙылдарға» һәм «аҡтарға» ҡаршы актив ҡораллы көрәшкә тиклем икеләнгән крәҫтиәндәрҙең позицияһы Граждандар һуғышы барышында хәл иткес фактор була. Крәҫтиәндәрҙең теге яҡҡа йәки был яҡҡа сайҡалыуы көстәр нисбәтен тамырынан үҙгәртәләр һәм, ахыр сиктә, һуғыштың ваҡиғалар нәтижәһен билдәләп ҡуя. Һүҙ, тәү сиратта, әлбиттә, урта хәлле крәҫтиәндәр тураһында бара. Граждандар һуғышы барышында урта хәллеләр [[Совет власы]] яғына ауалар, сөнки ҡайһы бер райондарҙа (Волга буйы, [[Себер]]) сайҡалыуҙар власҡа эсерҙарҙы һәм меньшевиктарҙы алып килә, ҡайһы берҙә аҡ гвардиясыларҙың илдең төпкөлөнә үтеп инеүенә булышлыҡ итә. Әммә Граждандар һуғышы барышында урта хәлле крәҫтиәндәр Совет власы яғына ауа. Улар үҙ тәжрибәһенән сығып, властың эсерҙар һәм меньшевиктар яғына күсеүе йәшерелмәгән генераль диктатураға алып киләсәген һәм, үҙ сиратында, алпауыттарҙың һәм революцияға тиклемге мөнәсәбәттәр ҡабаттан тергеҙелеүен күҙаллайҙар. Ҡыҙыл Армияһы даими тулыланып тора, мобилизацияланған урта хәлле крәҫтиән массалары Совет власын контрреволюциянан ныҡлы яҡлайҙар. Ауыл кулактары, бигерәк тә комбедтарҙы ойошторғандан һәм икмәк өсөн ҡәтғи көрәш башланғандан һуң, контрреволюцияның базаһы була. Кулактар пролетар революцияһы менән төрлө милли, синыф, дин, хатта анархияға тиклем, лозунгтар аҫтында аҡ гвардиясылар армияларында ҡатнашып, үҙҙәренең отрядтарын ойоштороп, революция тылында киң баш күтәреү хәрәкәтен йәйелдереү формалары аша көрәшәләр. Граждандар һуғышының үҙенсәлеге — бөтә ҡатнашыусылар үҙәренең сәйәси маҡсаттарына ирешеү өсөн көсләүҙе ҡулланыуға әҙер булыуҙа («ҡыҙыл террор», «аҡ террор»). Тарихсылар ситуацияны ошолай аңлаталар: {{цитата|дошедшая до стадии гражданской войны социальная и классовая конфронтация делит общество на „своих“ и „чужих“, на „мы“ и „они“. Врагов и противников вообще выводят в такие моменты из сферы морали, воспринимают как „нелюдей“, на которых не распространяют общечеловеческие нормы. Именно это и создаёт возможность превратить аморальный террор в террор морально оправданный…<ref>''Котеленец Е. А.'' В. И. Ленин как предмет исторического исследования. Новейшая историография — {{М}}: Изд-во РУДН, 1999. — С. 64−65.</ref>}} Халыҡтың баш күтәреүселәр хәрәкәтендә элекке Рәсәй империяһының милли сиктәренең үҙенең бойондороҡһоҙлоғо өсөн һәм бер-береһенә ҡаршы торған төп яҡтар ғәскәрҙәренә лә ҡаршы ҡораллы көрәше — Граждандар һуғышының ҡушма өлөшө. Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итергә маташыуҙар «берҙәм һәм бүленмәҫ Рәсәй өсөн» көрәш алып барған «аҡтар» яғынан да, шулай уҡ милләтселектең үҫешендә революция ҡаҙаныштарына хәүеф янай тип һанаған «ҡыҙылдар» яғынан да, ҡаршылыҡ уята. Рәсәй империяһы территорияһында йәшәүсе күп халыҡтар революция һәм һуғыш барышында тәүге мәртәбә дәүләт бойондороҡһоҙлоғон яулай. Үҙҙәренең милли мәнфәғәттәрен яҡлап, был дәүләттәрҙең һәм дәүләт "яңы ойошмаларының " хөкүмәттәре үҙҙәренең сәйәсәте менән большевиктарға ҡаршы лагерҙың көсһөҙләнеүенә булышлыҡ итә, ә икенсе яҡтан — большевиктарға революция экспорты мөмкинлектәрен һиҙелерлек рәүештә сикләйҙәр. Граждандар һуғышы сит илдәр хәрби интервенцияһы шарттарында йәйелә һәм элекке Рәсәй империяһы территорияһында үҙәк державалары (Четверной союз) һәм Атланта ғәскәрҙәренең хәрби ғәмәлдәре менән оҙатылып килә. Төп көнбайыш державаларының ҡыҫылыуына [[Германия]] менән көрәш сәбәп була, шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙә үҙҙәренең иҡтисади һәм сәйәси мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырыу һәм аҡтарға большевиктар власын юҡҡа сығарыу өсөн ярҙам итеү була. Интервенция һәм аҡтар армияларына матди ярҙам күрһәтеү һуғыштың барышына ныҡ ҡына йоғонто яһай. Граждандар һуғышы элекке Рәсәй империяһы территорияһында ғына түгел, күрше дәүләттәрҙең территорияларында ла бара — [[Иран]] (Энзели операцияһы), Монголия һәм [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙа. Элекке Рәсәй империяһы территорияһының төп өлөшөндә большевиктар тарафынан власты яулауы, хәрби ғәмәлдәр барышында хаҡиҡи юғалтыу һәм [[Польша]], [[Литва]], [[Латвия]], [[Эстония]] һәм [[Финляндия]]ның бойондороҡһоҙлоғон мәжбүри рәүештә таныу, шулай уҡ большевиктарҙың контроле аҫтында булған территорияла [[1922 йыл]]дың 30 декабрендә СССР-ҙы төҙөү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйған Рәсәй, [[Украина]], [[Белоруссия]], һәм [[Кавказ]] аръяғы совет республикаларын булдырыу — Граждандар һуғышының һөҙөмтәһе. Яңы власты танымаған яҡынса 2 млн кеше илде ташлап сығыуҙы хуп күрә. Аҡтар хәрәкәте сигенгәндән һәм аҡ армияларҙы Рәсәйҙән эвакуациялағандан һуң, һөргөндә, большевиктарға ҡаршы үҙенең көрәшен Совет Рәсәйендә лә, уның сиктәренән тыш та, башҡа ысулдар ҡулланып дауам итә{{Sfn|''Кирмель Н. С.''|2008|страницы=9−10|с=9−10}}. Барон П. Н. Врангелдың алыштар һөҙөмтәһендә сигенгән Урыҫ армияһы Перекоп позицияларынан Севастополгә тиклем ҡыуылып сығарыла һәм эмиграцияла, яңы Кубань походына өмөт итеп, яҡынса 50 мең яугир иҫәбе менән хәрби берәмәк булараҡ, [[1924 йыл]]дың 1 сентябренә тиклем һаҡлана. Шунан ул Урыҫ дөйөм хәрби союзға (РОВС) үҙгәртелә, артабан «аҡтарҙың» һәм «ҡыҙылдарҙың» көрәше башҡа төр формаларын ала (спецслужбалар көрәше{{Sfn|''Кирмель Н. С.''|2008}}: Европа һәм СССР территорияһында РОВС ОГПУ-ға ҡаршы, НТС КГБ-ға ҡаршы). == Сәбәптәре һәм хронологик сиктәре == Хәҙерге тарих фәнендә Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы тарихы менән бәйле күп кенә һорауҙар бар, шул иҫәптән уның сәбәптәре һәм хронологик сиктәре тураһында мөһим һорауҙар һаман да бәхәс тыуҙыралар. === Сәбәптәре === Хәҙерге заман историографияһында Февраль революцияһы һуңынан да Рәсәйҙә һаҡланып килгән социаль, сәйәси һәм милли-этник ҡапма-ҡаршылыҡтар Граждандар һуғышының иң мөһим сәбәптәре итеп билдәләнә. Иң тәүге нәүбәттә, 1917 йылдың октябренә тиклем һуғыштың тамамланыуы һәм аграр мәсьәләһен сисеү — иң мөһим мәсьәләләр булып ҡала килә. Пролетар революцияһы һәм Граждандар һуғышы үҙ-ара бик тығыҙ бәйле. Ленин һәм большевизмдың башҡа теоретиктары революцияны «граждандар донъяһының өҙөлөүе» тип һанай, улар араһында тигеҙлек билдәһен ҡуялар. Граждандар һуғышына улар — буржуазия һәм халыҡ-ара пролетариат көрәшенә — хәҙерге заман синыфтар көрәшенең «юғары» фазаһы тип ҡарағандар{{Sfn|''Ленин В. И.'', ПСС|1967|loc=[http://vilenin.eu/t34/p213 Т. 34., С. 213−230.]}}: Большевиктар власҡа килмәгән саҡта уҡ уларҙың теорияһында милләт-ара һуғыштың синыф-ара (граждандар) һуғышына әйләндереү тураһында ҡануны иң мөһимдәрҙең береһе була{{rp|56}}. Большевиктар [[1914 йыл]]да уҡ «Империалистик һуғышты граждандар һуғышына әйләндерәбеҙ» тигән лозунг ташлайҙар{{Sfn|''Ленин В. И.'', ПСС|1967|loc=[http://vilenin.eu/t26/p011 Т. 26., С. 13−23.]}}{{Sfn|''Ленин В. И.'', ПСС|1967|loc=[http://vilenin.eu/t26/p035 Т. 26., С. 36−42.]}}. «Корнилов болаһын» баҫтырғандан һуң «ҡораллы ихтилалға» һәм «граждандар һуғышына» курс тулыһынса бойомға ашырыла башлай. Большевиктарҙың власҡа килеүе һәм Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы араһында туранан-тура бәйләнеш бар.{{rp|56}}{{rp|13}} Быны Октябрь революцияһы лидеры Л. Д. Троцкий ҙа йәшермәгән::{{rp|57}} «Совет власы — алпауыттарға, буржуазияға һәм кулактарға ҡаршы ойошҡан граждандар һуғышы» — тигән. Тарихсы Ричард Пайпс, большевиктар власҡа граждандар һуғышын асыу өсөн килделәр, тип белдерә.{{rp|57}} Октябрь революцияһынан һуң, Граждандар һуғышының әүҙем хәрби ғәмәлдәре башланғанға тиклем (1918 йылдың майы), совет дәүләтенең етәкселеге бер нисә сәйәси аҙым эшләй. Тикшеренеүселәрҙең бер өлөшө Граждандар һуғышының сәбәптәре тип ошоларҙы һанай: * производство средстволарын, банктарҙы һәм эре күсемһеҙ мөлкәтте национализациялау һәм аграр мәсьәләне эсерҙар партияһы программаһына ярашлы сисеү. Алпауыттарҙың мәнфәғәттәренә ҡаршы килгәнлектән, милеген юғалтҡан, элек хакимлыҡ иткән синыфтарҙың ҡаршылашыуы; * Учредителдәр йыйылышын таратылыуы; * Германия менән бөлдөргөс һәм хурлыҡлы Брест солохона ҡул ҡуйыу аша һуғыштан сығыу; * ауылда большевиктарҙың продотрядтары һәм комбедтарының эшмәкәрлеге арҡаһында Совет власы һәм крәҫтиәнлек араһындағы мөнәсәбәттәрҙең ҡырҡа киҫкенләшеүе. === Хронологик сиктәре === Хәҙерге ваҡыттағы Рәсәй тикшеренеүселәренең (тарихсыларҙың) күпселеге Граждандар һуғышының беренсе акты большевиктар үткәргән Октябрь ҡораллы ихтилалы осоронда [[Петроград]]тағы алыштар тип һанайҙар, ә «ҡыҙылдар» тарафынан 1922 йылдың октябрендә Владивостокты алған саҡта аҙаҡҡы большевиктарға ҡаршы булған эре ҡораллы көстәрҙе ҡыйратыу — уның тамамланыуы. Граждандар һуғышының барышын үҙ-ара хәрби ғәмәлдәре, ҡатнашыусылар составы һәм тышҡы сәйәси шарттар менән айырылған 3 этапҡа бүлеп була: * '''Беренсе этап''' — [[1917 йыл]]дың октябренән [[1918 йыл]]дың ноябренә тиклем ([[Беренсе донъя һуғышы]] дәүере, 1917 йылдың 7 ноябре — 1918 йылдың 11 ноябре, «иң беренсе этап»), был ваҡытта бер-береһенә ҡаршы яҡтарҙың ҡораллы көстәренең булдырылыуы һәм нығыныуы, шулай уҡ улар араһында төп фронттарҙың барлыҡҡа килеүе. Граждандар һуғышы был осорҙа бер үк ваҡытта дауам иткән донъя һуғышы менән бергә йәйелә һәм был, үҙ сиратында, Рәсәйҙәге эске сәйәси һәм ҡораллы көрәштә үҙәк державаларҙың һәм Атлантаның әүҙем ҡатнашыуын ылыҡтыра. Хәрби ғәмәлдәр локаль бәрелештәрҙән яйлап киң масштаблы ғәмәлдәргә күсеү менән айырыла{{Sfn|''Зимина В. Д.''|2006|страницы=58−67|с=58−67}}. * '''Икенсе этап''' — [[1918 йыл]]дың ноябрь айынан [[1920 йыл]]дың март аҙағы — апрель башына тиклем. Ошо арауыҡта [[РККА]] һәм Аҡ армиялар араһында төп бәрелештәр булып үтә һәм Граждандар һуғышында төп боролош күҙәтелә. Был осорҙа сит ил интервенттары яғынан хәрби ғәмәлдәрҙең ҡырҡа кәмеүе күҙәтелә, сөнки донъя һуғышы тамамлана һәм сит илдәрҙең төп контингенты Рәсәй территорияһынан сығарыла. Киң күләмдәге хәрби ғәмәлдәр Рәсәйҙең бөтә территорияһында йәйелә, башта уңыш «аҡтарға» йылмая, аҙаҡтан дошмандың ғәскәрҙәрен тар-мар иткәндән һуң һәм илдең иң мөһим территорияларын үҙ контроле аҫтына алғандан һуң уңыш «ҡыҙылдарға» килә. * '''Өсөнсө этап''' — [[1920 йыл]]дың мартынан [[1922 йыл]]дың октябренә тиклем. Был осорҙа төп көрәш илдең сиктәрендә бара һәм большевиктар власы өсөн хәүефле булмай. Генерал Дитерихстың ғәскәрҙәрен (Земская рать) илдән ҡыуғандан һуң Рәсәйҙә көрәште генерал-лейтенант А. Н. Пепеляевтың [[1923 йыл]]дың июненә тиклем Якут крайында һуғышҡан Себер ирекле дружинаһы ғына (Якут походы) һәм ғәскәри старшина Бологовтың казак отряды алып бара. Камчаткала һәм Чукоткала совет власы 1923 йылда урынлаштырыла. Урта Азияла «баҫмасылар» [[1932 йыл]]ға тиклем, ҡайһы бер айырым операциялар һәм алыштар [[1938 йыл]]ға тиклем, ғәмәлдә булалар. == Һуғыштың беренсе этабы (октябрь 1917 — ноябрь 1918) == '''Октябрь 1917 — февраль 1918''' 1917 йылдың октябре-ноябре — 1918 йылдың феврале осоро большевиктар власының сағыштырмаса тиҙ һәм еңел урынлаштырылыуы һәм дошмандың ҡораллы ҡаршылашыуын юҡҡа сығарылыуы ([[Петроград]], [[Мәскәү]], [[Украина]], [[Дон]] һәм Кубань һ. б.) менән айырылып тора. Большевиктарҙың социаль терәге ошолар була: улар ҡыйыу рәүештә алпауыттарҙың ер биләмәләрен юҡҡа сығаралар, ерҙе крәҫтиәндәрҙең ҡарамағына бирәләр, Рәсәйҙе һуғыштан сығарыу буйынса эш башлайҙар, сәнәғәттә эшселәр контроле индерәләр, элекке империя халыҡтарының дәүләт мөстәҡиллеген яулауға хоҡуғын таныйҙар, шуға күрә халыҡтың төп массаһы уларҙы яҡлап сыҡты. Большевиктарға ҡаршы көстәрҙең (ирекле офицерлыҡ, тыл частарының казактары, юнкерҙар), киреһенсә, Октябрь революцияһынан һуңғы бер нисә ай дауамында күҙгә күренерлек социаль терәге булмай, шуға күрә улар фронтта ла һәм казак өлкәләрендә лә ҡаршылашыуҙы тейешле кимәлдә ойоштора алмай. Казактар һуғыштан ялыҡҡан, улар һуғышты туҡтатҡан большевиктар менән алышырға теләмәй, шуға күрә атаман А. М. Каледин, генерал М. В. Алексеев һәм Л. Г. Корниловтар Донда күп һанлы армия туплай алмайҙар. ''' Октябрь революцияһы ''' [[1917 йыл]]дың 24 октябрендәге (6 ноябре) Петроградтағы хәлдәргә Ваҡытлы хөкүмәттең етәксеһе Керенский «ихтилал хәле» тигән баһа бирә. Керенский Псковҡа, Төньяҡ фронты штабына юллана, унда ул етәкләгән хөкүмәтте яҡлау өсөн фронттан саҡыртылған ғәскәрҙәрҙәр менән осраша. 25 октябрҙә (7 ноябрҙә) юғары баш командующий Керенский һәм Урыҫ армияһының штабы начальнигы генерал Духонин уларға буйһонған ғәскәрҙәргә ышаныслы частарҙы Петроград һәм Мәскәүгә табан йүнәлтергә һәм хәрби көс менән большевиктарҙың ихтилалын баҫырға бойоралар. 25 октябрҙең кисендә Петроградта Советтарҙың II съезы асыла, артабан ул юғары закондар сығарыусы орган тип иғлан ителә. Меньшевиктар һәм эсерҙар фракцияларының ағзалары большевистик түңкәрелеште ҡабул итмәй һәм съезды ташлап сыға, улар «Ватанды һәм революцияны ҡотҡарыу комитетын» ойошторалар. Съездың беренсе декреттары — Тыныслыҡ тураһында Декрет, Ер тураһында Декрет һәм фронтта үлем язаһын ғәмәлдән сығарыу була. 2 (15) ноябрҙә съезд Рәсәй халыҡтарының хоҡуҡтары Декларацияһын ҡабул итә. Декларацияла Рәсәй территорияһындағы халыҡтарҙың айырымланыуға һәм, уҙ аллы дәүләт төҙөүгә тиклем, үҙбилдәләнеш хоҡуғы иғлан ителә. 25 октября 21 сәғәт 45 минуттағы «Аврора» орудиеһының йәҙрәһеҙ атыуы Ҡышҡы һарайға һөжүм башлауға сигнал бирә. Владимир Антонов-Овсеенко етәкселегендә ҡыҙылгвардиясылар, Петроград гарнизоны частары һәм Балтик флоты Ҡышҡы һарайҙы яулап ала һәм Ваҡытлы хөкүмәтте ҡулға ала. Һөжүм итеүселәргә бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡ күрһәтелмәй. === Совет власының фронтта һәм тылда урынлаштырылыуы === ==== Большевиктар һәм ғәмәлдәге армия ==== 1917 йылдың 10 ноябрендә Совнарком «Армия һанын яйлап ҡыҫҡартыу тураһында» исемле Декрет ҡабул итә, сөнки беренсе декреттарҙан һуң һалдаттар күпләп фронттарҙан ҡаса башлай, дезертирлыҡты был осорҙа туҡтатыу мөмкинлеге булмай. 3 ғинуарҙан башлап 2 мартҡа тиклем бер-бер артлы 1902 йылғыларҙан 1915 йылғыларға тиклем демобилизация иғлан ителә. Аҙаҡҡы дүрт йыл призыв һалдаттары (1916—1919 йылдар) 1918 йылдың 12 апреленә тиклем демобилизациялана<ref name="базан">[http://www.intelros.ru/readroom/mir-i-politika/m9-2012/16499-krestyanskaya-armiya-posle-pervyh-porazheniy-v-noyabre-1917-marte-1918-g.html Базанов С. Н. Крестьянская армия после первых поражений в ноябре 1917 — марте 1918 г. // Журнальный клуб Интелрос «Мир и политика» № 9, 2012]</ref>. <center><gallery> Изображение:Leo Trotzki Oktober 1917.jpg|Ҡыҙыл армияһын төҙөүселәренең береһе [[Троцкий Лев Давидович|Л. Д. Троцкий]], 1917 Файл:Podvoisky 1903.jpg|Ҡыҙыл армияһы төҙөүселәренең береһе [[Подвойский Николай Ильич|Н. И. Подвойский]] Файл:В. А. Антонов-Овсеенко.jpg|Ҡыҙыл армияның беренсе военачальниктарының береһе [[Антонов-Овсеенко Владимир Александрович|В. А. Антонов-Овсеенко]], 1917 Файл:Paveldybenko.jpg|Ҡыҙыл флотын төҙөүселәренең береһе [[Дыбенко Павел Ефимович|П. Е. Дыбенко]] </gallery></center> Керенский ҡасып киткәндән һуң юғары баш командующий вазифаһын башҡарыусы генерал-лейтенант Н. Н. Духонин Советтарҙың II съезы һайлаған хөкүмәтенең бойороҡтарын үтәүҙән баш тарта. 19 ноябрҙә ул генерал Корниловты һәм генерал Деникинды төрмәнән азат итә. Балтфлотта большевиктар үҙҙәренең контроле аҫтында булған Центробалтты булдыра. 1917 йылдың октябре — ноябрь башында Төньяҡ армияһының бөтә фронттарында большевиктар үларға буйһонған армияларҙа Хәрби-революцион комитеттарын (ВРК) ойоштора. Ленин яғына бөтә Рәсәй күләмендә большевиктарҙың совет власын урынлаштырыуында мөһим роль уйнаған 40 мең латыш уҡсылары күсә. Большевиктарҙың Төньяҡ һәм Көнбайыш фронттары ғәскәрҙәрен еңеүе Юғары баш командующий ставкаһын юҡҡа сығарыуға шарттар тыуҙыра. Көньяҡ-Көнбайыш, Румын һәм Кавказ фронттарында эштәр башҡасараҡ бара. Украин Үҙәк радаһы [[Совет Рәсәйе]]нең законлығын таныуҙан баш тарта һәм ғәскәрҙәрҙең украинлаштырыуын һәм үҙҙәренең армияһын булдырыу буйынса эшмәкәрлеген әүҙемләштерә, фронттарҙан украинлаштырылған частарҙы Юғары баш командующийҙың Ставкаһы идаралығынан сығарырға һәм үҙ аллы Украин фронтын булдырырға тырыша<ref name="mihut" />, уны большевиктарға ҡаршы булған генерал-полковник Д. Г. Щербачев етәкләй. Украинала большевиктарға ҡаршылыҡ көслө була, ҡоралһыҙ һәм аҙыҡһыҙ ҡалған урыҫ һалдаттары сатнап торған һыуыҡта Рәсәйгә йәйәүләп ҡайтырға мәжбүр булалар. 1917 йылдың 23 декабрендә Тифлиста Кавказ армияһының съезы асыла, съезда ҡатнашыусылар, РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Комитетын (СНК) яҡлап, резолюция ҡабул итәләр. Элекке армияла, Октябрь түңкәрелешенә тиклем уҡ, ҡатлауҙарға бүленеү процестары барған, шуға күрә армия тарҡалған саҡта кадрҙар киләсәк революцион армияһы өсөн дә, буржуаз-алпауыт контрреволюцияһы өсөн дә тигеҙ бүленә. Февраль революцияһы осоронда барлыҡҡа килгән удар частар, милли формированиелар, казак ғәскәрҙәренең бер өлөшө, юғары штабтар, офицерҙар йәмғиәттәре — был ойошмаларҙың барыһы ла тиерлек Октябрь революцияһы өсөн<ref name="КакуринВацетис" /> дошмандар көсөн кәүҙәләндерә. ==== Совет власының урынлаштырылыуы. Большевиктарға ҡаршы көстәрҙең ойошоуының башы ==== [[Германия]] менән һуғышты кисекмәҫтән туҡтатыуҙы вәғәҙә итеү һалдаттарҙың «керенщина» осоронда, Урыҫ армияһы тарҡалған саҡта, большевиктарҙың яғына күсеүен әүҙемләштерҙе. Башта илдең күпселек райондарында большевистик властың урынлашыуы бик тиҙ һәм ҡанһыҙ барҙы: 84 губерна һәм башҡа эре ҡалаларҙың тик ун бишендә генә Совет власы ҡораллы көрәш һөҙөмтәһендә урынлашты. Шуға күрә большевиктарға [[1917 йыл]]дың октябренән [[1918 йыл]]дың февраленә тиклемге осорҙа «Совет власының триумфаль үҫеше» тураһында әйтергә сәбәп бар. Петроградтағы ихтилалдың еңеүе Рәсәйҙең бөтә эре ҡалаларында Советтарға властың күсеүенә баш булды. Мәҫәлән, Мәскәүҙә совет власы Петроградтан Ҡыҙыл гвардия отрядтарының килеүенән һуң урынлашты. Рәсәйҙең үҙәк райондарында Октябрь түңкәрелешенә тиклем урындағы Советтарҙың күпселеге большевиктарҙың ҡулында була (Иваново-Вознесенск, Орехово-Зуево, Шуя, Кинешма, Кострома, Тверь, Брянск, Ярославль, Рязань, Владимир, Ковров, Коломна, Серпухов, Подольск һ. б.), шуға күрә власты был ҡалаларҙа улар бик еңел ала. Ә бына Тула, Калуга, Түбәнге Новгород ҡалаларындағы Советтарҙа большевиктарҙың йоғонтоһо бик мөһим булмай һәм бында процесс ҡатмарлыраҡ үтә. Волга буйы сәнәғәт ҡалаларында власты большевиктар Петроград менән Мәскәүҙән һуң уҡ алалар. [[Ҡаҙан]]да хәрби округы командованиеһы социалистик партиялар һәм татар милләтселәре менән берлектә ҡаршы торорға маташалар, әммә Ҡыҙыл гвардия отрядтары бөтә әһәмиәтле учреждениеларҙы баҫып ала һәм 8 ноябрҙә ҡала большевиктар ҡулына күсә. Артабан 1917 йылдың ноябренән 1918 йылдың ғинуарына тиклем Ҡаҙан губернаһының өйәҙ ҡалаларында тулыһынса үҙҙәренең власын урынлаштыра. [[Һамар]]ҙа В. Куйбышев етәкселегендә большевиктар власты 8 ноярҙә, бер нисә көндән [[Һарытау]]ҙа, Царицында яулайҙар. [[Әстерхан]]да алыштар 1918 йылдың 7 февраленә тиклем бара. Был ваҡытта большевиктарҙың власы бөтә Волга буйында урынлашҡан була. 1917 йылдың 7—8 ноябрендә большевиктар ҡулына Нарва, Ревель, Юрьев, Пярну, артабан Прибалтиканың немецтар аҫтында булмаған биләмәләре күсә. Исколата пленумы (латыш уҡсылары) 21—22 ноябрҙә Совнарком власын таный. Валмиерҙа 29—31 декабрҙә Фрицис Розин етәкселегендә большевиктар яҡлы Латвия хөкүмәте төҙөлә. 1917 йылдың ноябрендә [[Минск]]та Көнбайыш, Минск, Вилена өлкәләренең эшселәр, һалдаттар һәм крәҫтиәндәр съездары уҙғарыла, депутаттар Башҡарма комитетын булдыралар (Облисполкомзап), Бөйөк Белорус радаһы уны танымай. Беренсе Бөтә Белорус съезы большевиктар тарафынан таратып ебәрелә һәм 1918 йылдың ғинуар — февралендә Белоруссияның эре ҡалаларында хакимлыҡ большевиктарға күсә. Украин Үҙәк радаһы Украинала власты бөтә тулылыҡта алыу өсөн Ваҡытлы хөкүмәттең ҡолауы менән файҙалана. Уңышһыҙ большевистик ихтилалынан һәм Ваҡытлы хөкүмәткә тоғро ҡалған ғәскәрҙәрҙе Киевтан сығарғандан һуң Үҙәк радаһы 7 (20) ноябрҙә 8 губерна территорияһында Украин Халыҡ Республикаһын (УНР) иғлан итә: [[Киев]], Волынск, Подольск, Херсон, Чернигов, Полтава, [[Харьков]], Екатеринослав Һәм Төньяҡ Таврияның өйәҙҙәрендә. УХР етәкселеге Рәсәйҙәге Октябрь ҡораллы түңкәрелеште танымай һәм Киевта автономиялы республикалары Федерацияһы сифатында яңы Рәсәй үҙәге булдырырға тырыша, һәм Рада Дон Ғәскәре атаманы Каледин менән союзға инергә ризалаша<ref name="mihut">{{книга|автор =д. и. н. [[Михутина, Ирина Васильевна|Михутина, И. В.]]|заглавие = Украинский Брестский мир. Путь выхода России из первой мировой войны и анатомия конфликта между Совнаркомом РСФСР и правительством Украинской Центральной рады|ссылка = http://www.modernlib.ru/books/mihutina_irina/ukrainskiy_brestskiy_mir/read/|место = М.|издательство = Европа|год = 2007|том = |страницы = |страниц = 288|серия = |isbn = 978-5-9739-0090-8|тираж = 1000}}</ref>. Петроградтағы уңышлы ихтилал тураһында ишетеү менән большевиктар Луганск, Макеевка, Горловка, Краматорск һәм башҡа ҡалаларҙа совет власын урынлаштыралар. Донбаста Ҡыҙыл гвардия отрядтары формалаша башлай. Революцияның икенсе көнөндә үк [[Дондағы Ростов]]та (26 октябрь/8 ноябрь) совет власы иғлан ителә. Ғәскәри атаман А. М. Каледин Дон Ғәскәре Өлкәһендә хәрби хәл иғлан итә. Новочеркасск ҡалаһында ирекле отрядтар ойошторола башлай. 2 (15) декабрҙә генерал Калединдың ғәскәрҙәре ҡаты бәрелештәрҙә большевиктарҙы Ростовтан, артабан Таганрогтан ҡыуа һәм Донбасҡа табан юл тота. Үҙәк радаһы совет ғәскәрҙәрен Украина территорияһы аша үткәрмәй. 6 (19) декабрҙә СНК контрреволюция менән көрәшеү өсөн Көньяҡ революцион фронтын булдыра. Фронт ғәскәрҙәре баш командующийы итеп В. А. Антонов-Овсеенко тәғәйенләнә<ref name=autogenerated311>Краснознамённый Киевский. Очерки истории Краснознамённого Киевского военного округа (1919—1979). Киев, 1979</ref>. 11—12 (24—25 яңы стиль буйынса) декабрҙә Харьковта Киев ҡалаһындағы съезға альтернатив булған 1-се Бөтә украин Советтар съезы үтә һәм унда [[Украин Совет Халыҡ республикаһы]] иғлан ителә<ref>[http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030309&page=92&format=djvu Украинская советская социалистическая республика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141105010206/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030309&page=92&format=djvu |date=2014-11-05 }} // Большая советская энциклопедия. — 2-е изд. — {{М}}, 1956. — Т. 44. — С. 92.</ref>. 1917 (1 ғинуар 1918) йылдың 19 декабрендә Совнарком УСХР-тың Халыҡ секретариатын Украинаның берҙән-бер законлы дәүләте тип таный. Ике ай дауамында барған алыштар һөҙөмтәһендә совет ғәскәрҙәре һәм Ҡыҙыл гвардия отрядтары бер-бер артлы Таганрогты, Ростовты, Новочеркасскиҙы алалар. Ирекле отрядтар Кубангә сигенә, әммә Кубань казактары, Дон казактары һымаҡ уҡ, яңы власҡа ҡаршы һуғышырға теләмәй. Доброволецтарға Кубандә ауыр партизан һуғышын алып барырға тура килә. [[Файл:Volunteer Army infantry company.jpg|thumb|Ирекле армия, Аҡтар хәрәкәтенең көньяҡта төп хәрби көсө. 1918 йыл, ғинуар]] Был ваҡытҡа атаман Каледин үҙ-үҙен атып үлтергән була (29 ғинуар/11 февраль). Украинала Үҙәк радаға ҡаршы көстәр нығына. Совет власы Екатеринослав, Луганск, Мариуполь, Харьков, Александровск, Одесса ҡалаларында урынлаша (5/18 ғинуар 1918)<ref name="КакуринВацетис">{{книга|автор=Какурин Н. Е., Вацетис И. И.|ссылка=|заглавие=Гражданская война. 1918–1921|ответственный=Под ред. А. С. Бубнова и др|место=СПб.|издательство=Полигон|год=2002|серия=Великие противостояния|страниц=672 с.|isbn=5–89173–150–9|тираж=5100}}</ref>. [[Ҡырым]] менән бәйләнеш булдырыла. 26 ғинуарҙа (8 февралдә) Киев яулана. Муравьев (ғәскәрҙәрҙең Көньяҡ төркөмө штабы начальнигы) Киевта «Ҡыҙыл террор» ойоштора. Бер нисә көн эсендә яҡынса 2000 кеше, башлыса урыҫ офицерҙары, атып үлтерелә. Украин Үҙәк радаһы сит ил державаларына ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. [[Севастополь]] ҡалаһында большевиктар власты 1917 йылдың 29 ғинуарында ала. 1918 йылдың 25—26 ғинуарында Симферополь ҡалаһы һәм бөтә [[Ҡырым]] яулана. Бында татар милләтсе частары ҡаршылыҡ күрһәтә. Массауи үлтерештәр һәм талауҙар башлана. Большевиктар Ҡырымда ай ярым эсендә 1000 кешене язалай {{sfn|Врангель П. Н. Записки|1928|loc=[[s:Записки. Книга первая (Врангель)|Часть 1.]] Уралдағы ҡалаларҙың күпселегендә ([[Өфө]], [[Екатеринбург]], [[Силәбе]], Ижевск) һәм завод ҡасабаларында большевиктарға хакимлыҡты урынлаштырыу ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙырмай. Пермьды яулау бер аҙ ауырыраҡ була. Ныҡышмалы ҡораллы көрәш [[Ырымбур губернаһы]]нда йәйелә, бында [[Дутов Александр Ильич|А. И. Дутов]] 8 ноябрҙә Ырымбур казак ғәскәре территорияһында большевиктарҙың власын танымауын иғлан итә һәм үҙ контроле аҫтына [[Ырымбур]]ҙы, [[Силәбе]]не, [[Верхнеурал]]ды ала. [[1918 йыл]]дың 18 ғинуарҙа Василий Блюхер ғәскәре Ырымбурҙы баҫып ала. Дутов үҙенең ғәскәрен тарҡата. Дутов Верхнеуралда яңы ғәскәр төҙөй (ғәскәр Турғай өлкәһенең баш ҡалаһы — Турғай ҡалаһына китә). [[Себер]]ҙә совет власы ныҡлап Себер тимер юлы буйы һыҙығынан, һыу юлдары буйлап һәм ҙур тораҡ пункттарында нығына. [[1918 йыл]]дың 26 февралендә халыҡ комиссарҙарының Себер Советы һайлана һәм Себер үҙәк башҡарма комитеты («Центросибирь») ойошторола. Ҙур булмаған коммунистик отрядтары һәм Ҡыҙыл армияһы ирекле шарттарҙа төҙөлә. Алыҫ Көнсығышта шулай уҡ Советтар булдырыла, бөтә хакимлыҡ эшселәр, крәҫтиән һәм казак депутаттарының Алыҫ Көнсығыш крайы комитеты Советының ҡулында була<ref name="КакуринВацетис" />. Иркутскиҙа ғына Ваҡытлы хөкүмәт ғәскәрҙәре менән бик ҡаты бәрелештәр булып ала. Байкал аръяғында атаман Г. М. Семенов ихтилал күтәрә, әммә ул шунда уҡ тиерлек баҫтырыла. Казак отрядтарының ҡалдыҡтары Маньчжурия станцияһы яғына сигенәләр. 1917 йылдың 28 ноябрендә Тифлиста Кавказ аръяғы комиссариаты төҙөлә. Милли формированиеларға һәм аҡ гвардиясыларға таянып, комиссариат үҙенең власын бөтә Кавказ аръяғына йәйелдерә. [[Баҡы]]ла Совет власы урынлаштырыла. [[Совет Рәсәйе]]нә ҡарата комиссариат дошмандарса позицияла була һәм Төньяҡ Кавказдағы большевиктарға бөтә ҡаршы көстәрҙе яҡлай — Кубанда, Донда, Теректа һәм [[Дағстан]]да. 1918 йылдың 23 февралендә Тифлиста үткән Кавказ аръяғы сеймы тарафынан Кавказ аръяғы демократик федератив республикаһы (ЗДРФ) иғлан ителә. Төркөстанда, уның үҙәк ҡалаһы [[Ташкент]]та, власты урынлаштырыу еңел бирелмәй, ҡаты алыштар бер нисә көн дауамында бара. Большевиктар яғында тимер юлдары оҫтаханалары эшселәренең ҡораллы формированиелары торһа, уларға ҡаршы — урыҫ армияһы офицерҙары, кадеттар һәм прапорщиктар мәктәбе уҡыусылары. 1918 йылдың ғинуар — февралендә Сәмәрҡәнд, Чарджоу, Коканд автономияһы яулана, март башында — Семиречье казак дәүләте, артабан — бөтә Урта Азия, [[Ҡаҙағстан]], Бохара эмираты (Хиуа ханлығынан башҡа) большевиктарҙың контроле аҫтында була. Апрелдә Төркөстан АССР-ы иғлан ителә. <center><gallery> Файл:Генералъ-отъ-инфантеріи.jpg|Рәсәй көньяғындағы Аҡтар хәрәкәте лидеры, Генераль штабы инфантерия генералы [[Корнилов, Лавр Георгиевич|Лавр Корнилов]] Файл:Markov sl1917.jpg|Аҡтар хәрәкәте етәкселеренең береһе, Генераль штабы генерал-лейтенанты [[Марков, Сергей Леонидович|Сергей Марков]] Файл:Alexander Lukomsky.jpg|Ирекле армияның ойоштороусыларының береһе, Генераль штабы генерал-лейтенанты [[Лукомский, Александр Сергеевич|Александр Лукомский]] Файл:Anton_Denikin_1918-1919.jpg|Генераль штабы генерал-лейтенанты [[Деникин Антон Иванович|Антон Деникин]] Файл:Keller fed art.jpg|Кавалерия генералы [[Келлер, Фёдор Артурович|Фёдор Келлер]] </gallery></center> ==== Ҡыҙыл армияһын төҙөү ==== ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: '''[[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы (РККА)]]''''' Иҫке армияны демобилизациялау менән бер үк ваҡытта Совнарком яңы, ирекле армия булдырыу буйынса хәстәрлек күрә. 1918 йылдың 15 ғинуарында [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] — [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы (РККА)|Ҡыҙыл армия]]һын, 29 ғинуарҙа — Ҡыҙыл флотты булдырыу буйынса декретҡа ҡул ҡуя. Ғәмәлдәге армияла һалдаттар комитеттары һәм ревкомдары үткәргән ирекле ғәскәрҙәргә яҙылыу буйынса кампания күҙгә күренерлек һөҙөмтәләр алып килмәй. Ирекле Ҡыҙыл армияһының хәрби сифаттары түбән була, сөнки улар бөтөнләй төрлө элементтарҙан формалашҡан була — иҫке армияның частары, ҡыҙыл гвардия отрядтары һәм матростар, крәҫтиән ополченецтары — шуға күрә армияла партизанлыҡ сәскә ата (командирҙарҙы һайлау, күмәкләп етәкселек итеү һәм митингтар идаралығы, был осраҡта митингтарҙа яугирҙар операциялар үткәреү мәсьәләләре буйынса бәхәсләшәләр). Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Ҡыҙыл армияһының тәүге частары халыҡтың ярҙамына таянып, иҫке армияның складтарындағы боеприпастары менән һәйбәт тәьмин ителеү арҡаһында большевиктарға ҡаршы булған үҙәктәрҙе баҫтырырға мөмкинлек ала, айырып әйткәндә,— Донда һәм Кубандә Совет власын урынлаштырыу, Ирекле армия баҫып алырға маташҡан Екатеринодарҙы ҡулда тотоп ҡалыу. 1918 йылдың 22 апрелендәге «Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл армияһында вазифалар биләү тәртибе» исемле ВЦИК-тың декретына ярашлы командирҙар составы һайлап ҡуйыу юҡҡа сығарыла. Синыф һыҙаттары буйынса ғына командирҙар составын комплектлау мөмкинлеге булмау сәбәпле, уның сафтарына иҫке армия офицерҙарын — «военспецтарҙы» — йәлеп итергә тура килә. Сәйәси контролде ғәмәлгә индереү өсөн Ҡыҙыл армияһында 1918 йылдың март — апрель айҙарында хәрби комиссарҙар институты ойошторола. Шулай итеп, РККА-ның ойоштороу системаһына ике кешенең идара итеүе (двуначалие) принципы индерелә<ref name="Иовлев">''А. Иовлев.'' [http://www.rkka.ru/history/edin/edin.htm Введение единоначалия в РККА (1918—1920 гг.)] // [[Военно-исторический журнал]]</ref>. 1918 йылдың 29 майында дөйөм хәрби мобилизация нигеҙендә регуляр Ҡыҙыл армияһы ойошторола башлай, 1918 йылдың көҙөндә уның һаны 800 мең кеше тәшкил итә, 1919 йылдың башына — 1,7 млн, 1919 йылдың декабренә — 3 млн, 1920 йылдың 1 ноябренә — 5,5 млн. Ҡыҙыл армияһының күренекле военачальниктары: <center><gallery> |[[Вацетис Иоаким Иоакимович|И. И. Вацетис]] Файл:S S Kamenev 02.gif|[[Каменев Сергей Сергеевич|С. С. Каменев]] Файл:Александр Егоров.jpg|[[Егоров Александр Ильич|А. И. Егоров]] Файл:SM-Budyonny-01.jpg|[[Будённый Семён Михайлович|С. М. Будённый]] Файл:Mikhail_Tukhachevsky.jpg |[[Тухачевский Михаил Николаевич|М. Н. Тухачевский]] |[[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]] Файл:Klim voroshilov.JPG|[[Ворошилов Климент Ефремович|К. Е. Ворошилов]] Файл:Василий Блюхер.jpg|[[Блюхер Василий Константинович|В. К. Блюхер]] </gallery></center> === Учредителдәр йыйылышын таратыу === Бөтә Рәсәй Учредителдәр йыйылышына һайлау буйынса ултырыш Петроградтағы Таврия һарайында 1918 йылдың 5 ғинуарында асыла. Эсерҙар етәкселегендә социалистар һәм партияһыҙ делегаттар Совнарком урынына большевиктарҙың лидерҙары Ленин һәм Троцкий инмәгән, яңы демократик хөкүмәт төҙөргә ниәтләйҙәр. Эсерҙар «Хеҙмәтсән һәм иҙелгән халыҡтың хоҡуҡтары декларацияһы» буйынса бәхәстән баш ҡаҡҡандан һуң большевиктар, һул эсерҙар һәм ҡайһы бер милли партияларҙың делегаттары йыйылышты ташлап сыға. Йыйылыштың ҡарарҙары легитимлы булмауына ҡарамаҫтан, ҡалған депутаттар эште дауам итәләр һәм Советтарҙың II съезының декреттарын юҡҡа сығарыу һәм Рәсәй демократик федератив республикаһы булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итәләр. 5 ғинуарҙа Петроградта һәм 6 ғинуарҙа Мәскәүҙә Ойоштороу йыйылышын яҡлаған митингтарҙы утҡа тоталар. 6 ғинуарҙа Лениндың бойороғона ярашлы Ойоштороу йыйылышын таратып ебәрәләр һәм большевиктар үҙҙәренең элекке иптәштәренә ҡаршы репрессиялар башлайҙар. Һул эсерҙар ғына Совнаркомда өс урын алалар. 18 ғинуарҙа III Бөтә Рәсәй Советтар Съезы Учредителдәр йыйылышын таратылыуын хупланы. Аҡтар хәрәкәте өсөн, киреһенсә, Учредителдәр йыйылышын ҡабаттан тергеҙеү бер лозунгка әйләнде. === Аҙыҡ — түлек диктатураһын индереү === Учредителдәр йыйылышын таратҡандан һәм Брест солохона ҡул ҡуйғандан һуң крәҫтиәндәр араһында большевиктарға ҡарата уларҙың аҙыҡ — түлек сәйәсәте айырыуса нәфрәт тыуҙыра. Хәлле крәҫтиәндәр («кулактар») һәм середняктар большевиктарҙан ирекле һатыуҙы көтәләр һәм шул уҡ ваҡытта игенде спекулятив хаҡтар менән һаталар. [[Германия]] һәм [[Австрия]] ғәскәрҙәренең Украинаны баҫып алыуы һәм Дон өлкәһе территорияһын яулауы игенде Дондан һәм Кубандән алып килеү мөмкинлектәрен сикләй. Ҡалаларҙа икмәк һатыуы ҡырҡа кәмей, сираттар арта, халыҡ араһында паника башлана. Совет власына ҡаршы йүнәлтелгән «ас болалар» йәйелә. Халыҡтың ризаһыҙлығын большевиктар дошмандары үҙ яғына ҡайырырға тырышалар. Килеп тыуған хәлдән сығыү өсөн 1918 йылдың май айында Наркомпродҡа сикләнмәгән ғәҙәттән тыш вәкәләттәр бирелә. Ирекле һатыу тыйылы һәм икмәкте йәшергән кешеләргә ҡарата язаға тарттырыу саралары ҡарала. Июнь айында икмәк менән тәьмин итеү Себерҙән һәм Волга буйының ҡайһы бер райондарынан да туҡтай. Был шарттарҙа икмәккә монополияны һаҡлап ҡалыу һәм уны үткәреү өсөн диктатура ысулдарын ҡулланыу халыҡты аслыҡтан һаҡлап ҡалыу өсөн берҙән — бер ысул була. Хәлле крәҫтиәндәрҙең ҡаршылашыуы көсәйгәндән — көсәйә. Большевиктарҙың ауылда төп ярҙамсылары иң ярлы ҡатлам була. Совет хөкүмәте ярлылар комитеттары (комбедтар) төҙөй башлай. Комбедтарҙы большевиктар хәлле крәҫтиәндәргә ҡаршы йүнәлтәләр. Кулактарҙан конфикацияланған мөлкәт, ер, мал һәм ҡорамалдар ярлылар араһында бүленә. Комбедтар большевиктар власынан середняктарҙы ситкә этәрҙе, шуға күрә улар кулактар яҡлы булдылар. Большевиктарға ҡаршы элекке фронтовиктар сыға, шул уҡ ваҡытта Брест солохона, продотрядтар һәм комбедтарға ҡаршы сыҡҡан һул эсерҙарының да абруйы арта. === Чехословак корпусының ихтилалы. Көнсығышта һуғыштың йәйелеүе === [[Файл:Czech Troops.jpg|thumb|[[Чехословак корпусы]]]] [[Файл:Nikolai Avksentiev.jpg|thumb|Өфө Директо́рияһы лидеры [[Авксентьев Николай Дмитриевич|Н. Д. Авксентьев]]<br />(Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте)]] : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: ''' [[Өфө директорияһы]], [[РККА-ның Көнсығыш фронты]], [[Сембер операцияһы]].''''' <center><gallery> Изображение:Dutov.jpg|Ырымбур казактары атаманы [[Дутов Александр Ильич|А. И. Дутов]] Файл:Ataman semenov.jpg|Байкал аръяғы казактары атаманы [[Григорий Михайлович Семёнов|Г. М. Семёнов]] Файл:Vladimir Kappel.jpg|Генераль штабы генерал-лейтенанты [[Каппель Владимир Оскарович|В. О. Каппель]] </gallery></center> Чехословак корпусы[55] Рәсәй территорияһында Беренсе Донъя һуғышы осоронда булдырыла, башлыса әсирлеккә эләккән чехтарҙан һәм словактарҙан — [[Австро-Венгрия]] армияһының элекке хәрбиҙәренән. 1918 йылдан алып Чехословак корпусы француз командованиеһына буйһона, уның ике дивизияһы Украина территорияһында Францияға ебәреүҙе көтөп ята. Немецтар һөжүмен башлау менән чехословак корпусы (40 — 45 мең кеше) Совет Рәсәйе территорияһына күсенә. 26 мартта Пензала представители СНК РСФСР-ҙың Совнарком вәкилдәре, Рәсәйҙәге Чехословак милли советы һәм Чехословк корпусы килешеүгә ҡул ҡуялар. Килешеүгә ярашлы чехословактар ҡоралдарының күпселеген тапшырғандан һуң Владивостоккаа китергә тейеш булалар, артабан уларҙы тотҡарламай Көнбайыш Европаға диңгеҙ аша сығарырға тейеш булалар. Чехословактар Транссебер юлы буйлап Пензанан Владивостокка тиклем һибелгән булаю 21 апрелдә Германия баҫымы аҫтында сит эштәре министры Г. В. Чичерин Красноярск советынан чехословак эшелондарын көнсығышҡа табан үткәрмәүен талап итә. Легионерҙар ҡоралһыҙланыуҙы туҡтаталар һәм үҙ яйҙары менән Владивостокка китергә ҡарар итәләр. 21 майҙа мәскәүҙә чехословак эшелондарын тулыһынса ҡоралһыҙландырыу һәм тарҡатыу тураһында бойороҡ наркомвоен Троцкийҙың бойороғо менән нығытыла<ref name="Троцкий">[http://www.scepsis.ru/library/id_2834.html Приказ Народного Комиссара по военным делам о разоружении чехословаков]</ref>. 25—27 майҙа легионерҙар һәм ҡыҙылгвардиясылар араһында бәрелештәр булып ала<ref name="Салдугеев">[http://www.lib.csu.ru/vch/1/2005_02/011.pdf Салдугеев Д. В. Чехословацкий легион в России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131216205456/http://www.lib.csu.ru/vch/1/2005_02/011.pdf |date=2013-12-16 }}</ref>. Чехословак корпусының болаһы советтарға ҡаршы хөкүмәттәр төҙөүгә булышлыҡ итә. Рәсәйҙең күп кенә төбәктәрендә совет власы ҡолатыла. 1918 йылдың 8 июнендә Һамарҙа Учредителдәр йыйылышының комитеты ([[Комуч]]) булдырыла. Бөтә банктар, сәнәғәт предприятиелары үҙләштерелә, Комуч үҙенең ғәскәрен — Халыҡ армияһын — төҙөй, 23 июндә Омскиҙа Ваҡытлы Cебер хөкүмәте ойошторола. [[Каппель Владимир Оскарович|В. О. Каппель]] етәкселегендәге ғәскәрҙәр Сызранды, Симбирскиҙы, Өфөнө, Екатеринбургты алалар. Волга буйы көстәренә Урал һәм Ырымбур казак ғәскәрҙәре ҡушыла. Һөҙөмтәлә, 1918 йылдың август башында Учредителдәр йыйылышының территорияһы Сызрандан Златоустҡа тиклем һуҙыла. Уның контроле аҫтында Сенгилей, Бөгөлмә, Боғорослан, Бәләбәй, Быҙаулыҡ, Бөрө, Өфө булалар<ref name="Kappel">Каппель и каппелевцы. 2-е изд., испр. и доп. — {{М}}: НП «Посев», 2007. — ISBN 978-5-85824-174-4</ref>. 1918 йылдың 7 авгусында Каппель ғәскәрҙәре [[Ҡаҙан]] ҡалаһын һәм [[Рәсәй империяһы]]ның алтын запасының бер өлөшөн алалар. === Ҡыҙыл террор === Илдәге хәлдәр ҡатмарлашҡан һайын большевиктар реаль һәм потнциаль дошмандарға ҡаршы репрессияларҙы көсәйтә баралар. 1918 йылдың 13 июнь төнөнә ҡарай Пермдә Бөйөк кенәз Михаил Александрович (Александр III улы) үлтерелә. Екатеринбургта [[17 июль]] төнөндә ҡулға алынған элекке император [[Николай II]] ғаиләһе менән бергә атып үлтерелә. Батша ғаиләһен атыу менән бер үк ваҡытта тиерлек Алапаевск ҡалаһында (Екатеринбургтан 140 км алыҫлыҡта) һөргөндә булған бөйөк кенәздәр үлтерелә. [[30 август]]а [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]]ды үлтерергә маташалар, [[Петроград]] ЧК-һы рәйесе М. С. Урицкий үлтерелә. Террористик актарға ҡаршы большевиктар ҡыҙыл террор иғлан итә. ВЧК һәм уның урындағы органдары билдәле сәйәси һәм йәмғиәт эшмәкәрҙәрен, генералдар һәм офицерҙарҙы, дворяндар, буржуазия, интеллигенция һәм руханиҙар вёкилдәрен аманат итеп алалар. ВЧК хөкөмө менән Совет власына ҡаршы хатта һүҙ менән көрәшкәндәргә тиклем ҡырыла. Ғәйепләү өсөн социаль сығышы ла етерлек була. «Синфи дошмандар» өсөн лагерҙар ойошторола башлай (1920 йылдың аҙағына 100-ҙән артыҡ лагерҙар булдырыла, уларҙа яҡынса 75 мең кеше тотола). Ҡыҙыл террор «синфи сит элементтарҙы» ҡырыу һәм халыҡты ҡурҡытыу өсөн массауи ысул булып китә. Яйлап большевистик дәүләт аппаратының эшмәкәрләгендә әлегә тәртиптә булмаған ғәҙәттән тыш саралар үҙәклештерелгән диктатор идаралыҡ ысулдары һәм бөтә социаль төркөмдәргә һәм айырым кешеләргә ҡаршы йүнәлтелгән ойошҡан террор барлыҡҡа килә<ref>name="Данилин"</ref>. === Һуғышты көньяҡта йәйелдереү === [[Файл:Leaders of voluntary army, Markov, Denikin, Alekseev.jpg|thumb|Марков, Деникин, Алексеев.]] [[Файл:Донского Войска Область 1900.svg|thumb| Дон Ғәскәре өлкәһе [[XX быуат]] башында]] Март айы аҙағында Донда большевиктарға ҡаршы генерал Краснов етәкселегендәге казактар ихтилалы башлана һәм май уртаһына Дон тулыһынса большевиктарҙан азат була. Дон армияһы ойошторола башлай, июль уртаһына уның һаны 50 мең кеше тәшкил итә. Дон армияһы ике йүнәлештә (Поворино һәм Воронеж) һөжүмен йәйелдерә, әммә совет ғәскәрҙәре уларҙы 24 октябренә туҡтаталар һәм Царицын йүнәлешендә лә Краснов ғәскәрен Дон аръяғына ҡыуалар. 8 меңлек Ирекле армия июнь айында үҙенең икенсе походын (Икенсе Кубань походы) башлай. Генерал Деникин Калнин һәм Сорокин армияларын тар-мар итә. 21 июлдә аҡтар Ставрополде ала, 17 августа — Екатеринодарҙы. Ковтюхтың «Тамань армияһы» (30 меңлек ҡыҙылдар төркөмө)Кубань аръяғына ҡаса. Август аҙағына Кубань ғәскәре территорияһы большевиктарҙан азат ителә. Ирекле армияның һаны 40 мең штыкка ҡылысҡа етә һәм Төньяҡ Кавказға һөжүмен дауам итә. 18 июня 1918 года началось восстание терского казачества под руководством Бичерахова. Казаки нанесли поражение красным войскам и блокировали их остатки в Грозном и Кизляре. 8 июндә ЗДФР 3 дәүләткә бүленә: Грузия, Армения һәм Азербайджан. 1918 йылдың йәйендә Асхабадта эшселәр баш күтәрә. Улар урындағы ҡыҙыл гвардия частарын, «милләтсе»- мадьярҙары ҡыйрата. Эшселәргә төркмән ырыуҙары ҡушыла. Бөтә Каспий аръяғы ихтилалсылар ҡулында була. 1918 йылдың уртаһында Ташкентта большевиктарға ҡаршы йәшерен ойошма булдырыла («Большевизм менән көрәшкән Төркөстан союзы», һуңғараҡ — «Төркөстан хәрби ойошмаһы»). Ихтилал баҫтырылғандан һуң офицерҙар Ташкент офицерҙар партизан отрядын ойоштора, отряд 100 кешенән тора һәм 1919 йылдың март — апрель айҙарында Ферғәнәлә большевиктарға ҡаршы һуғыша. === Антанта интервенцияһының башы === 1917 йылда Великобритания, Франция һәм Италия большевиктарға ҡаршы булған көстәргә ярҙам итеү тураһында ҡарар итәләр. 22 декабрҙә Парижда үткән Антанта вәкилдәренең конференцияһы Украина, казак өлкәләре, Себер, Кавказ һәм Финляндия хөкүмәттәре менән бәйләнештәр булдырыуҙы һәм уларға кредиттар биреүҙе кәрәкле тип таный. 23 декабрҙә инглиз — француз килешеүе төҙөлә: Бөйөк Британия зонаһына Кавказ һәм казак өлкәләре инә, Франция зонаһына — Бессарабия, Украина һәм Ҡырым. Себер һәм Алыҫ Көнсығыш [[АҠШ]] һәм [[Япония]] мәнфәғәтәре сфераһы тип билдәләнә. Антанта Брест солохон танымауын иғлан итә, шул уҡ ваҡытта большевиктар менән Германияға ҡаршы хәрби ғәмәлдәр тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға тырышалар. 1918 йылдың 2 август төнөндә 2-се ранглы капитан Чаплин етәкселегендәге (яҡынса 500 кеше) отряд совет власын Архангельскиҙа юҡҡа сығара. Һуңынан Архангельскиға 2 меңлек инглиз десанты килеп төшә. Ҡораллы көстәр ул ваҡытта 5 рота, эскадрон һәм артиллерия бригадаһынан тора. Частар доброволецтарҙан тора. Урындағы крәҫтиәндәр нейтраль позиция һаҡлайҙар. Төньяҡта совет командованиеһы 6-сы һәм 7 -се армияларҙан торған Төньяҡ фронтын булдыра (командующийы — Император армияһының элекке генералы Дмитрий Павлович Парский). == Һуғыштың икенсе этабы (ноябрь 1918 − март 1920) == === Герман ғәскәрҙәрен сығарыу. Ҡыҙыл армияның көнбайышҡа табан һөжүм итеүе. === 1918 йылдың ноябрендә халыҡ-ара хәле бик ныҡ үҙгәрә. Германия һәм уның союздаштары Октябрь революцияһынан һуң Беренсе донъя һуғышында еңелеүгә дусар булалар. Германия ғәскәрҙәре Рәсәй территорияһында Антанта ғәскәрҙәре килгәнгә тиклем ҡалырға тейеш булалар, әммә был территорияларҙы Ҡыҙыл армияһы биләй башлай һәм тик бер нисә пунктта (Севастополь, Одесса) герман ғәскәрҙәре Антанта ғәскәрҙәре менән алыштырыла. [[Файл:RA rank insignia 1919-1924.svg|thumb|300px|РККА-ның командирҙар составының еңендәге айырыу билдәләре. 1919 йылдың 19 ғинуарында индерелә]] Брест солохо буйынса Германияға күскән ерҙәрҙә [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Белоруссия]], [[Польша]], [[Украина]] дәүләттәре барлыҡҡа килә, һуңынан улар Антантаға йөҙөн боралар һәм үҙ армияларын булдыра башлайҙар. Ҡыҙыл армияһы 1919 йылдың ғинуар уртаһына Прибалтиканың һәм Белоруссияның күпселек өлөшөн яулап ала һәм унда совет хөкүмәттәрен төҙөй. Украинала украин совет ғәскәрҙәре 1918 йылдың декабрендә — 1919 йылдың ғинуарында — [[Харьков]], [[Полтава]], Екатеринослав ҡалаларын, 1919 йылдың 5 февралендә [[Киев]]ты баҫып алалар. 1919 йылдың апрель аҙағында совет ғәскәрҙәре [[Ҡырым]]ды яулайҙар. Атаман Григорьевтың аҡтар яғына күсеүе һәм Көньяҡ фронтта аҡтарҙың һөжүме башланыуы арҡаһында Украин фронты июндә тарҡатыла һәм көҙгә ҡарай ҡыҙылдар Украинаны ҡалдырып китәләр. === Көнсығыштағы алыштар === ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: '''[[Пермь операцияһы (1919)]], [[Боғорослан операцияһы]], [[Ырымбур операцияһы]], [[Бәләбәй операцияһы]], [[Өфө операцияһы]], [[Екатеринбург операцияһы]], [[Сарапул-Воткинск операцияһы]], [[Силәбе операцияһы]], [[Бөйөк Себер Боҙ походы]]'''. [[Файл:Kolchak troop inspection 1919.jpg|thumb|Адмирал Колчак яугирҙар араһында]] [[Файл:Агитационный плакат армии Колчака.jpg|thumb|Колчактың Себер армияһының плакаты]] 18 ноябрҙә Омскиҙа офицерҙарҙың бер төркөмө түңкәрелеш ойоштора, уның һөҙөмтәһендә эсерҙар хөкүмәте ҡыуыла һәм власть урыҫ офицерҙары араһында абруй ҡаҙанған адмирал [[Колчак Александр Васильевич]]ҡа тапшырыла, уға Рәсәйҙең Юғары хакимы исеме бирелә. Колчак хәрби диктатура режимын урынлаштыра һәм армияның үҙгәртеп ҡороуын башлай. Колчактың хакимлығын Антанта союздаштары һәм аҡтар хөкүмәттәренең күпселеге таный. 1918 йылдың декабрендә Колчак ғәскәрҙәре һөжүмгә күсәләр һәм 24 декабрҙә Пермды алалар, әммә Өфө тирәһендә уңышһыҙлыҡҡа осрайҙар һәм һөжүмде туҡтатырға мәжбүр булалар. Аҡтарҙың бөтә ғәскәрҙәре көнсығышта Колчак командованиеһы аҫтында Көнбайыш фронтына берләштерәләләр. Уның состаына Көнбайыш, Себер, Ырымбур һәм Урал армиялары инә. Ошо уҡ ваҡытта [[РККА-ның Көнсығыш фронты|ҡыҙылдарҙың Көнсығыш фронты]]нда большевиктарға ҡаршы Һамар һәм Сембер губернияларын ялмап алған бик көслө крәҫтиән ихтилалы (Сапан һуғышы) башлана. Баш күтәреүселәрҙең һаны 150 мең кешегә етә. Әммә насар ойошҡан һәм ҡоралланған ихтилалсылар апрель айына Ҡыҙыл армияһы регуляр частары һәм ЧОНН-дың каратель отрядтары тарафынан ҡыйратылалар, ихтилал баҫтырыла. Март-апрелдә Колчак ғәскәрҙәре [[Өфө]]нө (14 мартта), [[Ижевск]] һәм Воткинскиҙы алғандан һуң, бөтә Уралды биләп алалар һәм алыша-алыша Волгаға табан йырып заслонды сығырға маташалар, әммә тиҙҙән Ҡыҙыл армияһының өҫтөнлөклө көстәре менән [[Һамар]] һәм [[Ҡаҙан]] тирәһендә туҡтатылалар. 12 апрелдә Көнсығыш фронттағы хәлдәр тураһында тезистарында Ленин «Барыһы ла Колчакка ҡаршы көрәшкә!» лозунгын тәҡдим итә. [[1919 йыл]]дың 28 апрелендә ҡыҙылдар контрһөжүмгә күсәләр һәм уның барышында 9 июндә Өфөнө яулайҙар. [[Өфө операцияһы]] тамамлағандан һуң Колчак ғәскәрҙәре бөтә фронт буйлап [[Урал]] тауы итәгенә ҡыҫырыҡлана. Республика Реввонсоветы рәйесе Троцкий һәм главком И. И. Вацетис Көнсығыш фронты армияларының һөжүмен туҡтатырға һәм яуланған урында оборонаға күсергә тәҡдим яһайҙар. Партияның Үҙәк комитеты ҡәтғи рәүештә тәҡдимде кире ҡаға. И. И. Вацетис биләгән вазифаһынан бушатыла һәм главком посына С. С. Каменев тәғәйенләнә, шулай итеп, көнсығыштағы һөжүм дауам итә. 1919 йылдың авгусына ҡыҙылдар [[Екатеринбург]] һәм [[Силәбе]]не баҫып алалар. 11 августа совет Көнсығыш фронты составынан Төркөстан фронты бүленеп сыға, уның ғәскәрҙәре Аҡтүбә операцияһы барышында, 13 сентябрҙә, Төркөстан республикаһының Төньяҡ — Көнсығыш фронты ғәскәрҙәре менән тоташа һәм Үҙәк Рәсәй һәм Урта Азия араһындағы бәйләнеште тергеҙә. 1919 йылдың сентябрь-октябрендә [[Тубыл]] һәм Ишем йылғалары араһында аҡтар һәм ҡыҙылдарҙың хәл иткес алышы була. Аҡтар еңелеүгә дусар була. Фронт юҡҡа сыға һәм Колчак армияһының ҡалдыҡтары Себергә сигенәләр. Был сигенеү барышында Колчак ғәскәрҙәре [[Бөйөк Себер Боҙ походы]]н башҡаралар, уның һөҙөмтәһендә Колчак ғәскәрҙәре Көнбайыш Себерҙән Көнсығышҡа сигенәләр һәм 2000 км үтеп, ҡамауҙан ҡотолалар. Колчак өсөн сәйәси мәсьәләләргә ныҡлап төшөнөү хас булмай. Ул большевизмға ҡаршы көрәш байрағы аҫтында төрлө сәйәси көстәрҙе берләштереүгә һәи яңы ҡаты дәүләт власын булдырыуға ирешеүенә ысын күңелдән ышана. Был ваҡытта эсерҙар Колчактың тылында бер нисә бола ойошторалар, уларҙың һөҙөмтәһендә эсерҙар Иркутскиҙы яулап алалар. Ҡалала власты үҙ ҡулына алған эсерҙарҙың Политцентрына 15 ғинуарҙа чехословактар уларҙың һағы аҫтында булған Колчакты тапшыралар<ref>[http://www.dk1868.ru/history/kotomkin.htm ''Котомкин А. Е.'' О чехословацких легионерах в Сибири — Впервые: Париж, 1930.]</ref>. [[1920 йыл]]дың 21 ғинуарында Политцентр Колчакты большевиктар ревкомына тапшыра. Адмирал Колчак [[Ленин Владимир Ильич|Ленинды]]ң тура бойороғона ярашлы 1920 йылдың 7 февраль төнөндә атып үлтерелә. Әммә башҡа версиялар ҙа бар: Юғары Хаким адмирал Колчакты һәм Министрҙар Советы рәйесе Пепеляевты атыу тураһындағы ҡарарына Иркутск хәрби-революцион комитеты рәйесе Ширямов һәм ағзалары А. Своскарев, М. Левенсон һәм Отрадныйҙар ҡул ҡуйғандар. Адмиралды ҡотҡарыу ниәте менән Иркутскиға ашыҡҡан Каппель етәкселегендәге урыҫ частары Иркутскиға һөжүм яһамаҫҫа булалар. === Көньяҡтағы алыштар === [[Файл:Anton Denikin 1918-1919.jpg|thumb|А. И. Деникин, <br />ВСЮР-ҙың баш командующийы]] [[Файл:Стрельба по петлюровцам с платформы бронепоезда.jpg|thumb|Бронепоезд платформаһынан украин ғәскәрҙәренә атыу. Июнь 1919.]] [[Файл:Evacuation Novorossiisk 1920.jpg|thumb|Новороссийскиҙан аҡтарҙың эвакуацияланыуы]] <center><gallery> Файл:Mamantov.jpg|Генерал-лейтенант<br>К. К. Мамантов Файл:Alexander Kutepov.jpg| Инфантерия генералы <br>А. П. Кутепов Файл:Юзефович Яков Давыдович (1872-1929) - генерал-лейтенант.jpg| Генераль штабы генерал-лейтенанты <br>Я. Д. Юзефович </gallery></center> [[1919 йыл]]дың ғинуарында Краснов өсөнсө тапҡыр Царицынды яуларға маташа, әммә ҡабаттан уңышһыҙлыҡҡа осрай Һәм сигенергә мәжбүр була. Немецтар киткәндән һуң Украина яғынан ҡыҙыл армияһы менән ҡамалған, инглиз-француз союздаштарынан да, Деникиндың доброволецтарынан да һәм большевиктарҙың һуғышҡа ҡаршы агитацияһы арҡаһында Дон армияһы тарҡала башлай. Казатар хеҙмәттән ҡаса йәки ҡыҙылдар яғына күсә башлай — фронт юҡҡа сыға. Большевиктар Донға бәреп инәләр. Казактарға ҡаршы, һуңынан «расказачивание» тип исемләнгән, массауи террор башлана. Март башында ҡыйратҡыс террорға ҡаршы Верхнедон округында казактарҙың ихтилалы башлана (Вёшенское восстание). Баш күтәргән казактар 40 мең штыклы һәм ҡылыслы армия булдыралар, армияға бабайҙар ҙа, үҫмерҙәр ҙә алына, 1919 йылдың 8 июнендә Дон армияһының частары ярҙамға килеп еткәнсе тулы ҡамауҙа һуғышалар. 1919 йылдың 8 ғинуарында Ирекле армия Рәсәй Көньяғының Ҡораллы көстәре (ВСЮР) составына инә, уны генерал Деникин етәкләй. 1919 йылдың башына Деникин Төньяҡ Кавказда большевиктарҙың ҡаршылауышын баҫтыра, генерал Красновты властан ситләштереп, Дон һәм Кубань казак ғәскәрҙәрен үҙенә буйһондора, Ҡара диңгеҙ порттары аша Антанта илдәренән бик күп ҡорал, боеприпастар, кәрәк-яраҡтар ала. Аҡтар хәрәкәте, был ярҙамға яуап итеп, Рәсәй территорияһындағы яңы дәүләттәрҙе танырға тейеш була. 1919 йылдың ғинуарында Деникин ғәскәрҙәре 90-меңлек большевиктарҙың 11-се армияһын ҡыйраталар һәм тулыһынса Төньяҡ Кавказды яулап алалар. Февралдә иһә ирекле ғәскәрҙәрҙе Донбасҡа һәм Донға ебәреү башлана. Бөтә аҡгвардиясылар ғәскәрҙәре Деникин етәкселегендәге Рәсәй Көньяғы Ҡораллы көстәренә берләштерәләләр, уның составына Ирекле, Дон, Кавказ армиялары, Төркөстан армияһы һәм Ҡара диңгеҙ флоты инә. 1919 йылдың яҙында Рәсәй Граждандар һуғышының иң ауыр этабына инә. Антантаның Юғары советы сираттағы хәрби походы планын төҙөй<ref>[http://univertv.ru/video/istoriya/istoriya_rossii/stranicy_istorii_rossii_nach_20v/grazhdanskaya_vojna_19181920gg/?mark=new ''Куренышев А. А.'' Гражданская война 1918−1920 гг.: Лекция — Государственный исторический музей, 26.10.2008. // Образовательный видеопортал «Univertv.ru» 02.11.09.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103205753/http://univertv.ru/video/istoriya/istoriya_rossii/stranicy_istorii_rossii_nach_20v/grazhdanskaya_vojna_19181920gg/?mark=new |date=2012-01-03 }}</ref>. Был юлы «интервенция урыҫ большевиктарға ҡаршы көстәрҙең һәм күрше союздаш дәүләттәрҙең берҙәмлектәге хәрби ғәмәлдәрендә сағылыш табырға тейеш…»<ref>Из истории гражданской войны в СССР: Сборник документов и материалов — {{М}}, 1961. — Т. 2. — С. 12.</ref>. Буласаҡ һөжүмдә төп роль аҡ армияларға бирелә. Ә ярҙамсы роле — Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша дәүләттәре ғәскәрҙәренә. 1919 йылдың йәйендә ҡораллы көрәш үҙәге Көньяҡ фронтҡа күсә. [[РККА]] ғәскәрҙәре крәҫтиән-казактар ихтилалдарын баҫтырырға мәжбүр була<ref>[http://cdn.scipeople.com/materials/32916/travkryz.pdf ''Михайличенко Д. Ю.'' Травнева військово-політична криза в УСРР, 1919 р. // Вісник Харківського національного університету ім. В. Н. Каразіна. — Сер. Історія України, 2002. — Вип. 5. — Х. — № 556. — С. 130−138.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718105326/http://cdn.scipeople.com/materials/32916/travkryz.pdf |date=2014-07-18 }}</ref>, килеп тыуған шарттарҙа Ирекле армия уға ҡаршы торған большевиктар көстәрен ҡыйрата һәм оператив иреккә сыға. 1919 йылдың 12 июнендә Деникин рәсми рәүештә адмирал Колчактың хакимлығын таный. 9 июлдә большевиктарҙың партия Үҙәк комитеты «Барыһы ла Деникин менән көрәшкә» хатын нәшер итә һәм 15 авгусҡа буласаҡ контрһөжүмдең башланыу датаһын билдәләй. Әммә 13 сентәбрҙә Мугоджарская станцияһы районында ҡыҙылдар Төркөстан республикаһы частары менән тоташһалар ҙа, аҡтар үҙ һөжүмен дауам итәләр: 18 августа — [[Николаев]], 23 августа — [[Одесса]], 30 августа — [[Киев]], 20 сентябрҙә — Курск, 30 сентябрҙә — Воронеж, 13 октябрҙә — Орёл яулап алына. Большевиктар катастрофаға яҡын булалар һәм подпольеға китергә әҙерлек башлайҙар. Дәүләт учрежждениелары Вологдаға күсенә башлай, йәшерен Мәскәү партияһы комитеты булдырыла. Украиналағы Махно рейды ҡыҙылдарға контрһөжүмде көньяҡта башларға форсат бирә һәм улар ВСЮР-ҙы икегә бүлеүгә ирешәләр. Кавказ фронты командующийы Тухачевскийға генерал Деникиндың Ирекле армияһын тар-мар итеү бурысы йөкмәтелә. 20 февралдә аҡтар Ростов һәм Новочеркасскиҙы яулап алалар, әммә дошман Ирекле корпустың тылына ингән була һәм шуға күрә хәрәкәт төньяҡҡа табан үҫешә алмай. Көсөргәнешле алыштарҙа аҡтар 25 февралдә Егорлыцк тирәһендә еңелеүгә дусар булалар һәм Кубань өсөн көрәш ошоноң менән үҙенең тамамланыуына яҡынлаша. 1 мартта Ирекле корпус Дондағы-Ростовты ҡалдыра, һәм аҡ армиялар Кубань йылғаһына табан сигенә{{sfn|Деникин А. И. Очерки|loc=С. 218}}. Казак частары массауи рәүештә ҡыҙылдаға биреләләр йәки «йәшелдәр» яғына күсәләр. Ирекле корпустың ҡалдыҡтары 1920 йылдың 26-27 мартында диңгеҙ юлы менән [[Ҡырым]]ға китә. Ҡыҙылдар Кубань — Новороссийск операцияһына күсә һәм уның барышында 17 мартта И. П. Уборевич етәкселегендәге Кавказ фронтының 9-сы армияһы Екатеринодарҙы яулай, Кубань йылғаһы аша сығып, 27 мартта Новороссийскиҙы баҫып ала. «Төньяҡ-Кавказ стратегик һөжүм операцияһының төп һөҙөмтәһе — Рәсәй Көньяғының Ҡораллы көстәренең төп группировкаһын ҡыйратыу булып тора»<ref name=civilwar5>Гражданская война в СССР, т. 2, с.210</ref>. 4 ғинуарҙа А. В. Колчак Юғары Хаким вәкәләттәрен — А. И. Деникинға, ә Себер територияһындағы хакимлыҡты атаман Г. М. Семеновҡа тапшыра. 1920 йылдың 4 апрелендә Деникин ВСЮР баш командующийы посын генерал барон П. Н. Врангелгә тапшыра һәм үҙе шул уҡ көндә "Индия императоры " исемле инглиз кораблендә Англияға китә. === Юденичтың Петроградҡа һөжүме === {{main|Петроградская оборона}} [[Файл:Nikolay Yudenich.jpg|thumb|[[Юденич Николай Николаевич]] (слева)]] [[Файл:Petrograd1919.JPG|thumb|Юденич һөжүме ваҡытында Петроградта баррикадалар төҙөү]] 1919 йылдың ғинуарында Гельсингфорста кадет Карташев рәйеслеге аҫтында «Урыҫ сәйәси комитеты» булдырыла. Комитеттың финанс эштәрен үҙ өҫтөнә алған нефтепромышленник С. Г. Лианозов фин банктарында буласаҡ Төньяҡ-Көнбайыш хакимлығының хәжәттәренә яҡынса 2 млн марка ала. Хәрби эшмәкәрлектең ойоштороусыһы Николай Юденич була һәм ул большевиктарға ҡаршы Прибалтикалағы үҙ-үҙен иғлан иткән дәүләттәр һәм Финляндияға таянған Төньяҡ-Көнбайыш фронтын булдырыуҙы планлаштыра. 1919 йылдың 5 июнендә<ref>Телеграмма Колчака о назначении была получена Юденичем 14 июня, а 23 июня Юденич издал свой первый приказ по Северо-Западной армии. ({{книга |автор = [[Корнатовский, Николай Арсеньевич|Корнатовский Н. А.]] |часть = |заглавие = Борьба за Красный Петроград |оригинал = |ссылка = http://militera.lib.ru/h/kornatovsky_na/index.html |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = [[АСТ (издательство)|АСТ]] |год = 2004 |том = |страницы = |страниц = 606 |серия = Военно-историческая библиотека |isbn = 5-17-022759-0 |тираж = 5 000 }}) </ref> А. В. Колчак Юденичты Төньяҡ-Көнбайыш фронтында большевиктарға ҡаршы һуғышҡан бөтә Рәсәй [[ҡоро ер ғәскәрҙәре|ҡоро ер]] һәм диңгеҙ ҡораллы көстәренә баш командующий итеп тәғәйенләй. 1919 йылдың 11 авгусында Таллинда Төньяҡ-Көнбайыш өлкәһенең Хөкүмәте төҙөлә (Министрҙар советы рәйесе, сит ил эштәре һәм финанстар министры — Степан Лианозов, хәрби министр — Николай Юденич, диңгеҙ министры — Владимир Пилкин һ. б.). Ошо уҡ көндә яңы хөкүмәт бының өсөн ҡорал һәм армия өсөн кәрәк-яраҡтар вәғәҙә иткән инглиздарҙың баҫымы аҫтында Эстонияның дәүләт бойондороҡһоҙлоғон таный һәм Финляндия менән дә һөйләшеүҙәр башлай. Әммә Колчактың Бөтә Рәсәй хөкүмәте финдарҙың һәм прибалттарҙың сепаратистик талаптарын ҡарауҙан баш тарта. Юденич К. Г. Э. Маннергеймдың Печенег ҡултығын һәм Көнбайыш Карелияны ҡушыу буйынса талабына ыңғай ҡарай, әммә Колчак баш тарта, ә Париждағы Рәсәй вәкиле С. Д. Сазонов Балтия янындағы губерналар үҙ аллы дәүләттәр итеп таныла алмай һәм Финляндияның да яҙмышы Рәсәйҙең ҡатнашлығынан тыш хәл ителә алмай, тип белдерә<ref>[http://www.regiment.ru/lib/C/33.htm ''Цветков В. Ж.'' Николай Николаевич Юденич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071201134207/http://www.regiment.ru/lib/C/33.htm |date=2007-12-01 }} // «Вопросы истории», 2002. — № 9. — С. 37−59.</ref>. Шулай ҙа Бөйөк Британия Төньяҡ-Көнбайыш хөкүмәтенә ярҙам күрһәтә. Аҡтар Петроградҡа ике һөжүм башҡара — 1919 йылдың яҙында һәм көҙөндә. 26 августа [[Рига]]ла аҡтар хәрәкәтенең вәкилдәре, Прибалтика дәүләттәре һәм Польша вәкилдәре большевиктарға ҡаршы берлектәге ғәмәлдәр һәм 15 сентябрҙә Петроградҡа һөжүм башлау тураһында ҡарар сығаралар. Әммә совет власы Прибалтика дәүләттәренә солох һөйләшеүҙәрен башлау буйынса тәҡдименән һуң (31 август һәм 11 сентябрҙә), Юденич союздаштарын юғалта. Юденичтың Петроградҡа көҙгө һөжүме уңышһыҙ була. [[Рәсәй Федерацияһы|РСФСР]] һәм [[Эстония]] араһындағы Тарту солох килешеүенә ҡул ҡуйылғандан һуң Юденичтың Төньяҡ-Көнбайыш армияһының 15 мең һалдаты һәм офицеры ҡоралһыҙландырыла, артабан уларҙың 5 меңе тотола һәм концлагерҙарға оҙатыла<ref name="kup">[http://militera.lib.ru/memo/russian/kuprin_ai/01.html ''Куприн А. И.'' Купол Св. Исаакия Далматского]; [http://www.dk1868.ru/history/Kuprin.htm]</ref>. 1919 йылда Маннергейм хөкүмәте яңыртылғандан һуң Финляндия ла советтар менән килешеү юлдарын эҙләй башлай. === Төньяҡтағы алыштар === [[Файл:North2.jpg|thumb|«Козьма Минин» ледоколы Аҡ диңгеҙҙә. 1920 йыл]] Аҡ армияның Төньяҡта формалашыуы үтә ауыр шарттарҙа бара, сөнки сәйәси етәкселектә һул (эсер-меньшевиктар) элементтары күселекте тәшкил итә. 1918 йылдың ноябрь уртаһына генерал-майор Н. И. Звягинцев барыһы ике рота ғына булдыра ала. Ошо уҡ айҙа уны полковник Нагорнов алыштыра. Был ваҡытҡа М фронтовик - офицерҙар етәкселегендә партизан отрядтары ғәмәлләшә. Күпселегендә улар урындағы крәҫтиәндәрҙән булалар, мәҫәлән, ағалы - ҡусылы прапорщиктар А. һәм И. Бурковтар. Бындай большевиктарға ҡырҡа ҡаршы булған офицерҙарҙың һаны бер нисә йөҙгә еткән. Бынан тыш, Финляндия территорияһынан бүленеп сыҡҡан Карелиял Олонец ирекле армия ғәмәлдә була. Генерал-майор В. В. Марушевский Архангельск һәм Мурманскиҙың бөтә ғәскәрҙәре командующийы итеп тәғәйенләнә (ваҡытлыса). Армия офицерҙарыҙың регистрацияһын үткәргәс, иҫәпкә ике мең тирәһе кеше ҡуйыла. Холмогоры, Шенкурск һәм Онегала урыҫ доброволецтары француз сит ил легионына инәләр. Шулай итеп, 1919 йылдың ғинуарына аҡ армия 9 мең штык һәм ҡылыс тәшкил итә. 1918 йылдың ноябрендә генерал Миллер Төньяҡ өлкәһе генерал - губернатор вазифаһына саҡырыу ала. 1 ғинуарҙа Миллер хөкүмәттең сит ил эштәре идарасыһы итеп тәғәйенләнә, ә 15 ғинуарҙа Төньяҡ өлкәһе генерал-губернатор вазифаһы бурыстарын башҡара башлай, 30 апрелдә ул Колчак А. В. хакимлығын таный. Армия составы бик тиҙ арта бара, офицерҙарҙы әҙерләү өсөн британ һәм урыҫ хәрби мәктәптәре ойошторола, шулай уҡ Славян- Британия авиация корпусы, Ледовитый океан һәм йылға флотилиялары булдырыла, бронепоездар («Адмирал Колчак» һәм «Адмирал Непенин») төҙөлә. Әммә һуғышҡа һәләтлелек кимәле түбән булып ҡала, дезертирлыҡ һәм уға бәйле болалар арта бара. Инглиздарҙың киткәненән һуң Миллер большевиктарға ҡаршы көрәшен дауам итә. 1919 йылдың 25 авгусында армияны көсәйтеү өсөн сираттағы мобилизация үткәрелә. 1920 йылдың февраленә Төньяҡ өлкәһе ғәскәрҙәрендә 1492 офицер, 39 822 строевой һәм 13 456 строевой булмаған түбән чиндар — дөйөм һаны 54,7 мең кеше, 161 орудие һәм 1,6 мең пулемёт, милли ополчениела — тағы ла 10 мең кеше иҫәптә тора. Әммә декабрҙә ҡыҙылдар контрһөжүмгә күсәләр, Шенкурскиҙы яулайҙар, Архангельскиға яҡынлашалар. 1920 йылдың 24−25 февралендә Төньяҡ армияһының күпселек өлөшө ҡыҙылдарға бирелә. 19 февралдә Миллер эмиграцияға китә. Генерал Миллер менән бергә 800 хәрбиләр һәм граждан халҡы Рәсәйҙе ташлап китергә мәжбүр була. Төрлө ҡаршылыҡтарға, ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, аҡ моряктар үҙҙәренең отрядын Норвегияға еткерәләр (25 февралдә). Комиҙа иң аҙаҡҡы алыштар 1920 йылдың 6-9 мартында үтә.Артабан Урал яғынан килеп еткән ҡыҙыл ғәскәрҙәре Усть-Щугорҙы ҡамап алалар һәм капитан шульгин етәкселегендәге гарнизонды ҡыйраталар. Конвой аҫтында Чердынгә ебәрелгән офицерҙар юлда атып үлтерелә. шулай итеп, Төньяҡ армияһы яҡшы ҡоралланғанына ҡарамаҫтан, ҡыҙылдар һөжүмдәренән тарҡала. Еңелеүҙең төп сәбәптәре: тәжрибәле офицер кадрҙары булмауы һәм ғәскәрҙәр составында алыҫта ятҡан ваҡытлы хөкүмәт өсөн һуғышырға теләге булмаған элекке ҡыҙылармеецтары күп булыуы. === Союздаштарҙың аҡтарға ярҙамы === [[Файл:BritishInterventionPoster.jpg|thumb|Граждандар һуғышы осорондағы Британия интервенттары плакаты.]] Германияның Беренсе донъя һуғышында еңелгәненән һуң Англия, Франция һәм АҠШ, башлыса, Колчак һәм Деникиндарҙың хөкүмәттәренә ярҙам менән сикләнәләр. Владивостағы АҠШ консулы Клдуэллға бының хаҡта: «Хөкүмәт рәсми рәүештә үҙ өҫтөнә Колчакка йыһаз һәм аҙыҡ-түлек менән ярҙам итеүҙе бурыс итеп ала…» тип белдерә[76]. АҠШ Колчакка Ваҡытлы хөкүмәт тарафынан бирелгән һәм файҙаланмаған 262 миллион долларлыҡ кредиттарҙы, шулай уҡ 110 миллион долларлыҡ ҡорал тапшыра. 1919 йылдың беренсе яртыһында Колчак АҠШ-тан 250 меңдән ашыу винтовка, меңләп орудиелар һәм пулемёттар ала. Ҡыҙыл Тәре 300 мең комплект урын-ер нәмәләре һәм башҡа милек менән тәьмин итә. 20 мая 1919 йылдың 20 майында Колчакка Владивостоктан 640 вагон һәм 11 паровоз ебәрелә, 10 июндә — 240 000 пар итек, 26 июндә — запастағы частары менән 12 паровоз, 3 июлдә — снарядтары менән 200 орудие, 18 июдәя — 18 паровоз һ. б. Былары әле айырым факттар ғына[77]. 1918—1919 йылдарҙың ҡышында йөҙләп меңдәр винтовкалар ебәрелә (250—400 мең Колчакка һәм 380 меңгә яҡын Деникинға), танктар, грузовиктар (1 мең тирәһе), броневиктар һәм самолеттар, боеприпастар һәм бер нисә мең кеше өсөн кейем (обмундирование). == Һуғыштың өсөнсө этабы (март 1920 − октябрь 1922/1923 йылдың июне) == 1919 йылдың февраль айы аҙағында Ҡыҙыл Армияның Баш идаралығы, килеп тыуған шарттарҙан сығып, Антанта һәм ВСЮР-ҙың берләшкән көстәренә ҡаршы көрәш алып барыуҙы төп бурыс итеп ҡуя. Большевиктарға ҡаршы көстәрҙе һанға һуҡмауға ҡарамаҫтан, улар 1919 йылдың яҙында үҙенең хәлен ярайһы ғына яҡшыртыуға өлгәшәләр. Март башында Колчактың ғәскәрҙәре (Себер, Көнбайыш, Урал һәм Ырымбур армиялары һәм Көньяҡ армия төркөмө) ҡапыл һөжүмгә күсә. 14 мартта улар Өфөнө яулайҙар. 15 апрелдә көсөргәнешле алыштар һөҙөмтәһендә Боғорослан да бирелә. РКП(б) Үҙәк комитеты талабына ярашлы Көнсығыш фронтҡа башҡа фронттарҙан алынған ғәскәрҙәр ебәрелә. 28 апрелдә контрһөжүмгә Көнсығыш армияһының Көньяҡ армия төркөмө күсә. Ул Көнбайыш армияһын ҡыйрата һәм Боғоросланды ала. Көнсығыш фронтының Төньяҡ армияһы төркөмө Икенсе армия һәм Волга хәрби флотилияһы көстәре менән шул уҡ ваҡытта Себер армияһын тар-мар итә, Сарапулды һәм Ижевскиҙы яулай. 1919 йылдың авгусында Көнсығыш фронты ике яҡҡа таралған йүнәлештәрҙә һөжүмде алып барыу өсөн ике фронтҡа бүленә — Көнсығыш һәм Төркөстан. 1920 йылдың ғинуар айында Көнсығыш фронты ғәскәрҙәре Колчак армияһының ҡыйратыуын тамамлайҙар, Колчак ҡулға алына һәм атып үлтерелә. [[Фрунзе Михаил Васильевич|Фрунзе]] командованиеһы аҫтындағы Төркөстан фронты генерал Беловтың Көньяҡ армияһын еңә һәм сентябрҙә Төркөстан республикаһының ғәскәрҙәре менән тоташа<ref>http://www.psaffect.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170721011131/http://www.psaffect.ru/ |date=2017-07-21 }}</ref>. Көнбайыш фронтының ғәскәрҙәре 1919 йылдың яҙында көрәште [[Карелия]]ла, Прибалтикала һәм [[Белоруссия]]ла фин, герман, поляк, эстон, литва, латыш һәм аҡгвардиясылар ғәскәрҙәренә ҡаршы алып баралар. Май уртаһында [[Петроград]] йүнәлешендә Төньяҡ корпусының һөжүме башлана. Аҡтар 7-се армия частарын ҡыҫырыҡлауға өлгәшәләр һәм Гдов, Ямбург һәм Псковты баҫып алалар. Прибалтика дәүләттәре Хөкүмәте уларҙың бойондороҡһоҙлоғон таныу шарты менән солох һөйләшеүҙәрен башларға ризалашалар. 1920 йылдың 2 февралендә Юрьевта Совет-эстон солох килешеүе төҙөлә. 1919 йылдың 14 мартында Украин фронты ғәскәрҙәре уң яр (правобережная) Украинала һөжүм башлайҙар. Март аҙағына УНР армияһы (Украина халыҡ армияһы) туҡтатыла, 6 апрелдә [[Одесса]] яулана, айҙың аҙағына [[Ҡырым]] да баҫып алына. Июндә украин фронты тарҡатыла. Көньяҡ фронты тылындағы ҡатмарлыҡтар менән Деникин оҫта файҙалана, уның ғәскәрҙәре май айында контрһөжүмгә күсә һәм Көньяҡ фронты армиялары Донбасc өлкәһен, Донбасcты һәм Украинаның бер өлөшөн ҡалдырып китергә мәжбүр итә. Июлдә Көньяҡ фронты 15 августҡа билдәләнгән контрһөжүмгә әҙерлек алып бара. Дон армияһының командованиеһы был операция тураһында мәғлүмәттәр табыуға өлгәшә. Операцияны булдырмау маҡсатында генерал Мамонтов корпусы 10 августа Көньяҡ армияһы тылдары буйлап рейд башлай. Көньяҡ фронты еңелеүгә дусар була. РКП (б)-ның Үҙәк комитеты Көньяҡ фронтты Көнбайыш фронты көстәре менән көсәйтергә була. 1920 йылдың 4 апрелендә Деникин үҙенең ғәскәрҙәренең ҡалдыҡтарын Ҡырымда аҡгвардиясылар урыҫ армияһын ойоштора башлаған Врангелгә тапшыра. === Совет-поляк һуғышы === : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: ''' [[Совет-поляк һуғышы]]''',''' [[Киев операцияһы (1920)]]''''' [[Файл:Austin-Putilovets «Poznańczyk» near Bobruysk, 1920.jpg|thumb|Захваченный поляками красноармейский [[Остин-Путиловец]], называвшийся «Стенька Разин»]] [[Файл:Rzeczpospolita 1922.png|thumb|Совет-поляк һуғышы һөҙөмтәләренә ярашлы Польша һәм РСФСР-ҙың сиктәре]] 25 апреля 1920 йылдың 25 апрелендә Франция аҡсаһына йыһазландырылған поляк армияһы Совет Украина сиктәренә бәреп инә һәм 6 майҙа Киевты баҫып ала. Поляк хөкүмәтенең башлығы Й. Пилсудский «диңгеҙҙән диңгеҙгә тиклем» конфедератив дәүләт төҙөү буйынса пландар ҡора, был дәүләткә Польша, Украина, Белоруссия, Литва территориялары инергә тейеш була. Әммә был пландар тормошҡа ашмай. 14 майҙа Көнбайыш фронты (командующийы М. Н. Тухачевский), 26 майҙа — Көньяҡ-Көнбайыш (командующиый А. И. Егоров) ғәскәрҙәренең уңышлы контрһөжүме башлана. Июль уртаһына улар Польша рубеждарына килеп етә. РКП(б)-ның Үҙәк комитеты Политбюроһы Ҡыҙыл Армия командованиеһы алдында яңы стратегик бурыс ҡуя: алыштар менән Польша территорияһына инергә һәм уның баш ҡалаһын баҫып алырға һәм илдә Совет власын урынлаштырыу буйынса тейешле шарттар тыуҙырырға. Ҡыҙыл армияһының хәл-торошон яҡшы белгән Троцкий үҙенең мемуарҙарында яҙа: {{Цитата|Были горячие надежды на восстание польских рабочих… У Ленина сложился твёрдый план: довести дело до конца, то есть вступить в Варшаву, чтобы помочь польским рабочим массам опрокинуть правительство Пилсудского и захватить власть… Я застал в центре очень твёрдое настроение в пользу доведения войны „до конца“. Я решительно воспротивился этому. Поляки уже просили мира. Я считал, что мы достигли кульминационного пункта успехов, и если, не рассчитав сил, пройдём дальше, то можем пройти мимо уже одержанной победы — к поражению. После колоссального напряжения, которое позволило 4-й армии в пять недель пройти 650 километров, она могла двигаться вперёд уже только силой инерции. Всё висело на нервах, а это слишком тонкие нити. Одного крепкого толчка было достаточно, чтоб потрясти наш фронт и превратить совершенно неслыханный и беспримерный… наступательный порыв в катастрофическое отступление.}} Троцкийҙың фекеренән айырмалы рәүештә, Ленин һәм Политбюро ағзаларының барыһы ла тиерлек Польша менән кисекмәҫтән солох килешеүе төҙөү тураһында уның тәҡдимен кире ҡаҡтылар. Варшаваға һөжүмде — Көнбайыш фронтына, ә Львовҡа — Александр Егоров етәкләгән Көньяҡ-Көнбайыш фронтына ышанып тапшыралар. Большевистик лидерҙарының белдереүҙәренән, дөйөм алғанда, был Европаның эсенә «ҡыҙыл штыкты» индерергә маташыу һәм «Көнбайыш Европа пролетариатын ҡуҙғатыу», уны донъя революцияһына ярҙамға этәреү өсөн эшләнә. Был маташып ҡарауҙар һәләкәт менән тамамлана. 1920 йылдың авгусында Көнбайыш фронтының ғәскәрҙәре [[Варшава]] аҫтында тулыһынса ҡыйратыла һәм артҡа ташландырыла. Алыш барышында Көнбайыш фронтының биш армия иҫәбенән сигенеп өлгөргән өсөнсөһө генә имен ҡала. Ҡалғандары юҡҡа сығарыла: 4-се армия һәм 15-се армияның бер өлөшө Көнсығыш Пруссияға ҡаса һәм тотҡонға эләгә, Мозырь төркөмө, 15-се, 16-сы армиялар ҡамауҙа ҡалалар һәм тар-мар ителәләр. Әсирлеккә 120 меңдән артыҡ ҡыҙылармеец (200 меңгә тиклем) бирелә. Ҡыҙыл армияның был һәләкәте Граждандар һуғышы осорондағы һәләкәттәрҙән иң аяныслыһы. Рәсәй мәғлүмәттәренә ярашлы, дөйөм һандан пленға эләккән яҡынса 80 мең ҡыҙылармеец аслыҡ, ауырыуҙар, ғазаптар, мыҫҡыллауҙар һәм язаларҙан һәләк булған<ref>''Райский Н. С.'' Польско-советская война 1919−1920 годов и судьба военнопленных, интернированных, заложников и беженцев.</ref><ref>''Михутина И. В.'' Так сколько же военнопленных погибло в польском плену // [[Новая и новейшая история (журнал)|Новая и новейшая история]], 1995. — № 3. — C. 64−69;</ref><ref>[http://www2.ng.ru/polemics/2001-01-13///8_error.html ''Михутина И. В.'' Так была ли «ошибка» // Сайт «Независимой газеты» (www2.ng.ru), 13.01.2001.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929131022/http://www2.ng.ru/polemics/2001-01-13///8_error.html |date=2007-09-29 }}</ref>.. Поляк лагерҙарында 15 — 20 мең кеше үлгән<ref name="matveev2006">''Матвеев Г. Ф.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NEWHIST/PREKATYN.HTM Ещё раз о численности красноармейцев в польском плену в 1919−1920 годах.] // «Новая и новейшая история», 2006. — № 3.</ref>. Рәсәй һәм поляк яҡтарынан дөйөм һан буйынса мәғлүмәттәр ныҡ айырыла — 85 меңдән 157 мең кешегә тиклем. Октябрҙә ваҡытлыса солох килешеүе төҙөлә, ә 1921 йылдың мартында тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла. Уның шарттарына ярашлы Украинаның һәм Белоруссияның көнбайыштағы байтаҡ ерҙәре Польшаға бирелә. Һуғыш барышында бер-береһенә ҡаршы торған бер яҡ та алдына ҡуйылған маҡсаттарға ирешә алмай: Белоруссия һәм Украина Польша менән 1922 йылда [[Совет Социалистик Союзы Республикаһы|Советтар Союзы]] составына ингән республикалар араһында бүлешеg алына. Литва территорияһы Польша менән бойондороҡһоҙ Литва дәүләте араһында бүленә. РСФСР үҙ яғынан Польшаның бойондороҡһоҙлоғон һәм Пилсудский хөкүмәтенең легитимлығын таныуын белдерә, ваҡытлыса «донъя революцияһы» һәм Версаль системаһын юҡҡа сығарыу пландарынан баш тарта. Солох килешеүенә ҡарамаҫтан, ике дәүләт араһында мөнәсәбәттәр артабанғы егерме йыл дауамында ҡатмарлы булып ҡала, һәм 1939 йылда Польшаны бүлгеләүгә СССР-ҙың ҡатнашыуына алып килә. Антанта дәүләттеренең үҙ-ара аңлашмаусанлыҡтары яйлап аҡтар хәрәкәтенә һәм ғөмүмән большевиктарға ҡаршы көстәргә ярҙамды юҡҡа сығара һәм халыҡ-ара кимәлендә Советтар Союзын таныуға булышлыҡ итә. === Ҡырым === [[Файл:Wrangel Pyotr and pilots.jpg|thumb|Генерал барон П. Н. Врангель 5-се авиаотряд осоусылары]] [[Файл:Kahovka English tank.jpg|thumb|Каховка аҫтындағы алыштар барышында РККА-ның 51-се уҡсылар дивизияһы яугирҙары тартып алған инглиз танкы, 1920 йылдың 14 октябре]] [[Файл:Перекопско-Чонгарская операция.svg|thumb|Перекоп операцияһына тиклем ғәскәрҙәрҙең ҡуйылышы]] (1920 йылдың 5 ноябренә ҡарата)]] Совет-поляк һуғышының ҡыҙған мәлендә көньяҡта әүҙем ғәмәлдәргә барон П. Н. Врангель күсә. Бик ҡаты саралар, шул иҫәптән офицерҙарҙы кеше алдында язалауҙар ярҙамында, генерал тарҡалған Деникин дивизияларын тәртипле һәм һуғышҡа һәләтле армияға әүерелдерә. {{Цитата|Я принял ряд мер для наведения порядка в тылу. На узловых станциях Кременное, Лиман, Лозовая были учреждены особые комендатуры во главе с генералами или штаб-офицерами, при коих состояли особые военно-полевые суды. Все следующие на юг эшелоны осматривались. Имущество разбиралось и бралось на учёт, из боеспособных воинских чинов формировались маршевые команды для отправки на фронт. Уличённых в грабежах, ослушников и дезертиров было приказано немедленно предавать суду и, по утверждению приговора комендантом, таковой приводить в исполнение. }}{{Конец цитаты|''Врангель П. Н.'' Записки{{sfn|Врангель П. Н. Записки|1928}}}} Мәскәүгә уңышһыҙ үткәрелгән һөжүменән көс йыйған һуң Урыҫ армияһы Ҡырымдан сығып, июлдең уртаһына Төньяҡ таврияны биләй. Был ваҡытта Ҡырымд ресурстары тулыһынса сарыф ителеп бөткән була. Ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин итеүҙе Врангель тик Франциянан ғына көтә ала, сөнки Англия 1919 йылда уҡ аҡтарға ярҙам итеүен туҡтата. 1920 йылдың 14 авгусында Ҡырымдан Кубангә генерал С. Г. Улагай етәкселегендәге десант ебәрелә (4,5 мең штык һәм ҡылыс), ул күп һанлы баш күтәреүселәр менән тоташырға һәм большевиктарға ҡаршы икенсе фронт асыуға өлгәшергә тейеш була. Әммә Улагайҙың хаталары арҡаһында баштағы уңыштарҙы үҫтерергә форсат булмай. Бының менән файҙаланып, ҡыҙылдар үҙенең резервтарын үҙ янына туплай, һан буйынса өҫтөнлөккә өлгәшә һәм Улагайҙың частарын блоклай. Казактар Азов диңгеҙе ярына сигенәләр һәм унан 7 сентябрҙә Ҡырымға эвакуацияланалар. Июль-август айҙарында врангелевсыларҙың төп көстәре Төньяҡ Таврияла уңышлы оборона алыштарын алып бара, атап әйткәндә, Жлобаның атлы корпусын тулыһынса тар-мар итә. Кубангә уңышһыҙ десанттан һуң Врангель ҡамауҙы йырып сығырға һәм һөжүмгә күскән поляк армияһы менән осрашырға ҡарар ҡыла. Хәрби ғәмәлдәрҙе Днепрҙың уң ярына күсерер алдынан, Врангель үҙенең частарын Ҡыҙыл армия частарын ҡыйратыу маҡсатында Донбасҡа ташлай, әммә тәүге уңышты артабан үҫештереү килеп сыҡмай һәм врангелевсылар Днепрҙың һул ярына сигенә. Ошо уҡ ваҡытта поляктар, Врангелгә биргән вәғәҙәләрен боҙоп, 1920 йылдың 12 октябрендә большевиктар менән ваҡытлыса килешеү төҙәләр, ҡыҙылдар поляк фронтынан ғәскәрҙәрен Аҡ армияға ҡаршы күсерә башлайҙар. 28 октябрҙә М. Н. Фрунзе етәкселегендәге Көньяҡ фронты частары контрһөжүмгә күсәләр, әммә планлаштырылған ҡамау килеп сыҡмай. Врангелдың төп көстәре Ҡырымға табан сигенә һәм алдан әҙерләнгән оборона рубеждарында нығына. М. В. Фрунзе күпкә өҫтөнлөк алған көстәре менән 7 ноябрҙә Ҡырымға штурмын башлай<ref>''Какурин Н. Е., Вацетис И. И.'' Гражданская война. 1918−1921 — {{СПб}}: Полигон, 2002. — 672 с. — 5100 экз. — ISBN 5-89173-150-9. [http://militera.lib.ru/h/kakurin_vatsetis/21.html — Гл. 21.]</ref>,<ref>[http://militera.lib.ru/h/sb_perekop_i_chongar/04.html ''Фрунзе М. В.'' Памяти Перекопа и Чонгара // Перекоп и Чонгар.: Сборник статей и материалов. / Под общей редакцией А. В. Голубева. — {{М}}: Государственное военное издательство, 1933. — 80 с. — 15000.]</ref>. 11 ноябрҙә Фрунзе генерал Врангелгә фронт радиостанцияһы аша өндәмә менән сығыш яһай: {{Цитата|Главнокомандующему Вооружёнными силами Юга России генералу Врангелю.<br> Ввиду явной бесполезности дальнейшего сопротивления ваших войск, грозящего лишь пролитием лишних потоков крови, предлагаю вам прекратить сопротивление и сдаться со всеми войсками армии и флота, военными запасами, снаряжением, вооружением и всякого рода военным имуществом. В случае принятия вами означенного предложения, Революционный военный совет армий Южного фронта на основании полномочий, представленных ему центральной Советской властью, гарантирует сдающимся, включительно до лиц высшего комсостава, полное прощение в отношении всех проступков, связанных с гражданской борьбой. Всем нежелающим остаться и работать в социалистической России будет дана возможность беспрепятственного выезда за границу при условии отказа на честном слове от дальнейшей борьбы против рабоче-крестьянской России и Советской власти. Ответ ожидаю до 24 часов 11 ноября. Моральная ответственность за все возможные последствия в случае отклонения делаемого честного предложения падает на вас.<br> {{Конец цитаты|Командующий Южным фронтом Михаил Фрунзе<ref>ЦГАСА, ф. 101, опч 1, д. 36, лл. 134.</ref>}} Тере көс һәм ҡорал өҫтөнлөгөнә ҡарамаҫта, ҡыҙыл ғәскәрҙәре бер нисә көн Ҡырымды яҡлаусыларҙың оборонаһын емерә алмайҙар: 11 ноябрҙә генә аҡтарҙың оборонаһы йырыла. Ҡырымда Урыҫ армияһының һәм граждандарҙың эвакуацияһы башлана. Өс көн эсендә ғәскәрҙәр, уларҙың ғаилә ағзалары, [[Севастополь]], Ялта, Феодосия һәм Керчь диңгеҙ порттары халҡы 126 судноға тейәлә. 12 ноябрҙә Джанкой, 13 ноябрҙә — Симферополь, 15 ноябрҙә — Севастополь, 16 ноябрҙә — Керчь ҡалаларын ҡыҙыл ғәскәрҙәр яулап ала. Ҡырымды баҫып алғандан һуң большевиктар тарафынан ярымутрауҙа йәшәгән граждан һәм хәрби халҡын массауи атыуҙар башлана. Шаһиттарҙың баһаһы буйынса, 1920 йылдың ноябренән 1921 йылдың мартына тиклем 15 меңдән 120 меңгә тиклем кеше үлтерелгән<ref>[https://web.archive.org/web/20080531052016/http://www.rustrana.ru/article.php?nid=24053 Красный террор в Крыму. 1920—1921 годы]</ref>. Үҙ ирке менән илде ташлап китеүселәрҙең һаны 150 мең кеше тәшкил итә. Аҡ Ҡырымдың ҡолатылыуы менән большевиктарға ҡаршылашыу Рәсәйҙең Европа өлөшөндә туҡтатыла. Ҡыҙыл «диктатура» өсөн көн үҙәгенә бөтә Рәсәйҙе ялмап алған крәҫтиән ихтилалдары мәсьәләһе баҫа. === Ҡыҙылдар тылында Советтарға ҡаршы ихтилалдар === : ''Шулай уҡ ҡарағыҙ: ''' [[Ҡарағош яуы]]''', '''[[Башҡортостандағы Крәҫтиәндәр күтәрелеше (1918—1921)]]''''' 1921 йылдың башына 1918 йылдан туҡтамаған крәҫтиән ихтилалдары ысын крәҫтиән һуғыштарына әүерелде. Быға сәбәпсе Ҡыҙыл Армияһының демобилизацияһы булды, сөнки армиянан хәрби эш менән таныш булған миллионлаған ирҙәр ҡайтты. Был һуғыштар Тамбов губернаһы, [[Украина]], [[Дон]], Кубань, Волга буйы, [[Көньяҡ Урал]] һәм [[Себер]]ҙе биләп алды. Крәҫтиәндәр аграр сәйәсәтен үҙгәртеүҙе, РКП (б) диктатын бөтөрөүҙе дөйөм тиң һайлау хоҡуғы нигеҙендәге Учредителдәр йыйылышын саҡырылыуын талап иттеләр. Сығыштарҙы баҫтырыу өсөн Ҡыҙыл армияһының артиллерия, бронетехника һәм авиациялы частары ташланды. Ризаһыҙлыҡ хәрби көстәргә лә күсә. 1921 йылдың февралендә Петроградта эшселәрҙең забастовкалары һәм ризаһыҙлыҡ белдергән митингтарыбашлана, улар сәйәси һәм иҡтисади мәсьәләләрҙе күтәрә. РКП (б)-ның Петроград комитеты заводтарҙағы һәм фабрикаларҙағы тулҡынланыуҙарҙы бола, фетнә тип квалификациялай һәм ҡалала хәрби положение индерә. Эшсе активистар ҡулға алына. 1921 йылдың 1 мартында Кронштадт хәрби нығытмаһының моряктары һәм ҡыҙылармеецтары (26 мең кешенән торған гарнизон) «За Советы без коммунистов!» лозунгы аҫтында Петроград эшселәреняҡлау буйынса резолюция ҡабул итәләр һәм социалистик партиялары вәкилдәрен тотҡонлоҡтан азат итеүҙе, Советтарға ҡабаттан һайлау үткәреүҙе, сауҙа азатлығын, кустар етештереүҙе, крәҫтиәндәргә үҙҙәренең ере менән иркен ҡулланыуҙы рөхсәт итеүҙе талап итәләр. Матростар менән килешеүгә килеп булмаҫын күргән властар ихтилалды баҫтырыуға әҙерләнә башлай. [[Файл:No-nb bldsa 6a019.jpg|thumb|210px|[[Голод в Поволжье (1921—1922)|Голод в России]] 1921—1922 годов]] 5 мартта Михаил Тухачевский етәкселегендәге 7-се армия тергеҙелә, уға бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Кронштадтағы ихтилалды баҫырға бойороҡ бирелә. 1921 йылдың 7 мартында ғәскәрҙәр Кронштадты утҡа тоталар. 8 мартта РКП(б)-ның Х ы асылған көндә Ҡыҙыл армия частары штурмға баралар. Әммә штурм кире кағыла, карательғәскәрҙәре элекке урындарына сигенә. Баш күтәреүселәргә телктәшленк күрһәтеп, күп кенә ҡыҙылармеецтар һәм армия подрпзделениелары ихтилалды баҫтырыуҙа ҡатнашырға теләмәйҙәр. Массауи үлтереүҙәр башлана. Икенсе штурмды үткәреү өсөн Кронштадтҡа иң ышаныслы частарҙы туплайҙар, хатта алышҡа съезд делегаттарын да йәлеп итәләр. нығытманы көслө артиллерия утына тотҡандан һуң 16 март төнөндә яңы штурм башлана. Тухачевскийҙың ғәскәрҙәре нығытмаға бәреп инәләр, бик ҡаты урам алыштары башлана, тик 18 марттың иртәнсәгенә генә кронштадлыларҙың ҡаршылашыуына сик ҡуйыла. Нығытма яҡлаусыларның күпселеге алыштарҙа һәләк була, икенселәре — Финляндияға ҡаса (8 мең, ҡалғандары әсирлеккә биреләләр (улар иҫәбенән ревтрибуналдар хөкөмдәре буйынса 2103 кеше атып үлтерелә. Большевитарҙың сәйәсәте (һуңынан «хәрби коммунизм» тип аталған): диктатура, икмәк монополияһы, террор, — большевиктарҙы һәләкәткә этәрә ине, әммә Ленин, бер нәмәгә ҡарамаҫтан, тик ошондай сәйәсәт менән генә большевиктар власты үҙ ҡулдарында тотоп ҡала аласаҡ, тип һанай. Тиҙҙән ил халҡының төп өлөшөн — атап әйткәндә, ваҡ крәҫтиәнлекте — ҡәнәғәтләндергән «Яңы иҡтисади сәйәсәт» (НЭП) ғәмәлгә индерелә: {{цитата|… 85 % населения были мелкие собственники — крестьяне, а рабочих было — смешно сказать, немногим более 1 % населения (в 1921 году население Сов. России в тогдашних пределах равнялось 134,2 миллиона; индустриальных рабочих было 1 миллион 400 тысяч; эти цифры взяты из официальной истории КПСС, том 4, стр. 8, год издания 1970)<ref>''[[Бажанов, Борис Георгиевич|Бажанов Б.]]'' [http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav7.html Воспоминания бывшего секретаря Сталина — Париж: «Третья Волна», 1980; {{СПб}}: «Всемирное слово», 1992. — Гл. 7.]</ref>.}} === Кавказ аръяғында һәм Урта Азияла хәрби ғәмәлдәр === <!-- [[Файл:Red Army in Tiflis Feb 25 1921.jpg|thumb|Красная армия в [[Тбилиси]]. [[Советско-грузинская война]]. 1921 год]]--> 1920 йылдың апрелендә Төркөстан фронтының совет ғәскәрҙәре Семиречьела аҡтарҙы еңделәр, шул уҡ айҙа Әзербәйжәндә совет власы урынлаштырыла, 1920 йылдың сентябрендә —Бохарала, 1920 йылдың ноябрендә — Арменияла. Февралдә Персия һәм Афғанистан менән солох килешеүҙәренә ҡул ҡуйыла, 1921 йылдың мартында — Төркиә менән дуҫлыҡ һәм туғанлыҡ тураһында тыныслыҡ килешеүе. Ошо уҡ ваҡытта совет власы Грузияла ла урынлаштырыла. === Алыҫ Көнсығышта ҡаршылашыуҙың аҙаҡҡы усаҡтары === Алыҫ көнсығышта японлыларҙың әүҙемләшеүенән хәүефләнеп, большевиктар 1920 йылдың башында ғәскәрҙәренең хәрәкәтен көнсығышҡа табан туҡтатып торҙолар, ихтилал ялмап алған Владивостокты формальрәүештә Приморье земство управаһына биреп торалар. 1920 йылдың 6 апрелендә Верхнеудинскиҙа (хәҙер Улан-Удэ) марионетик Алыҫ Көнсығыш республикаһы (ДВР) иғлан ителә. Апрель-май айҙарында республиканың Халыҡ-революцион армияһы ике мәртәбә хәлде үҙ файҙаһына үҙгәртергә маташа, әммә көстәрҙең самалы булыуы арҡаһында, ике операция ла уңышһыҙлыҡҡа тарый. 1920 йылдың көҙөнә япон ғәскәрҙәре дипломатик тырышлыҡтар ярҙамында Байкал аръяғынан сығарыла, ә өсөнсө, Чита оперцияһы барышында Амур фронтының Халыҡ-революцион арияһы ғәскәрҙәре һәм партизандар атаман Семенов казактарын һәм Колчак ғәскәрҙәренең ҡалдыҡтарын еңәләр. 22 октябрҙә Чита яулана, ә ноябрь башында Байкал аръяғы тулыһынса баҫып алына. Ҡыйратылған аҡгвардиясылар ҡалдыҡтары Маньчжурияға сигенә. Ошо уҡ ваҡытта япон ғәскәрҙәре Хабаровскиҙан киәләр. Большевик В. Г. Антонов етәкселегендәге Приморье земство управаһы Алыҫ Көнсығыш республикаһын таный. Әммә 1921 йылдың 26 майында Приморьелағы аҡгвардиясылар түнкәрелеше һөҙөмтәһендә Владивостокта һәм Приморьела власть ҡабаттан Аҡтар хәрәкәте яҡлылары яғына күсә. Владиостокта ҡалған япондарнейтралитет һаҡлап ҡалалар<ref>''Смолин М. Б.'' Тайны русской империи. — {{М}}: Вече, 2003. — ISBN 5-9533-0032-8</ref>. 1921 йылдың ноябрендә Приморьенан төньяҡҡа табан аҡтарҙың һөжүме башлана, улар хабаровскиҙы яулай, әммә артабан һөжүмде дауам итергә көстәре булмай һәм улар Волочаевка — Верхнеспасская һыҙығында оборонаға күсә һәм бында нығытылған район төҙөйҙәр. 1922 йылдың 5 февралендә [[Блюхер Василий Константинович|Василий Блюхер]] командованиеһы аҫтындағы Халыҡ-революцион армияһы частары һөжүмгә күсәләр һәм 10 февралдә Волочаевканы штурмлай башлайҙар, уның оборонаһы тик 12 февралдә генә ҡолатыла. 14 февралдә ҡыҙылдар Хабаровскиҙы ала. Сентябрҙә аҡгвардиясылар һөжүмен ҡабатлап ҡарайҙар. 4 — 25 октябрҙә Приморье операцияһы үткәрелә — Граждандар һуғышындағы иң һуңғы эре операция. 24 октябрҙә япон командованиеһы ғәскәрҙәрен Алыҫ Көнсығыштан сығарыу буйынса Алыҫ Көнсығыш республикаһы менән килешеү төҙөргә мәжбүр була. 25 октябрҙә Халыҡ-революцион армияһының частары һәм партизандар Владивостокка инәләр. Аҡгвардиясылар ғәскәрҙәренең ҡалдыҡтары эвакуциялана. 1923 йылдың апрелендә совет власы Анадырҙа урынлаштырыла, әммә 1 июлгә тиклем генерал А. Н. Пепеляевтың ғәскәрҙәре хәрби ғәмәлдәрен дауам итәләр. ==== Монголияла Бакич отрядының алыштары ==== 1921 йылдың апрелендә [[Бакич Андрей Степанович|Бакичты]]ң отрядына (элекке Ырымбур армияһы) Себерҙән сигенгән хорунжий (һуңынан полковник) Токаревтың баш күтәреүсе Халыҡ дивизияһы (1200 кеше тирәһе) ҡушыла. 1921 йылдың майында А. СС. Бакич етәкселегендәге отряд көнсығышҡа табан Монголияға Джунгария һыуһыҙ далалар аша китә (ҡайһы бер тарихсылар тап ошо ваҡиғаларҙы Аслыҡ походы тип һанайҙар). Кобук йылғаһы янында ҡыҙылдар заслоны аша үтеп, Шара- Сумэ ҡалаһына тиклем барып етә һәм уны өс аҙна ҡамауҙан һуң баҫып ала, 1000 кеше һәләк була. 1921 йылдың сентябрь башында 3 мең кеше бында ҡыҙылдарға биреләләр, ә ҡалғандары Монгол Алтайына китә.Октябрь аҙағында алыштарҙан һуң корпустың ҡалдыҡтары Уланк янында «ҡыҙыл» монгол ғәскәрҙәренә биреләләр, уларҙы 1922 йылда Совет Рәсәйенә ҡайтаралар. А. С. Бакич һәм тағы ла 5 офицер (генерал И. И. Смольнин-Терванд, полковнитар С. Г. Токарев һәм И. З. Сизухин, штабс-капитан Козьминых һәм корнет Шиғабитдинов) 1922 йылдың май аҙағында Новониколаевскиҙа судпроцесынан һуң атып үлтереләләр. 350 кеше монгол далаларында йәшенәләр һәм полковник Кочнев менән улар Гучэнуға сигенәләр һәм 1923 йылдың йәйенә тиклем Ҡытайҙа таралалар. == Граждандар һуғышында большевиктарҙың еңеүе сәбәптәре == Большевиктарға ҡаршы торған көстәрҙең Граждандар һуғышында еңелеү сәбәптәре бер нисә тиҫтә йыл тарихсылар араһындағы бәхәстәрҙә тикшерелә. Дөйөм алғанда, сәйәси һәм географик яҡтан аҡтарҙың тарҡаулығы һәм Аҡтар хәрәкәте етәкселәренең дөйөм байраҡтар аҫтында бөтә большевиктарға ҡаршы көстәрҙе берләштерә ала торған һәләте булмауы төп сәбәптәр тип атала. Хәҙерге замандағы тарихсы Карпов Н. Д. еңелеүҙең төп сәбәптәренең береһе тип Аҡтар хәрәкәтенең сәйәси бушаҡлығын билдәләй. Аҡтарҙың лидерҙары һуғыштың аҙағына тиклем халыҡтың аңына үҙҙәренең төп маҡсаттарын еткерә алманылар. ғәскәрҙәрҙә һәм халыҡ араһында сәйәси эш офицерҙарға йөкмәтелә, улар бындай эште алып барырға һәләтле һәм әҙер булмайҙар. Киреһенсә, Ҡыҙыл Армияһында был функциялар фәҡәт большевистик партияһы ағзаларында ятҡан, улар махсус әҙерлек үткән була һәм ҡеүәтле пропагандистик аппаратҡа таяна Карпов Н. Д. американ яҙыусыһы А. Р. Вильямстың фекерен килтерә:  «''Первый Совет Народных Комиссаров, если основываться на количестве книг, написанных его членами, и языков, которыми они владеют, по своей культуре и образованности был выше любого кабинета министров в мире''». Башлыса хәрби белемгә генә эйә булған Аҡтар хәрәкәте етәкселәренә, хатта иң юғары ҡатламдағыларға, сәйәси күҙлектән, большевиктарға ҡаршы ҡуйырлыҡ бер нәмәләре лә булмай. Был йәһәттән Кубань армияһы командующийы генерал А. Г. Шкуроның һүҙҙәре дәлил булып тора: «''Смешно сказать, но приходилось искать добровольческую идеологию в застольных спичах и речах, произнесенных генералом Деникиным по тому или другому случаю; простое сравнение двух-трёх таких „источников“ убеждало в неустойчивости политического мировоззрения их автора…''». Аҡтар хәрәкәте лидерҙарының аныҡ сәйәси ориентирҙары булмауы башҡарған ғәмәлдәрендә һәм Рәсәйҙәге сәйәси көрәш йөкмәткеһенә һәм мәғәнәһенә бик оригиналь ҡараштарҙың үҫешенә булышлыҡ итә. Мәҫәлән, Дон Ғәскәре атаман П. Н. Краснов ситуацияға ошондай баһа биргән: {{начало цитаты}}Дон раскололся в то время на два лагеря — казаки и крестьяне. Крестьяне, за малым исключением, были большевиками. Там, где были крестьянские слободы, восстания против казаков не утихали. Весь север войска Донского…, Таганрогский округ, слободы Орловка и Мартыновка 1-го Донского округа, города Ростов и Таганрог, слобода Батайск были залиты казачьей кровью в борьбе с крестьянами и рабочими. Попытки ставить крестьян в ряды Донских полков кончались катастрофой. Крестьяне изменяли казакам, уходили к большевикам и насильно, на муки и смерть уводили с собою Донских офицеров. Война с большевиками на Дону имела уже характер не политической или классовой борьбы, не Гражданской войны, а войны народной, национальной. Казаки отстаивали свои права от Русских…{{конец цитаты|источник=''Карпов Н. Д.'' Трагедия Белого Юга. 1920 год{{sfn|''Карпов Н. Д.''|2005}}.}} Граждандар һуғышы ваҡытында иң киҫкен торған проблемаларҙың береһе - массауи дезертирлыҡ булған. {| class="wikitable" !colspan="2"|РККА-ла 1919 йылда дезертирлыҡ |- ! Ай !! Кеше |- | февраль || 26 115 |- | март || 54 696 |- | апрель || 28 236 |- | май || 78 876 |- | июнь || 146 453 |- | июль || 270 737 |- | август || 299 839 |- | сентябрь || 228 850 |- | октябрь || 190 801 |- | ноябрь || 263 671 |- | декабрь || 172 831 |- | Барыһы || 1 761 105 |} == Граждандар һуғышы эҙемтәләре == [[Файл:Red terror 001.jpg|thumb|Ҡыҙыл террор ҡорбандары]]. Херсон ЧК-да табылған аманатсылар мәйеттәре, Тюльпанов йортоноң подвалы. 1919 йыл.]] [[Файл:Red terror 002.jpg|thumb|]] [[Файл:Typhus ukrainian family.jpg|thumb|Тиф менән ауырыған крәҫтиәндәр]] [[Файл:Streetkids RussianCivilWar.JPG|thumb|Ғаиләһеҙ балалар (Граждандар һуғышы осоронда ҡарауһыҙ ҡалған балалар).]] [[Файл:Refugees on flatcars.jpg|thumb|Ҡасаҡтар]] 1921 йылға Рәсәй ысынлап та емереклектәрҙә ята.Элекке Рәсәй империяһынан Польша, Финляндия, Латвиия, Эстония, Литва, Көнбайыш Украина, Белоруссия, Армениялағы Кара өлкәһе һәм Бессарабия территориялары сығалар.белгестәрҙең мәғлүмәттәренә ярашлы, ҡалған территорияларҙа халыҡтың һаны 135 миллионға етер-етмәҫ була. Һуғыштар, эпидемиялар, эмиграциялар, тыуымдың кәмеүе һөҙөмтәһендә был территорияларҙа 1914 йылдан алып юғалтыуҙар 25 миллиондан да кәм булмай. Хәрби ғәмәлдәр ваҡытында Донецк күмер бассейны, Баҡы нефть районы, Урал һәм Себер предприятиелары айырыуса ныҡ зыян күрәләр, күп кенә шахталар һәм рудниктар емерәләләр. Яғыулыҡ һәм сеймал етешмәгәнлектән заводтар туҡтала. Эшселәр ҡалаларҙы ташлап китергә һәм ауылдарға күсенергә мәжбүр булалар. Сәнәғәт етештереүенең кимәле 5 мәртәбәгә кәмей. Металлургия металды Петр I осорондағы кимәлдә етештергән. А. И. Деникин үҙенең хәтирәләрендә большевиктарҙан зыян күргән Көнсығыш Украины хәлен тасуирлай: биш ай эсендә земство эше һәм ауыл хужалығына йөҙләп миллион аҡсаға торҙолар; финанс-иҡтисади тормош нигеҙенә тиклем ҡыйратыла; аҙыҡ-түлек сәйәсәте йыртҡыстарса төҫ ала, аҙыҡ-түлек диктатураһы ауылды тулыһынса бөлгөнлөккә төшөрә; заводтар һәм фабрикалар зыяраттарҙы хәтерләтә{{sfn|Деникин А. И. Очерки|loc=[http://www.nestormakhno.info/russian/denikin.htm Т. V., Гл. V.]}}. Ауыл хужалығының етештереүе 40% кәмей. Граждандар һуғышы осоронда аслыҡтан, ауырыуҙарҙан, террорҙан һәм алыштарҙа (төрлө мәғлүмәттәргә ярашлы) 8 миллиондан 13 миллионға тиклем кеше һәләк була, шул иҫәптән яҡынса 1 млн Ҡыҙыл армияһы яугирҙары. Илдән эмиграцияға 2 млн тирәһе кеше китә. Беренсе донъя һуғышынан һәм Граждандар һуғышынан һуң ҡарауһыҙ ҡалған балаларҙың һаны ҡырҡа арта. Бер мәғлүмәт буйынса, [[1921 йыл]]да Рәсәйҙә 4,5 млн ҡарауһыҙ бала иҫәпләнгән, икенсе мәғлүмәт буйынса - [[1922 йыл]]да яҡынса 7 млн <ref>''Рожков А. Ю.'' Борьба с беспризорностью в первое советское десятилетие // Вопросы истории, 2000. — № 11. — С. 134.</ref>. Халыҡ хужалығына зыяндың күләме 50 млрд алтын һум тәшкил иткән, сәнәғәт етештереүе 1913 йылдың кимәленә ҡарата 4—20 % тиклем кәмегән. == Һуғыш барышындағы юғалтыуҙар (таблица) == {{якорь|Потери}} {|class="standard" |- !Юғалтыуҙар категорияһы||Һаны (мең кеше)<ref>''Эрлихман В. В.'' Потери народонаселения в XX веке.: Справочник — {{М}}: Издательский дом «Русская панорама», 2004. — ISBN 5-93165-107-1.</ref> |- |'''Барыһы үлтерелгән һәм яраларҙан үлгән'''|| '''2500''' |- |Ҡыҙыл армия ||950 |- |аҡ һәм милли армиялары ||650 |- |йәшел баш күтәреүселәр|| 900 |- |'''Террор һөҙөмтәһендә һәләк булған'''|| '''2000''' |- | ҡыҙыл террорҙан|| 1200 |- | аҡ террорҙан|| 300 |- | йәшел террорҙан|| 500 |- |'''аслыҡтан һәм эпидемияларҙан үлгән'''|| '''6000''' |- |'''Барыһы үлгән'''|| '''10500''' |- |Сит илгә сығып киткән || 2000 |} == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=[[Деникин А. И.]] |заглавие=«[[Очерки русской смуты]]» |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |том=I—V |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Деникин А. И. Очерки}} ** I том: ''«Крушение власти и армии. Февраль—Сентябрь 1917»''. [В 2-х вып.]. {{П.}}: изд-во Поволоцкого, 1921. Вып. 1. — 183 с. Вып. 2. — 238 с. ** II том: ''«Борьба генерала Корнилова. Август 1917 г. Апрель 1918 г.»''. {{П.}}: изд-во Поволоцкого, 1922. — 345 с. ** III том: ''«Белое движение и борьба Добровольческой армии. Май—октябрь 1918 года»''. {{comment|Б.|Берлин}}: изд-во «Слово», 1924. — 271 с. ** IV том: ''«Вооруженные силы юга России»''. {{comment|Б.|Берлин}}: изд-во «Слово», 1925. — 244 с. ** V том: «Вооруженные силы юга России». {{comment|Б.|Берлин}}: изд-во [[Медный всадник (издательство)|«Медный всадник»]], 1926. — 367 с. * «Гражданская война. Материалы». [в 2 т.]. {{М}}: Высш. военно-ред. совет, 1923. [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=453975&basename=OldBook Т. 2]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Горн В.'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8760-gorn-v-grazhdanskaya-voyna-na-severo-zapade-rossii-berlin-1923#page/5/mode/inspect/zoom/4 «Гражданская война на северо-западе России».] — {{comment|Б.|Берлин}}: «Гамаюн», 1923. — 416 с. * ''[[Гусев, Сергей Иванович (партийный деятель)|Гусев С. И.]]'' [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=454113&basename=OldBook «Гражданская война и Красная армия. Сб. военно-теор. и военно-полит. ст. (1918—1924)»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. {{М.}}; {{Л.}}: Госиздат, 1925. * ''Король И.'' [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=461748&basename=OldBook «История гражданской войны и Красной армии. Пособие для занятий с красноармейцами»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. {{М.}}: «Красная звезда», 1925. * [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=454046&basename=OldBook «Краткий очерк истории гражданской войны»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. {{Л.}}: «Красная звезда», 1925. * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11251-grazhdanskaya-voyna-boevye-deystviya-na-moryah-rechnyh-i-ozernyh-sistemah-l-1925-1926 «Гражданская война: Боевые действия на морях, речных и озерных системах»]. [В 3 т.]. {{Л.}}: Ред.-изд. отд. Мор. сил РККФ, 1925—1926. Т. 2 «Северо-Запад». [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11171-t-2-severo-zapad-ch-1-baltiyskiy-flot-1918-1919-1926 Ч. 1: «Балтийский флот, 1918—1919 гг.»]; [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/10615-t-2-severo-zapad-ch-2-ozernye-i-rechnye-flotilii-1926 Ч. 2: «Озерные и речные флотилии»]. [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/11172-t-3-yugo-zapad-1925 Т. 3: «Юго-Запад»] * ''Иванов К.'' [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=454003&basename=OldBook «Красная армия и гражданская война»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [{{Л.}}]: Изд-во Ленгубпрофсовета, 1926. * ''Мавроган А.'' [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=454051&basename=OldBook «Гражданская война в России (1918—1920 гг.)»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322002352/http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=454051&basename=OldBook |date=2014-03-22 }}. {{М.}}; {{Л.}}: «Московский рабочий», 1927. * ''[[Бубнов, Андрей Сергеевич|Бубнов А. С.]]'' [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=454035&basename=OldBook «Гражданская война, партия и военное дело»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Сб. {{М}}: Воен. вестник, 1928. * {{книга |автор=[[Врангель П. Н.]] |часть=«Записки» |заглавие=«Белое дело. Летопись белой борьбы» |викитека= |ответственный=[[Лампе, Алексей Александрович фон|А. А. фон Лампе]] |издание= |место=[[Берлин]] |издательство=[[Медный всадник (издательство)|«Медный всадник»]] |год=1928 |том=V и VI |страницы= |столбцы= |страниц=321 и 265 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Врангель П. Н. Записки }} * «Гражданская война, 1918—1921». [В 3 т.] / под общ. ред. А. С. Бубнова, С. С. Каменева, Р. П. Эйдемана. {{М.}}: «Военный вестник», 1928—1930. [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=258141&basename=OldBook Т. 1: «Боевая жизнь Красной армии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140319163417/http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=258141&basename=OldBook |date=2014-03-19 }}. [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=258142&basename=OldBook Т. 2: «Военное искусство Красной армии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140319163515/http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=258142&basename=OldBook |date=2014-03-19 }} * ''Базь И.'' [http://sovdoc.rusarchives.ru/#showunit&id=10406;tab=img «Почему мы победили в гражданской войне»]. {{М.}}: [[Военгиз]], 1930. * ''Енборисов Г. В.'' [http://elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Memuar/enborisov-ot-urala_0.pdf «От Урала до Харбина. Памятка о пережитом»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104005125/http://elan-kazak.ru/sites/default/files/IMAGES/ARHIV/Memuar/enborisov-ot-urala_0.pdf |date=2013-11-04 }}. Шанхай, 1932. * ''Голубев А.'' [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=554801&basename=OldBook «Гражданская война 1918—1920 гг.»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{М.}}: «[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]», 1932. * [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=493428&basename=OldBook «Гражданская война»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Лит.-худ. сб. {{М}}; {{Л.}}: [[Гослитиздат]], 1932. * ''Рабинович С.'' [http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&page=1&idbook=519730&basename=OldBook «История гражданской войны. Кратк. очерк»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. 2-е изд., испр. и доп. {{М.}}: [[Соцэкгиз]], 1935. * {{Книга:Ленин В. И.: ПСС}} * {{h|БСЭ|1972}}{{БСЭ3|автор=А. В. Голубев, С. Ф. Найда|Гражданская война и военная интервенция 1918−20|7}} * {{книга |автор= |часть= |заглавие=Герои гражданской войны |оригинал= |ссылка= |ответственный=Институт истории партии МГК и МК КПСС |издание= |место=М. |издательство=«[[Московский рабочий]]» |год=1974 |том= |страницы= |страниц=415 |серия= |isbn= |тираж=75 тыс. |ref=Герои гражданской войны}} * ''[[Регельсон, Лев Львович|Регельсон Л.]]'' [http://www.lregelson.narod.ru/knigi/trc/trc00.htm «Трагедия Русской Церкви. 1917−1953».] {{П}}.: YMCA-Press, 1977.; {{М.}}: Изд-во Крутицк. подворья; Общество любителей церк. истории, 1996, 2007. * «Гражданская война и военная интервенция 1918—1922». Энциклопедия. {{М.}}: «[[Советская Энциклопедия]]». 1983 * ''[[Федорченко, Софья Захаровна|Федорченко С. З.]]'' [http://belousenko.com/books/memoirs/fedorchenko_narod_na_vojne.htm «Народ на войне»]. {{М.}}: «[[Советский писатель]]», 1990. * ''Белаш А. В., Белаш В. Ф.'' «Дороги Нестора Махно. Историческое повествование». {{К}}: «Проза», 1993. ISBN 5-7707-3814-6. * ''Слободин В. П.'' «Белое движение в годы гражданской войны в России (1917−1922 гг.)». Учебное пособие. — М.: [[МЮИ МВД России]], 1996. * {{книга|автор=Галин В. В.|заглавие=«Интервенция и гражданская война»|ссылка=|серия=«Тенденции»|место=М.|издательство=«Алгоритм»|год=2004|страниц=608|isbn=5-9265-0140-7|тираж= 1000 экз.}} * {{книга|заглавие=«Красный террор в годы гражданской войны: по материалам Особой следственной комиссии по расследованию злодеяний большевиков». Сборник документов |ответственный=Под ред. докторов исторических наук Ю. Г. Фельштинского и Г. И. Чернявского |ссылка=|место=М.|издательство=«Терра-Книжный клуб»|год=2004|страниц=512|isbn=|ref=Красный террор}}. * {{книга|автор=[[Барсенков, Александр Сергеевич|Д. и. н. Барсенков А. С.]], [[Вдовин, Александр Иванович (историк)|д. и. н. Вдовин А. И.]]|заглавие=История России. 1917−2004: Учеб. пособие для студентов вузов|место=М.|издательство=Аспект Пресс|год=2005|ref=''Барсенков А. С., Вдовин А. И.''}} * {{книга|автор=Карпов Н. Д.|заглавие=«Трагедия Белого Юга. 1920 год»|место=М.|издательство=«Вече»|год=2005|страниц=384|isbn=5-9533-0516-8|ref=''Карпов Н. Д.''}} * {{книга|автор=Зимина В. Д.|заглавие=«Белое дело взбунтовавшейся России: Политические режимы Гражданской войны. 1917−1920 гг.»|место=М.|издательство=[[Российский государственный гуманитарный университет|РГГУ]]|год=2006|страниц=467|серия=«История и память»|isbn=5-7281-0806-7|ref=''Зимина В. Д.''}} * {{книга |автор={{nobr|Кирмель Н. С.}} |заглавие=Белогвардейские спецслужбы в Гражданской войне. 1918-1922 гг. |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание=1-е |место=М. |издательство=«Кучково поле» |год=2008 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=512 |серия=«Спецслужбы вчера и сегодня» |isbn=978-5-9950-0020-4 |тираж=1500 |ref=Кирмель Н. С. }} * {{книга |заглавие=«Революция и гражданская война в России: 1917—1923 гг.» Энциклопедия в 4 томах |ответственный=глав. ред. С. А. Кондратов |место=М. |издательство=«[[Терра (издательство)|Терра]]» |год=2008|том= |страницы= |страниц= |серия=[[Большая энциклопедия «Терра»|Большая энциклопедия]] |isbn=978-5-273-00560-0 |тираж=100 000}} * {{книга |автор=Авторский коллектив|заглавие=«Гражданская война в России: энциклопедия катастрофы»|ответственный=Составитель и ответственный редактор: [[Володихин, Дмитрий Михайлович|Д. М. Володихин]], научный редактор [[Волков, Сергей Владимирович|С. В. Волков]]|издание=1-е|место=М.|издательство=«Сибирский цирюльник»|год=2010|страницы= |страниц= 400|серия= |isbn= 978-5-903888-14-6|тираж=}} * {{книга |заглавие=«1920 год в судьбах России и мира: апофеоз Гражданской войны в России и её воздействие на международные отношения» |ссылка= |викитека= |ответственный=отв. ред. В. И. Гол­дин |издание= |место=Архангельск |издательство=«Солти» |год=2010 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=294 |серия= |isbn=5-7536-0372-6 |тираж= |ref= }} Сб. ма­те­ри­а­лов меж­ду­нар. на­уч. конф. * ''Шишкин В. И.'' [http://zaimka.ru/wp-content/uploads/2013/10/zaimka-ru_shishkin-fareast.pdf «Геополитическая роль русского Дальнего Востока в период Великой войны 1914—1922 гг.»] // «Гражданская война и иностранная интервенция на Российском Дальнем Востоке: уроки истории. Материалы второй междунар. науч. конф., посв. 90-летию окончания Гражданской войны и иностранной интервенции на российском Дальнем Востоке (Владивосток, 25—27 окт. 2012 г.)». Владивосток, Изд. дом [[Дальневосточный федеральный университет|Дальневост. фед. ун-та]], 2012. С. 88—95. * ''Сафонов Д. А.'' «Гражданская война в Росси как мифологема в сознании россиян» // «Научный православный взгляд на ложные исторические учения». {{М.}}: Русский издательский центр, 2013. С. 265−274. * ''Ларьков Н. С., Шишкин В. И.'' [http://zaimka.ru/wp-content/uploads/2014/01/zaimka-ru_larkov-shishkin-partisans.pdf «Партизанское движение в Сибири во время гражданской войны»] // «Власть и общество в Сибири в XX веке». Сб. науч. ст. Новосибирск, 2013. Вып. 4. С. 76—114. * {{статья |автор=Климов&nbsp;А. |заглавие=«Белое движение. Краткая история возникновения» |ссылка=http://www.armymuseum.ru/bd_r.html |издание=armymuseum.ru |тип=сайт |место=М. |издательство=[[Центральный музей Вооружённых Сил]] |год= |месяц= |число= |том= |выпуск= |номер= |страницы= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |ref= |archiveurl=http://archive.li/GUh6 |archivedate=2012-12-21 }} * ''[[Регельсон, Лев Львович|Регельсон Л.]]'' [http://www.regels.org/documents.htm «Хронология, документы, фотоматериалы: Русская церковь и Советское государство 1917—1953 гг.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170623145930/http://www.regels.org/documents.htm |date=2017-06-23 }} <!--[http://www.apocalyptism.ru/Russish_Church.htm]--> === Историографик тикшеренеүҙәр === * {{книга|автор=[[Найда, Сергей Фёдорович|Найда С. Ф.]], Наумов В. П.|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=591868&basename=GOPB_AZ Советская историография гражданской войны и иностранной военной интервенции в СССР]|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1966}} * {{книга|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=282773&basename=GOPB_AZ Зарождение и развитие советской военной историографии]|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1966}} * {{Книга|автор = Ушаков А. И.|заглавие = История гражданской войны в исследовательской и мемуарной литературе русского зарубежья 1920—30-х гг. Автореф. дис. ... канд. ист. наук|ответственный = |издание = |место = Ярославль|издательство = |год = 1992|страницы = |страниц = |isbn = |ссылка = http://cheloveknauka.com/v/15810/a}} * {{книга|автор=Голдин В. И.|заглавие=[http://militera.org/?card=23821 Россия в Гражданской войне: очерки новейшей историографии (вторая половина 1980-х — 90-е годы)]|место=Архангельск|издательство=Боргес|год=2000}} * {{книга|автор=Бухлак Н. В.|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=261663&basename=GOPB_AZ Вооружённые формирования на территории Сибири в период Гражданской войны и военной интервенции: историография и источниковедение проблемы. Монография]|место=М.|издательство=МГОУ|год=2007}} * {{книга|автор=Воронов В. Н., Салов А. В.|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=318380&basename=GOPB_AZ Белое движение в Гражданской войне на Юге России (ноябрь 1917—1920 гг.): историография и источниковедение проблемы. Монография]|место=М.|издательство=ПИЮ|год=2007}} * {{книга|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=507517&basename=GOPB_AZ Белое движение в Гражданской войне: 90 лет изучения. Введение в историографию Белого движения. Коллект. монография]|место=М.|издательство=Изд-во СГУ|год=2008}} * {{книга|автор=Гришанин П. И.|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=328578&basename=GOPB_AZ «Падения» и «взлёты» Белого движения в отечественной историографии]|место=Пятигорск|издательство=ПЛГУ|год=2008}} === Библиография === * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/8889 Тематический указатель литературы по гражданской войне]. {{Л.}}, 1929. * {{Книга|автор = |заглавие = Библиография русской революции и гражданской войны (1917—1921): Из каталога библиотеки Р.З.И. Архива|ответственный = |издание = |место = Прага|издательство = |год = 1938|страницы = |страниц = |isbn = |ссылка = http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=252869&basename=OldBook}} == Һылтанмалар == * [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/5061-imennoy-spisok-poter-na-frontah-v-lichnom-sostave-raboche-krestyanskoy-krasnoy-armii-za-vremya-grazhdanskoy-voyny-m-1926#page/1/mode/grid/zoom/1 Именной список потерь на фронтах в личном составе рабоче-крестьянской Красной армии за время гражданской войны.] — М.: Упр. устройства и службы войск. ГУРККА, 1926. — 635 c. * ''Бутаков Я.'' [http://www.stoletie.ru/territoriya_istorii/mif_o_krasnom_kolese_2010-09-16.htm Миф о «красном колесе»: Гражданская война и общественное сознание: полемические заметки // Столетие (www.stoletie.ru), 16.09.2010.] * {{cite web|url=http://www.ostu.ru/hronos/1918ru.html|title=Гражданская война в России 1918−1920 годы. Хронология|author=Румянцев В.|date=2001-08-12|publisher=// Региональное зеркало проекта «Хронос» на сайте ОрелГТУ (www.ostu.ru)|accessdate=2013-03-28|deadlink=+|archiveurl=http://web.archive.org/web/20120202162947/http://www.ostu.ru/hronos/1918ru.html|archivedate=2012-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202162947/http://www.ostu.ru/hronos/1918ru.html |date=2012-02-02 }} * {{cite web|url=http://www.anticom.ru/|title=Сайт «Музей и Архив Белого движения. Сервер Белой Гвардии и история анти-коммунистической борьбы»|accessdate=2013-03-28|deadlink=+|archiveurl=http://web.archive.org/web/20080221065631/http://www.anticom.ru/|archivedate=2008-02-21}} * [http://www.hrono.ru/heraldicum/flagi/separat.htm ''Russian Centre of Vexillology and Heraldry'' © Флаги государственных образований времён гражданской войны // Проект «Хронос» (www.hrono.ru), 25.8.2004.] * [http://www.hrono.ru/heraldicum/flagi/interven.htm ''Russian Centre of Vexillology and Heraldry'' © Флаги и знамёна интервентов // Проект «Хронос» (www.hrono.ru), 27.1.2002.] * [http://www.dk1868.ru Сайт «1868 „Добровольческий Корпус“» (www.dk1868.ru){{v|27|03|2013}}] * [http://veshki-bazar.by.ru/history.htm Гражданская война на Дону и история казачества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070503185444/http://veshki-bazar.by.ru/history.htm |date=2007-05-03 }} * [http://his.1september.ru/2003/19/1.htm ''Аманжолова Дина''. Национальный вопрос в годы гражданской войны в России // Научно-методический журнал (газета) для учителей истории и обществоведения «История» — 2003. — № 19.] * {{cite web|url=http://kuprienko.info/relations-ukraine-unr-with-soviet-russia-11-1918-04-1919/|title=''Скромницкий А.'' Связи Советской России и Директории Украинской Народной Республики (УНР) (ноябрь 1918 − апрель 1919 год) // Сайт издательства исторической и переводной книги «KUPRIENKO» (kuprienko.info){{ref-uk}}{{v|27|03|2013}}|archiveurl=http://archive.is/BttmE|archivedate=2013-01-08}} * [http://www.mahno.ru/lit.php Список воспоминаний о Махно и махновщине // Сайт «mahno.ru»{{v|27|03|2013}}] * [http://fstanitsa.ru/category/metki/verkhne-donskoe-vosstanie Материалы о Верхне-Донском восстании // Сайт «Вольная станица» (fstanitsa.ru){{v|27|03|2013}}] * {{cite web|url=http://archive.svoboda.org/programs/cicles/civilwar/|title=Революция 1917 года и Гражданская война в России|author=Александр Горянин|date=1997−2000|work=Цикл радиопередач|publisher=[[Радио Свобода]]|accessdate=2012-06-10|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/68e54ALFC|archivedate=2012-06-24}} * [[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П.]] [http://ricolor.org/europe/britania/vr/history/22_07_2014/ Советская Россия и Антанта в 1918 году]{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://chronocon.org/ru/Russian_Civil_War Интерактивная карта Гражданской войны на проекте «Хронокон»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170629034926/http://chronocon.org/ru/Russian_Civil_War |date=2017-06-29 }} * [https://prometej.info/blog/istoriya/krasnye-generaly-grazhdanskoj-vojny/ Красные генералы гражданской войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170425032226/https://prometej.info/blog/istoriya/krasnye-generaly-grazhdanskoj-vojny/ |date=2017-04-25 }} [[Категория:XX быуат һуғыштары]] [[Категория:Рәсәй һуғыштары]] [[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]] [[Категория:Граждандар һуғыштары]] 4xgqel8rkj1v5gsqas5plbr5n0h0lmt Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы 0 120808 1303481 1057404 2026-09-03T08:16:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303481 wikitext text/x-wiki {{Персона|имя=Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы Солтанғәлиев||изображение=SultanGaliyev0011.jpg|описание=сәйәси эшмәкәр|дата рождения=13.07.1892|дата смерти=28.01.1940|место рождения=[[Өфө губернаһы]] [[Ҡырмыҫҡалы]] ауылы |гражданство={{СССР}} [[СССР]]|подданство={{Рәсәй империяһы}}}} '''Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы''' ([[13 июль]] [[1892 йыл]] — [[28 ғинуар]] [[1940 йыл]]) — революционер һәм сәйәси эшмәкәр. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. == Биографияһы == Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы Солтанғәлиев 1892 йылдың 13 июлендә [[Өфө губернаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]]) [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы ауылы]]нда тыуған. Уның атаһы Хәйҙәрғәли — рус теле уҡытыусыһы. Ғаиләләрендә ун ике бала була. Мирсәйет бала саҡтан бик зирәк, белемгә ынтылыусан булып үҫә. [[1911 йыл]]да [[Ҡазан]]да татар уҡытыусылар мәктәбен тамамлағандан һуң [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]нең Иҫке Атйетәр, Шәрип ауылдарында уҡыта. [[1913 йыл]]да [[Баҡы]]ла ҡыҙ балалар гимназияһында уҡыта. Бында ул шулай уҡ китапханасы булып эшләй, матбуғатта сығыш яһай. [[1917 йыл]]дың майында Солтанғәлиев [[Мәскәү]]ҙә Бөтә Рәсәй мосолмандар съезы һәм съезд һайлаған Бөтә Рәсәй мосолман Советы эшендә ҡатнаша. Июль айында Ҡазанға ҡайта, Мулланур Вәхитов менән берлектә Петроградта Мосолман социалистик комитетын (МСК) ойоштороуҙа ҡатнаша, башҡарма комитеты секретары. 1917 йылда РСДРП(б) сафтарына инә. 1917 йылдан Халыҡ комиссариатының милләттәр буйынса (Наркомнац) мосолман секцияһы етәксеһе, уның сәркәтибе — Мостафа Субхи (төрөк революционеры, Төркиә Коммунистик партияһына нигеҙ һалыусы һәм уның етәксеһе). 1917 йылдан алып Ҡаҙан губерна революцион штабы, Көнсығыш фронттың Икенсе армияһы Реввоенсоветы ағзаһы, Ҡаҙан губернаһының аҙыҡ-түлек комиссары. [[1918 йыл]]дың майында Татар-Башҡорт Совет Республикаһын ойоштороу буйынса съезды әҙерләүҙә ҡатнаша, Иҙел — Урал штаты идеяһына ҡаршы була. Үҙәк мосолман хәрби коллегияһы рәйесе, 1918—1920 йылдарҙа [[Совет Рәсәйе|РСФСР]]-ҙың милләттәр эштәре буйынса Халыҡ комиссариаты (1919) янындағы Үҙәк мосолман хәрби коллегияһының рәйесе. 1919 йылдың февралендә милләттәр эштәре буйынса Халыҡ комиссариаты вәкиле булараҡ Башҡорт корпусының РККА яғына сығыу шарттары тураһында [[Башҡорт хөкүмәте]] менән һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша. 1919 йылдың 10 июлендә [[Бәләкәй Башҡортостан|Башҡорт республикаһына]] ҡаршы агитацияны туҡтатыу һәм татар хәрби частары тарафынан [[Башҡорттар|башҡорт халҡына]] ҡарата репрессияға юл ҡуймау тураһында 10-сы һанлы бойороҡҡа ҡул ҡуя<ref>[http://encycl.bash-portal.ru/sult_m.htm Статья в ''Башкортостан: Краткая энциклопедия'']{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Большевиктарҙың милли дәүләт ҡоролошо өлкәһендәге сәйәсәте менән риза булмай, автономиялы республикаларҙың статусын күтәреү яҡлы була. Тарихсы Т. Б. Быков фекеренсә, М. Х. Солтанғәлиев Ҡырымда ҡыҙыл террорҙы туҡтатыуға ҙур өлөш индерә. 1921 йылдың 21 мартында РКП(б)-ның X съезын үткәргән саҡта татар лидерын Совет Рәсәйенең момсолман төбәктәренән килгән башҡа лидерҙары менән осраштырмаҫ өсөн Мәскәүҙән сығарып ебәреү яғы ҡарала. Ул Ҡырымға большевистик һәм милли эштәрҙе рәткә һалыу өсөн йүнәлтелә. Ҡырымдағы ай ярым ваҡыт арауығында Солтанғәлиев хәл торошона төшөнә, РКП (б) Ҡырым обкомының эшен яйға һала һәм «Ҡырымдағы хәлдәр тураһында» исемле дөрөҫлөктө асҡан доклад әҙерләй. Докладта ул, айырып алғанда, ошолай яҙа: {{sfn|Быкова|2011|с=128}} {{начало цитаты}}Первой и очень крупной ошибкой в этом отношении явилось слишком широкое применение в Крыму красного террора. По отзывам самих крымских работников, число расстрелянных врангелевских офицеров достигает во всем Крыму от 20 до 25 тысяч. Указывают, что в одном лишь Симферополе расстреляно до 12 000. Народная молва превозносит эту цифру для всего Крыма до 70 000… Самое скверное, что было в этом терроре, так это то, что среди расстрелянных попадало очень много рабочих элементов и лиц, отставших от Врангеля с искренним и твёрдым решением честно служить Советской власти…{{конец цитаты|источник={{cite web|url=http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/1997_3_4/03/03_2/|title=О положении в Крыму|author=Султан-Галиев М.|date=14/IV-21 г. г. Москва|work=Докладная записка|publisher=|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6ETRre6U2|archivedate=2013-02-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131011043305/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F1997_3_4%2F03%2F03_2%2F |date=2013-10-11 }}}} [[1919]]—[[1921 йыл]]дарҙа РКП(б) Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Көнсығыш халыҡтары коммунистик ойошмаларының Үҙәк бюроһы рәйесе. РСФСР-ҙың милләттәр эштәре буйынса Халыҡ комиссариаты коллегияһының ағзаһы ([[1920]]—[[1923]]). Рәсәй мосолман коммунистик партияһына нигеҙ һалыусы һәм етәксеһе. Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең Коммунистик Университетында белем биргән. 1923 йылда ҡулға алына, ВКП(б) сафтарынан сығарыла. Иреккә сыҡҡандан һуң СССР кооперацияһы системаһында эшләй. [[1928 йыл]]да Солтанғәлиев ҡабаттан ҡулға алына, контрреволюцион ойошма булдырыуҙа ғәйепләнә, атып үлтереүгә хөкөм ителә, әммә һуңынан яза ун йыллыҡ лагерҙар менән алмаштырыла. [[1934 йыл]]да уны азат итәләр. Һөргөндә Һарытауҙа йәшәй. [[1937 йыл]]да тағы ҡулға алына. [[1940 йыл]]да атып үлтерелә. 1990 йылда үлгәндән һуң аҡлана. == Солтанғәлиев эше (солтанғәлиевщина) == Солтанғәлиевтың исеме оҙаҡ йылдар дауамында тыйылған була. Хатта уның туғандары ла уның «милләтселектә» ғәйепләнеүенән башҡа бер нәмә белмәгән. 1990 йылдарҙан алып Рәсәйҙә Солтанғәлиевтың тормошон һәм ижади мираҫын етди өйрәнеү процесы башлана. Конференциялар уҙғарыла (Ҡазанда, Ҡырмыҫҡалыла), уның ғаиләһе тураһында мәғлүмәттәр туплана, туғандары менән бәйләнештәр булдырыла, Солтанғәлиевтың «Һайланма хеҙмәттәре» донъя күрә (Ҡазан, 1998 йыл). М. Х. Солтанғәлиев 1917 йылдағы Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы дәүеренең эре сәйәси эшмәкәре, таланлы публицист, әҙәбиәтсе, донъя кимәлендәге аҡыл эйәһе булған. Мәскәүҙә 1923 йылдағы РКП Үҙәк комитетының Солтанғәлиев эше буйынса кәңәшмә материалдары нәшер ителә. Был документтар 1992 йылға тиклем «совершенно секретно» грифы торған документтар араһында булған. Яңы мәғлүмәттәр — большевиктарҙың 1917—1922 йылдарҙағы күп кенә принциптарынан һәм директиваларынан тайпылыу менән бәйле СССР-ҙағы милли сәйәсәттең бөтөнләй яңы этабын кәүҙәлендерә. Солтанғәлиевщина исеме аҫтында күп кенә билдәле шәхестәр, Совет власына тоғро хеҙмәт иткән башҡорттар һәм татарҙар нахаҡтан ғәйепләнеп, репрессия ҡорбаны булалар. == Идея мираҫы == Солтанғәлиев үҙ эсенә марксизм һәм ислам һыҙаттарын берләштергән ислам-социалистик идеологияһына нигеҙ һалыусы була<ref>[http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article3638 Sultan Galiev — a Forgotten Precursor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520044207/http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article3638 |date=2011-05-20 }}{{Ref-en}}(инг.)</ref>. «Ислам марксизмы» һуңынан өсөнсөл донъя илдәрҙә бер аҙ таралыу таба. Ҡайһы бер татар публицистары раҫлауы буйынса, Солтанғәлиевтың идеялары менән [[Мысыр]]ҙың элекке президенты Гамаль Абдел Насир һәм [[Алжир]]ҙың элекке президенты Әхмәт Бен Белла таныш булғандар<ref>Сагадеев А. В. Мирсаид Султан-Галиев и его идеи. Большевизм, ислам и национальный вопрос. // Россия и современный мир : сборник. — М.: 1998. — № 3(20)</ref><ref>[http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/1995_may/05/2/ Индус Тагиров: "М.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180420030934/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F1995_may%2F05%2F2%2F |date=2018-04-20 }}</ref>. == Хәтер == * Ҡазан ҡалаһының тарихи үҙәгендәге майҙанға Солтанғәлиев исеме бирелгән (1992). * Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы ауылында уға арнап стела ҡуйылған һәм бер урам Солтанғәлиев исемен йөрөтә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{статья |заглавие = Мирсаид Султан-Галиев и его идеи. Большевизм, ислам и национальный вопрос. |автор = Сагадеев А.В. |ссылка = |издание = Россия и современный мир|тип = сборник|место = М.|год = 1998|номер = 3(20) |страницы = }} * {{книга |автор = Мухамадиев Р.С. |часть = |заглавие = Мост над адом |оригинал = |ссылка = |место = М. |издательство = Голос |год = 1996 |страницы = 480 |isbn = }} * [http://trotsky.ru/about_ld/mv_sultangaliev.html Марк Васильев, Дело Султан-Галиева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306181833/http://trotsky.ru/about_ld/mv_sultangaliev.html |date=2016-03-06 }} * М. Султангалиев [http://www.revkom.com/index.htm?/naukaikultura/islam-sg.htm Методы антирелигиозной пропаганды среди мусульман] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304210804/http://www.revkom.com/index.htm?%2Fnaukaikultura%2Fislam-sg.htm |date=2016-03-04 }} == Һылтанмалар == * Мирсаид Султан-Галиев. [http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/res/fck/Image/prilogenia/1_0002.pdf Избранные труды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429204929/http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/res/fck/Image/prilogenia/1_0002.pdf |date=2014-04-29 }}. Казань: Издательство «Гасыр». Приложение к журналу «Гасырлар авазы — Эхо веков». 1998 * [http://www.stalinwerke.de/band05/b05-039.html Речь Сталина о «деле Султан-Галиева» на 4-м совещании ЦК РКП(б)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090722095640/http://www.stalinwerke.de/band05/b05-039.html |date=2009-07-22 }}{{ref-de}} * Ланда Р. Г. [http://historystudies.org/?p=202 Мирсаид Султан-Галиев. — Вопросы истории. — 1999. — № 8. — С. 53-70.] * {{статья |заглавие = Мирсаит Султан-Галиев — революционер и мыслитель. |автор = Дороненко М. |ссылка = http://www.rwp.ru/History/HRR/m000002.htm |издание = |страницы = }} * Matthieu Renault, [https://viewpointmag.com/2015/03/23/the-idea-of-muslim-national-communism-on-mirsaid-sultan-galiev/ «The Idea of Muslim National Communism: On Mirsaid Sultan-Galiev» (2015)]{{ref-en}} * Максим Родинсон (Maxime Rodinson), [http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article3638 «Sultan Galiev — a forgotten precursor» (1961)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110520044207/http://www.europe-solidaire.org/spip.php?article3638 |date=2011-05-20 }}{{ref-en}} [[Категория:Марксистар]] [[Категория:Алфавит буйынса сәйәсмәндәр]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Өфө губернаһында тыуғандар]] 2naqey7cy9ca8l2g2jkuytgd8melw16 Рубин (конструкторлыҡ бюроһы) 0 134868 1303472 1302790 2026-09-02T23:27:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303472 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Рубин» диңгеҙ техникаһы үҙәк конструкторлыҡ бюроһы''' — дизель-электр һәм атом [[Һыу аҫты кәмәһе|һыу аҫты кәмәләре]] проектлау өлкәһендә төп [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Рәсәй]] предприятиеларының береһе. [[1926 йыл]]да Балтик суднолар эшләү заводы составындағы подразделение итеп нигеҙләнә. (Балтик заводында 4-се Техбюроның берҙән-бер начальнигы [[1926]]—[[1930]] йылдарҙа Б. М. Малинин була). [[1938 йыл]]да ЦКБ-18 предприятиеһы (ЦКБ МТ «Рубин», йәғни «Рубин» диңгеҙ техникаһы үҙәк конструкторлыҡ бюроһы) булараҡ формалаштырыла һәм, уставҡа эйә булып, үҙ аллы айырым проект ойошмаһы юридик статусын ала (ЦКБ-18-ҙең беренсе начальнигы — Г. В. Орлов). Нәҡ [[1938 йыл]]дың [[1 апрель|1 апрелендә]] яңы ЦКБ-18 үҙ аллы ойошмаһының (ЦКБ МТ «Рубин») донъяға килеүе рәсмиләштерелә. Ул дизель-электр һыу аҫты кәмәләрен проектлауҙың тулы циклын башҡара һәм үҙ проекттарын Советтар Сюзының төрлө заводтарында тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша. 1938 йылға тиклем Император Рәсәйендә лә, Советтар Союзында ла һыу аҫты кәмәләре буйынса юридик яҡтан үҙ аллы проект ойошмаһы булмай. == Төп эшмәкәрлек төрҙәре == * Диңгеҙ техникаһын булдырыу өлкәһендә ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәре; * боҙға ҡаршы торорлоҡ диңгеҙ стационар платформалары проекттарын әҙерләү; * континенталь шельфтағы углеводород ятҡылыҡтарын үҙләштереү өсөн кәрәкле техник саралар проекттарын әҙерләү; * проект документацияһы сығарыу. == Һыу аҫты кәмәләре проекттары эшләнмәләре == === Икенсе донъя һуғышы осороноң совет һыу аҫты кәмәләре === * «Декабрист» тибындағы һыу аҫты кәмәләре * «Ленинец» тибындағы һыу аҫты кәмәләре * «Малютка» тибындағы һыу аҫты кәмәләре * «Правда» тибындағы һыу аҫты кәмәләре * «Щука» тибындағы һыу аҫты кәмәләре * «Сталинец» тибындағы һыу аҫты кәмәләре * «Крейсерская» тибындағы һыу аҫты кәмәләре. === Дизель-электр һыу аҫты кәмәләре === * проект 611 — ҙур океан һыу аҫты кәмәләре * проект 613 — уртаса һыу аҫты кәмәләре * проект 615 — бәләкәй һыу аҫты кәмәләре * проект 633 — уртаса һыу аҫты кәмәләре * проект 641 — ҙур океан һыу аҫты кәмәләре * проект 636 — күп маҡсатлы дизель һыу аҫты кәмәләре * проект 651 — ҡанатлы ракеталар ҡуйылған дизель һыу аҫты кәмәләре * проект 677 — 4-се быуын күп маҡсатлы дизель һыу аҫты кәмәләре, 877 һәм 636 проекттарын үҫтереп. * проект 877 — күп маҡсатлы дизель һыу аҫты кәмәләре * Итальяндар менән уртаҡ S1000 проекты. === Атом һыу аҫты кәмәләре === * 658 проекты — беренсе совет ПЛАРБ-тары * 659 проекты — беренсе совет ПЛАРК-тары * 667А «Навага» проекты — 2-се быуын РПКСН, 16 дана Р-27 ракеталы * 667Б «Мурена» проекты — 2-се быуын РПКСН, 12 дана Р-29 ракеталы * 667БД «Мурена-М» проекты — 2-се быуын РПКСН, 16 дана Р-29Д ракеталы * 667БДР «Кальмар» проекты — 2-се быуын РПКСН, 16 дана Р-29Р ракеталы * 667БДРМ «Дельфин» проекты — 2-се быуын РПКСН, 16 дана Р-29РМ ракеталы, һуңынан — Р-29РМУ2 * 675 проекты — 1-се быуын ПЛАРК, 659 проектын үҫтереп * 685, К-278 «Комсомолец» проекты — 3-сө быуын ПЛАТ, сумыу тәрәнлеге буйынса рекордсы * 941 «Акула» проекты — 3-сө быуын ТРПКСН, 20 дана Р-39 (Д-19 комплексы) ракеталы * 949 «Гранит» проекты һәм 949А «Антей» проекты — 3-сө быуын ПЛАРК, 24 дана П-700 Гранит ракеталы * 955 «Борей» проекты. == Бюро етәкселеге == * Орлов Григорий Варфоломеевич: [[1938 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы * Апухтин Пётр Акимович: [[1940 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы * Меркурьев Алексей Иванович: [[1943 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы * Антипин Алексей Александрович: [[1945 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы, баш конструктор * Полушкин Фёдор Фёдорович: [[1949 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы, баш конструктор * Егоров Сергей Алексеевич: [[1950 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы, баш конструктор * Пустынцев Павел Петрович: [[1951 йыл]]дан — ЦКБ-18 начальнигы, ЛПМБ «Рубин» начальнигы, баш конструктор * Спасский Игорь Дмитриевич: [[1974 йыл]]дан — ЛПМБ «Рубин» начальнигы, баш конструктор, [[1983 йыл]]дан — генераль конструктор * Здорнов Владимир Анатольевич: [[2007 йыл]]дан — генераль директор, генераль конструктор, [[2004 йыл]]дан — генераль конструктор * Дьячков Андрей Аркадьевич: [[2009 йыл]]дан — генераль директор * Вильнит Игорь Владимирович: [[2012 йыл]]дан — генераль директор, [[2014 йыл]]дан — генераль конструктор, генераль директор, [[2016 йыл]]дан — генераль директор. == Һыу аҫты кәмәләрендәге һәләкәттәр == Һәләкәткә дусар булған атом һыу аҫты кәмәләре: * К-219 — 06.10.1986, Атлантик океан (Бермуд утрауҙары төбәге), флот составына 08.02.1972 ингән * К-278 «Комсомолец» — 07.04.1989, Норвег диңгеҙе, (73°43′17″ с. ш. 13°15′51″ в. д.), флот составына 28.12.1983 ингән * К-141 «Курск» — 12.08.2000, Баренц диңгеҙе, Североморскиҙан 137 километрҙа, флотҡа 30.12.1994 тапшырылған<ref>[http://nvo.ng.ru/wars/2001-05-11/1_submarines.html «Истинные причины гибели субмарин замалчиваются», nvo.ng.ru, 11.05.2001]</ref> == Үҙәк конструкторлыҡ бюроһының башҡа эшләнмәләре == [[Файл:Remote-controlled UUV "Talisman" by "Rubin" during the "Armiya 2021" exhibition.jpg|thumb|Һыу аҫты тикшеренеү пилотһыҙ аппарат "Рубин"]] * Беренсе, икенсе һәм өсөнсө быуын атом һыу аҫты кәмәләрен утилләштереү өсөн конструкторлыҡ-технологик документация<ref>[http://www.ckb-rubin.ru/rus/project/submarine/utilapl/index.htm Утилизация атомных подводных лодок, ckb-rubin.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080710073139/http://www.ckb-rubin.ru/rus/project/submarine/utilapl/index.htm |date=2008-07-10 }}</ref>. * ПТВ-2000 — трамвай * Сокол электропоезы * «Нептун» (19730 «Ихтиандр» проекты) һәм «Садко» экскурсия һыу аҫты кәмәләре * Һаҡ ҡоролмалары комплексының С-1 суднолар үткәргес ҡоролмаһы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * http://www.ckb-rubin.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070408231402/http://www.ckb-rubin.ru/ |date=2007-04-08 }} * http://forums.corsairs-harbour.ru/showthread.php?t=1307 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123072000/http://forums.corsairs-harbour.ru/showthread.php?t=1307 |date=2012-11-23 }} * http://flotprom.ru/forum/index.php?PAGE_NAME=read&FID=54&TID=2800 * http://www.spbstu.ru/history/times_and_lives/strunnikov_v_t/page2.html * http://www.spbstu.ru/history/times_and_lives/ruberovskiy_k_i/ruberovskiy.html * http://hobbyport.ru/ships/minoga.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180405180238/http://www.hobbyport.ru/ships/minoga.htm |date=2018-04-05 }} * http://gazetam.ru/no190301/st01.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180526112321/http://gazetam.ru/no190301/st01.htm |date=2018-05-26 }} * http://oosif.ru/oao-ckb-mt-rubin1 * http://militera.lib.ru/bio/stvolinsky_ua/13.html * http://rufor.org/showthread.php?t=13283 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305000205/http://rufor.org/showthread.php?t=13283 |date=2016-03-05 }} * http://www.leanok.ru/2015/07/deschimag.html [[Категория:Алфавит буйынса компаниялар]] [[Категория:Санкт-Петербург предприятиелары]] gbdr4lcg4svfu35mimmu8opk9lxq3sj Себер тракты 0 135530 1303478 1297621 2026-09-03T05:26:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303478 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Map_Siberian_route.svg|мини|375x375пкс|Себер тракты картаһы.]] '''Себер тракты''' (икенсе төрлө: ''Төп Себер почта тракты'', ''Оло Себер тракты'', '' Оло тракт'', ''Бөйөк тракт'', '' Мәскәү тракты'', ''Мәскәү-Иркутск тракты'', ''Мәскәү-Себер тракты'', ''Һигеҙенсе дәүләт'' юлы йәки Батша'' юлы'') — Европа Рәсәйе һәм Себер аша Ҡытайҙың сиктәренә тиклем боронғо ҡоро ер маршруты. [[Улан-Удэ|Верхнеудинскиҙән]] Нерчинскиға һәм Кяхтаға ике тармаҡ менән тамамлана. [[Мәскәү|Мәскәүҙән]] [[Пекин]]ға тиклем юл оҙонлоғо — 8332 саҡрым (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 8839 саҡрым). == Тарихы == Европа Рәсәйе менән Себер араһында юлдар булмау сәбәпле бик оҙаҡ ваҡыт бәйләнеш һыу юлдары буйынса үтәлгән. Ҡоро ер юлдарынан Бабинов юлы булған, унан алда — Чердын юлы. [[Ҡазан|Ҡаҙандан]] [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] аша Соликамскиға [[Арса]] юлы һалына. 1689 йылда Рәсәй менән Ҡытай араһында рәсми рәүештә бәйләнештәргә нигеҙ һалған беренсе Нерчинск килешеүе төҙөлә. Сауҙа талаптары тулы ҡанлы транспорт коридорын булдырыу тураһындағы мәсьәләне ҡалҡытып сығара. 1689 йылдың 12 (22) ноябрендә [[Мәскәү]] мәнән [[Себер]] араһында тракт төҙөү буйынса батгша указы сыға, әммә был ҡарар ҡырҡ йыл дауамында ҡағыҙҙа ғына ҡала. [[Пётр I]] осоронда Европанан Азияға юл элеккесә күп төрлө ҡоро ер юлдарынан, һөйрәмә ер (волок), һыу юлынан торған. Әлеге маршрут буйынса сәйәхәт итеү прототоп Аввакум тарафынан «Житиела» һәм «Робинзон Крузоның» икенсе өлөшөндә тасуирланған. [[Файл:Н. Ф. Добровольский. Переправа через Ангару в Иркутске.jpg|мини|300x300пкс|Ангара йылғаһы аша кисеп сығыу урыны<br />''Николай Добровольский, 1886'']] 1725 йылда Ҡытайға граф Рагузинский Савва-Владиславич етәкселегендәге илселек ебәрелә. Ике йыл һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә 1727 йылда буласаҡ Кяхта ҡалаһы эргәһендә сик булдырыу тураһында Буринск килешеүенә ҡул ҡуйыла, шулай уҡ Рәсәй менән Ҡытай араһындағы сәйәси һәм сауҙа мөнәсәбәттәрен яйға һалған Кяхта килешеүенә лә. Ниһайәт, өс йыл үткәс, хөкүмәт Себер трактын төҙөү буйынса эштәр башлай; төҙөлөш XIX быуат уртаһында ғына тамамлана. Себер тракты [[Мәскәү]]ҙән [[Муром]], [[Арзамас]], Козьмодемьянск, [[Ҡазан]], [[Уҫы (ҡала)|Уҫы]], [[Пермь]], [[Көңгөр]], [[Екатеринбург]], [[Төмән]], [[Тубыл (ҡала)|Тубыл]], Оло Укалар (элекке Рыбино, унда «Мәскәү-Себер тракты» [http://muzeitrakt.ucoz.net/ музей-ҡурсаулығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904011441/http://muzeitrakt.ucoz.net/ |date=2014-09-04 }}), Тара, Каинск, Колывань, [[Томск]] аша үтә. Артабан төньяҡ тармағы — Енисейск, [[Яҡутск|Якутск]], Охотск аша , ә көньяҡ тармағы — [[Иркутск]], [[Улан-Удэ|Верхнеудинск]] аша бара. Верхнеудинскиҙән һуң юл тағы ла икегә бүленә: көнсығышҡа табан Нерчинскиға һәм Шилка һәм [[Амур]] буйлап бара, ә икенсеһе көньяҡҡа Кяхтаға тиклем борола, [[Цин империяһы]]на тиклем. Нәҡ ошо көньяҡ тармаҡ «бөйөк сәй юлы» тип аталған. Артабан сәй һатыусылар Эске Монголия далаларын киҫеп үтеп — Ҡытай ҡапҡалары булып һаналған [Бөйөк Ҡытай диуары]]ның иң мөһим заставаһына — Калганға килгәндәр. XVIII быуат уртаһында тракт юлы көньяҡҡараҡ үҙгәрә: [[Төмән]]дән ул Ялуторовск, Ишим,Тюкалинск, [[Омск]], [[Томск]], [[Ачинск]] һәм [[Красноярск]] аша һәм [[Иркутск|Иркутскиға]] тиклем барған һәм артабан элеккесә. XIX быуат аҙағында Себер тракты Рәсәй иҡтисадының ихтыяжын ҡәнәғәтләндерә алмай, шуға күрә Транссебер тимер юлы магистрален төҙөргә кәрәк була. == Сәй ҡаруан сауҙаһы == Тракттың көнсығыш өлөшө — Себерҙән алып Калганға тиклем — [[Бөйөк Ебәк юлы|Бөйөк Ебәк юлдың]] аналогияһы буйынса яңы историографияла «'''Бөйөк сәй юлы'''» исемен ала. Әлеге юлдан Рәсәйгә ҡаруандар менән [[сәй]] алып килгәндәр. 1727 йылғы Буринск килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң урыҫ-ҡытай сигендә Троицкосавск ҡалаһының төҙөлөшө башлан, уның эргәһендә Кяхта урыҫ сауҙа биҫтәһе һәм Маймачен ҡытай сауҙа ҡалаһы барлыҡҡа килә. Ошонан илдәр араһындағы әүҙем сауҙа әйләнеше башланып китә, ул 300 йыл дауамында бара. 1787-се йылда Рәсәйҙә сәй сауҙа компанияһына нигеҙ һалына — «Перлов улдары менән». Һуңыраҡ сәй һатыусыларҙың айырым бер төркөмө барлыҡҡа килә — «'''''сәйнүктәр'''''». Ошо ваҡыттан сәйҙе баш ҡалаларҙа һәм уларға яҡын урынлашҡан ҡалаларҙа ғына түгел, Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә лә һата башлайҙар. [[Файл:Irkutsk_market,_19th_century.jpg|мини|300x300пкс|Ваҡ-төйәк баҙары. [[Иркутск]] (XIX быуат).]] Сәй юлы Ухань ҡалаһынан башлана һәм бер нисә ҡоро ер һәм һыу маршруттарына тармаҡлана, улар өс илдең 150 ҡалаһы аша үтә. Ҡоро ер маршруттарының иң әһәмиәтле пункттары: Тяньмэнь, Юэкоу, Цзинчжоу, Шаян, Тайгу, Синсянь, Шаньинь, Датун, Калган (хәҙер Чжанцзякоу), [[Пекин]], Чжанбэй, Ундерхаан, Мурэн,Хух- Хото, Улан-Хур, Замын-Уула, Эрдэнэ, Урген, Айраг, Чойр, Баян, Налайх, Урга (хәҙер [[Улан-Батор]]), Дархан, Маймачен (хәҙер Алтанбулак), Троицкосавск (хәҙер Кяхта), Селенгинск, Верхнеудинск (хәҙер [[Улан-Удэ]]), Кабанск, Мысовой (хәҙер Бабушкин), Слюдянка, [[Иркутск]], Нижнеудинск, Илимск, Енисейск, Полоцк. Һыу — ҡоро ер маршруты [[Янцзы]] (Хуанша, Цзюйцзян, Чичжоу, Жэньцзян аша) [[Шанхай|Шанхайға]] тиклем бара, артабан — Порт-Артур (хәҙер Люйшунькоу), Вафандянь, Гайчжоу, Дашицяо, Хайчэн, Ляоян, Мукден (хәҙер Шэньян), Телин, Сыпин, Чанчунь, Харбин, Чжаодун, Дацин, Лунцзян, Цицикар, Хайлар, Нерчинск. Верхнеудинскиҙә ике маршрут тоташҡандар. Иркутскиҙән [[Лена]] йылғаһы буйлап, [[Яҡутск|Якутск]] аша Аляскаға юлдың иң ҙур тармағы бара. [[Байкал]] районында Хамар-Дабан (Удунгинск, Иванов, Хамар-Дабанск, Игумновск тракты, Байкал тирәләй юл) ҡоро ер юлдары ғәмәлдә була, шулай уҡ Байкал һәм Селенга аша һыу юлдары. Ҡытай сәйен алып килеү өсөн башҡа юлдар ҙа булған. Тауарҙың бер аҙы боронғо Бөйөк Ебәк юлынан — [[Урта Азия]] аша — килгән. Һуңғараҡ сәйҙе шулай уҡ [[Суэц каналы]] һәм [[Одесса]] диңгеҙ юлдары менән ебәрәләр. Приморьеға сәйҙе Владивосток аша еткергәндәр. Башҡа илдәргә сәй диңгеҙ юлы аша эләккән. Шанхайҙан маршруттар [[Лондон|Лондонға]], Ливерпулгә, [[Бостон|Бостонға]] илткәндәр. Урыҫ сәй тарихы өсөн 1903 йыл бик мөһим була — Транссебер тимер юл магистрале төҙөлөп бөтә һәм, шулай итеп, ҡаруан сауҙаһы ла тамамлана. Ошоноң менән бергә, сәй Рәсәйгә тиҙерәк килтерелә һәм уның хаҡы күпкә арзаная, халыҡ араһында сәй эсеү йолаһы тарала. == Хәтер == Себер тракты ҡала үҫешенә, дөйөм алғанда, бөтә Себерҙең үҫешенә ҙур йоғонто яһай. [[Ҡазан]]да Себер тракт урамы бар — ул урамдан [[Арса]] яғына ҡаланан сығып китеү мөмкинлеге бар. [[Пермь|Пермдә]] Кама йылғаһының ярынан ҡала үҙәге аша көнсығышҡа табан үткән Себер урамы бар. Урамда Дворян йыйылышы, губернатор йорто, застава, «Ҡала ситендәге баҡса» (хәҙер ул Горький исемендәге баҡса), төрмә. Ошо урамдан Көңгөр яғына сығып китергә мөмкин. [[Көңгөр]]ҙә Себер тракты бар — урамдан [[Екатеринбург]] ҡалаһы яғына сығып китергә була. [[Екатеринбург]]та шулай уҡ Себер тракты урамы бар. Екатеринбург — Төмән Р351 автотрассаһын Свердловск өлкәһе халҡы Себер тракты тип йөрөтә. [[Төмән|Төмәндә]] Мәскәү тракты урамы бар (элекке тубыл тракты). 2015 йылда төмән активисы Төмәндән [[Тубыл (ҡала)|Тубылға]] тиклем туристар өсөн әлеге маршрутты популярлаштырыу маҡсатында йәйәүләп үтә<ref>{{Cite news|title=Житель Тюмени откроет новый туристический маршрут: 61-летний Борис Воронцов пройдёт около 350 километров за 10 дней|author=Ермак Кристина|url=http://ng72.ru/news/view/907|work=Наша Газета Тюмень|date=14.03.2015|accessdate=2017-08-26}}</ref>. [[Томск|Томскиҙа]] Себер тракты урамы иҫтәлегенә ике урам исеме һаҡланып ҡалған — Иркутск тракты, һәм Мәскәү тракты. [[Омск өлкәһе|Омск өлкәһендә]] Себер трактының бер нисә участкаһы бар (Секменев, Новологинов, Зудилов, Орлов, Радищев, Кушайлы, Оло Укалар — Становка участкаһы һәм башҡалар), улар урындағы әһәмиттәге тарих ҡомартҡылары булып һанала. [[Красноярск|Красноярскиҙа]] федераль «Себер» автотрассаһының көнбайыш йүнәлеше һәр ваҡыт Мәскәү тракты тип аталды, әммә аҙаҡҡы ваҡыт ҡулланыштан сығып бара. [[Ангарск|Ангарскиҙа]] Мәскәү урамы бар, ул тарихи трактҡа тиң. 1965 йылда халыҡ иғәнәһенә урамдың башында сәйәси тотҡондарға һәйкәл ҡуйылған, сөнки ошо тракттан каторжандар үткән. Себер трактына дүрт музей арналған: Удмуртия Республикаһының Дебесы ауылында (1991), Татарстан Республикаһының Ҡарадыуан ауылында, Омск өлкәһенең Большие Уки ауылында, Удмуртия Республикаһының Игра районы Бачки ауылында (2000)<ref>[http://igra-museum.ru/about/bachkeevo/index.php Музей «Этапный пункт», деревня Бачкеево] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170920141523/http://igra-museum.ru/about/bachkeevo/index.php |date=2017-09-20 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор= [[Вистицкий, Михаил Степанович|Вистицкий М. С.]]|часть= От Москвы № 27|ссылка часть= |заглавие= Указатель дорог Российской империи|оригинал= |ссылка= https://www.prlib.ru/item/459675|викитека= |ответственный= |издание= |место= {{СПб.}}|издательство= Тип. Театральной дирекции|год= 1804|том= I|страницы= 26-30|столбцы= |страниц= XIV, 519|серия= |isbn= |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= Грачёв А. Д. и др.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Слободы и Слободчики Урала|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Екатеринбург|издательство= |год= 2014|том= |страницы= 24|столбцы= |страниц= 81|серия= |isbn= 978-5-91256-186-3|тираж= |ref= Грачёв и др.}} * Ефремов В. А. Сибирский тракт, ямщик и колокольчик //Тезисы докладов и сообщений научно-практической конференции «Словцовские чтения-95». Тюмень, 1996. С. 85-86. * Миненко Н. А. По старому Московскому тракту. Новосибирск: Новосибирское книжное издательство, 1990. * Катионов О. Н. Московско-Сибирский тракт и его жители в XVII—XIX в. Новосибирск, 2004. 568 с. == Һылтанмалар == * [http://sibtract.ru Межрегиональный туристско-краеведческий проект «Сибирский тракт»] * [http://muzeitrakt.ucoz.net Историко-краеведческий музей «Московско-Сибирский тракт»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904011441/http://muzeitrakt.ucoz.net/ |date=2014-09-04 }} * [http://museum.omskelecom.ru/priirt/OBL_mus/mus_bolsheuk.html Музей истории Московско-Сибирского тракта Большеуковского муниципального района Омской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111227140819/http://museum.omskelecom.ru/priirt/OBL_mus/mus_bolsheuk.html |date=2011-12-27 }} * [http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=935 Андреева Е. А. Езда по Большому сибирскому тракту в XIX в.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231030094156/https://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=935 |date=2023-10-30 }}{{ref-pdf}} * [http://prvregion.narod.ru/data/hstpm/mos_tr.htm Небольшой фрагмент истории тракта на сайте первоуральского региона] * [http://sibirica.su/sunduk/zhivopisnoe-puteshestvie-ot-moskvi-do-kitayskoy-granitsi Андрей Мартынов. Живописное путешествие от Москвы до китайской границы. 1816 год. ] * [http://sibirica.su/sunduk/kyachta-10 Иван Носков. Кяхта. 1861 год.] * [http://sibirica.su/sunduk/kyachta-11 Дмитрий Стахеев. Кяхта. 1865 год.]{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Старицкий А. К.'' Река Селенга в Забайкальской области. — СПб, 1913 * История Бурятии: с древнейших времен до начала XX века. Ч.1. — Улан-Удэ, 2009 * Чайный путь. — Иркутск: агентства по туризму Республики Бурятия и администрации Иркутской области, 2008 * [http://tumentoday.ru/2010/08/18/тобольский-тракт-пересечение-истори/ Тобольский тракт: пересечение истории и пространства] * [http://tyumedia.ru/67385.html ТОБОЛЬСКИЙ ТРАКТ. ДОРОЖНАЯ ВОЙНА] [[Категория:Себер тарихы]] [[Категория:Сәй]] sfmf4ywrlkjdpml50ilzfv5fzuc6mzy Стәрлебаш ауыл Советы (Стәрлебаш районы) 0 139785 1303483 1181076 2026-09-03T09:53:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303483 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Стәрлебаш ауыл Советы''' —[[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш районы]]ндағы  [[муниципаль берәмек]]. Административ үҙәге — [[Стәрлебаш]] ауылы. == Тарихы == Стәрлебаш ауыл Советы — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Стәрлебаш районы]] муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә<ref name="RBzakon">[http://docs.cntd.ru/document/935113266 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 20.07.2005 № 211-з]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/935113265 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 21.06.2006 № 329-з]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/935113261 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 29.12.2006 № 404-з]</ref>. 2008 йылда Ауыл советы составына Турмай ауыл Советының өлөшө инә.   [[2008 йыл]]да Тормай ауыл Советы составына ингән. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның  2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-з һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле [[Башҡортостан Республикаһы]]ның административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә<ref>[http://www.gsrb.ru/upload/iblock/f6d/50-2008.doc Закон Республики Башкортостан от 19.11.2008 № 49-з «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Республики Башкортостан в связи с объединением отдельных сельсоветов и передачей населённых пунктов»]</ref>: {{начало цитаты}} 39) [[Стәрлебаш районы]] буйынса:<br /> Тормай ауыл Советының [[Тәтербаш]], [[Мортаҙа]], [[Никольский]] ауылдарын Стәрлебаш ауыл Советына тапшырып, Стәрлебаш һәм Турмай ауылы Советтарының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә. Тормай ауыл Советының Тормай,  Банковка ауылдарын Яңғырсы ауыл Советы составына  тапшырып, Яңғырсы һәм Тормай ауыл советтары сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә. Тормай ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөп ҡалдырырға.{{конец цитаты}} == Халҡы == {{ Население | Стерлибашевский сельсовет (Стерлибашевский район) }} == Ауыл биләмәһе составы == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тораҡ пунктының тибы | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = һаны | Выравнивание4 = right |%| [[Стәрлебаш]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Стерлибашево | тс }} | | [[Первомайский (Стәрлебаш районы)|Первомайский]] | ауыл | {{ Население | Первомайский (Стерлибашевский район) | тс }} | | [[Ибраҡай]] | ауыл | {{ Население | Ибраҡай | тс }} | | [[Тәтербаш]] |ауыл | {{ Население | Тәтербаш | тс }} | | [[Мортаҙа (Стәрлебаш районы)|Мортаҙа]] | ауыл | {{ Население | Муртаза (Стерлибашевский район) | тс }} | | [[Мәҡсүт (Стәрлебаш районы)|Мәҡсүт]] | ауыл | {{ Население | Максютово (Стерлибашевский район) | тс }} | | [[Мөхәмәтдәмин]] | ауыл | {{ Население | Мухаметдаминово | тс }} | | [[Никольский (Стәрлебаш районы)|Никольское]] | ауыл | {{ Население | Никольское (Стерлибашевский район) | тс }} | | [[Булаш]] | ауыл | {{ Население | Булаш | тс }} | | [[Лесной кордон]] | ауыл | {{ Население | Лесной кордон | тс }} | | [[Гөмбаҙы]] | ауыл | {{ Население | Гөмбаҙы| тс }} }} == Тыуып үҫкәндәр һәм билдәле кешеләре == * [[Биксурин Мирсәлих Мирсәлим улы|Биксурин Мирсәлих Мирсәли]]м улы (1819 — 1903 йыл 7 март) — рәсәй ғалим-тел белгесе, тәржемәсе, публицист, педагог, фольклорсы<ref>[http://www.ihist.uran.ru/_ency-show-223 Бекчурин, Мирсалих Мирсалимович // Уральская историческая энциклопедия]</ref><ref>[http://old.kpfu.ru/f11/bin_files/1!47.pdf Юсупова А. Ш. Лексика самоучителей татарского языка для русских 19-го века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030195751/http://old.kpfu.ru/f11/bin_files/1!47.pdf |date=2017-10-30 }}</ref>. * [[Ғабдулла Сәиди]] (3 май 1836 йыл — 1 сентябрь 1914) — башҡорт дин әһеле, ишан, суфыйсылыҡ шәкерте, мәғрифәтсе, шағир һәм яҙыусы<ref>[http://www.urgaza.ru/kms_catalog+stat+cat_id-16+nums-144.html ''Ибрагимов Г. Д.'' Абдулла Саиди: религиозная и просветительская деятельность // Исламская цивилизация в Волго-Уральском регионе: Сборник материалов IV Международного симпозиума / отв. ред. Р. Ф. Талипов.— Уфа: РИЦ БашГУ, 2010. — 466 с. — С.42—47.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714201407/http://www.urgaza.ru/kms_catalog+stat+cat_id-16+nums-144.html|date=2014-07-14}}</ref><ref>[http://www.vatandash.ru/index.php?article=2042 ''Гайнислам Ибрагимов.'' Религиозная и просветительская деятельность Абдуллы Саиди.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309054003/http://vatandash.ru/index.php?article=2042 |date=2018-03-09 }}</ref>. * [[Туҡаев Мөхәмәтшакир Мөхәмәтхарис улы]] (1867 — 1932) — ахун,  Өфө губернаһынан Рәсәй империяһы дәүләт думаһының II һәм III саҡырылыш депутаты<ref>Члены государственной думы (портреты и биографии) Второй созыв 1907-1912 г. Бойович М. М. Издание т-ва Сытина Москва 1907</ref><ref name="istokirb">[http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=848 Представители Народа: Мухамет-Шакир Тукаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170420221002/http://istoki-rb.ru/archive.php?article=848 |date=2017-04-20 }}</ref>. * [[Шәмсетдин Зәки|ШәмсетдинЗәки]] (1825 — ноябрь 1865) — башҡорт шағиры, суфыйсылыҡ юлынан барыусы шәкерт. Татар, төрөк (иҫке ғосман телендә), ғәрәп һәм фарсы телендә яҙған<ref>[http://tatarile.org/maglumat/шәхес/зәки-шәмсетдин Татарская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200328113435/http://www.tatarile.org/ |date=2020-03-28 }}</ref><ref>[http://persons-info.com/index.php?p=3&v_nav=%D0%97&pid=61230 Досье личности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160601230348/http://persons-info.com/index.php?p=3&v_nav=%D0%97&pid=61230 |date=2016-06-01 }}</ref>. == Дине == * '''Богородица-Табын ҡорамаһы''' — Стәрлебаш ауылындағы ғибәҙәтхана, Божья Матерь Табын иконаһы хөрмәтенә аталған, Рус православие сиркәүенең  [[Башҡортостан митрополияһы]]на ҡарай<ref>[https://itreba.org/ru/object/bogorodice-tabynskij-hram-sterlibashevo-174 Богородице-Табынский храм]</ref><ref>[http://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/7888-Sterlibashevo.html Стерлибашево]</ref><ref>[http://www.likirussia.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=301 Богородице-Табынская церковь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513112535/http://www.likirussia.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=301 |date=2016-05-13 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} [[Категория:Стәрлебаш районы муниципаль берәмектәре]] 8vz5gnyd3wl5mvb8ru9ka1oolh8sdjf Переславль-Залесский (фильм) 0 151295 1303469 1064619 2026-09-02T19:18:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303469 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Переславль-Залесский»''' — фәнни-ағартыу һәм документаль [[Фильм|фильм]], [[1960 йыл]]да Переславль ҡалаһында төшөрөлгән. Фильм «Переславль-Залесский» исеме аҫтында киң билдәле, әммә уның бер нисә исеме бар: * «Боронғо урыҫ ҡалаһы Переславль-Залесский»,<ref name="kommunar1960-28-12">Коммунар. 1960. 28 декабря.</ref>. * «Переславль-Залесскийҙың тарихи урындары буйлап»<ref name="kommunar1960-21-08">Коммунар. 1960. 21 августа.</ref>. * «Переславль-Залесский ҡалаһының мәҙәниәт ҡомартҡылары»<ref name="kujltura">Советская культура. 1961. 1 июня.</ref>. == Кинофильмды әҙерләү == КПСС-тың XXII съезы совет кешеһенә һәүәҫкәр [[Фильм|кинофильм]] төшөрөү өсөн киң мөмкинлектәр аса<ref name="kommunar1962-16-03">Коммунар. 1962. 16 марта.</ref>. [[1958 йыл]]да Переславль кино һөйөүселәре үҙҙәренең «Переславль ҡалаһында 1 Майҙы байрам итеү» тигән тәүге фильмын төшөрә. Кино таҫмаһын кино таҫмаһы фабрикаһы хеҙмәткәрҙәре Н. М. Ширшин һәм В. П. Батасов, № 4 техник училищеһы уҡыусылары Титов һәм Матвеев, райондың «Коммунар» гәзите [[Журналистика|журналистары]] Е. А. Макеев һәм Б. П. Рогожин, оператор Р. А. Юстинов. әҙерләй. Һуңынан училище тормошо, Бөтә Союз йәштәр көнө тураһында фильмдар була<ref name="kommunar1962-16-03">Коммунар. 1962. 16 марта.</ref>. «Переславль-Залесский» фильмы Переславль № 5 кино таҫмаһы фабрикаһының кино һөйөүселәре тарафынан булдырыла<ref name="kommunar1960-28-12">Коммунар. 1960. 28 декабря.</ref>. Уны монтажлау һәм тауышландырыу 1960 йылдың авгусында тамамлана. Тауышлы фильм киң таҫмала эшләнгән<ref name="kommunar1960-21-08">Коммунар. 1960. 21 августа.</ref>. Фильм өс сериянан тора: # Беренсе серияла Переславлдең тарих һәм архитектура ҡомартҡылары күрһәтелә<ref name="kommunar1960-21-08">Коммунар. 1960. 21 августа.</ref>. Былар ер валы, XII быуаттың Спас-Преображенский соборы, Александров тауы, Никита ҡапҡаһы, Плещеев күленең панорамаһы<ref name="severniy1960-16-10">Северный рабочий. 1960. 16 октября.</ref>. # Икенсе серияла [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ильич]] [[Ленин Владимир Ильич|Лениндың]] Переславль өйәҙендәге Ганшин усадьбаһына сәфәре, ҡалалағы һәм өйәҙҙәге забастовкалар һәм революцион күтәрелеш<ref name="kommunar1960-28-12">Коммунар. 1960. 28 декабря.</ref> тураһында һөйләй. Фильмда 1905 йыл ваҡиғалары, [[Октябрь революцияһы|Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы]],.<ref name="pobeda1960-27-12">Победа. 1960. 27 декабря.</ref> [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]<ref name="kommunar1960-28-12" />барышында коммунистарҙың роле күрһәтелә. # Өсөнсө серияһында Переславлдең социалистик һәм мәҙәни ҡаҙаныштары күрһәтелә<ref name="kommunar1960-21-08" /><ref name="pobeda1960-27-12" />. Сценарий авторҙары тыуған яҡты өйрәнеүсе С. Д. Васильев һәм Переславль кино таҫма фабрикаһының техник контроль бүлеге начальнигы Н. М. Ширшин була<ref name="pobeda1960-27-12">Победа. 1960. 27 декабря.</ref>. Консультант булып Переславль-Залесский тарих-художество музейы директоры К. И. Иванов сығыш яһай. Кинофильмды Ярославль совнархозы киностудияһының операторы Р. А. Юстинов төшөрә<ref name="kommunar1960-21-08">Коммунар. 1960. 21 августа.</ref>. == Кинофильмы прокатҡа сығарыу == [[1960 йыл]]дың сентябренән алып кинофильм [[Ярославль]] ҡалаһының һәм [[Ярославль өлкәһе]]нең [[Кинотеатр|кинотеатрҙарында]] һәм клубтарында күрһәтелә<ref name="kommunar1960-21-08">Коммунар. 1960. 21 августа.</ref>. Переславль тамашасылары кинофильмды бик йылы ҡабул итә<ref name="pobeda1960-27-12">Победа. 1960. 27 декабря.</ref>. 1960 йылдың декабрь башында кинофильмды [[Ленинград]] телевизион үҙәге күрһәтә<ref name="kommunar1960-28-12">Коммунар. 1960. 28 декабря.</ref>. 13 декабрҙә кинофильм Бөтә Союз телевидениеһының икенсе программаһы тарафынан тапшырыла<ref name="kommunar1960-18-12">Коммунар. 1960. 18 декабря.</ref>. 20 декабрҙә [[Мәскәү]] тамашасылары уны Кино Үҙәк Йортонда Бөтә [[Рәсәй]] үҙешмәкәр кинофильмдарына һөҙөмтә яһаған смотрҙа күрә<ref name="kommunar1960-28-12">Коммунар. 1960. 28 декабря.</ref><ref name="pobeda1960-27-12">Победа. 1960. 27 декабря.</ref>. Мәскәү тамашасылары Переславль киностудияһына үҙҙәренең ихлас рәхмәтен тапшыра<ref name="kommunar1960-18-12">Коммунар. 1960. 18 декабря.</ref>. Фильм халыҡ-ара прокатҡа сығарыла. 1961 йыл башында уны [[Чехословакия]] халҡы күрә<ref name="kommunar1960-28-12">Коммунар. 1960. 28 декабря.</ref>. Һуңынан ул [[Бельгия]] һәм башҡа [[Европа|Европа илдәрендә]] күрһәтелә<ref name="kommunar1961-14-06">Коммунар. 1961. 14 июня.</ref>. Оҙаҡ йылдар кинофильм Переслвавль районы экрандарында бара<ref name="kommunar1967-1-1">Коммунар. 1967. 1 января.</ref>. == Рәсәйҙә кинофильмға баһалама == 1960 йылдың көҙөндә кинофильм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Новгород ҡалаһында үткәрелгән Бөтә Рәсәй музей-ҡурсаулыҡтары хеҙмәтсәндәре, архитектура музейҙары һәм мәҙәниәт эшсәндәре кәңәшмәһендә ҡатнашыусыларҙың юғары баһаһына лайыҡ була<ref name="severniy1960-16-10">Северный рабочий. 1960. 16 октября.</ref>. 1960 йылдың ноябрь айында [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] 2-се Бөтә Рәсәй үҙешмәкәр кинофильмдары күргәҙмәһе үтә. РСФСР Мәҙәниәт министрлығы мәҙәни-ағартыу учреждениеларының баш идаралығы был смотрға Переславль фильмын күрһәтә<ref name="pobeda1960-27-12">Победа. 1960. 27 декабря.</ref>. Фильм юғары кимәлдә үтәлгән тип, Документаль фильмдарҙың үҙәк студияһы директоры С. И. Осьминин һәм кинорежиссер Ф. И. Киселев билдәләп үтә<ref name="kommunar1960-28-12">Коммунар. 1960. 28 декабря.</ref>. Айырым фәнни файҙалығы һәм тыуған ҡаланы яратыуы өсөн РСФСР-ҙың Мәҙәниәт министрлығы киностудияны «[[Киев]]<nowiki/>» кино төшөрөү аппараты һәм «Эльф» магнитофоны менән бүләкләй<ref name="kommunar1960-28-12">Коммунар. 1960. 28 декабря.</ref><ref name="pobeda1960-27-12">Победа. 1960. 27 декабря.</ref>. == Европала кинофильмға баһалама == [[СССР]] кинематография эшсәндәренең ойоштороу комитеты тәҡдиме буйынса «Переславль-Залесский» фильмы [[Белград]]та үткән Халыҡ-ара үҙешмәкәр кинофильмдар фестивалендә күрһәтелә<ref name="kommunar1961-14-06">Коммунар. 1961. 14 июня.</ref>. 1961 йылдың 19-21 майында фестиваль үтә, кинофильм фестивалдең Почетлы дипломына лайыҡ була<ref name="kujltura">Советская культура. 1961. 1 июня.</ref>. == Фильм тураһында мәҡәләләр == * [http://pki.botik.ru/articles/a-kino1960onashem.pdf Фильм о нашем городе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923032127/http://pki.botik.ru/articles/a-kino1960onashem.pdf |date=2020-09-23 }} * [http://pki.botik.ru/articles/a-kino1960aparnikov.pdf Успех переславских кинолюбителей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923042535/http://pki.botik.ru/articles/a-kino1960aparnikov.pdf |date=2020-09-23 }} * [http://pki.botik.ru/articles/a-kino-newfilm1960vas.pdf Новый фильм любительской студии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929203815/http://pki.botik.ru/articles/a-kino-newfilm1960vas.pdf |date=2020-09-29 }} * [http://pki.botik.ru/articles/a-iva-pz1960success.pdf Успех кинофильма «Переславль-Залесский»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202121851/http://pki.botik.ru/articles/a-iva-pz1960success.pdf |date=2014-02-02 }} * [http://pki.botik.ru/articles/a-kino-prokat1960vas.pdf Фильм «Переславль-Залесский» передаётся в международный прокат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001134932/http://pki.botik.ru/articles/a-kino-prokat1960vas.pdf |date=2020-10-01 }} * [http://pki.botik.ru/articles/k-film1961.pdf Высокая награда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305003554/http://pki.botik.ru/articles/k-film1961.pdf |date=2016-03-05 }} * [http://pki.botik.ru/articles/a-mainrole1997rbs.pdf В главной роли — Переславль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305053411/http://pki.botik.ru/articles/a-mainrole1997rbs.pdf |date=2016-03-05 }} * [http://pki.botik.ru/articles/k-kino-lubiteli1961premii.pdf Премии международного фестиваля любительских фильмов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305003706/http://pki.botik.ru/articles/k-kino-lubiteli1961premii.pdf |date=2016-03-05 }}<ref>{{Cite web|author=|authorlink=|datepublished=|url=http://pki.botik.ru/show-section.php?a|title=ПКИ - Искусство|format=|work=|publisher=pki.botik.ru|accessdate=2014-1-29|lang=|description=}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Мәҙәниәт]] f5n3wkovusf3zqs87qj6lyiytetddqi Прозорова Наталия Сергеевна 0 156643 1303470 1300494 2026-09-02T21:16:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303470 wikitext text/x-wiki {{ФИО}}{{Ғалим|Имя=Прозорова Наталия Сергеевна|Место работы=[[Московский университет МВД России|МЮИ]], [[Киевский национальный университет имени Тараса Шевченко|КГУ]], [[Национальный педагогический университет имени М. П. Драгоманова|НПУ]], [[Запорожский национальный университет|ЗНУ]]|Награды и премии={{{!}} {{!}} {{Орден Отечественной войны 2 степени}} {{!!}}{{Орден Красной Звезды}} {{!!}}{{Орден Славы 3 степени}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Медаль За отвагу}} {{!!}}{{Медаль За отвагу}} {{!!}}{{Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Медаль За доблестный труд}} {{!!}} {{Медаль Ветеран труда}} {{!!}}{{Медаль «В память 800-летия Москвы»}} {{!!}}{{Медаль «В память 250-летия Ленинграда»}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Орден За мужество III степени}} {{!}}}|Известен как=|Знаменитые ученики=|Научный руководитель=|Альма-матер=[[Всесоюзный юридический заочный институт]],<br> [[Московский университет МВД России|Московский юридический институт]]|Учёное звание=|Учёная степень=|Гражданство={{USSR}} → {{UKR}}|Оригинал имени=|Научная сфера=[[юриспруденция]]|Место смерти={{МС|Киев}}, [[Украина]]|Дата смерти=21.11.2006|Место рождения={{МР|Вологда}},<br> [[Советская Россия]]|Дата рождения=4.10.1922|Описание изображения=|Ширина=200 px|Изображение=Прозорова_Наталия_Сергеевна.jpg|Сайт=}} '''Прозорова Наталия (Наталья) Сергеевна''' ({{Lang-uk|Наталія Сергіївна Прозорова}}; [[1922 йыл|1922]]—[[2006 йыл|2006]]) — совет һәм украин ғалимы, [[Фән докторы|юридик фәндәр докторы]] (1985), профессор (1986). Сәйәси тәғлимәттәр тарихы һәм хоҡуҡи проблемаларҙы тикшереү менән шөғөлләнә. 60-тан ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик эштәрҙең авторы. == Биографияһы == Прозорова Наталия Сергеевна [[1922 йыл]]да [[СССР]]-ҙың [[Вологда]] ҡалаһында тыуған. Ул 1940 йылда СССР Прокуратураһының Б бөтә союз юридик ситтән тороп уҡыу институтына уҡырға инә (ВЮЗЯ, хәҙер Мәскәү дәүләт юридик университеты). 1941 йылда икенсе курста уҡығанда, фронтҡа китә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша: Көнбайыш һәм 3-сө Белорус фронтында 173-сө Ҡыҙыл йондоҙло Орша уҡсылар дивизияһының 426 айырым элемтә батальонының радиостанцияһы начальнигы була<ref>[http://www.pobeda1945.su/division/4756 173 стрелковая Оршанская Краснознаменная дивизия (3 формирования)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210160252/http://www.pobeda1945.su/division/4756 |date=2019-12-10 }}</ref>, [[сержант]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] ағзаһы. Хәрби орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1378428838/ Прозорова Наталия Сергеевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210160703/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1378428838/ |date=2019-12-10 }}</ref><ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0&first_name=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F&middle_name=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&page=1 Прозорова Наталия Сергеевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241201014730/https://pamyat-naroda.ru/heroes/?last_name=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0&first_name=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F&middle_name=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0&group=all&types=pamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp&page=1 |date=2024-12-01 }}</ref>. [[Бөйк Ватан һуғышы]]нан һуң ул РСФСР Юстиция халыҡ комиссариатының [[Мәскәү]] юридик институтында (хәҙер Рәсәй Эске эштәр министрлығының Мәскәү университеты) уҡыуын дауам итә һәм 1948 йылда уны уңышлы тамамлай. Ошо уҡ юғары уҡыу йортоноң аспирантураһын тамамлағандан һуң, ул Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында өлкән уҡытыусы булып эшләй (1951 йылдан алып), ә институт Мәскәү дәүләт университетының юридик факультеты менән ҡушылғандан һуң — был факультетта дәүләт һәм хоҡуҡ кафедраһы доценты була. Наталия Прозорова 1961 йылдан алып Киевта эшләй: СССР Эске эштәр министрлығының [[Киев]] юғары мәктәбенең (КДУ, хәҙер [[Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты]]) эҙмә-эҙлекле доценты, дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы кафедраһы мөдире, профессоры була. 1991 йылдан алып Халыҡ-ара Соломон университетының юридик факультеты профессоры ({{Тәржемәһеҙ 5|Международный Соломонов университет|Международного Соломонова университета|uk|Міжнародний Соломонів університет}}), Иҡтисад һәм идара итеү, хужалыҡ хоҡуғы институты, М. П. Драгоманов исемендәге Милли педагогия университеты(бөтәһе лә Киевта) юридик факультеты профессоры була. Ул Шулай уҡ Запорожье милли университетының дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы кафедраһында ла профессор булып эшләй<ref>[https://www.znu.edu.ua/cms/index.php?action=category/browse&site_id=73&lang=rus&category_id=549 История кафедры]</ref>. 1952 йылда «П. И. Пестелдең сәйәси ҡараштары» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01006010345 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата юридических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210192258/https://search.rsl.ru/ru/record/01006010345 |date=2019-12-10 }}</ref> 1985 йылда «Дәүләт һәм хоҡуҡ тураһында марксистик тәғлимәт һәм Беренсе Интернационал» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01008722045 Диссертация доктора юридических наук] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210192247/https://search.rsl.ru/ru/record/01008722045 |date=2019-12-10 }}</ref> 5 юридик фәндәр кандидаты әҙерләгән. [[2006 йыл]]дың [[21 ноябрь|21 ноябр]]ендә [[Киев]]та вафат була. == Наградалары == * Советтар Союзының 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) һәм 3-сө дәрәжә Дан ордены шулай уҡ күп миҙалдары, шул иҫәптән ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944, 1945) менән бүләкләнгән. * Украина ордендары менән бүләкләнгән, шулай уҡ 3-сө дәрәжә «Батырлыҡ өсөн»миҙалы менән (1999). == Сығанағы == * ''В. П. Горбатенко''. Прозорова. // Юридична енциклопедія: в 6 Т. / Під ред. Ю. С. Шемшученко. — Київ: «Українська енциклопедія» ім. М. П. Бажана, 1998—2004. — Т. 5., С. 155—156. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20150110092452/http://77.120.122.179/juridical.html?catid=44066 Наталия Сергіївна ПРОЗОРОВ]{{ref-uk}} [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Юридик фәндәр докторҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Киевта вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2006 йылда вафат булғандар]] [[Категория:21 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Вологдала тыуғандар]] [[Категория:1922 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 октябрҙә тыуғандар]] cgyqkr5a6j6oyzc9bsvu2htr1n49rqz Себер юғары ҡатын-ҡыҙ курстары 0 169486 1303479 1303368 2026-09-03T05:31:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303479 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Себер юғары ҡатын-ҡыҙ курстары''' йәки '''Томскиҙағы юғары ҡатын-ҡыҙ курстары''' — {{lang-ru|Сибирские высшие женские курсы}} — [[Томск|Томскиҙағы]]XX быуат башында асылған беренсе ҡатын-ҡыҙ юғары уҡыу йорто (1910—1920). == Тарихы == XIX быуаттың икенсе яртыһында ҡатын-ҡыҙҙар юғары белем алыуға хоҡуҡ өсөн әүҙем көрәш алып бара. Халыҡ мәғарифы министрлығы ведомствоһының ҡатын-ҡыҙҙар училищелары тураһында "Положениелар"ы баҫылғандан һуң Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары асыла башлай, сөнки университеттар ир-егеттәр уҡыу йорттары булып ҡалған. Себер юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары Томскиҙа 1910 йылдың 26 (8 ноябрь) октябрендә, Себерҙе Рәсәйгә ҡушыу көнөндә асыла. Курстарҙы ойоштороу инициаторҙары булып Томск юғары уҡыу йорттары профессорҙары В. В. Сапожников, Б. Вейнберг, Е. Л. Зубашев, Н. И. Карташев һәм башҡалар сығыш яһай. Курстарҙың асылыуына Томск губернаторы Н Л. Гондатти ла булышлыҡ иткән. Халыҡ мәғарифы министрлығы был идеяны хуплай, сығарылыш уҡыусыларына юғары уҡыу йортон тамамлаған хоҡуҡтарҙы бирергә әҙер булыуҙарын белдерә, ләкин финанс йөкләмәләрен үҙ өҫтөнә алмауҙарын белдерә. 1909 йылда ''Себер юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарына иғәнәләр йыйыу өсөн булдырылған Йәмәғәт ойошмаһына'' Г. Н. Потанин, В. Н. Саввин, В. Сапожников, А. Кухтерина һәм башҡалар ингән. Йәмғиәт ойошмаһы эшмәкәрлегенә етәкселек итеү комитеты башлығы итеп М. М. Гондатти,ә ул Томскиҙан киткәндән һуң Е. Л. Зубашев һайлана. Беренсе составтағы комитет киң эшмәкәрлек йәйелдерә — хәйриә лекциялары, кисәләр, баҙарҙар һәм башҡалар ойошторола. 1910 йылда йәмғиәттең ағзалары — 152, ә 1911 йылда 663 кеше булған. Дөйөм алғанда, Йәмғиәткә зыялы һәм эшлекле Томск шәхестәре: В.Вытнов, С. Горохов, И. Кухтериндар, Д. Зверев, профессор И. Грамматикати, И. Базанов, И. Бобарыков, инженерҙар В. Реутовский, Н.Боголюбский, Бресский, Бресневич, П. Ломовицкий һәм А. Макушин башҡалар инә.Бинаның төҙөлөшөнә 10 000 һумды — ҡала Управаһы, 3 000 һумды билдәле себер мәғрифәтсеһе П. И. Макушин бүлгән. Йәмғиәт тарафынан тейешле аҡса табылыу һәм уҡытыусылар составы тупланыу менән, тыңлаусылар йыйыу тураһында иғлан бирергә ҡарар сығарыла. Курстар Слосмандың шәхси ағас йортоноң (хәҙер ул юҡ) ете бүлмәһендә урынлашҡан (хәҙерге Совет урамы).1911 йылда Томск ҡала Управа курстарға айырым таш бина һалыу өсөн 10 мең һум аҡса бүлгән. Себер ҡатын-ҡыҙҙар курстары 1920 йылда Сибревком тарафынан ябыла — ҡатын-ҡыҙҙарға университетҡа ир-егеттәр менән бер рәттән инергә рөхсәт итәләр. 1914 йылда Себер юғары ҡатын-ҡыҙ курстарына юғары уҡыу йорто статусы бирелә. Ул Себерҙә (Уралдан алып Тымыҡ океанға тиклем) дүртенсе булып ойошторолған. Бынан алда Томск ҡалаһында — ике һәм Владивостокта бер юғары уҡыу йорто асылған булған. 1914 йылда гуманитар, тарих-филология факультеты асыу мәсьәләһе күтәрелә, тик был планға һуғыш ҡамасаулай. 1915 йылда Мәғариф министрлығы дәүләт имтихан комиссияһы һынауҙарын үтергә тәүге 29 уҡыусыға рөхсәт биргән. Курстарҙы тамамлаған Е.Киселева, Т. Триполитова, Е. Воронина, Е. Волочнева — университет кафедраһына ассистент сифатында ҡабул ителә. == Тамамлаусылар == 1918 йылда педагогия бүлексәһе асыла, тыңлаусылар һаны 713 кешегә тиклем арта. 1917 йылда курстар дипломы университеттыҡы менән тиңләштерелә. Ҡатын-ҡыҙҙарҙы 1920 йылда университеттарҙа уҡытыуға рөхсәт биреү менән Сибревком ҡарары менән курстар ябыла. Ун йыллыҡ осорҙа бөтәһе 1426 тыңлаусы, уларҙың 1266-һы — тәбиғи бүлексәгә һәм 160-ы — математика бүлексәһенә ҡабул ителә; ябылыу ваҡытына алты сығарылыш яһалған. == Сығанаҡтар == * [http://idea1.westsib.ru/sibir Сибирские женские курсы, Институт исследования Сибири и другие инициативы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518074348/http://idea1.westsib.ru/sibir |date=2021-05-18 }} * [http://elib.tomsk.ru/purl/1-6165/ Сибирские высшие женские курсы (г. Томск). Общество для доставления средств Курсам. Отчет о деятельности Общества для доставления средств Сибирским Высшим женским курсам в Томске за 1910 год. — Томск : Типо-литография Сибирского товарищества печатного дела, 1911. — 33 с. ; 26 см.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210729015719/https://elib.tomsk.ru/purl/1-6165/ |date=2021-07-29 }} * ''Кащенко Н. Ф.'' Сибирские высшие женские курсы, их положение, нужды и надежды/ Н. Ф. Кащенко. — Томск, 1912. — 12 с., [5] л.фот * ''Кузьминова Е. Ф.'' Сибирские высшие женские курсы в г. Томске : 1910—1920 гг. диссертация кандидата исторических наук : 07.00.02 Томск, 2006 280 c. : 61 07-7/190 == Һылтанмалар == [https://etomesto.com/map-tomsk_1914/ Высшие женские курсы на карте Томска 1914 года] (10: Girls' High School, судя по всему, местоположение указано неточно, в двух кварталах от ул. Еланской). {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] leczsuhfhl4c9ozgos3ytuttedos9kf Скабеева Ольга Владимировна 0 183057 1303480 1279982 2026-09-03T07:11:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303480 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Скабеева Ольга Владимировна''' ([[11 декабрь]] [[1984 йыл]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] журналисы һәм телетапшырыуҙар алып барыусыһы. Ире Евгений Попов менән бергә [[«Россия-1»]] телеканалында «60 минут» ток-шоуын алып барыусы. 2022 йылдың 9 мартынан [[Европа берлеге]]нең шәхси санкциялары аҫтында тора.<ref>{{Cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32022D0397&from=EN|title=Official Journal of the European Union}}</ref> == Биографияһы == Ольга Владимировна Скабеева 1984 йылдың 11 декабрендә<ref>Приложение к приказу Минобрнауки России от «12» октября 2007 г. № 281. Список лиц, которым в 2007 году присуждены премии для поддержки талантливой молодежи.</ref> [[Волгоград өлкәһе]]нең [[Волжский]] ҡалаһында тыуған.<ref name="vp">{{Cite web|url=http://volgograd.bezformata.ru/listnews/rossiya-1-nachinala-v-gazete-volzhskogo/37886958/|title=Ведущая нового ток-шоу на канале «Россия-1» начинала в газете Волжского|date=2015-09-17|publisher=газета «[[Волгоградская Правда]]»|accessdate=2016-06-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802193200/http://volgograd.bezformata.ru/listnews/rossiya-1-nachinala-v-gazete-volzhskogo/37886958/ |date=2018-08-02 }}</ref> Атаһы — һөнәре буйынса инженер-төҙөүсе, әсәһе — архитектор. Урта белемде дини йүнәлешле шәхси рус-америка мәктәбендә<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.youtube.com/watch?v=YqX_7pm1nVE|title=Признание Скобеевой. Обучение в школе США и присяга американскому флагу. #shorts БЕЛРУСИНФО 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mibs-vlz.ru/volzhane-v-interere-strani/skabeeva-olga-vladimirovna|title=Скабеева Ольга Владимировна}}</ref> ала, уны 2003 йылда отличие менән тамамлай. Ата-әсәһенең ҡала төҙөүселәренең эшен дауам итеү теләгенә ҡаршы сыға, юғары кластарҙа журналист булырға ҡарар итеүе тураһында белдерә.<ref name="lenizdat1"/>.Тәүге журналист тәжрибәһен урындағы «Ҡала аҙналығы» бушлай реклама-мәғлүмәт гәзитендә ала.<ref name="vp"/>.Шулай уҡ «Волжская правда» гәзите хәбәрсеһе була, шоу-бизнес өлкәһендә шөғөлләнә. Тыуған ҡалаһында мәҙәни-күңел асыу саралары булмау сәбәпле, кистәрен [[Волгоград]]<nowiki/>ҡа юллана, унда концерт майҙансыҡтары артында гастроль йондоҙҙарынан интервью ала. 2003—2008 йылдарҙа [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]ның журналистика факультетында уҡый. Потанин фонды стипендиаты була. Уҡыу ваҡытында бер йыл ГТРК «Санкт-Петербург» хәбәрсеһе булып эшләй. Ике йөҙҙән ашыу репортаждар һәм аналитик материалдар авторы, бының өсөн 2006 йылдың 14 декабрендә Санкт-Петербургтың йәштәр премияһына лайыҡ була. Йылдың иң яҡшы йәш журналисы тип иғлан ителә. Бүләкләү тантанаһы Смолный бинаһында үтә. 2007 йылдың 30 мартында «Перспектива года-2006» номинацияһында «Алтын ҡаурый» премияһына лайыҡ була. 2008 йылда ике тапҡыр ошо уҡ премияға номинациялана. 2008 йылда «Профессия — репортёр» конкурсының «Журналистское расследование» номинацияһында лауреат була<ref name="lenizdat1"/>. 2008 йылда юғары уҡыу йортон отличие менән тамамлай<ref>{{Cite web|url=http://www.spbumag.nw.ru/2008/10/2.shtml|title=Журнал Санкт-Петербургский университет ISSN 1681—1941 / № 10 (3777), 27 июня 2008 года|accessdate=2016-06-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130222253/http://www.spbumag.nw.ru/2008/10/2.shtml |date=2018-11-30 }}</ref><ref>[http://jf.spbu.ru/photos/1663/113.html Институт «Высшая школа журналистики и массовых коммуникаций» СПбГУ. Вручение дипломов 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125113352/http://jf.spbu.ru/photos/1663/113.html |date=2020-11-25 }}</ref>һәм ВГТРК<ref name="lenizdat1">{{Cite web|url=https://lenizdat.ru/articles/1109679/|title="Железная кукла путинского ТВ" стала мемом Рунета|author=Нина Сомина|date=2013-01-15|publisher=[[Лениздат.ру]]|accessdate=2016-06-21}}</ref> федераль редакцияһына эшкә килә, унда «Вести» һәм «Вести Недели» программалары хәбәрсеһе булып эшләй башлай. Федераль эфирҙағы тәүге репортажы 2008 йылдың 2 июлендә трансляциялана. 2015—2016 йылдарҙа [[«Россия-1»]]<ref>{{Cite web|url=https://russia.tv/brand/show/brand_id/59696/|title=Вести.doc О проекте|publisher=«[[Россия-1]]»|accessdate=2016-06-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160621105519/http://russia.tv/brand/show/brand_id/59696 |date=2016-06-21 }}</ref> телеканалында "Вести.doc"авторлыҡ программаһын алып бара. Был телепроектта журналистика тикшереүҙәр студияла фекер алышыу менән бергә алып барыла . 2016 йылдың 12 сентябренән ире Евгений Попов менән бергә «Россия-1» телеканалында бәхәсле темаларға<ref>''Ирина Петровская''. [http://www.novayagazeta.ru/columns/74563.html Как российское ТВ ни злорадствует, а здоровья Хиллари желает] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160916194858/http://www.novayagazeta.ru/columns/74563.html |date=2016-09-16 }} «[[Новая газета]]<nowiki/>», № 103 от 16 сентября 2016</ref>фекер алышыу программаһы булараҡ иғлан ителгән «60 минут» социаль-сәйәси ток-шоу алып бара, һөҙөмтәлә ул тамашасылар араһында иң популяры була, конкурент программа — "Первая студия"ны уҙып китә. 2019 йылдың ғинуар-июненә тиклем — [[Видеоблог|влога]] #сеемдобро н [[YouTube]] каналында «Рәсәй-24» алып барыусыһы<ref>{{Cite news|last=Скляревская|first=Алла|title=«Янина-не-с-помойки»: феерический дуэт Соколовской и Скабеевой в Ютьюбе|url=https://ms.detector.media/ethics/manipulation/yaninanespomoyki_feericheskiy_duet_sokolovskoy_i_skabeevoy_v_yutyube/|work=Детектор медиа|date=2019-02-15}}</ref>. 2019 йылдың 21 июлендә йәйге ялға киткән Дмитрий Киселёв урынына ваҡытлыса «Вести» программаһын алып барыусы булараҡ сығыш яһай.<ref name="РСВС">{{Cite news|title=Время свободы. Телелидеры с Славы Тарощиной. Штатная валькирия|url=https://www.svoboda.org/a/30069334.html|work=Радио Свобода|date=2019-07-22}}</ref>. === Тәнҡит === Төрлө ваҡытта уның менән булған бер нисә ҡыҙыҡ осраҡ билдәле. Мәҫәлән, 2016 йылдың июнендә Скабеева Кёльнда немец журналисы Хахо Сеппельттан интервью ала, ул Рәсәй олимпия йыйылма командаһының тыйылған препараттар ҡулланыуы тураһында документаль фильм төшөргән. Һөҙөмтәлә Сеппельт интервьюны туҡтата һәм киноэкипажды үҙе ҡуртымға алған ҡунаҡхана бүлмәһенән ҡыуып сығара. Үҙенең репортаждарында Рәсәй оппозицияһын даими тәнҡитләй<ref name="lenizdat1"/>. Телевизор тәнҡитселәре Ирина Петровская һәм Слава Таросчина репортаждар алып барыуҙа «прокурор һәм ғәйепләүсе» ҡәтғи стилен<ref>{{Cite web|url=http://echo.msk.ru/programs/persontv/944772-echo/|title=Человек из телевизора: Ирина Петровская|date=2012-10-17|publisher=«[[Эхо Москвы]]»|accessdate=2016-06-21}}</ref>һәм «металл тауышын» билдәләй; был репортаж стиле өсөн интернетта «Железная кукла путинского ТВ» ҡушаматын ала.<ref>{{Cite web|url=http://lenizdat.ru/articles/1109679/|title="Железная кукла путинского ТВ" стала мемом Рунета › Лениздат.ру|accessdate=2020-11-16}}</ref><ref>[https://monitoring.bbc.co.uk/product/c1dpfrkx#section16 Analysis: Guide to Russian political talk shows. 3.2. Olga Skabeyeva] // [[BBC]]</ref> Эфирҙа «60 минут» программаһы ҡатнашыусыларын һәм ҡайһы бер украин сәйәсмәндәрен (мәҫәлән, генераль прокурор Юрий Луценко һәм Верховная Рада спикеры Андрей Парубийҙы, ПАСЕ-лағы<ref name="РСВС"/><ref name="НВ1">[https://www.currenttime.tv/a/chelyabinsk-protest-media-nichego-ne-pokazali/29654471.html Жители Челябинска устроили протест у мэрии. На «России-1» показали, что акции не было] «Настоящее время», 12.12.2018</ref>Украина делегацияһы ағзаларын) кәмһетеү менән сығыш яһай. Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы депутаттары алып барыусыны Украинаға ҡаршы сиктән тыш агрессив риторикала ғәйепләй.<ref>[https://ura.news/news/1052405880 КПРФ обвинила Скабееву и Соловьева в ненависти к Украине]</ref> Яҙыусы һәм публицист Кирилл Бенедиктов ток-шоуҙың «60 минут» эпизодында алып барыусының профессиональ булмаған тәртибен билдәләй.<ref>{{Cite web|url=http://portal-kultura.ru/articles/obozrevatel/218749-tv-po-pravilam-i-bez/?print=Y&CODE=218749-tv-po-pravilam-i-bez|title=ТВ по правилам и без}}</ref> 2018 йыл йомғаҡтары буйынса Левада үҙәге үткәргән һорау алыуҙа рәсәйлеләр үҙҙәренең ихтирамы һәм ышанысы менән файҙаланған журналистарҙы һанап сыға. Ольга Скабеева 2 процент йыйып, тәүге унау иҫәбенә инә. 2019 йылдың мартында ошондай уҡ һорау алыу уға ышаныстың артыуын күрһәтте (6 %). Скабеева телевидениела иң абруйлы телетапшырыуҙар алып барыусы булып сыға. Профессиональ эшмәкәрлеге нигеҙендә Украинаға инеү тыйыла. 2022 йылдың февраль аҙағында, Рәсәйҙең ДПР һәм ЛПР тип иғлан итеүен танығандан һуң, «Украинаның территориаль бөтөнлөгөн, суверенитетын һәм бойондороҡһоҙлоғон ҡаҡшатыусы» кеше булараҡ [[Европа берлеге]] санкцияларына эләгә.<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/13905587 Сечин, Токарев, Усманов, Авен, Фридман включены в черный список ЕС]</ref>. == Ғаиләһе == 2013 йылдың апрелендә дәүләт телерадиотапшырыуҙар журналисы Попов Евгенийға кейәүгә сыға<ref>{{Cite web|url=https://russia.tv/article/show/article_id/36412/brand_id/62239/type_id/3/|title=Судьба Ольги Скабеевой и Евгения Попова. 60 минут о личном|date=2017-10-30|publisher=[[Россия-1]]}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201032541/https://russia.tv/article/show/article_id/36412/brand_id/62239/type_id/3/ |date=2017-12-01 }}</ref>. Никах Попов<ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/29783569.html|title=Царство стоп-листов. Рассказ экс-редактора путинского телевидения|date=2019-02-23}}</ref> өсөн дә Скабеева өсөн дә икенсе була. 2014 йылдың 14 ғинуарында улдары Захар тыуа<ref>{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/videos/show/vid/568733/|title=Поздравляем коллег: у Ольги Скабеевой родился первенец|date=2014-01-14|publisher=[[Вести.ру]]}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй журналистар союзынан «Рәсәйҙең алтын ҡаурыйы» (9 февраль 2017) — «Рәсәй телевидениеһында дискуссия майҙансыҡтарын үҫтереү өсөн» (Евгений Попов менән берлектә)<ref>{{Cite web|url=http://www.ruj.ru/news/novosti/xxv-blagotvoritelnyy-bal-pressy/|title=XXV Благотворительный Бал прессы|publisher=[[Союз журналистов России]]|accessdate=2017-02-16}}</ref> * «Вечерняя премьера» (3 октябрь 2017) (Евгений Попов менән берлектә) номинацияһында «Прайм-таймдың социаль-сәйәси ток-шоуы алып барыусыһы» номинацияһында TEFI-2017 премияһы<ref>{{Cite web|url=http://tass.ru/obschestvo/4613820|title=Владимир Соловьёв, Ольга Скабеева и Евгений Попов завоевали ТЭФИ|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2017-10-03}}</ref> * Премия «ТЭФИ—2017» «Прайм-таймдың социаль-сәйәси ток-шоуы алып барыусыһы» номинацияһында категория «Вечерний прайм» (2017 йылдың 3 октябрендә) (Евгений Попов менән берлектә)<ref>{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/articles/2018/10/04/78071-angely-telehraniteli|title=Ангелы-телехранители. Лауреаты ТЭФИ-2018 от души благодарили своих начальников за счастье свободного творчества|publisher=[[Новая газета]]}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [https://24smi.org/celebrity/3205-olga-skabeeva.html 24СМИ Скабеева Ольга Владимировна] [[Категория:Рәсәй тележурналистары]] [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1984 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:Санкт-Петебург дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлаусылар]] 7x1khfrso5qemv9au3jg5jrdhx7n8qv