Эт

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.18</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Эт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3937</id>
    <revision>
      <id>1303505</id>
      <parentid>1297866</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T06:29:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22608" sha1="3ed2k3dnbkyrs279wtriagxm123aaeh" xml:space="preserve">
{{Taxobox
| name              = 
| regnum            = Хайуандар
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Һөтимәрҙәр]]
| ordo = Йыртҡыстар
| infraclassis = [[Плаценталылар]]
| familia = [[Эт һымаҡтар]] 
| subfamilia = 
| genus = Бүреләр
| species = '''Эт'''

| image file = Golden Retriever Dukedestiny01 drvd.jpg
| image title = Ретривер
| image descr = [[Ретривер]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;тоҡомло эт&lt;/small&gt;
| parent            = Canis lupus
| rang              = Ярымтөр
| latin             = Canis lupus familiaris
| author            = [[Линней, Карл|Linnaeus]], 1758
| syn               = 
* {{bt|Canis familiaris|Linnaeus, 1758}}&lt;ref name=&quot;BioLib&quot;&gt;{{cite web
| url = http://www.biolib.cz/en/taxon/id1855/
| title = Систематика һәм синонимия
| publisher = BioLib
| accessdate = 2011-01-28
| lang = en
}}&lt;/ref&gt;
* {{bt|Canis lupus|f=familiaris|}}&lt;ref name=&quot;BioLib&quot;/&gt;
* {{bt|Canis lupus pallipes|f=familiaris|}}&lt;ref name=&quot;BioLib&quot;/&gt;
| typus =
| children name =
| children =
| range map =
| range map caption =
| range map width =
| range legend =
| iucnstatus =
| wikispecies = Canis lupus familiaris
| commons = Category:Dogs
| iucn =
| itis = 726821
| ncbi = 9615
| eol = 1228387
}}

'''Эт''' ({{lang-lat|Canis lupus familiaris}}) — [[йорт]] хайуаны. Зоологик рәттә эт һымаҡтар ғаиләһе йыртҡыстар отрядындағы һөтимәр плацентар хайуан. Хәҙерге ваҡытта тышҡы ҡиәфәте һәм характеры менән айырылған бик күп эт тоҡомдары бар. Мәҫәлән, мунда (холка) бейеклеге бер нисә сантимерҙан (чихуахуа) бер метрға (ирланд бүре эте, дог) булыуы мөмкин, төҫө һары, һоро, аҡтан ҡараға тиклем.

Эттәр кешеләргә ҡарата социаль мөнәсәбәте, уйын яратыуы, өйрәнеүгә һәләте булыуы менән билдәле. Махсус рәүештә түбәндәге төрҙәре сығарылған. Эттәр төрҙәренең исемдәре урыҫ телендә бирелгән
* һунар өсөн (мәҫәлән, харьер, фоксхаунд, лайка);
* эттәр алышы өсөн (мәҫәлән, тоса-ину);
* йөк ташыу, егеү өсөн (мәҫәлән, хаски);
* һуҡыр кешеләрҙе оҙатып йөрөү өсөн (мәҫәлән, ретривер, лабрадор-ретривер);
* көтөүсе эттәр (мәҫәлән, [[шелти]]);
* ҡотҡарыусы (мәҫәлән, [[сенбернар]], [[Ньюфаундленд (эт тоҡомо)|ньюфаундленд]]);
* һәм декоратив тоҡомдар (мәҫәлән, [[болонка]], [[пудель]]).
Эттәр фәнни маҡсатта файҙаланыла, улар ҡатнашлығында биологик һәм биотехник эксперименттар ҡуйыла (мәҫәлән, Белка менән Стрелка).

== Барлыҡҡа килеүе һәм уның ҡулға эйәләштерелеүе ==

Йорт этенең килеп сығышы тураһында фәндә ике төрлө ҡараш йәшәп килә. Ҡайһы бер ғалимдар эттәр полифилетик төркөм тип иҫәпләй (бер нисә ата-бабанан сыҡҡан), икенселәре эттәрҙең барыһы ла бер ата-бабанан сыҡҡан тигән фекерҙә (монофилетик теория).&lt;ref&gt;{{cite web|lang=ru |url=http://www.zooclub.ru/dogs/26-3.shtml |title=Происхождение домашних собак |website=ЗооКлуб |accessdate=2011-04-14 |description=Источник: А. Д. Поярков, Сборник «О собаке» |archiveurl= |archivedate=}}&lt;/ref&gt;

Эттәрҙең барлыҡҡа килеүе тураһында бөгөнгө көндә бик күп гипотезалар бар, иң ышаныслыһы  — уларҙың [[бүре]]ләрҙән  һәм шакалдарҙан барлыҡҡа килеүе. Эолог Конрад Лоренц ошо фекер яҡлы.

Эттәрҙең бүреләрҙән барлыҡҡа килеүен бер нисә сағыштырыу анализы һығымталары, уларҙың хромосомдары, үҙен тотоштары, молекуляр-генетик анализдар күрһәтә.
=== Ҡулға эйәләштереүҙең башланғыс осоро ===
Эт- ң тәүге булып ҡулға эйәләштерелгән йорт хайуаны. Ғалимдар эт Боронғо донъяла (Европа) Үрге палеолит дәүерендә ҡулға эйәләштрелгән ти ; әммә әлегә тиклем ғалимдар уны кешеләр  тәүләп ҡайҙа, ҡасан һәм ни сәбәп арҡаһында эйәләштерә башлағаны тураһында бер фекергә килмәгән&lt;ref name=&quot;barabash&quot;&gt;{{книга|автор=[[Барабаш-Никифоров, Илья Ильич|Барабаш-Никифоров И. И.]], [[Формозов, Александр Николаевич|Формозов А. Н.]]&amp;nbsp;|заглавие=Териология|место=М.|издательство=Высшая школа|год=1963|страниц=396}} — С. 376—377.&lt;/ref&gt; Археологтарҙың ҡаяға төшөргән һүрәттәре һәм  асыштары ғалимдарға ниндәйҙер һығымталар һәм фараздар яһарға мөмкинлек бирә. [[Волга]]-[[Ока]] бассейнында эт бөтә мезолит буйы, археологтар фекеренсә, берҙән-бер йорт хайуаны булған. Мезолит осоронда эттәр ҙурлығы һәм ҡеүәтле яңаҡтары менән айырылып торған. Һөйәктәрҙе бүлгеләнгән, тимәк урындағы халыҡ эт ашаған. Тире һәм һөйәк (энә эшләү өсөн) ҡулланылған. Был осор этенең төп роле — һунарҙа ярҙамсы.

==== Эйәләштереү барышы ====
[[Бүре]]ләрҙе ҡулға эйәләштерә башлау төрлөсә барған. Ҡайһы ваҡыт кеше үҙ теләге буйынса бүрене ҡулға эйәләштереү менән шөғөлләнә башлай , ә ҡайһы ваҡыт  бүре үҙе тәүтормош кешеһе йәшәгән ерҙә яңы экологик һыйыныр мөхит таба, йәғни ул «үҙе эйәләшә».  Моғайын, иң беренсе ҡулға эйәләшкән хайуандар ниндәйҙер кешегә тиҙ өйрәнеүсән  булғандыр.  Бындай хайуандарҙың беренсе төркөмө ныҡ үрсей һәм генетик дрейф процестарына дусар булғандыр. Ҡайһы бер ғалимдар фаразлауынса, был башланғыс популяция  донъяға эттәрҙең бик күп төрөн биргәндер &lt;ref name=&quot;Clutton-Brock&quot;&gt;{{книга|часть=Origins of the dog: domestication and early history|заглавие=The Domestic Dog: Its Evolution, Behaviour and Interactions with People|ответственный=James Serpell|место=Cambridge|издательство=Cambridge Univ. Press|год=1997|pages=2—19|isbn=0-521-41529-2}}.&lt;/ref&gt;. Был фараз  [[мтДНК]]  (mtDNA) тикшеренеүҙәре нигеҙендә яһала, был эттәрҙең митохондриаль ата-бабаларының аҙ булыуын асыҡлай. Тимәк эттәрҙең килеп сығыуында аҙ ғына һанлы хайуандар ҡатнашҡан.

== Эттәрҙең холҡо һәм психологияһы ==
{{Врезка
 | Выравнивание = right
 | Ширина = 300px
 | Фон = #E0FFFF
 | Содержание = [[Файл:Konrad Lorenz.JPG|50px|right]]«Нет другого животного, которое так кардинально изменило бы весь образ жизни, всю сферу своих интересов, стало бы до такой степени домашним, как собака»
 | Подпись = [[Лоренц, Конрад|Конрад Лоренц]].
}}
Эттең психикаһы — кеше янындағы  эволюция һәм ҡайһы бер осраҡтарҙа яһалма һайлап алыу һөҙөмтәһе. Эттәр кешенең тауышынан һәм йөҙөнән яҡшы аңлай һәм уның ниәтен билдәләй ала. &lt;ref name=&quot;homo_cani_amicus?&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ethology.ru/news/?id=101|title=Человек собаке друг?|date=2004-11-25|publisher=Этология.ру|accessdate=2011-06-16|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Эттәр — кешенең ҡайҙа ҡарағанын күҙәтә алған һәм уның менән аралашҡанда быны ҡуллана алған берҙән-бер хайуань. &lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=OJu2Qkbxes0#t=3m16s Dog intelligence science] National geographic channel&lt;/ref&gt;.

Һәр бер эт үҙенсәлекле сифаттарға эйә&lt;ref&gt;[http://www.animalbehavioronline.com/dogbehavioralgenetics.html DOG BEHAVIORAL GENETICS&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120209173719/http://www.animalbehavioronline.com/dogbehavioralgenetics.html |date=2012-02-09 }}&lt;/ref&gt;. Эттең характеры тәбиғи ынтылыштарға ла — темпераментҡа, агрессивлыҡҡа, ынтылышҡа, тоҡом үҙенсәлектәренә, тәрбиәгә бәйле. Эт характерына йоғонто яһаусы төп нәҫел факторҙарының береһе — темперамент. Кэмпбелл тесты эттең темпераментын билдәләү өсөн киң ҡулланыла.

Эттең характеры тәбиғи сифаттарға— темперамент, агрессия, зирәклек, тоҡом үҙенсәлектәренә һәм тәрбиәгә бәйле. Эттең холҡона йоғонто яһаусы төп нәҫел факторҙарының береһе — темперамент. Эттәрҙең темпераментын билдәләү өсөн Кэмпбелл тесын ҡулланырға була.


Эттәрҙең нәҫелдән килгән һәләттәре һәм ҡылыҡтары тоҡомдоң үҙсәнлеген билдәләй. Мәҫәлән, һунар эттәре йыртҡыстарҙы төрлөсә эҙәрлекләй: терьерҙар ваҡ хайуандарға өҫтөнлөк бирә, canis canem (гончие) хайуандарҙы еҫ буйынса эҙәрлекләй, тазылар бик шәп  саба.
=== Эттәрҙең аҡылы ===

Аҡыл эшмәкәрлеген тикшереү тестарын үткәндә  эттәр тик маймылдар, дельфиндар һәм ҡайһы бер варан кеүек ҡоштарҙан ғына артта ҡалыша. Эттәр, мәҫәлән, когнитив мәсьәләрҙе сисә ала. улар объекттың хәрәкәт итеү йүнәлешен алдан һиҙә (экстраполяция) һәм фигураларҙың ҙурлығын билдәләй ала.

Эттәрҙең аҡыл үҫеше  уның нәҫелдән килгән һәм шәхси үҙенсәлектәренә, тәрбиәгә бәйле. Улар ғүмер барышындатупланған тәжриә, өйрәтеү, кеше менән тығыҙ аралашыуға бәйле була.  

Эттәр бер нисә һүҙҙең мәғәнәһен аңлай. [[Психология|Психологтар]] Эллистон Рейд менән Джон Пиллей (АҠШ-тағы  Спартанберг ҡалаһындағы  колледж) Чейсер ҡушаматлы этте ( бордер-колли) 1000 объектты атамаһы буйынса табырға өйрәткәндәр.  Эт әйберҙәрҙе функцияһы һәм формаһы &lt;ref&gt;http://www.cogs.indiana.edu/spackled/2011readings/Pilley_Border%20collie%20verbal%20referents_2010.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310062231/http://www.cogs.indiana.edu/spackled/2011readings/Pilley_Border%20collie%20verbal%20referents_2010.pdf |date=2011-03-10 }}&lt;/ref&gt; буйынса классификациялай ала, был өс йәшлек бала аҡылына тиң. Тикшеренеү программаһы авторы Адам Милокси былай ти:
{{начало цитаты}}«Беҙҙең тәжрибә эттәр кеше телмәрен аңлай ала икәнен күрһәтте, тик, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, улар үҙҙәре һөйләшә алмай»{{конец цитаты|источник=}}

Эттәрҙең когнитив һәләттәре төрлө фекерләү комплексынан тора. {{нп5|Корен, Стэнли|Стэнли Корен||Stanley Coren}}, [[PhD]], Британия Колумбияһы университеты профессоры эттәрҙә өс төр фекерләүҙе асыҡлай алған: адаптив (яраҡлашыу), инстинктив и эшкә кәрәкле. Ошо өс төр эттәрҙең  «дөйөм интеллектын» тәшкил итә. Тәүге интеллекттың ике төрө  хайуандың шәхси үҙенсәлеген күрһәтә һәм эттәрҙең интеллектын билдәләүсе  тестар аша билдәләнә ([[IQ]] тест), эшкә кәрәкле аҡылы нәҫелдән килә. Адаптив (яраҡлашыу) фекерләү эттәргә хәлде баһаларға, анализларға һәм өйрәнергә ярҙам итә &lt;ref&gt;[http://thehydrant.wordpress.com/2011/05/03/the-intelligence-of-dogs-the-list/ The Intelligence of Dogs — The LIST &quot;&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.
== Эт тоҡомдары ==
{{main|Породы собак}}
{{main|Классификация пород собак}}
[[Файл:Dog morphological variation.png|thumb|300px|Морфологическая изменчивость собак]]
[[Файл:Webster's dogs.jpg|thumb|300px|[[Иллюстрация]] пород собак, [[Нью-Йорк]], [[1911 год]]]]
«Тоҡом»  зоотехния ғына түгел, мәҙәниәт һәм тарихҡа бәйле төшөнсә. Хәҙерге заманда тышҡы ҡиәфәте, төҫө һәм холҡо менән бер-береһенән ныҡ айырлып торған тоҡомдар бар.

2013 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса, МКФ эттәрҙең 339 тоҡомон таный, улар 10 төркөмгә бңленә. Был классификация Европала һәм Рәсәйҙә ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Гусев&quot;&gt;{{книга |автор=Гусев В. Г., Гусева Е. С. |часть= |ссылка часть= |заглавие=Кинология. Пособие для экспертов и владельцев племенных собак |оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=ООО «Аквариум Принт» |год=2008 |том= |страницы=50—51 |столбцы= |страниц=232 |серия= |isbn=978-5-9934-0043-3 |тираж= |ref=}}&lt;/ref&gt;:
# Көтөүсе эттәре;
# Һаҡсы эттәр;
# Терьерҙар;
# Таксалар;
# Лайка, шпиц һәм башҡа ябай эттәр;
#  Ҡан еҫе буйынса бара торған һунар эттәре (гончие);
# Ҡорбанын күргәс, ҡатып ҡала торған (легавые]]);
# Ҡорбанды барып ала, эйәһенә килтереүсе һәм һыуҙа эшләй торған (Спаниель, ретривер);
# [[Комнатно-декоративные собаки]] өйҙә йәшәй торған декоратив эттәр һәм компаньон эттәр;
# Бурҙайҙар.

== Эттәрҙә һөжүм итеү һәм тәртипте корректировкалау == 
Һәр осраҡ өсөн дауалау төрлөсә була, һәм дауалау пландары һөжүм итеү төрөнә нигеҙләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Did you know there are 7 major types of dog aggression?|url=https://www.usadogbehavior.com/blog/2017720did-you-know-there-are-8-types-of-dog-aggression|access-date=2025-12-07|website=usadogbehavior.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dog Behavior Problems: Aggression - Safety and Management|url=https://petcarepartners.co/dog-behavior-problems-aggression-safety-and-management/|access-date=2025-12-07|website=petcarepartners.co}}&lt;/ref&gt;. Джудит Блэкшоу башҡарған тикшереүгә ҡарағанда, эттәр таныш кешеләргә ҡаршы доминант һөжүм итеү күрһәткән, шуға күрә хәүефһеҙ хеҙмәтләндереүҙе өйрәтеү кәңәш ителгән. 1983 йылда Тортора үткәргән тикшереү күрһәтеүенсә&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tortora’s Study, Dog Aggression, and Shock Collars|url=https://shibashake.com/dog/tortoras-study-dog-aggression-and-shock-collars/|access-date=2025-12-07|website=shibashake.com}}&lt;/ref&gt;, ҡасаҡлау нигеҙендә булған һөжүм итеү этте хәүефһеҙ тауышҡа өйрәтеү юлы менән дауаланған, һәм был һөжүм итеүҙәре бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан етенең тормошона. 

Һөжүм итеү шулай уҡ өлкән эттәрҙә уларҙың щенок осорондағы социализация ваҡытында кәметелергә мөмкин&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The 5 W's (and 1 H) of Pet Socialization|url=https://pawlins.com/the-5-ws-and-1-h-of-pet-socialization/|access-date=2025-12-07|website=pawlins.com}}&lt;/ref&gt;. Тикшеренеүҙәр күрһәтә, что щеноктарҙы яңы хужалары менән таныштырыу һәм 8 аҙнаға тиклем өйгә оҙатыу, киләсәктә һөжүм итеүҙе тамырынан бөтөрә ала&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Homing age influences the prevalence of aggressive and avoidance-related behaviour in adult dogs|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0168159117301806|access-date=2025-12-07|website=www.sciencedirect.com}}&lt;/ref&gt;. Әммә хужа этен көн һайын 10 минуттан кәм түгел өйрәтә торорға мәжбүр. Айырыуса, ир-ат эттәрҙе кастрациялау кәңәш ителә, сөнки быны йоғонтоһонда мираслы һөжүм итеү тапшырыу мөмкинлеге юҡҡа сыға. Өҫтәмә рәүештә кастрация менән бергә синтетик прогестериндар ҡулланыу эттәрҙә һөжүм итеүҙе кәметеү һәм бөтөрөү өсөн тәҡдим ителә. Ҡырау һөжүме һәм ир-аттар араһындағы һөжүм итеү шулай уҡ тестостерон бүлеү менән бәйле булараҡ, сикләү, кастрация һәм прогестерин ҡулланыу эттәрҙә һөжүм итеүҙе кәметеүҙә мөһим роль уйнай. 

Һуңғы тикшеренеүҙәр эттәрҙең һөжүм итеүен дауалауҙа КБД ҡулланыу мөмкинлеген күрһәтә. КБД-ның мөмкин ике яҡлы өҫтөнлөктәре уның эндоканнабиноид системаһы (ЭКС) менән бәйләнешендә ята — был бөтә йомшаҡ муйынлыларҙа, шул иҫәптән эттәрҙә лә осраған ҡатмарлы клетка сигналдары системаһы. Был система күп физиологик процессарҙы көйләй, шул иҫәптән аппетит, йоҡо, иммун яуап, һәм әлеге тикшеренеү даирәһендә мөһим булған настроение һәм тәртип&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Best CBD for Dog Aggression|url=https://neuroganpets.com/blogs/dogs/cbd-for-dog-aggression|access-date=2025-12-07|website=neuroganpets.com}}&lt;/ref&gt;. 

Күп тикшеренеүҙәр аверсив контроль һәм дрессировка алымдарының яңы һәм көслө һөжүм итеүҙең барлыҡҡа килеүенә килтереүен, һөжүм итеүҙе кәметмәүен күрһәтәләр&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Aversive training methods|url=https://www.bsava.com/position-statement/aversive-training-methods/|access-date=2025-12-07|website=www.bsava.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Science Behind Positive Reinforcement: Why Aversive Methods Fail in Dog Training|url=https://www.trainmeplease.com.au/blog/the-science-behind-positive-reinforcement-why-aversive-methods-fail-in-dog-training|access-date=2025-12-07|website=www.trainmeplease.com.au}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Aversive Training Methods Harm Dog Welfare|url=https://zoeta-dogsoul.com/news/aversive-training-methods-harm-dog-welfare/|access-date=2025-12-07|website=zoeta-dogsoul.com}}&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==
* [https://fello.pet/dog-breeds/ Эт тоҡомо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211019144214/https://fello.pet/dog-breeds/ |date=2021-10-19 }}

[[Категория:Йорт хайуандары]]</text>
      <sha1>3ed2k3dnbkyrs279wtriagxm123aaeh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тулыланыусы энергия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6817</id>
    <revision>
      <id>1303490</id>
      <parentid>1299323</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T16:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16787" sha1="1za355vgfch5a788koc8xpo1e6h2tdc" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Рәсем:Pitstone-windmill.600px.jpg|thumb|right|200px|Ел тирмәне]]
'''Тулыланыусы энергия''' — кешеләр өсөн бөтмәҫ-төкәнмәҫ [[энергия]] сығанағы. [[Тирә-яҡ мөхит]]тә бер-туҡтауһыҙ барған процестар —тулыланыусы энергия сығанағы булып тора.
Тулыланыусы [[энергия]] яңынан тергеҙелә торған тәбиғи ресурстарҙан — ҡояш энергияһы, ел, ямғыр, һыу ҡалҡыу, геотермаль йылылыҡты файҙалана. 2006 йылда донъяла ғәҙәти биомасса — утын яғыу 13 %, барлыҡ тулыланыусы энергияны файҙаланыу 18 % тәшкил итте. [[Гидроэлектростанция]]лар тулыланыусы энергияның мөһим сығанағы булып тора, донъяла етештерелгән электр энергияһының 15 % гидроэлектростанцияларҙа етештерелә.

[[Ел]] энергияһын файҙаланыу йыл һайын 30 % арта. Был энергияны файҙаланыу [[Европа]] һәм [[АҠШ]] илдәрендә киң ҡулланыла.
[[Ҡояш электростанцияһы|Ҡояш электростанциялары]] [[Германия]] һәм [[Испания]]ла танылыу алған.
[[Рәсем:Laundromat-SolarCell.png|thumb|200px |Ҡояш энергияһында эшләгән кер йыуыу йорто]]
[[Бразилия]] [[шәкәр ҡамышы]]нан [[этанол]] алыу программаһын тормошҡа ашыра. Этанол автомобиль яғыулығы булараҡ файҙаланыла.

== Ел фермалар ==
[[Файл:Gansu.Guazhou.windturbine farm.sunset.jpg|300px|thumb|Гансу ел фермаһы — донъяла иӊ эре ел фермаһы, [[Ҡытай]].]]
[[Файл:DanishWindTurbines.jpg|thumb|Ел фермаларҙы диӊгеҙҙә урынлаштырыу ҙа мөмкин. [[Копенгаген]], Дания.]]
Ел фермалар ({{lang-en|A wind farm}}) — ел турбиналар төркөмө. Ел фермалар 100-ҙән ашыу индвидуаль ел турбиналарҙан тора һәм 100 м² майҙанды биләй, ләкин турбиналар араһындағы майҙанды ауыл хужалығы өсөн ҡулланырға мөмкин. Ел фермалар диӊгеҙҙә урынлаштырырға ла мөмкин.

== Ағымдар ==
2006 йылда донъяла электр энергияһын ҡулланыуҙың яҡынса 18 проценты яңыртылған энергия сығанаҡтарынан ҡәнәғәтләндерелә, 13 проценты ағас яндырыу кеүек традицион биомассаларҙан&lt;ref name=&quot;REN21-2007&quot;&gt;[http://www.ren21.net/pdf/RE2007_Global_Status_Report.pdf Global Status Report 2007] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080529090731/http://www.ren21.net/pdf/RE2007_Global_Status_Report.pdf |date=2008-05-29 }} {{недоступная ссылка|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.ren21.net/pdf/RE2007_Global_Status_Report.pdf|id=20090630}} &lt;/ref&gt;. 2010 йылда бөтә донъя энергия ҡулланыуының 16,7 проценты яңыртылған сығанаҡтарҙан килә; 2015 йылда был күрһәткес 19,3 %&lt;ref name=&quot;REN21 2017&quot; /&gt;. Традицион биомассаның өлөшө әкренләп кәмей бара, шул уҡ ваҡытта яңыртыла торған энергияның өлөшө арта бара&lt;!-- современной--&gt;. Рәсәй Фәндәр академияһының ИЭР һәм Мәскәү «Сколково» идара итеү мәктәбенең Энергетика үҙәге фаразы буйынса 2040 йылға яңыртыласаҡ энергия сығанаҡтары донъя электр энергияһы етештереү күләменең 35-50 процентын һәм энергияның дөйөм ҡулланыу күләменең 19-25 процентын тәьмин итәсәк&lt;ref&gt;[https://energy.skolkovo.ru/downloads/documents/SEneC/Research/SKOLKOVO_EneC_Forecast_2019_Rus.pdf Прогноз развития энергетики мира и России 2019]&lt;/ref&gt;.

[[2004 йыл]]дан [[2013 йыл]]ға тиклем [[Евросоюз]]да яңыртылған сығанаҡтарҙан етештерелгән электр энергияһының өлөшө 14 проценттан 25 процентҡа тиклем арта. Германияла 2018 йылда электр энергияһының 38 проценты яңыртылған сығанаҡтарҙан етештерелә&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.gazeta.ru/business/2016/02/05/8058287.shtml|title= Европа устала от солнца и ветра|author= Евгения Сазонова, Алексей Топалов|date= |work= 2016-02-07|publisher= Газета.ru|accessdate=2016-02-07|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Андрей Гурков''[https://www.dw.com/ru/плохая-погода-для-газпрома-газ-проигрывает-в-фрг-ветру-и-солнцу/a-46136208 Плохая погода для «Газпрома»: газ проигрывает в ФРГ ветру и солнцу] // [[Deutsche Welle]], 3.11.18 &lt;/ref&gt;.

[[Бразилия]]ла шәкәр ҡамышынан яғыулыҡ [[этанол]]ын етештереүҙе күҙ уңында тотҡан донъяла иң ҙур яңыртыла торған энергия программаларының береһе бар; этил спирты әлеге ваҡытта илдә [[автомобиль]] яғыулығына ихтыяждың 18 процентын ҡаплай&lt;ref&gt;[http://www.renewableenergyaccess.com/rea/news/story?id=44896 America and Brazil Intersect on Ethanol] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926230948/http://www.renewableenergyaccess.com/rea/news/story?id=44896 |date=2007-09-26 }}&lt;/ref&gt;. [[Яғыулыҡ]] [[этанол]]ы АҠШ-та ла киң ҡулланыла.

Гидроэлектроэнергия — донъя электр энергияһын етештереүҙең 15,3 процентын һәм бөтә донъя энергия ҡулланыуының 3,3 процентын тәьмин итеүсе иң ҙур яңыртыла торған энергия сығанағы (2010 йыл).

Ел энергияһын ҡулланыу йылына яҡынса 30 % үҫә, [[2013 йыл]]да бөтә донъяла 318 гигаватт (ГВт) ҡеүәте етештерелә&lt;ref name=nine&gt;[http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf Renewables Global Status Report: 2009 Update] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612132038/http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf |date=2009-06-12 }} {{недоступная ссылка|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf|id=20090630}} p. 9.&lt;/ref&gt;, һәм Европала, АҠШ-та, Ҡытайҙа киң ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Glob&quot;&gt;[http://www.gwec.net/uploads/media/07-02_PR_Global_Statistics_2006.pdf Global wind energy markets continue to boom — 2006 another record year] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110407175732/http://www.gwec.net/uploads/media/07-02_PR_Global_Statistics_2006.pdf |date=2011-04-07 }} {{недоступная ссылка|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.gwec.net/uploads/media/07-02_PR_Global_Statistics_2006.pdf|id=20090630}} (PDF).&lt;/ref&gt;.

[[Германия]] һәм [[Испания]]ла [[ҡояш]] электр станциялары популяр&lt;ref&gt;[http://www.pvresources.com/en/top50pv.php World’s largest photovoltaic power plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180710090920/http://www.pvresources.com/en/top50pv.php |date=2018-07-10 }}&lt;/ref&gt;. АҠШ-та һәм Испанияла ҡояш термаль станциялары эшләй, уларҙың иң ҙуры — Мохаве сүллегендәге 354 МВт ҡеүәтле станция&lt;ref&gt;[http://www.osti.gov/accomplishments/pdf/DE00014520/DE00014520.pdf Solar Trough Power Plants] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028193745/http://www.osti.gov/accomplishments/pdf/DE00014520/DE00014520.pdf |date=2008-10-28 }} // OSTI (PDF).&lt;/ref&gt;. Фотоэлектр панелдәр етештереү йылдам үҫә, 2008 йылда дөйөм ҡеүәте 6,9 ГВт (6900 МВт) булған панелдәр сығарыла, был 2004 йыл менән сағыштырғанда алты тапҡырға тиерлек күберәк&lt;ref name=fif&gt;[http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf Renewables Global Status Report: 2009 Update] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612132038/http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf |date=2009-06-12 }} {{недоступная ссылка|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.ren21.net/pdf/RE_GSR_2009_update.pdf|id=20090630}} ([http://www.rieti.go.jp/en/events/bbl/10052501_reference2.pdf копия]) p. 15. «solar PV industry …Global annual production increased nearly sixfold between 2004 and 2008, reaching 6.9 GW.»&lt;/ref&gt;.

Геотермаль үҫемлектәр: донъяла иң ҙуры — [[Калифорния]]ла 750 МВт ҡеүәтле гейзер ҡоролмаһы.

Ресурс булмаған эре компаниялар яңыртылған энергияны ҡулланыуҙы хуплай. Әйтәйек, [[IKEA]] 2020 йылға үҙен яңыртылған энергия менән тулыһынса тәьмин итергә йыйына. Apple — ҡояш электр станцияларының иң эре хужаһы, компанияның бөтә дата-үҙәктәре яңыртылған энергия сығанаҡтары иҫәбенә эшләй. Google компанияһы ҡулланған энергияла яңыртылған сығанаҡтарҙың өлөшө — 35 %, компанияның яңыртылған энергияға һалған инвестициялары 2 миллиард долларҙан ашып китә{{sfn|Сидорович, Владимир|2015|с=23}}.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
|-
! Яңыртыласаҡ энергияның глобаль күрһәткестәре&lt;ref name=&quot;REN21 2016&quot;&gt;REN21 2016. [http://www.ren21.net/GSR-2016-Report-Full-report-EN Renewables Global Status Report 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240714071120/http://www.ren21.net/GSR-2016-Report-Full-report-EN |date=2024-07-14 }} (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;REN21 2014. [http://www.ren21.net/Portals/0/documents/Resources/GSR/2014/GSR2014_full%20report_low%20res.pdf Renewables Global Status Report 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112031450/https://www.ren21.net/Portals/0/documents/Resources/GSR/2014/GSR2014_full |date=2020-11-12 }} (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;REN21 2011. [http://www.ren21.net/Portals/0/documents/Resources/GSR2011_FINAL.pdf Renewables Global Status Report 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924085959/http://www.ren21.net/Portals/0/documents/Resources/GSR2011_FINAL.pdf |date=2015-09-24 }} (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;REN21 2012. [http://www.map.ren21.net/GSR/GSR2012.pdf Renewables Global Status Report 2012] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215215616/http://www.map.ren21.net/GSR/GSR2012.pdf |date=2012-12-15 }} p. 17.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ren21.net/Portals/0/documents/Resources/GSR/2013/GSR2013_lowres.pdf |title=REN21 2013 Renewables Global Status Report |format=PDF |accessdate=2015-06-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;REN21 2015. [http://www.ren21.net/wp-content/uploads/2015/06/GSR2015_KeyFindings_lowres.pdf Renewables Global Status Report 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150621013110/http://www.ren21.net/wp-content/uploads/2015/06/GSR2015_KeyFindings_lowres.pdf |date=2015-06-21 }} (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;REN21 2016. [http://www.ren21.net/wp-content/uploads/2017/06/170607_GSR_2017_Highlights.pdf Renewables Global Status Report 2016] (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;REN21 2018. [http://www.ren21.net/wp-content/uploads/2018/06/17-8652_GSR2018_FullReport_web_final_.pdf Renewables Global Status Report 2018] (pdf)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/gsr_2019_full_report_en.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/gsr_2020_full_report_en.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923065621/https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/gsr_2020_full_report_en.pdf |date=2020-09-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.ren21.net/wp-content/uploads/2019/05/GSR2021_Full_Report.pdf&lt;/ref&gt; || 2008 || 2009 || 2010 || 2011 || 2012 || 2013 || 2014 || 2015 || 2016 || 2017 || 2018 || 2019 || 2020
|-
| align=left | Яңыртылған энергияға йыллыҡ инвестициялар (млрд. доллар АҠШ) || 130 || 160 || 211 || 257 || 244 || 232 || 270 || 286 || 241 || 326 || 296 || 298,4 || 303,5
|-
| align=left | Яңыртыла торған энергияның дөйөм ҡуйылған ҡеүәттәре (шул иҫәптән гидроэнергетика), ГВт) || 1140 || 1230 || 1320 || 1360 || 1470 || 1578 || 1712 || 1849 || 2017 || 2197 || 2387 || 2581 || 2838
|-
| align=left | Гидроэнергетика (ГВт) || 885 || 915 || 945 || 970 || 990 || 1018 || 1055 || 1064 || 1096 || 1112 || 1135 || 1150 || 1170
|-
| align=left | [[Ҡояш энергетикаһы]] (ГВт) || 16 || 23 || 40 || 70 || 100 || 138 || 177 || 227 || 303 || 405 || 512 || 621 || 760
|-
| align=left | Ел энергетикаһы (ГВт) || 121 || 159 || 198 || 238 || 283 || 319 || 370 || 433 || 487 || 540 || 591 || 650 || 743
|-
| align=left | Биоэнергетика (ГВт) ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 121 || 131 || 137 || 145
|-
| align=left | Геотермаль энергетика (ГВт) ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 12,8 || 13,2 || 14 || 14,1
|-
| align=left | Биодизель етештереү (млрд. литров) || 12 || 17,8 || 18,5 || 21,4 || 22,5 ||26 || 29,7 || 30,3 || 30,8 || 33 || 41 || 41 || 39
|-
| align=left | Этанол етештереү (млрд. литров) || 67 || 76 || 86 || 86 || 83 ||87 || 94 || 98 || 99 || 104 || 111 || 115 || 105
|-
| align=left | Энергияны яңыртыу буйынса&lt;br&gt; маҡсаттары булған илдәр һаны || 79 || 89 || 98 || 118 || 138 ||144 || 164 || 173 || 176 || 179 || 169 || 172 || 165
|-
|}

== Рәсемдәр ==
&lt;gallery&gt;
Рәсем:Desmerciereskoog WKA.jpg|Ел электростанциялары
Рәсем:Krafla geothermal power station wiki.jpg|Исландияла геотермаль энергияны файҙаланыу
Рәсем:Hoover Dam 2004.jpg|Гидроэлекторостанция

Рәсем:Pelamis Wellenkraftwerk Portugal 1.JPG|Тулҡын энергияһын файҙаланыу
Рәсем:Wood pellets-small huddle PNr°0108.jpg|Прессланған бысҡы вағы
Рәсем:ATA demo3.jpg|[[Ҡояш]] һәм ел энергияһын бер юлы файҙаланыу
Рәсем:Chlorella.jpg|Хлорелли һыу үҫентеләрен файҙаланыу
&lt;/gallery&gt;

== Һылтанмалар ==
{{Commonscat|Renewable energy}}
* [http://www.wwf.ru/greenenergy/ Вы и «зеленая» энергетика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925222926/http://www.wwf.ru/greenenergy |date=2009-09-25 }}, [[WWF|Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт]]
фонда сайты (урыҫ)
* [http://vingrad.ru/blogs/greenergy/ Зелёная энергия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101225081115/http://vingrad.ru/blogs/greenergy/ |date=2010-12-25 }} — «йәшел технологиялар» тураһында (урыҫ)
* [http://energycraft.ru/ Альтернатив энергия сығанағы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100816121405/http://energycraft.ru/ |date=2010-08-16 }} (урыҫ)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Тулыланыусы энергия сығанағы]]
[[Категория:Энергия]]</text>
      <sha1>1za355vgfch5a788koc8xpo1e6h2tdc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бенделебен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28867</id>
    <revision>
      <id>1303500</id>
      <parentid>846884</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T02:16:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Bendeleben.png]] → [[File:DEU Bendeleben (Kyffhäuserland) COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1303500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5193" sha1="2bucuk8tiguqy6oklsv8vsaww7dk330" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Бенделебен 
 |төп исеме                                         = Bendeleben 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Bendeleben (Kyffhäuserland) COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec      
 |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec  =  
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Кифхойзер (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Кифхойзер (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Мартин Брюкнер&lt;br&gt;([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 22,42  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 160  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 698 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 99706 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = KYF 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 65 006 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  =  
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Бенделебен''' ({{lang-de|Bendeleben}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik — Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 698 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 22,42 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 160 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99706 һәм автомобиль коды — KYF.
 

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}
 

== Һылтанмалар ==
* [ Рәсми сайт].

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>2bucuk8tiguqy6oklsv8vsaww7dk330</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>4 сентябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71936</id>
    <revision>
      <id>1303496</id>
      <parentid>1303468</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T18:56:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1303496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21705" sha1="i7dki8kdq9wpmt41jtn8jegwbocvmd1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''4 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 247-се ([[кәбисә йыл]]ында 248-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 118 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара  
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Тхэквондо]] көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Уҡ]] атыусылар көнө.
** Сексуаль сәләмәтлек көнө. 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли  
* {{Флагификация|Австралия}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Ҡырағай тәбиғәт көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: Иммигранттар көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Белорус яҙмаһы көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Китап]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Гәзит таратыусылар көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: Секретарҙар көнө.
* {{Флагификация|Молдавия}}: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Ядро тәьминәте буйынса белгестәр көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1931]]: [[Бишбүләк районы]] «Светлый путь» гәзитенең тәүге һаны сыға.
* [[1959]]: [[АҠШ]]-та һатыуға беренсе тапҡыр колготка сығарыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1975]]: [[СССР]] Үҙәк телевидениеның 1-се каналында «Что? Где? Когда?» уйыны тәүге тапҡыр эфирға сыға.
* [[1991]]: [[Свердловск]] ҡалаһының исеме [[Екатеринбург]] итеп үҙгәртелә.
* [[1998]]: [[Google|«Google»]] компанияһы ойошторола.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Рәшит Нурмөхәмәтов]] (1925—23.08.1986), рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1972—1980 йылдарҙа [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның сәнғәт бүлеге мөдире. 1958 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1970) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1977) рәссамы, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1969), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971).
* [[Плотников Иван Фёдорович]] (1925—13.07.2011), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-тарихсыһы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, полковник. Тарих фәндәре докторы (1967), профессор (1968), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985). В. Н. Татищев һәм Г. В. де Геннин исемендәге премиялар лауреаты (1999). I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1967) ордены кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәхитов Риф Хәйрулла улы]] (1940—14.09.2021), комсомол, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1982—1990 йылдарҙа КПСС-тың [[Салауат районы|Салауат район]] комитетының беренсе секретары, 1995—2000 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Секретариаты етәксеһе. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Салауат районының почётлы гражданы.
* [[Назаров Владимир Дмитриевич]] (1940), [[фән|ғалим]]-инженер-электро-физик. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1991 йылдарҙа һыу менән тәьмин итеү һәм канализация кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1996), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1999), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]]ның Борисов ҡалаһынан.
* [[Дулатов Алексей Даутович]] (1950), хәҙерге бишбәйге спортсыһы һәм 1972 йылдан тренер. 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығы Уҡытыу үҙәгенең хәрби һәм физик әҙерлек циклы начальнигы, 2002 йылдан — Олимпия резервының балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе тренеры. Хәҙерге бишбәйге буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1983), СССР-ҙың спорт мастеры (1974), Бөтә союз (1991) һәм республика (1976) категорияһындағы судья. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан.
* [[Сәйфуллин Франис Әсҡәрйән улы]] (1950), [[Агрономия|агроном]], ғалим-[[иҡтисад]]сы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1995—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министры; 2000—2007 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһының Федераль Йыйылышы депутаты,  Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 1-се, 4-се һәм 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Гельблу Яков Иосифович]] (1911—2007), [[фән|ғалим]]-[[Тел белеме|тел белгесе]]-германист, яҙыусы, крайҙы өйрәнеүсе, [[Филателисты Башкортостана|коллекционер-филателист]]. [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы, хәрби [[тәржемә]]се. 1952 йылдан [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, [[немец теле]] кафедраһы мөдире, 1957 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның сит телдәр факультеты деканы, бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты, доцент. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы. Ике I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]](1945) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры. 
* [[Әхмәтов Орбелий Абдулла улы]] ([[Ахмет Орбелин]]; 1941—2007), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[Проза|яҙыусы]]. [[«Һәнәк» журналы]]ның элекке тәржемәсе-мөхәррире. [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡортостандың]] Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Исхаҡов Фәтих Шамил улы]] (1946), комсомол органдары һәм [[төҙөлөш]] тармағы ветераны. 1968—1974 йылдарҙа комсмол эшендә, шул иҫәптән 1970 йылдан республика студент төҙөлөш отряды командиры — [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире; 1995—2009 йылдарҙа «Башстром» йәмғиәте, артабан «Баштур» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2000) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (2001) төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Абдулла (ҡала)|Абдулла]] ҡалаһынан.
* [[Нафиков Шакирйән Вәкил улы]] (1946), [[ауыл хужалығы]] ветераны һәм хеҙмәт алдынғыһы. 1964 йылдан [[Балаҡатай районы]] Калинин исемендәге колхоз механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән ошо райондың [[Һәйбәт (Башҡортостан)|Һәйбәт]] ауылынан.  
* [[Самиева Мадина Айнакаевна]] (1951), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Тәтешле районы]]ның «Рассвет» хужалығы һөт-тауар фермаһының элекке  мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Сухорукова Руфина Николаевна]] (1951), [[Педагогика|педагог]]. [[Ғафури районы]]ның [[Красноусол]] ауылы 1-се урта мәктәбенең элекке тарих уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Райондың почётлы гражданы.
* [[Ғиззәтуллин Ринат Абдулла улы]] (1971), [[спорт]]сы, тренер. [[Бокс]] буйынса 1990 йылдан [[СССР]]-ҙың, 1992 йылдан — [[БДБ]], 1993 йылдан — Рәсәй йыйылма командалары ағзаһы. 2005 йылдан Өфөләге «Ника» үҫмерҙәр спорт клубының тренер-уҡытыусыһы. Рәсәй чемпионы (1992), Король Кубогына халыҡ-ара турнир еңеүсеһе ([[Таиланд]], 1993). Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1995). Сығышы менән [[Күмертау]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Хажиәхмәтов Радик Фазлиәхмәт улы]] (1947), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1966—2000 йылдарҙа «Туймазынефтестрой» тресының [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]]лағы 4-се идаралығы эшсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Сәүәҙебаш]] ауылынан. 
* [[Хәкимов Альберт Мөхәмәт улы]] (1947), [[Агрономия|агроном]]. [[Мәсетле районы]] Ленин исемендәге колхозының элекке баш агрономы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шәйхлисламова Зинфира Әхмәҙулла ҡыҙы]] (1957), [[Педагогика|педагог]]. 1993 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһының хәҙерге 2-се гимназияһы уҡытыусыһы, директорҙың уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, ҡаланың почётлы гражданы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 

}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Фәхриев Ғәбделхәй Ғимаҙи улы]] (1929—31.08.1991), [[театр]] актёры. 1970—1991 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] артисы. РСФСР-ҙың (1991) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1974) халыҡ артисы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1976).
* [[Корольков Григорий Михайлович]] (1934—2012), хеҙмәт алдынғыһы. 1964–1994 йылдарҙа «Востокнефтезаводмонтаж» тресы бригадиры. Башҡорт АССР-ының XI саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1984). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бүздәк районы]] [[Уртакүл совхозының Һарайғыр бүлексәһе ауылы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Афанасьев Василий Павлович]] (1939), хужалыҡ эшмәкәре. [[Миәкә районы]] «Восток» колхозының элекке рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[973]]: Әл-Бируни, [[Төрки (тел)|төрки]] һәм [[Фарсы теле|фарсы]] ғалимы.
* [[1780]]: Фёдор Гааз, [[Рәсәй империяһы]]ның күҙ табибы, йәмәғәт эшмәкәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1835]]: Александр Баженов, Рәсәй империяһы [[драма]]тургы, [[тәржемә]]се, [[театр]] тәнҡитсеһе.
* [[1874]]: Александр Вишневский, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]]-ҙың хәрби хирургы, дауалау майын (Мазь Вишневского) эшләүсе, академик.
* [[1875]]: Евгений Лансере, Рәсәй империяһы һәм СССР рәссамы, график, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ рәссамы (1945).
* [[1904]]: Павел Масса́льский, [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1963).
* [[1929]]: Нина У́ргант, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1934]]: Эдуард Хиль, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең опера, камера, эстрада йырсыһы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1974).
* [[1952]]: Евге́ния Глушенко, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (1995).
* [[1954]]: Виктор Бычко́в, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты («Особенности национальной охоты», «Особенности национальной рыбалки»).
* [[1973]]: Кирилл Пирого́в, Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2005). («Орёл и решка» — төп роль, «Брат 2»).
* [[1980]]: Дэвид Гарретт, [[Германия]] [[скрипка]]сыһы, композитор.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1907]]: Эдвард Григ, [[Норвегия]] композиторы.
* [[1930]]: Владимир Арсеньев, Алыҫ Көнсығышты тикшереүсе сәйәхәтсе, СССР яҙыусыһы («Дерсу Узала» һәм башҡа китаптар авторы).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1963]]: Михаил Романов, театр һәм кино актёры, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы (1951).
* [[1965]]: Альберт Швейцер, [[Германия]]ның теология белгесе һәм табип, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1952).
* [[1998]]: Игорь Сорин, СССР һәм Рәсәй шағиры, музыкант һәм артист, 1995—1998 йылдарҙа популяр «Иванушки International» төркөмө солисы.
* [[2014]]: Донатас Банионис, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И04]]
[[Категория:4 сентябрь]]</text>
      <sha1>i7dki8kdq9wpmt41jtn8jegwbocvmd1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303497</id>
      <parentid>1303496</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T19:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1303497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21972" sha1="cmlhulw7hgojd9jyrar76qwrrxlzeba" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''4 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 247-се ([[кәбисә йыл]]ында 248-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 118 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара  
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Тхэквондо]] көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Уҡ]] атыусылар көнө.
** Сексуаль сәләмәтлек көнө. 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли  
* {{Флагификация|Австралия}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|АҠШ}}: Ҡырағай тәбиғәт көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: Иммигранттар көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Белорус яҙмаһы көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: [[Китап]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Гәзит таратыусылар көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: Секретарҙар көнө.
* {{Флагификация|Молдавия}}: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Ядро тәьминәте буйынса белгестәр көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1931]]: [[Бишбүләк районы]] «Светлый путь» гәзитенең тәүге һаны сыға.
* [[1959]]: [[АҠШ]]-та һатыуға беренсе тапҡыр колготка сығарыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1975]]: [[СССР]] Үҙәк телевидениеның 1-се каналында «Что? Где? Когда?» уйыны тәүге тапҡыр эфирға сыға.
* [[1991]]: [[Свердловск]] ҡалаһының исеме [[Екатеринбург]] итеп үҙгәртелә.
* [[1998]]: [[Google|«Google»]] компанияһы ойошторола.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Рәшит Нурмөхәмәтов]] (1925—23.08.1986), рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1972—1980 йылдарҙа [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның сәнғәт бүлеге мөдире. 1958 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған (1970) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1977) рәссамы, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1969), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971).
* [[Плотников Иван Фёдорович]] (1925—13.07.2011), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең ғалим-тарихсыһы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, полковник. Тарих фәндәре докторы (1967), профессор (1968), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985). В. Н. Татищев һәм Г. В. де Геннин исемендәге премиялар лауреаты (1999). I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943, 1967) ордены кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәхитов Риф Хәйрулла улы]] (1940—14.09.2021), комсомол, [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1982—1990 йылдарҙа КПСС-тың [[Салауат районы|Салауат район]] комитетының беренсе секретары, 1995—2000 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] Секретариаты етәксеһе. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы |Юғары Советы]] депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Салауат районының почётлы гражданы.
* [[Назаров Владимир Дмитриевич]] (1940), [[фән|ғалим]]-инженер-электро-физик. 1969 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1986—1991 йылдарҙа һыу менән тәьмин итеү һәм канализация кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1996), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1999), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]]ның Борисов ҡалаһынан.
* [[Дулатов Алексей Даутович]] (1950), хәҙерге бишбәйге спортсыһы һәм 1972 йылдан тренер. 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығы Уҡытыу үҙәгенең хәрби һәм физик әҙерлек циклы начальнигы, 2002 йылдан — Олимпия резервының балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе тренеры. Хәҙерге бишбәйге буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1983), СССР-ҙың спорт мастеры (1974), Бөтә союз (1991) һәм республика (1976) категорияһындағы судья. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан.
* [[Сәйфуллин Франис Әсҡәрйән улы]] (1950), [[Агрономия|агроном]], ғалим-[[иҡтисад]]сы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1995—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министры; 2000—2007 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһының Федераль Йыйылышы депутаты,  Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡортостан Республикаһының 1-се, 4-се һәм 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Гельблу Яков Иосифович]] (1911—2007), [[Тел белеме|тел белгесе]]-германист-[[фән|ғалим]], яҙыусы, крайҙы өйрәнеүсе, [[Филателисты Башкортостана|коллекционер-филателист]]. [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|Совет-фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы, хәрби [[тәржемә]]се. 1952 йылдан [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы, [[немец теле]] кафедраһы мөдире, 1957 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]]ның сит телдәр факультеты деканы, бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты, доцент. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған уҡытыусыһы. Ике I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]](1945) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры. 
* [[Әхмәтов Орбелий Абдулла улы]] ([[Ахмет Орбелин]]; 1941—2007), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[Проза|яҙыусы]]. [[«Һәнәк» журналы]]ның элекке тәржемәсе-мөхәррире. [[Рәсәй]]ҙең һәм [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡортостандың]] Яҙыусылар союздары ағзаһы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Исхаҡов Фәтих Шамил улы]] (1946), комсомол органдары һәм [[төҙөлөш]] тармағы хеҙмәткәре. 1968—1974 йылдарҙа комсмол эшендә, шул иҫәптән 1970 йылдан республика студент төҙөлөш отряды командиры — [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире; 1995—2009 йылдарҙа «Башстрой» йәмғиәте, артабан «Баштур» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2000) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы (2001) төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Абдулла (ҡала)|Абдулла]] ҡалаһынан.
* [[Нафиков Шакирйән Вәкил улы]] (1946), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1964 йылдан [[Балаҡатай районы]] Калинин исемендәге колхоз механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән ошо райондың [[Һәйбәт (Башҡортостан)|Һәйбәт]] ауылынан.  
* [[Самиева Мадина Айнакаевна]] (1951), [[Малсылыҡ|малсы]]. [[Тәтешле районы]]ның «Рассвет» хужалығы һөт-тауар фермаһының элекке  мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Сухорукова Руфина Николаевна]] (1951), [[Педагогика|педагог]]. [[Ғафури районы]]ның [[Красноусол]] ауылы 1-се урта мәктәбенең элекке тарих уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Райондың почётлы гражданы.
* [[Ғиззәтуллин Ринат Абдулла улы]] (1971), [[спорт]]сы, [[тренер]]. [[Бокс]] буйынса 1990 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]], 1992 йылдан — [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]], 1993 йылдан — Рәсәй йыйылма командалары ағзаһы. 2005 йылдан Өфөләге «Ника» үҫмерҙәр спорт клубының тренер-уҡытыусыһы. Рәсәй чемпионы (1992), Король Кубогына халыҡ-ара турнир еңеүсеһе ([[Таиланд]], 1993). Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1995). Сығышы менән [[Күмертау]] ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Хажиәхмәтов Радик Фазлиәхмәт улы]] (1947), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1966—2000 йылдарҙа «Туймазынефтестрой» тресының [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]]лағы 4-се идаралығы эшсеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Сәүәҙебаш]] ауылынан. 
* [[Хәкимов Альберт Мөхәмәт улы]] (1947), [[Агрономия|агроном]]. [[Мәсетле районы]] Ленин исемендәге колхозының элекке баш агрономы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шәйхлисламова Зинфира Әхмәҙулла ҡыҙы]] (1957), [[Педагогика|педагог]]. 1993 йылдан [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһының хәҙерге 2-се гимназияһы уҡытыусыһы, директорҙың уҡыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, ҡаланың почётлы гражданы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 

}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Фәхриев Ғәбделхәй Ғимаҙи улы]] (1929—31.08.1991), [[театр]] актёры. 1970—1991 йылдарҙа [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] артисы. РСФСР-ҙың (1991) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1974) халыҡ артисы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1976).
* [[Корольков Григорий Михайлович]] (1934—2012), хеҙмәт алдынғыһы. 1964–1994 йылдарҙа «Востокнефтезаводмонтаж» тресы бригадиры. Башҡорт АССР-ының XI саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1984). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бүздәк районы]] [[Уртакүл совхозының Һарайғыр бүлексәһе ауылы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Афанасьев Василий Павлович]] (1939), хужалыҡ эшмәкәре. [[Миәкә районы]] «Восток» колхозының элекке рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[973]]: Әл-Бируни, [[Төрки (тел)|төрки]] һәм [[Фарсы теле|фарсы]] ғалимы.
* [[1780]]: Фёдор Гааз, [[Рәсәй империяһы]]ның күҙ табибы, йәмәғәт эшмәкәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1835]]: Александр Баженов, Рәсәй империяһы [[драма]]тургы, [[тәржемә]]се, [[театр]] тәнҡитсеһе.
* [[1874]]: Александр Вишневский, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]]-ҙың хәрби хирургы, дауалау майын (Мазь Вишневского) эшләүсе, академик.
* [[1875]]: Евгений Лансере, Рәсәй империяһы һәм СССР рәссамы, график, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ рәссамы (1945).
* [[1904]]: Павел Масса́льский, [[театр]] һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1963).
* [[1929]]: Нина У́ргант, СССР-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.
* [[1934]]: Эдуард Хиль, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең опера, камера, эстрада йырсыһы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1974).
* [[1952]]: Евге́ния Глушенко, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (1995).
* [[1954]]: Виктор Бычко́в, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты («Особенности национальной охоты», «Особенности национальной рыбалки»).
* [[1973]]: Кирилл Пирого́в, Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2005). («Орёл и решка» — төп роль, «Брат 2»).
* [[1980]]: Дэвид Гарретт, [[Германия]] [[скрипка]]сыһы, композитор.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:4 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1907]]: Эдвард Григ, [[Норвегия]] композиторы.
* [[1930]]: Владимир Арсеньев, Алыҫ Көнсығышты тикшереүсе сәйәхәтсе, СССР яҙыусыһы («Дерсу Узала» һәм башҡа китаптар авторы).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1963]]: Михаил Романов, театр һәм кино актёры, режиссёр, СССР-ҙың халыҡ артисы (1951).
* [[1965]]: Альберт Швейцер, [[Германия]]ның теология белгесе һәм табип, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1952).
* [[1998]]: Игорь Сорин, СССР һәм Рәсәй шағиры, музыкант һәм артист, 1995—1998 йылдарҙа популяр «Иванушки International» төркөмө солисы.
* [[2014]]: Донатас Банионис, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И04]]
[[Категория:4 сентябрь]]</text>
      <sha1>cmlhulw7hgojd9jyrar76qwrrxlzeba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тәмәке (үҫемлек)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75567</id>
    <revision>
      <id>1303492</id>
      <parentid>1065093</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T17:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14244" sha1="272325evjkpwcgguinxo93pn80snk2k" xml:space="preserve">{{Яҡшы мәҡәлә}}
{{Таксон
 |image file        = Nicotiana tabacum 001.JPG
 |image title       = Тәмәке
 |image descr       = {{bt-ruslat|Тәмәке|Nicotiana tabacum}} 
 |regnum            = Үҫемлектәр
 |rang              = Ырыу
 |latin             = Nicotiana
 |author            = [[L.]] (1753)
 |syn               = 
* {{btname|Amphipleis|[[Raf.]]}}
* {{btname|Blenocoes|[[Raf.]]}}
* {{btname|Dittostigma|[[Phil.]]}}
* {{btname|Eucapnia|[[Raf.]]}}
* {{btname|Langsdorfia|[[Raf.]]}}
* {{btname|Lehmannia|[[Spreng.]]}}
* {{btname|Perieteris|[[Raf.]]}}
* {{btname|Polydiclis|([[G.Don]]) [[Miers]]}}
* {{btname|Sairanthus|[[G.Don]]}}
* {{btname|Siphaulax|[[Raf.]]}}
* {{btname|Tabacum|[[Gilib.]]}}
* {{btname|Tabacus|[[Moench]]}}
* {{btname|Waddingtonia|[[Phil.]]}}
 |typus             = {{Bt-latrus|Nicotiana tabacum|Табак обыкновенный|aut=[[L.]]}}
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |wikispecies       = Nicotiana
 |commons           = Category:Nicotiana
 |grin              = 8235
 }}

'''Тәмәке''' ({{lang-la|Nicotiána}}) — [[эт ҡарағаты һымаҡтар]] ғаиләһенә ҡараған, аҡ, алһыу йәки ҡыҙыл суҡ сәскәле, япрағы никотинға бай үлән, шул үләндең тартыу, еҫкәү йәки сәйнәү өсөн киптереп ваҡланған япрағы&lt;ref&gt;Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)&lt;/ref&gt;; {{bt-ruslat|Эт ҡарағаты|Solanaceae}} ғаиләһенән күп йыллыҡ һәм бер йыллыҡ үлән үҫемлектәр ырыуы. Составында [[никотин]] бар, наркотик сара булараҡ үҫтерелә. Тәмәке ҡулланыу (тартыу, сәйнәү, еҫкәү) [[Аддикция|бәйләнгәнлекә]] килтерә&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Курение/ — Курение — Большая Советская Энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140829082247/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/ |date=2014-08-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=4753 «What causes nicotine addiction?» American Heart Association]&lt;/ref&gt;.

== Ҡылыҡһырлама ==
Тәмәке — бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ үлән үҫемлектәр һәм ҡыуаҡтар. Үҫемлек Төньяҡ Америкала таралған, етмешләп төрҙө берләштерә. Тамыры оҙон, 2 метрға яҡын. Һабағы тура, тармаҡланған. Япрағы тоташ, тигеҙ ситле. Сәскәлеге һепертке һымаҡ. Тажы бүкән һымаҡ формала йәшел, һары, алһыу төҫтә.

[[Емеш]]е — күп емешле тартма, өлгөлгәс шартлап ярыла. Ваҡ ҡына овал формаһындағы емештәре ҡара-көрән төҫтә,бөтә ерҙә лә шыталар.

Тәмәкенең ҡоротҡостары күп, улар араһында [[колорадо ҡуңыҙы]], япраҡ күбәләктәре.

== Үҫтереү һәм ҡулланыу тарихы ==
[[XV быуат]] аҙағында атаҡлы [[Португалия]] сәйәхәтсеһе [[Христофор Колумб]] Америка ҡитғаһын аса. Был мөғжизәле ерҙән Колумб һәм уның диңгеҙселәре Европаға төрлө экзотик емештәр менән бергә тәмәке лә алып ҡайта. Шунан башлап Европала, аҙағыраҡ Азияла һәм башҡа ерҙәрҙә тәмәке тартыу ғәҙәте тарала. Европалылар тәмәкенең нимә икәнен белмәй әле. Иң беренсе булып Христофор Колумб экспедицияһында ҡатнашыусылар таныша. Улар индейҙар япраҡтарҙы төрөп трубкаға беркетеп ҡуйыуҙарын, осонда ут күренгән трубканы һурып, ауыҙҙарынан төтөн сығарыуҙарын күргән. Был трубканы индейҙар «сигаро» тип атаған.

[[XVI быуат]]ҡа тиклем тәмәке тик [[Төньяҡ Америка|Төньяҡ]] һәм [[Көньяҡ Америка]]ла ғына үҫә. [[Европа]]ға тәмәкене [[1493]] йылда Колумбтың икенсе экспедицияһы ваҡытында испан монархы Роман Панно алып ҡайта. [[1556]] йылда француз сәйәхәтсеһе Андре Теве [[Бразилия]]нан тәмәке орлоғо алып килеп,  [[Франция]]ла үҫтерә башлай. [[Португалия]]лағы Франция илсеһе Жан Нико уны баш ауыртыуы (мигрень) менән яфаланыусы [[Екатерина Медичи]]ға бирә. Нико тәҡдиме менән королева тәмәкене ваҡлай һәм еҫкәй. Ысынлап та, бер ни ҡәҙәр ваҡытҡа был уға еңеллек килтерә, һәм Жанно Нико хөрмәтенә был дауа сараһын Екатерина Медичи '''[[никотин]]''' тип атай. Шулай итеп, тәмәкене һәр төрлө ауырыуҙарҙан дауаланыу сараһы итеп ҡуллана башлайҙар. Ләкин был оҙаҡ дауам итмәй. Тәмәке менән йыш ағыуланыу, тәмәке тартыу нәтижәһендә килеп сыҡҡан янғындар кешеләрҙе аптырашта ҡалдыра. Ниһайәт, улар тәмәкенең зарарлы әйбер икәненә төшөнә.

[[Рәсәй]]гә тәмәкене инглиз саүҙагәрҙәре алып килә. Ул ваҡытта тәмәкене тартыу һәм еҫкәү ҡәтғи рәүештә эҙәрлекләнә.Тотолған кеше төрлөсә язалана, ҡамсы менән һуҡтырыла, ә тәмәке һатыусыларҙың танауын киҫәләр һәм һөргөнгә ебәрәләр. Власҡа [[Петр I]] килгәс,  тәмәкене тыйыу турыһындағы законды юҡҡа сығара. Шунан һуң кешеләр тәмәке тартыуға тартыла башлай.

== Тәмәке төрҙәре ==
''Тәмәке'' ырыуы 75 төрҙө үҙ эсенә ала, 13 секцияларға бүленә&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;По данным сайта ''[[Germplasm Resources Information Network|GRIN]]'' (см. карточку организма).&lt;/ref&gt;:

&lt;div class=&quot;references&quot; style=&quot;-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;&quot;&gt;
* {{bt|Nicotiana|sect=Alatae|[[Goodsp.]]}}
* {{bt|Nicotiana|sect=Nicotiana}}
* {{bt|Nicotiana|sect=Noctiflorae|Goodsp.}}
* {{bt|Nicotiana|sect=Paniculatae|Goodsp.}}
* {{bt|Nicotiana|sect=Petunioides|[[G.Don]]}}
* {{bt|Nicotiana|sect=Polydicliae|G.Don}}
* {{bt|Nicotiana|sect=Repandae|Goodsp.}}
* {{bt|Nicotiana|sect=Rusticae|G.Don}}
* {{bt|Nicotiana|sect=Suaveolentes|Goodsp.}}
* {{bt|Nicotiana|sect=Sylvestres|[[S.Knapp]]}}
* {{bt|Nicotiana|sect=Tomentosae|Goodsp.}}
* {{bt|Nicotiana|sect=Trigonophyllae|Goodsp.}}
* {{bt|Nicotiana|sect=Undulatae|Goodsp.}}
&lt;/div&gt;

== Тәмәкенең зыяны ==
[[Файл:Plantación de tabaco. Escaldes-Engordany. Andorra 67.jpg|thumb|right|250px|[[Андорра]]ла тәмәк плантацияһы]]
Тәмәке тартыу кешенең һаулығын ҡаҡшата. Һуңғы йылдарҙа йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары, үпкәнең [[яман шеш]]е, [[бронхит]], [[гастрит]], [[ашҡаҙандың сей яраһы]] һәм башҡа ауырыуҙар йыш осрай. Улар кешегә оҙайлы ғазап килтерә, уның ғүмерен ҡыҫҡарта. Хатта үлемгә лә еткерә. Ғалимдарҙың тикшеренеүе шуны иҫбат итте: күп осраҡта һанап сыҡҡан ауырыуҙарҙың башланыу сәбәбе тәмәке тартыуға бәйле. Бынан тыш, тәмәкенең зарарлы тәьҫире арҡаһында ауыҙ тиресәһе боҙола, тештәр һарғая, улар серей башлай, иртәрәк төшә.

Үҫмер саҡта тәмәке тартыу айырыуса зарарлы. Төрлө ауырыуҙарға сәбәпсе булыуҙан тыш, тәмәке кешенең буйға үҫеүен тотҡарлай, физкультура һәм спорт менән шөғөлләнеүгә кире йоғонто яһай. Тәмәке тартыусыларҙың йөрәге, үпкәһе һәм мускулдары хәлһеҙерәк була. Улар үҙ һаулығын ғына ҡаҡшатмай. Тәмәкенең ағыуы эргә-тирәләге йәки бүлмәләге кешеләргә тағы ла нығыраҡ зарарлы.

== Тәмәке үҫтереү ==
Тәмәке япрағы тартыу, еҫкәү һәм сәйнәү өсөн ҡулланыла. Тартыу өсөн сигара һәм папирос сорттарын ҡулланалар. Сигара сорттары цилиндр формаһында төрөү өсөн япраҡтары киң һәм шыма булырға тейеш.
Тәмәке культураһы Рәсәйҙә 55-се параллелдән төньяҡҡараҡ үҫтерелмәй.

Үҫеү осоро оҙайлы булғанға, үҫентеләрҙе рассадникта үҫтерәләр, һуңынан плантацияға күсереп ултырталар. Үҫтергән ваҡытта уңайһыҙ тәбиғәт шарттарынан һаҡларға кәрәк. Шытып сыҡҡан үҫентеләр һирәкләнә. Йолҡолған үҫентеләрҙе буш урынға күсереп ултыртырға мөмкин. Үҫемлектәр плантацияларғак күсерелгәс, ере йомшарһын өсөн тәпкеләргә кәрәк.

Йыйып алынған тәмәке япраҡтары киптерелә һәм әсетелә. Киптереү ҡояш нурҙары аҫтында үткәрелә. Әсетеү процессы махсус йылытылған бүлмәләрҙә башҡарыла.

== Тәмәкегә ҡаршы көрәш ==
Тәмәкенең кешегә зыян килтереүе арҡаһында һуңғы йылдарҙа уға ҡаршы көрәш киң йәйелдерелде. Был эшкә табиптар, ғалимдар ғына түгел, дәүләт эшмәкәрҙәре, төрлө ойошмалар ҙа ҡушылды. Хатта 1980 йылды [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] (ВОЗ) Тәмәке тартыуға ҡаршы көрәш йылы тип иғлан итте. Көрәш Рәсәйҙә генә түгел, ә тотош донъя күләмендә алып барыла. Ләкин тартыусылар, тәмәкенең зыянын аңлап, үҙҙәре үк был көрәшкә ҡушылмаһа, ул уңышһыҙ тамамланасаҡ.

Тәмәкенең зарары нимәлә сағыла һуң. Бик күп тикшеренеүселәрҙең иҫбат итеүенсә, тәмәкелә бик көслө ағыулы матдәләр бар: [[мышаяҡ]], [[синиль кислотаһы]], [[углерод окисе]] (һөрөм газы), [[метил алкоголе]], [[акролин]], [[бензоперин]] һәм башҡалар. Был ағыуҙарҙың хәүеф янауын түбәндәге тәжрибәләр иҫбат итә. Мәҫәлән, синиль кислотаһының 7 тамсыһы атты үлтерә, ә егерме папиростағы [[никотин]] кешенең ғүмерен өҙөргә мөмкин.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Никотин]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ФлораСССР|часть=Род 1320. Табак — Nicotiana L.|том=22|стр=106—108|ref=ФлораСССР}}

== Һылтанмалар ==
* Колумб күстәнәсе. Башкортостан.28.01. 2012.
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00077/06500.htm}} &lt;small&gt;Проверено 4 марта 2009 г.&lt;/small&gt;
* {{ВТ-ЭСБЕ|Табак, растение из семейства пасленовых}} &lt;small&gt;Проверено 4 марта 2009 г.&lt;/small&gt;
* [http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/259/ Табак в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250130125657/http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/259/ |date=2025-01-30 }} на сайте «Музей торговли»
* [http://globaltobaccocontrol.org/ru Обучение мировых лидеров контролю над табаком]
* [http://ru.euronews.com/2013/05/30/biofuel-ling-change-with-tobacco/ Биотопливо из табака] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427211542/http://ru.euronews.com/2013/05/30/biofuel-ling-change-with-tobacco/ |date=2015-04-27 }} на сайте «euronews.com».

[[Категория:Эт ҡарағаты һымаҡтар]]
[[Категория:Тәмәке| ]]
[[Категория:Төньяҡ Америка флораһы]]
[[Категория:Көньяҡ Америка флораһы]]</text>
      <sha1>272325evjkpwcgguinxo93pn80snk2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яҡшылыҡ импульсы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87345</id>
    <revision>
      <id>1303507</id>
      <parentid>1299451</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T09:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8074" sha1="kzltoaa75tst476wimiwn4ywroco6ir" xml:space="preserve">{{Карточка премии
 | название = «Яҡшылыҡ импульсы» премияһы
 | image = {{lang-ru|Премия «Импульс добра»}} 
 | bgcolor = #BDB76B
 | оригинальное название = 
 | страна = [[Рәсәй Федерацияһы]]
 | награда за = Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә һәм ҡуҙғатыуға өлөш индергән өсөн
 | учредитель = «[[Беҙҙең киләсәк (фонд)|Беҙҙең киләсәк]]» социаль программалар фонды
 | основание = 2011
 | последний обладатель = 
 | сайт = [http://www.impulsdobra.ru impulsdobra.ru] 
}}
'''«Яҡшылыҡ импульсы» премияһы''' ({{lang-ru|Премия «Импульс добра»}}) — йыл һайын бирелә торған һәм «[[Беҙҙең киләсәк (фонд)|Беҙҙең киләсәк]]» социаль программалар фонды менән ойошторолған премия. Премия Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә һәм ҡуҙғатыуға өлөш индергән өсөн социаль эшҡыуарҙарға, журналистарға һәм киң мәғлүмәт сараларына, юғары уҡыу йорттарына, йәмәғәт ойошмаларына һәм тағы ла дәүләт структураһы етәкселәренә бирелә.

== Тарих ==
«Яҡшылыҡ импульсы» премияһы 2011 йылда иң яҡшы тыуған ил социаль эшҡыуарҙарын бүләкләү һәм Рәсәй Федерацияһы территорияһында социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү мәсьәләләренә дәүләттең иғтибарын йәлеп итеү маҡсатында ойошторола&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://i.rbc.ru/anons/item/ezhegodnaya_premiya_impuls_dobra_import РБК Инновации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150518111245/http://i.rbc.ru/anons/item/ezhegodnaya_premiya_impuls_dobra_import |date=2015-05-18 }}&lt;/ref&gt;. 2012 йылда премия менән тәүге бүләкләү тантанаһы уҙғарыла.

2014 йылда премияға Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премьер-министры [[Медведев Дмитрий Анатольевич|Дмитрий Медведев]], Дәүләт Думаһы спикеры Сергей Нарышкин һәм Федерация Советы рәйесе [[Матвиенко Валентина Ивановна|Валентина Матвиенко]] булышлыҡ күрһәтә&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=XDl9DdULoXU Сюжет на КМ TV]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated3&gt;[http://tass.ru/novosti-partnerov/1191791 ИТАР-ТАСС]&lt;/ref&gt;. Дөйөм премиаль фондтың суммаһы 2 миллион 400 мең һум тәшкил иткән.

2015 йылдан алып премия ете номинацияла тапшырыла&lt;ref name=autogenerated1/&gt;.

Премияның йәмәғәт советына «[[Беҙҙең киләсәк (фонд)|Беҙҙең киләсәк]]» социаль программалар фондын ойоштороусыһы Вәғит Алекперов, Волоколам митрополит Иларион (Алфеев), эстрада йырсыһы Лев Лещенко, Арктиканы өйрәнеүсеһе Артур Чилингаров һәм башҡалар инә.

Өс йыл эсендә Рәсәй Федерацияһының күпселек субъектарынан тиҫтәләгән кеше премияға лайыҡ була.

== Премия лауреаттары ==

=== 2012 йыл ===
2012 йылда премияға барлығы 194 кеше номинант итеп күрһәтелә, уларҙың ун өсө бүләкләнеүселәр араһында була. Бүләкләнеүселәр араһында бөтә Рәсәйҙән килгән мәшәҡәтле үҫмерҙәргә реабилитация курстарын үткәреүсе «Фермерҙар мәктәбе» лә була. «Фермерҙар мәктәбе» тағы ла инвалид-балалар, талиптар араһында профессияналь йүнәлеш буйынса курстар ойоштора. Шул уҡ йылда Коломна ҡалаһының пастила фабрика музейы ла «Яҡшылыҡ импульсы» премияһы лауреаты була, был предприятиела мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр эшкә йәлеп ителә&lt;ref name=autogenerated5&gt;[http://www.eg-online.ru/article/227850/ Импульсы добра минуют местные власти (статья в журнале «Экономика и жизнь»)]&lt;/ref&gt;. Рәсәй Федерацияһында инвалидтар өсөн туризмды үҫтереүсе «Либерти» команияһы ла премияға лайыҡ була.

=== 2013 йыл ===
2013 йылда «Социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү буйынса иң яҡшы корпоратив программа өсөн» тигән номинацияла «Северсталь» авиакомпанияһы Череповец ҡалаһы хакимиәте менән берлектә ойошторолған «АГР» проекты еңеүсе тип табыла. «АГР» проекты төбәктә урта һәм кесе бизнесты, шул иҫәптән социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереүгә йүнәлтелгән&lt;ref name=autogenerated4&gt;[http://pioportal.ru/impul-s-dobra-severstali/ Социальные проекты индустриального масштаба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304212445/http://pioportal.ru/impul-s-dobra-severstali/ |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

=== 2014 йыл ===
2014 йылда «Социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендәге иң яҡшы йәштәр проекты» номинацияһында Мәскәү ҡалаһынан Антон Кучумов һәм Максим Попов лауреат булалар.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://gnkk.ru/articles/impuls-dobra.html Статья в краевой государственной газете «Наш Красноярский край»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407225958/http://gnkk.ru/articles/impuls-dobra.html |date=2016-04-07 }}
* [http://pravdasevera.ru/society/-p7w58x8d  Социальный предприниматели Архангельска претендуют на премию «Импульс добра»]
* [http://ugranow.ru/2013/05/17/югра-удостоена-премии-импульс-добра/ Югра удостоена премии «Импульс добра»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310221759/http://ugranow.ru/2013/05/17/%d1%8e%d0%b3%d1%80%d0%b0-%d1%83%d0%b4%d0%be%d1%81%d1%82%d0%be%d0%b5%d0%bd%d0%b0-%d0%bf%d1%80%d0%b5%d0%bc%d0%b8%d0%b8-%d0%b8%d0%bc%d0%bf%d1%83%d0%bb%d1%8c%d1%81-%d0%b4%d0%be%d0%b1%d1%80%d0%b0/ |date=2016-03-10 }}
* [http://tlt-grajdanin.ru/glavnye-novosti-rossii/v-moskve-vruchili-impuls-dobra-premiyu-za-socialnyj-biznes/ В Москве вручили «Импульс добра»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305045526/http://tlt-grajdanin.ru/glavnye-novosti-rossii/v-moskve-vruchili-impuls-dobra-premiyu-za-socialnyj-biznes/ |date=2016-03-05 }}

[[Категория:Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ]]
[[Категория:Иҡтисад буйынса Рәсәй премиялары]]</text>
      <sha1>kzltoaa75tst476wimiwn4ywroco6ir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шах Солтан мәсете</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91797</id>
    <revision>
      <id>1303501</id>
      <parentid>658707</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T03:03:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3239" sha1="svwkxm40gkopufxwc9o3hjzxwa0jgt2" xml:space="preserve">{{Мечеть
|Русское название        = Шах Солтан мәсете
|Оригинальное название   = {{lang-tr|Şah Sultan Camii}}
|Изображение             = 
|Подпись изображения     = 
|Ширина изображения      = 
|Страна                  = Төркиә
|Тип региона             = Ил
|Регион                  = [[Истанбул]]
|Название местоположения =
|Местоположение          = 
|Адрес                   = 
 |lat_dir =N|lat_deg =41.0041 |lat_min = |lat_sec =
 |lon_dir =E|lon_deg =28.9383 |lon_min = |lon_sec = 
 |region     = TR  
 |CoordScale = 2000
|Статус                  = 
|Течение, школа          = [[сөнни]]
|ДУМ                     = 
|Собственник             = 
|Тип мечети              = 
|Архитектурный стиль     = 
|Автор проекта           = 
|Архитектор              = Синан
|Строитель               = 
|Инициатор строительства = [[Сөләймән I]]
|Стоимость               = 
|Благотворители          = 
|Первое упоминание       = 
|Строительство           = 
|Основные даты           = {{Достопримечательность/Даты||||||}}
|Начало строительства    = 1553
|Окончание строительства = 1556
|Реликвии                = 
|Имам                    = 
|Состояние               = 
|Общая площадь           = 16×13 м
|Размеры                 = 
|Площадь помещений       = 
|Вместимость             = 
|Количество куполов      = 
|Высота                  = 
|Высота купола           = 
|Диаметр купола          = 
|Количество минаретов    = 1
|Высота минарета         = 
|Материал                =таш,  глина
|Таравих                 = 
|Ифтар и сухур           = 
|Библиотека              = 
|Мактаб                  = 
|Медресе                 = 
|Сайт                    = 
|Дополнительная информация = &lt;!-- --&gt;
}}
'''Шах Солтан мәсете''' ({{lang-tr|Şah Sultan Camii}}) — [[Истанбул]]дын [[Әйүп районы]]нда урынлашҡан мәсет.

[[Сөләймән I]] апаһы — Шах Солтан тарафынан, [[Синан]] архитекторы проекты буйынса төҙөлгән.

== Һылтанмалар ==
* Константин Филиппович, [http://www.hierapolis-info.ru/mechet-shakh-sultan.html Путеводитель : мечеть Шах Султан в Стамбуле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924030207/http://www.hierapolis-info.ru/mechet-shakh-sultan.html |date=2015-09-24 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Mosque-stub}}
{{Истанбул мәсеттәре}}

[[Категория:Синан архитекторы проекттары]]</text>
      <sha1>svwkxm40gkopufxwc9o3hjzxwa0jgt2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уйынсыҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109614</id>
    <revision>
      <id>1303494</id>
      <parentid>1292447</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T18:43:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13632" sha1="fg9n71yedsr0svbw7si3un4jtprck16" xml:space="preserve">[[Файл:Teddies_decending_height.jpg|мини|300x300пкс|Хәтфә айыу — иң популяр уйынсыҡ]]
'''Уйынсыҡ''' — [[Уйын|уйындар]] өсөн тәғәйенләнгән әйбер.

Ысын һәм хыялдағы образдарҙы тормошҡа ашырып, уйынсыҡ аҡыл, әхлаҡ, гүзәллек һәм физик тәрбиә биреү маҡсаттарына ирешә. Уйынсыҡ [[Бала|балаға]] тирә-яҡ донъяны өйрәнергә, уны уйлап эшләргә, фекерләү, [[хәтер]], телмәр, [[Эмоция|хистәр]] үҫешенә ярҙам итә. Уйынсыҡ уҡытыу-тәрбиә эшендә, айырым алғанда, үҫтереү өсөн, балаларҙың техник һәм сәнғәт ижадын үҫтереүҙә киң ҡулланыла. Уйынсыҡтың төрө, эстәлеге һәм биҙәлеше баланың йәшенә, тәрбиә маҡсаттарына ҡарап билдәләнә. Милли уйынсыҡтар интерьерҙы биҙәү өсөн дә ҡулай.

Уйынсыҡ атай-әсәй менән баланың аралашыуына ярҙам итә ала, бөгөнгө көндә ул бик мөһим проблема.

== Тарихы ==
[[Файл:Roman-toys.jpg|слева|мини|Боронғо Рим уйынсыҡтары экспозицияһы]]
Уйынсыҡты кешелек боронғо замандан бирле белгән. Һинд цивилизацияһы ҡалдыҡтарын ҡаҙғанда (б.э.т. 3000-1500), бәләкәй арба, ҡош һәм маймылдар ҡиәфәтендәге уйынсыҡтар табыла.&lt;ref name=&quot;Indialife&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/19990219220307/http://members.aol.com/Donnclass/Indialife.html MrDonn.org — Daily Life in Ancient India, including the mysterious Indus Valley Civilization]&lt;/ref&gt;
[[Файл:Little_horse_on_wheels_(Ancient_greek_child's_Toy).jpg|мини|Тәгәрмәсле ат. Боронғо Греция, Керамика, б.э.т. 950—900 ]]
[[Файл:Самосвал.jpg|мини|247x247пкс|Уйынсыҡ самосвал, СССР]]
Иң боронғо уйынсыҡтар таш, таяҡтар, балсыҡтан яһалған. Мең йылдар элек [[Боронғо Мысыр|египет]] балалары таш, керамика, ағастан ҡурсаҡ менән уйнаған, уларҙың яһалма сәсле һәм хәрәкәтсел аяҡ-ҡулы булған.&lt;ref name=&quot;Maspero&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFMaspero&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Maspero Gaston Camille Charles.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; [[Боронғо Греция]] һәм [[Боронғо Рим]]&lt;nowiki/&gt;дә балалар [[балауыҙ]] һәм [[терракота]]&lt;nowiki/&gt;нан яһалған ҡурсаҡтар, уҡ һәм йәйә, йо-йо менән уйнаған. Грецияла, балалар, бигерәк тә ҡыҙҙар, бәлиғ булғас, уйынсыҡтарын ҡорбан итер булған. Туй байрамы алдынан ун дүрт йәштәр тирәһендәге ҡыҙҙар, оло тормошҡа баҫыу символы итеп, уйынсыҡтарын ғибәҙәтханаға илтер булған.&lt;ref name=&quot;Powell&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFPowell2001&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Powell Barry B.''&amp;#x20;Classical Myth; Third Edition. &lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Oliver&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Oliver, Valerie''&amp;#x20;[http://www.spintastics.com/HistoryOfYoYo.asp History Of The Yo-Yo].&amp;#x20; Spintastics Skill Toys, Inc.&amp;#x20;(1996).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 30 октября 2006.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;[http://web.archive.org/web/20060809224918/http://www.spintastics.com/HistoryOfYoYo.asp Архивировано из первоисточника 9 августа 2006].&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;

Уйынсыҡ үҫешен ҡурсаҡ миҫалында ла күреп була. Иң боронғо ҡурсаҡтар ағастан ҡырҡылған йәки үләндән бәйләнгән. [[Боронғо Мысыр]]&lt;nowiki/&gt;ҙа ҡурсаҡтарҙың аяҡ-ҡулдары хәрәкәтләнә башлай. XX быуат башыедағы ҡурсаҡтар «әсәй» тип әйтергә өйрәнә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://news.google.com/newspapers?nid=1955&amp;dat=20010320&amp;id=uvkhAAAAIBAJ&amp;sjid=-qIFAAAAIBAJ&amp;pg=5122,4172687 Reading Eagle — Google News Archive Search].&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 29 апреля 2013.&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Бөгөн инде ҡурсаҡтар төрлө әйберҙәрҙе, хужаһын танып, программа ярҙамында һалынған һөйләмдәрҙе ҡуллана ала.&lt;ref name=&quot;VanPatten&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Van Patten, Denise''&amp;#x20;[http://collectdolls.about.com/od/dollsbymaterial/a/talkingdolls.htm A Brief History of Talking Dolls — From Bebe Phonographe to Amazing Amanda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512191251/http://collectdolls.about.com/od/dollsbymaterial/a/talkingdolls.htm |date=2013-05-12 }}.&amp;#x20; &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; Уйынсыҡтар, уларҙы әҙерләү технологиялары үҙгәрһә ла, балалар барыбер уйынсыҡ менән уйнарға яратыуы үҙгәрешһеҙ ҡала.

=== Урыҫ уйынсыҡтары ===
Рәсәйҙә уйынсыҡ [[XVIII быуат]]ҡа тиклем уйын-көлкө (урыҫ. ''потеха'', ''потешка)'' тип аталған. [[Мәскәү]]ҙә уйынсыҡтарҙы йәрминкәлә һатҡандар йәки өйҙә эшләгәндәр. Уйынсыҡтар — ағас һындар: аттар, һарыҡтар, кәзә бәрәстәре, ҡошсоҡтар, айыуҙар, әтәстәр, эттәр, арыҫландар; ағас һәм балсыҡ һауыт-һабалар. Уйынсыҡ өйҙәр, ҡоҙоҡ, ҡаласыҡтар һәм башҡалар.

Тәүге уйынсыҡтарҙың береһе — туп — туҡыманан яһалған, эсенә дөңгөр һалынған.

Батша [[Ғаилә|ғаиләһендә]] бер йәше тулыуға малайҙарға эйәр, йүгән, өҙәңгеле ағас ат бүләк иткәндәр. Ҙурая бара, батша улына дөңгөр, байраҡ, уҡ, ҡылыс, алебарда килеп эләккән.

Батша ҡыҙҙары иһә ҡурсаҡ уйнаған, улар өсөн карауат, ҡаралты, кейем һатып алынған&lt;ref&gt;Иван Забелин. &lt;/ref&gt;.

== Бала үҫеше ==
Уйын барышы ла, уйынсыҡтар ҙа бала үҫешендә ҙур йоғонто яһай: күңелен аса, тәрбиәүи, ижади һәләт асылыуҙа роль уйнай. Алдағы тормошта өсөн баланың физик һәм аҡыл һәләттәрен үҫтерә.

Яңы тыуған баланың уйынсыҡтары тауышлы, асыҡ төҫлө, үҙенсәлекле текстуралы була. Уйнағанда төҫ һәм тауыштарҙы айыра башлай, йәғни хәтер үҫешә.

Ябай шаҡмаҡтар күреү, хәрәкәт өсөн, математик һәм танып-белеү оҫталығын үҫтерә.&lt;ref name=Tsuruoka&gt;{{cite journal | last =Tsuruoka | first =Doug | title =Toys: Not All Fun And Games | journal =Investor's Business Daily | volume = | issue = | pages = | publisher = | date =January 5, 2007 | url =http://www.investors.com/editorial/IBDArticles.asp?artsec=23&amp;issue=20070105 | doi = | id = | accessdate =2007-01-08 | deadlink =404 | archiveurl =http://web.archive.org/20091009073731/www.investors.com/editorial/IBDArticles.asp?artsec=23&amp;issue=20070105 | archivedate =2009-10-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091009073731/http://www.investors.com/editorial/IBDArticles.asp?artsec=23&amp;issue=20070105 |date=2009-10-09 }}&lt;/ref&gt; Т

[[Пластилин]] һәм уның кеүек башҡа уйынсыҡтар физик, хис-тойғо, социаль үҫеш өсөн файҙалы.&lt;ref name=Ucci&gt;{{cite journal | last =Ucci | first =Mary | title =Playdough: 50 Years' Old, And Still Gooey, Fun, And Educational | journal =Child Health Alert | volume =24 | issue = | pages = | publisher = | month =April | year =2006 | url =http://web110.epnet.com/citation.asp?tb=1&amp;_ug=sid+50E579A7%2D22F7%2D4ED5%2DADF6%2DF699A2D5EB3B%40sessionmgr2+dbs+afh+cp+1+B804&amp;_us=mh+1+sl+%2D1+hs+False+or+Date+ss+SO+sm+KS+mdbs+afh+ri+KAAAGEIB00091355+dstb+KS+sel+False+frn+1+1CD0&amp;_uso=tg%5B0+%2D+db%5B0+%2Dafh+hd+False+op%5B0+%2D+st%5B0+%2DToys++in++Child++development++AND++DE++%22TOYS%22+ex%5B0+%2Dproximity+mdb%5B0+%2Dimh+A6B6&amp;cf=1&amp;fn=1&amp;rn=2&amp; | accessdate =2007-02-17 }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (Full-text on-line version requires login)&lt;/ref&gt; Шулай уҡ был осраҡта бала үҙе лә уйынсыҡ яһай ала.

Мәктәп йәшендәге балалар өсөн башватҡыстар, конструкторҙар математик һәләтте үҫтерергә ярҙам итә.

Үҫмерҙәр һәм өлкәндәр өсөн дә уйынсыҡтар бар, мәҫәлән, Ньютон бишеге уйынсығы импульс һәм энергияны һаҡлау законын кәүҙәләндерә.

== Уйынсыҡтар музейы ==
[[Файл:Denver_doll_museum_008.JPG|мини|Музейҙағы ҡурсаҡтар экспозицияһы, Денвер]]
Күп илдәрҙә уйынсыҡ музейҙары асыҡ. Донъялағы беренсе Немец уйынсыҡ музейы 1901 йылда [[Зоннеберг]]та ойошторолған .

Рәсәйҙәге беренсе уйынсыҡ музейы [[1918 йыл]]да Мәскәүҙә, ә [[1931 йыл]]да ул Загорск ҡалаһына күскән (хәҙерге [[Сергиев Посад]]). [[1997 йыл]]дан&lt;nowiki/&gt; [[Санкт-Петербург]]та Уйынсыҡ музейы эшләп килә (дәүләткә ҡарамаған мәҙәниәт ойошмаһы). Шунда уҡ ҡурсаҡ музейы бар.

== Уйынсыҡ төрҙәре ==
Төрлө һыҙаттары буйынса уйынсыҡтарҙы төркөмдәргә бүлергә була&lt;ref name=&quot;manufacture-seminars&quot;&gt;[http://www.manufacture-seminars.ru/clause/clause/71205/2021/ Классификация, экспертиза и сертификация игрушек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081225082210/http://www.manufacture-seminars.ru/clause/clause/71205/2021/ |date=2008-12-25 }}&lt;/ref&gt;

=== Йәш буйынса билдәләү ===
* тыуғандан алып 1 йәшкә тиклем
* 1 йәштән 3 йәшкә тиклем (был осорҙа уйынсыҡты ҡыҙҙар һәм малайҙар өсөн айырыу башлана)
* 3 йәштән 5 йәшкә ҡәҙәр

=== Уҡытыу өсөн тәғәйенләнгән ===
(уҡытыусылар классификацияһы)
* Һиҙеүсән (сенсор) (1 йәшкә тиклем тауышлы — шылтыраҡ, музыкаль уйынсыҡ; ҡарау өсөн — калейдоскоп, төҫлө контурлы һурәттәр);
* Хәрәкәтләндереүсе (мобиль, туп, өйөрсөк, борғосло уйынсыҡ);
* Һынлы (хайуандар, ҡурсаҡтар, һалдаттар, машина һурәттәре);
* Йәмәғәт-көнкүреш һәм етештереү-техник (уйынсыҡ инструменттар, мәҫәлән, һоҫҡо менә биҙрә, ҡорал);
* конструктив (төрлө барыусы һәм уйынсыҡ йыйылмалары).

=== Материалы буйынса ===
* Туҡыма
* Фетр
* Һалам
* Балсыҡ
* Ағас
* Пластмасса
* Резина
* Тире
* Металл
* Фарфор

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/335/ Музей торговли] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018115231/http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/335/ |date=2012-10-18 }} — Торговля игрушками в СССР
* [http://www.igrushka.kz/ Игрушка.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010005352/http://igrushka.kz/ |date=2013-10-10 }} [http://www.igrushka.kz/ Энциклопедия мастерства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010005352/http://igrushka.kz/ |date=2013-10-10 }}
* [http://yuldashfm.ru/mp3_id/20031/ Уйындар һәм уйынсыҡтар]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://tv-rb.ru/teleproekty/arkhiv-2012-2013/sh-p-arba/ Уйынсыҡтар өсөн йәшник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160928154737/http://tv-rb.ru/teleproekty/arkhiv-2012-2013/sh-p-arba/ |date=2016-09-28 }}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;&quot;&gt;
&lt;references /&gt;
&lt;/div&gt;
[[Категория:Уйынсыҡтар]]</text>
      <sha1>fg9n71yedsr0svbw7si3un4jtprck16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цыси</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111544</id>
    <revision>
      <id>1303499</id>
      <parentid>1065373</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T00:58:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13406" sha1="kud2yblb4tjwi6i0fbklq5th27sdpyz" xml:space="preserve">[[Файл:Empress-Dowager-Cixi2.jpg|мини|222x222пкс|Королева Цыси, 1890]]
:: ''Был мәҡәлә ҡытай императорының ҡатыны Цыси тураһында.''
'''Цыси''', '''Цы Си''' ({{Китайский||慈禧太后|Cíxǐ Tàihòu}}; [[29 ноябрь]] [[1835 йыл]] — [[15 ноябрь]] [[1908 йыл]], [[Пекин]]) — тол ҡатын, Цинь Ҡытайының Бөйөк королеваһы, [[1861 йыл|1861]] — [[1908 йыл]]дарҙа барлыҡ юғары власты үҙ ҡулында тотҡан. Император Ичжуҙың («Сяньфэн» тигән девиз аҫтында хакимлыҡ иткән) йәриәһе, һуңынан, императорҙың вариҫы Цзайчунды тыуҙырғас, императорҙың икенсе ҡатынына өйләнгән.

[[1861 йыл|1861]]—[[1873 йыл]]дарҙа (балиғ булмаған улы Цзайчундың янында) һәм [[1875 йыл|1875]]—[[1889 йыл]]дарҙа (балиғ булмаған, һуңғараҡ император булып киткән туғаны Цзайтян янында) регент булған. [[1898 йыл]]дан алып дәүләт түңкәрелеше һөҙөмтәһендә барлыҡ власты үҙ ҡулына төшөргән.

== Биографияһы ==
Цыси (маньчжурса исеме Ниласы)[[1835 йыл]]дың ноябрендә (риүәйәттәр буйынса 29 ноябрҙә) маньчжур мандаринының ғаиләһендә тыуған. Тыуғас та уға Сяода Ланьхуа ({{Китайский||小的蘭花|Xiaode Lanhua}}уп.&lt;span&gt; &lt;/span&gt;小的蘭花&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;пиньинь&lt;span&gt;: &lt;/span&gt;''Xiaode Lanhua'' (бәләкәй орхидея) йә Юй Ланьхуа ({{Китайский||玉蘭花|Yu Lanhua}}уп.&lt;span&gt; &lt;/span&gt;玉蘭花&lt;span&gt;, &lt;/span&gt;пиньинь&lt;span&gt;: &lt;/span&gt;''Yu Lanhua'' [[магнолия]], йәки нефрит орхидея) тип исем ҡушалар. Ҡыҙҙы Тун Цзя (уның исеме Хой ханым) исемле ҡатын тапҡан. Һигеҙенсе йәшендә (7 октябрь, 1843 йыл) Цыси ғаиләһе менән бергә [[Пекин]]ды ташлап киткән.

Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, Цыси бала сағында уҡ Жунлу исемле үҫмер егет менән йәрәшелгән булған. Ул Цысиҙан бер йәшкә кесе, сығышы буйынса маньчжур хәрби етәксеһе ғаиләһенән. Улар даими рәүештә ваҡыттарын бергә үткәргәндәр. Имеш-мимеш хәбәрҙәр буйынса Жунлу менән Цыси енси мөнәсәбәттә торған. Ҡытай императоры тәхеткә ултырғас, уға барлыҡ империя буйлап ваҡытлы ҡатынды (йәриә) һайлау башлана. Маньчжур ҡыҙҙары бәлиғ булғас, кейәүгә сығарғандар. Малайҙарҙы һәм ҡыҙҙарҙы айырым уҡытыу арҡаһында улар араһында мөхәббәт мөнәсәбәттәре булмаған. Ҡыҙҙарынан имеператор баш тартҡанса, ата-әсә ҡыҙ балаһын кейәүгә бирһә, уларҙы ҡаты язаға тарттырғандар. Әгәр ҙә императорға ҡыҙ оҡшамаһа, уны шул саҡта ғына кейәүгә бирергә рөхсәт ителгән&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Цзю Чан.''&amp;#x20;Королева Си&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x20;Белоусов С. Г..&amp;#x20;— 1.&amp;#x20;— Мәскәү: Центролит, 2015.&amp;#x20;— С.&amp;#x20;18, 23.&amp;#x20;— 575&amp;#x20;с.&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

[[1852 йыл]]дың 14 июнендә император һарайында йәриә бәйгеһен үткәс, Цыси Пекиндың «Бикле ҡала» тип аталған иң түбән дәрәжәләге йәриәләр йәшәгән бишенсе Ҡыйбатлы кешеләр тигән һарайға эләккән.

Цысиҙы һарайҙа ырыуының исеме менән Ехэнара тип йөрөткәндәр. [[1854]] йылда ул дүртенсе дәрәжәләге йәриә (бинь), ә 1856 йылда өсөнсө дәрәжәләге фэй булған. Тыумыштан аҡыллы булғанлыҡтан, үҙенән бер йәшкә кесерәк, императорға вариҫ таба алмаған ҡатыны Цыань менән дуҫлашҡан. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа күрһәтелеүенсә, Цыси император ҡатынын ағыулы бокалды эсеүҙән ҡотҡарып ҡалған. Император үҙенә вариҫ кәрәклеген ҡарар иткәс, бының өсөн Цыань йәриәләр араһынан Цысиҙы һайлаған. Шулай итеп Цыси император ҡатынынан һуң торған икенсе дәрәжә Ҡыйбатлы йәриәгә әйләнгән.

[[1856 йыл]]да Цыси Цзайчунь тигән ир бала тапҡан. Күп тарихсылар был малайҙы ҡол ҡатын Чуин тапҡан, тик ул балаһы тыуғас та үлтерелгән тип иҫбатлайҙар. Вариҫ әсәһе тигән статус Цысиҙың һарайҙағы хәлен көсәйткән. Император уға көндән-көн ҙурыраҡ вәкәләттәр өҫтәгән, шуның арҡаһында Цыси Ҡытайҙың фактик идара итеүсеһенә әйләнгән.

[[1861]] йылдың авгусында үлем түшәгендә ятҡан император үлер алдынан иң юғары дәрәжәләге ярандарын, шул иҫәптән Сушунды һәм беренсе дәрәжәләге Цзайюань һәм Дуаньхуа тигән кенәздәрен үҙенә саҡырған, алты йәшлек улы Цзайчунды тәхеттең вариҫы итеп ҡалдырғанын әйткән. Тик уның ярандары ризалыҡ бирмәгәнгә күрә император ике указ сығарған. Уларҙың беренсеһе буйынса үҙе үлгәс ярандарын Регент Советының ағзалары итеп ҡалдырған, ә икенсеһендә тәхет вариҫы булған улының эштәренә Цысиҙың хоҡуғы булмауы тураһында әйтелгән. Шулай итеп Цысиҙың власы сикләтелгән. Сушунь Цысиҙы үлтереү яғында торған, быны ул теге донъяла императорға хеҙмәтсе кәрәк буласағы менән аңлатҡан. Тик указға мисәт ҡуя торған императорҙың ҙур мисәте Цыси ҡулында булғанлыҡ ҡына уны үлемдән ҡотҡарып ҡалған. Ҡулында был мисәт булған Цыси фетнәселәр менән заговор ҡорорға мөмкин булғанлыҡтан, ул тере ҡалған. Тарихсылар әйтеүе буйынса, фетнәселәрҙең еңеүенән ҡурҡҡан кенәз Гун Цыси яҡлы булған һәм уға ярҙам иткән, шунлыҡтан Сушундың планы тормошҡа ашмаған.

«Сяньфэн» девизы аҫтында идара итеүсе Император Ичжу [[1861]] йылда вафат булған. Уның үлеменән һуң иң беренсе указ менән Цзайчунды (император Сяньфэндың улын) «Тунчжи» (берҙәм хакимлыҡ) девизы аҫтында тәхеттең вариҫы иткәндәр. Икенсе указ буйынса «толлоҡтағы император ҡатыны» тигән дрәжә Цыси менән Цыанға бирелгән. Сушунды Пекиндың Көнбайыш баҙарында язалап үлтергәндәр, ә Цзайюань менән Дуаньхуаны үҙҙәренә ҡул һалып үлергә мөмкинлек биргән язаға тарттырғандар.

Сәйәси хакимлыҡ императорҙың ике ҡатынының ҡулында бер тигеҙ ҡалған. Тик император ҡатыны Цыань сәйәси тормош менән ҡыҙыҡһынмағанға күрә, был хакимлыҡты Цыси ҡулына тапшырған. [[1881 йыл]]дың 8 апрелендә ағыулы аҙыҡ ашағандан һуң Цыань вафат булған. Уның үлеменең сәбәбен Цысиҙан күргәндәр: бер нисә сәғәт алдан ул Цыанға дөгөнән бешерелғән көлсә ебәргән. Имеш-мимештәр буйынса үлтереүҙең төп сәбәбе Цыандың бүлмәһендә йәш баланың булыуы. Быны күргән Цыси яңы тыуған бала император балаһы булараҡ тәхеткә үҙ хоҡуғын талап итә башламаһын тип, Цыанды ағыулаған.

Цыань үлгәндән һуң Цыси илдең регенты булып ҡалған.

Цысиҙың регентлығы император вариҫы Цзайчунға 17 йәш тулғансы барырға тейеш булған. Вариҫ аҙғын тормош менән йәшәгән. Ул балиғлыҡҡа еткәс, Цыси үҙенең регентлығының тамамланыуы һәм властың вариҫҡа бирелеүе тураһында декрет сығара. Тик [[1874 йыл]]дың декабрендә Цзайчунь сәсәк менән ауырый башлауы тураһында мөрәжәғәт яҙып сығара. Ул ваҡытта сәсәк менән ауырыған кеше хоҙай һайлап алған кеше булып һаналған. Төрлө венерик ауырыуҙар менән вариҫтың организмы ауырыуға ҡаршы тора алмағанлыҡтан, ауырый башлағандан һуң ике аҙна үткәс, вафат була.

[[Файл:The_Imperial_Portrait_of_Emperor_Guangxu2.jpg|слева|мини|190x190пкс|Император Гуансюй]]

[[Файл:Hyp_Cixi_Empress.jpg|справа|мини|269x269пкс|Императорҙың ҡатыны Цысиҙың ике йөҙлөлөгө. Карикатура]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Reflist}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Брандт, Яков Яковлевич|Брандт Я. Я.]]'' Вдовствующая императрица Цы-си и император Гуан-сюй // Вестник Азии [ [[Харбин]] ]. 1909. № 1. С.20-35.
* ''[[Сидихменов, Василий Яковлевич|Сидихменов В. Я.]]'' Маньчжурские правители Китая. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], Главная редакция восточной литературы, 1985. — 302 с.; Минск: Миринда, 2004. — 472 с. — ISBN 985-6511-52-6
* ''[[Юн Чжан|Чан, Цзюн]]''. {{нп3|Императрица Цыси. Наложница, изменившая судьбу Китая|Императрица Цыси. Наложница, изменившая судьбу Китая||Empress Dowager Cixi: The Concubine Who Launched Modern China}}. 1835—1908 / Пер. С. Белоусова. — М.: [[Центрполиграф]], 2016. — 608 с. (серия «Memorialis») — ISBN 978-5-227-06380-9

== Һылтанмалар ==
* [http://www.passion.ru/s.php/1885.htm Императрица Цыси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301055252/http://www.passion.ru/s.php/1885.htm |date=2017-03-01 }}
* [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/88/ Орхидея из Поднебесной (статья в журнале «Вокруг света»)]
* [http://zagadki-istorii.ru/vlast-45.html Правительница Поднебесной] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161116191456/http://zagadki-istorii.ru/vlast-45.html |date=2016-11-16 }}

[[Категория:Изге Екатерина орденының Ҙур тәреһе дамалары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Ҡытай хакимдары]]
[[Категория:29 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1835 йылда тыуғандар]]
[[Категория:15 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1908 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Пекинда вафат булғандар]]</text>
      <sha1>kud2yblb4tjwi6i0fbklq5th27sdpyz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Обреновичтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117435</id>
    <revision>
      <id>1303502</id>
      <parentid>1242740</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T05:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DKjellby</username>
        <id>46964</id>
      </contributor>
      <origin>1303502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3775" sha1="06dc7ii87ncod2zys5a9kac000cfv3w" xml:space="preserve">{{Королевский дом
 |цвет фона           = 
 |фамилия             = Обреновичтар
 |на родном языке     = {{lang-sr|Обреновићи}}
 |герб                = Coat of Arms of the Obrenovic Royal Family.png
 |ширина герба        =200px 
 |подпись             = 
 |страна              = Сербия кенәзлеге, Сербия короллеге
 |родоначальный дом   = 
 |титулы              = кенәз, король
 |основатель          = Милош Обренович
 |последний правитель = Александр Обренович
 |нынешний глава      = 
 |год основания       = 1817
 |прекращение рода    = 1903
 |смещение            = 
 |национальность      = сербтар
 |младшие линии       = 
 |Commons             = 
 |Rodovid             = 
}}

'''Обре́новичтар''' (серб.{{lang-sr|Обреновићи}}Обреновићи) — [[Сербия|Сербиның]] кенәздәр, ә [[1882 йыл|1882 йылдан]] — королдәр династияһы. Тәхет өсөн көрәштә [[Ҡарагеоргиевичтар|Ҡарагеоргиевичтарҙың]] ҡан дошмандары. [[Австро-Венгрия|Австро-Венгрияға]] йүнәлеш тоталар. Халыҡ уларҙы яратмаған; һуңғы вәкилдәре Александр Обренович  ҡатыны менән бергә 1903 йылғы Май түңкәрелеше һөҙөмтәһендә [[Ҡарагеоргиевичтар]] яҡлылар тарафынан йыртҡыстарса үлтерелә. 

== Хакимдар һәм хакимлыҡ итеү йылдары ==
Обреновичтарҙың кенәз династияһында ғәҙәти булмаған иҫәп теҙмәһе алып барыла: башҡа династияларҙағы кеүек кенәздәрҙең исемдәренә ҡарап түгел, ә  һәр кенәз Обреновичҡа үҙ тәртип һаны бирелә: 
* Милош Обренович I [[1815 йыл|1815]]—[[1839 йыл|1839]]
* Милан Обренович II  [[1839 йыл|1839]]—[[1839 йыл|1839]]
* Михаил Обренович III [[1839 йыл|1839]]—[[1842 йыл|1842]]
[[1842 йыл|1842 йылда]] Обреновичтар илдән һөрөлә. Кенәз итеп был Александр Ҡарагеоргиевич иғлан ителә.  [[1858 йыл|1858 йылда]] ҡабат серб тәхетенә ҡайтарылалар.  
* Милош Обренович I [[1858 йыл|1858]]—[[1860 йыл|1860]] (икенсе тапҡырға)
* Михаил Обренович III [[1860 йыл|1860]]—[[1868 йыл|1868]] (икенсе тапҡырға)
* Милан Обренович IV [[1868 йыл|1868]]—[[1882 йыл|1882]], ул Сербия короле лә була
* Милан I Обренович [[1882 йыл|1882]]—[[1889 йыл|1889]]
* Александр Обренович [[1889 йыл|1889]]—[[1903 йыл|1903]]

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ}}(урыҫ.)
&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source-container&quot; lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;display: none;&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-source&quot;&gt;&lt;div class=&quot;cx-template-editor-title&quot;&gt;ВТ-ЭСБЕ&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
* [http://bse.sci-lib.com/article083260.html Обреновичи в Большой советской энциклопедии]
[[Категория:Европа король династиялары]]
[[Категория:Сербия хакимдары]]</text>
      <sha1>06dc7ii87ncod2zys5a9kac000cfv3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ушаков һәйкәле (Дондағы Ростов)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118303</id>
    <revision>
      <id>1303498</id>
      <parentid>1269143</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T20:23:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7758" sha1="moub0lutckwoknj6fpud8ky5nqll7sx" xml:space="preserve">{{Достопримечательность 
|Тип                      = 
|Русское название         = Ушаков  һәйкәле
|Оригинальное название    = 
|Изображение              = РНД-Памятник Ушакову.jpg
|Подпись изображения      = 
|Ширина изображения       = 
|Статус                   =  
|Страна                   = Рәсәй
|Название местоположения  = ҡала
|Местоположение           = [[Дондағы Ростов]] 
|Координаты               = 
|Конфессия                =
|Епархия                  =
|Орденская принадлежность =
|Тип монастыря            =
|Тип здания               =
|Архитектурный стиль      =
|Автор проекта            = Скульптор А. А. Скнарин 
|Строитель                =
|Основатель               =
|Первое упоминание        = 
|Основание                = 
|Основные даты            = 
|Упразднён                =
|Начало строительства     = 2001
|Окончание строительства  = 2001
|Здания                   = 
|Приделы                  =
|Известные обитатели      = 
|Реликвии                 =
|Настоятель               =
|Состояние                = яҡшы
|Сайт                     =
|Commons                  =
}}
* {{External media
|image1=[http://ic.pics.livejournal.com/yasyms/75209142/20472/20472_600.jpg Дондағы Ростовта Ушаков һәйкәле]
}}
'''Ушаков һәйкәле''' — рус флотсыһы, Ҡара диңгеҙ флоты, Урта диңгеҙҙә рус-төрөк эскадраһы командующийы, адмирал Ушаков Федор Федоровичҡа [[Дондағы Ростов]]та ҡуйылған һәйкәл. [[2001 йыл]]дың [[16 сентябрь|16 сентябрендә]] асыла. Скульпторы — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы ([[2004]]) Анатолий Андреевич Скнарин. Һәйкәлде төҙөү инициаторҙары — Ростов Суворов-Нахимов клубы ағзалары .

== Тарихы ==
Рус адмиралы Ушаков Федор Федорович бөтөн ғүмерен [[Ҡара диңгеҙ]]ҙә рус флотына хеҙмәт итеүгә арнай. Ул диңгеҙ алыштарының оҫтаһы була, рус хәрби-диңгеҙ техникаһына нигеҙ һала, елкәнле флот тактикаһы үҫешенә етди өлөш индерә. Күп эштәрҙә уңыш ҡаҙанған адмирал күренекле хәрби етәксе була.

Үҙ ғүмерендә Ушаков дошман менән алышта бер генә еңелеү ҙә кисермәй, бер генә карапты ла юғалтмай, уның етәкелегендәге бер генә матрос та әсирлеккә эләкмәй. 

Ушаковтың хеҙмәт юлы Донда башлана. Бында ул Диңгеҙ кадет корпусын тамамлай. Йәш офицер булып Дон (Азов) флотилияһында адмирал А. Н. Синявин командалығында хеҙмәт итә. Федор Федоровичҡа Азовтың яр буйын, Дондың түбәнге ағышын һәм Азов ҡәлғәһен дошман баҫҡынсылығынан һаҡларға тура килә.

Ул осорҙа Рәсәй флоты етеҙ темптар менән үҫешә һәм даими рәүештә яңы суднолар менән тулыландырыуҙы талап итә. Азов флотилияһына караптар төҙөү өсөн мичман Ушаков ағас оҙатыу менән шөғөлләнә. 

[[1769 йыл]]да Димитрий Ростовский ҡәлғәһендә уға лейтенант дәрәжәһе бирелә. Ф. Ф. Ушаков [[Дон]]да һәм [[Азов]]та [[1775 йыл]]дың йәйенә тиклем була. Хәрби хеҙмәте һәм Азов экспедицияһында үткәргән йылдары йәш офицер өсөн хәрби сәнғәт мәктәбе булып тора. Һуңыраҡ полководец: «Бөтөн булмышым менән мин хеҙмәткә бирелгәнмен һәм дәүләткә файҙа килтереүҙән башҡа бер нәмә тураһында ла уйламайым», — ти.

== Һүрәтләнеше ==
Адмирал Ф. Ф. Ушаков һәйкәле — цилиндрик гранит постаментҡа урынлаштырылған бюст. Постамент бронза венок менән уратылған. Һәйкәл сәскәлек уртаһындағы гранит майҙансыҡ уртаһында тора. Ул түңәрәк гранит шар һәм уларҙы берүбереһе менән тоташтырған металл сынйыр рәүешендәге ҡойма менән кәртәләнгән. Һәйкәлдең һул яғында сылбырлы ҡара якорь ята. Һәйкәлгә ике баҫҡыс илтә. Постаментҡа «Адмирал Ушаков» тип яҙылған.

== Әҙәбиәт ==
* Гурвич С. Гордость русского флота/ С. Гурвич// Молот.- 1974.- 29 июля.
* Дадашева Д. Будет у адмирала Ушакова свой ростовский постамент!/ Д. Дадашева// Вечерний Ростов.- 2001.- 7 авг.- С. 2.
* Клавдиев С. Здесь покоится прах адмирала Ушакова/ С. Клавдиев// Наше время.- 2002.- 15 февр.- С. 3.
* Последний причал адмирала Ушакова – Набережная Дона// Вечерний Ростов.- 2000.- 6 июня.
* Святой русский флотоводец// Наше время.- 2001.- 21 сент.- С. 3.
* Что Дону Ушаков? Что Дон Ушакову?// Наше время.- 2001.- 16 нояб.- С. 7.
== Һылтанмалар ==
* [http://fedorushakov.ru/articles/pamjatnik-admiralu-f-f-ushakovu-gorod-rostov-na-donu/ Памятник адмиралу Ф. Ф. Ушакову. Город Ростов-на-Дону.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170808230533/http://fedorushakov.ru/articles/pamjatnik-admiralu-f-f-ushakovu-gorod-rostov-na-donu/ |date=2017-08-08 }}
* [http://www.columbista.com/ru/showplace/pamiatnik-fedoru-ushakovu-v-rostove-na-donu Памятник Федору Ушакову в Ростове-на-Дону] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171014013857/http://www.columbista.com/ru/showplace/pamiatnik-fedoru-ushakovu-v-rostove-na-donu |date=2017-10-14 }}
* [http://www.rodb-v.ru/rostov-on-don-southern-russia-pearl/monuments/monuments5/ Памятник адмиралу Ушакову] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170624081031/http://www.rodb-v.ru/rostov-on-don-southern-russia-pearl/monuments/monuments5/ |date=2017-06-24 }}
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Дондағы Ростов һәйкәлдәре]]
[[Категория:2001 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]</text>
      <sha1>moub0lutckwoknj6fpud8ky5nqll7sx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кире тригонометрик функциялар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136810</id>
    <revision>
      <id>1303491</id>
      <parentid>813478</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T17:19:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-47802-46</username>
        <id>48819</id>
      </contributor>
      <comment>/* Arccos функцияһы */</comment>
      <origin>1303491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24863" sha1="5scon22az9paprqdzkrozcen3nv16k9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кире тригонометрик функциялар''' (''түңәрәк функцияһы'', ''аркфункция''лар) — [[тригонометрик функциялар]]ға кире булған математик функциялар. Кире тригонометрик функцияларға ғәҙәттә алты функцияны индерәләр:

* арксинус (тамғаланышы&lt;math&gt;: \mathrm{arcsin}\, x; \mathrm{arcsin}\,x&lt;/math&gt; — ул синусы &lt;math&gt;x&lt;/math&gt;-ҡа тигеҙ булған мөйөш.)
* арккосинус (тамғаланышы: &lt;math&gt;\mathrm{arccos}\, x; \mathrm{arccos}\, x&lt;/math&gt; — ул косинусы &lt;math&gt;x&lt;/math&gt;-ҡа тигеҙ булған мөйөш.)
* арктангенс (тамғаланышы: &lt;math&gt;\mathrm{arctg}\, x&lt;/math&gt;; сит тел әҙәбиәтендә &lt;math&gt;\mathrm{arctan}\, x&lt;/math&gt;)
* арккотангенс (тамғаланышы: &lt;math&gt;\mathrm{arcctg}\, x&lt;/math&gt;; сит тел әҙәбиәтендә &lt;math&gt;\mathrm{arccot}\, x&lt;/math&gt; йәки &lt;math&gt;\mathrm{arccotan}\, x&lt;/math&gt;)
* арксеканс (тамғаланышы: &lt;math&gt;\mathrm{arcsec}\, x&lt;/math&gt;)
* арккосеканс (тамғаланышы: &lt;math&gt;\mathrm{arccosec}\, x&lt;/math&gt;; сит тел әҙәбиәтендә &lt;math&gt;\mathrm{arccsc}\, x&lt;/math&gt;)

Кире тригонометрик функцияларҙың исемдәре уларға ярашлы тригонометрик функцияларҙың исемдәренә «арк-» (лат. arcus — дуға) приставкаһын ҡушып барлыҡҡа килгән. Был шуның менән бәйле, геометрик ысул менән кире тригонометрик функцияның ҡиммәтен теге йәки был киҫеккә ярашлы берәмек әйләнәһе дуғаһы оҙонлоғо (йәки был дуғаны тартып торған мөйөш) менән бәйләргә була. Мәҫәлән, ғәҙәти синус әйләнәнең дуғаһы буйынса уны тартып торған хорданы табырға мөмкинлек бирә, ә кире функция ҡапма-ҡаршы мәсьәләне хәл итә. Кире тригонометрик функцияларҙы шулай итеп тамғалау манераһы Австрия математигы Карл Шерферҙа ({{Lang-de|Karl Scherffer}}; 1716—1783) барлыҡҡа килгән һәм Лагранж арҡаһында нығынған. Беренсе тапҡыр кире тригонометрик функциялар өсөн махсус символды 1729 йылда Даниил Бернулли ҡулланған. Инглиз һәм немец математика мәктәптәре XIX быуат аҙағына тиклем икенсе төрлө тамғалау тәҡдим итә: &lt;math&gt;\sin^{-1}, \frac{1}{\sin}&lt;/math&gt;, ләкин улар нығына алмай&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Александрова Н. В.|заглавие=История математических терминов, понятий, обозначений: Словарь-справочник,  изд. 3-е|место=СПб.|издательство=ЛКИ|год=2008|страницы=211|isbn=978-5-382-00839-4}}&lt;/ref&gt;. Һирәк кенә сит ил әҙәбиәтендә, шулай уҡ ғилми/инженер калькуляторҙарҙа, арксинус, арккосинус һәм башҡалар өсөн &lt;math&gt;\sin^{-1}, \frac{1}{\sin}&lt;/math&gt; тибындағы тамғалауҙар ҡулланыла&lt;ref&gt;Здесь знак {{sup|−1}} определяет функцию ''x'' = ''f''&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; (''y''), [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%84%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F обратную] функции ''y'' = ''f'' (''x'')&lt;/ref&gt;, — ундай яҙыу бик уңай түгел, сөнки функцияны −1-се дәрәжәгә күтәреү менән буталыш килеп сығырға мөмкин.

Тригонометрик функциялар периодлы, шуға күрә уларға кире функциялар күп ҡиммәтле. Йәғни, аркфункцияның ҡиммәте мөйөштәр (дуғалар) күмәклегенән ғибәрәт, уларҙың бөтәһенең дә ярашлы тригонометрик функция ҡиммәте бирелгән һанға тигеҙ. Мәҫәлән, &lt;math&gt;\arcsin 1/2&lt;/math&gt;, синустары &lt;math&gt;1/2&lt;/math&gt;-гә тигеҙ булған &lt;math&gt;\left ( \frac{\pi}{6}, \frac{5 \pi}{6}, \frac{13 \pi}{6}, \frac{17 \pi}{6} \dots ~ (30^\circ, 150^\circ, 390^\circ, 510^\circ \dots) \right )&lt;/math&gt; мөйөштәр күмәклеге тигәнде аңлата. Һәр аркфункция ҡиммәттәре күмәклегенән уның төп ҡиммәтен айырып алалар (ҡара: аркфункцияның төп ҡиммәттәре графиктары түбәндә), ғәҙәттә, арксинус, арккосинус һ. б. тураһында һөйләгәндә шул ҡиммәттәрҙе күҙ уңында тоталар.
Дөйөм осраҡта,&lt;math&gt;-1 \leqslant \alpha \leqslant 1&lt;/math&gt; булғанда &lt;math&gt;\sin x = \alpha&lt;/math&gt; тигеҙләмәһенең бөтә сиселештәрен түбәндәге күренештә күрһәтергә мөмкин: &lt;math&gt;x = (-1)^n \arcsin \alpha + \pi n, ~ n = 0, \pm1, \pm2, \dots ~ .&lt;/math&gt;{{sfn|Энциклопедический словарь|1985|loc=|p=|pp=|s=|S=|с=220|g=|name=}}
&lt;!--__NOTOC__--&gt;

== Төп нисбәттәр ==

: &lt;math&gt;\arcsin x + \arccos x = \frac{\pi}{2}&lt;/math&gt;

: &lt;math&gt;\operatorname {arctg}\, x + \operatorname {arcctg}\, x = \frac{\pi}{2}&lt;/math&gt;

== Arcsin функцияһы ==
[[Файл:Arcsin.png|thumb|&lt;math&gt;y = \arcsin x&lt;/math&gt; функцияһының графигы.]]
''m'' һанының '''арксинусы''' тип ''x'' мөйөшөнөң радиандарҙа сағылдырылған шундай ҡиммәте атала, уның өсөн &lt;math&gt;\sin x = m,\, -\frac{\pi}{2} \leqslant x \leqslant \frac{\pi}{2},\, |m|\leqslant 1.&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;y=\sin x&lt;/math&gt; функцияһы өҙлөкһөҙ һәм бөтә һанлы тура һыҙыҡта сикләнгән функция. &lt;math&gt;y=\arcsin x&lt;/math&gt; ҡәтғи үҫә барыусы функция.

* &lt;math&gt;-1 \leqslant x \leqslant 1&lt;/math&gt; булғанда, &lt;math&gt;\sin (\arcsin x) = x\qquad&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;-\frac{\pi}{2} \leqslant y \leqslant \frac{\pi}{2}&lt;/math&gt; булғанда, &lt;math&gt;\arcsin(\sin y) = y\qquad&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;D(\arcsin x)=[-1; 1]\qquad&lt;/math&gt; (билдәләнеү өлкәһе),
* &lt;math&gt;E(\arcsin x) = \left[-\frac{\pi}{2}; \frac{\pi}{2}\right]\qquad&lt;/math&gt; (ҡиммәттәре өлкәһе).

=== Arcsin функцияһы үҙсәнлектәре ===

* &lt;math&gt;\arcsin (-x) = -\arcsin x \qquad&lt;/math&gt; (таҡ функция).
* &lt;math&gt;0 &lt; x \leqslant 1&lt;/math&gt; булғанда, &lt;math&gt;\arcsin x&gt;0&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;x=0.&lt;/math&gt; булғанда, &lt;math&gt;\arcsin x = 0&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;-1 \leqslant x &lt; 0.&lt;/math&gt; булғанда, &lt;math&gt;\arcsin x &lt; 0&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;\arcsin x = \left\{\begin{matrix} \arccos \sqrt{1-x^2},\qquad 0 \leqslant x \leqslant 1 
\\ -\arccos \sqrt{1-x^2},\qquad -1 \leqslant x &lt; 0 
\end{matrix}\right.&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;\arcsin x = \operatorname{arctg} \frac{x}{\sqrt{1-x^2}} &lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;\arcsin x = \left\{\begin{matrix} \operatorname{arcctg}\, \frac{\sqrt{1-x^2}}{x},\qquad 0 &lt; x \leqslant 1 
\\ \operatorname{arcctg}\, \frac{\sqrt{1-x^2}}{x}-\pi,\qquad -1 \leqslant x &lt; 0 \end{matrix}\right.&lt;/math&gt;

=== Arcsin функцияһының килеп сығыуы ===
&lt;math&gt;y=\sin x&lt;/math&gt; функцияһын ҡарайыҡ. Ул үҙенең бөтә билдәләнеү өлкәһендә өлөшләтә монотон функция, тимәк, &lt;math&gt;y= \arcsin x&lt;/math&gt; кире сағылышы функция була алмай. Шуға күрә беҙ функция ҡәтғи үҫә барған һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен ҡабул иткән киҫекте — &lt;math&gt;\left [ -\frac{\pi}{2}; \frac{\pi}{2} \right ]&lt;/math&gt; ҡарайбыҙ. &lt;math&gt;\left [ -\frac{\pi}{2}; \frac{\pi}{2} \right ]&lt;/math&gt; киҫегендә &lt;math&gt;y=\sin x&lt;/math&gt; монотон үҫә һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен бер тапҡыр ғына ҡабул итә, тимәк, &lt;math&gt;\left [ -\frac{\pi}{2}; \frac{\pi}{2} \right ]&lt;/math&gt; киҫегендә &lt;math&gt;y=\sin x&lt;/math&gt; функцияһы өсөн &lt;math&gt;y= \arcsin x&lt;/math&gt; кире функцияһы бар, уның графигы &lt;math&gt;y=\sin x&lt;/math&gt; функцияһының графигына &lt;math&gt;y=x&lt;/math&gt; тура һыҙығына ҡарата симметрик (&lt;math&gt;Oxy&lt;/math&gt; координаталар яҫылығында үҙ-ара кире функцияларҙың графиктары беренсе һәм өсөнсө координаталар мөйөштәренең биссектрисаларына ҡарата симметрик)

== Arccos функцияһы ==
[[Файл:Arccos function.png|thumb|&lt;math&gt;y=\arccos x&lt;/math&gt; функцияһының графигы]]
''R rm'' һанының '''арккосинус'''ы тип ''x'' мөйөшөнөң радиандарҙа сағылдырылған шундай ҡиммәте атала, уның өсөн &lt;math&gt;\cos x = m,\qquad 0 \leqslant x \leqslant \pi, |m|\leqslant 1.&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;y=\cos x&lt;/math&gt; функцияһы өҙлөкһөҙ һәм бөтә һанлы тура һыҙыҡта сикләнгән функция. &lt;math&gt;y=\arccos x&lt;/math&gt; функцияһы ҡәтғи кәмеүсе функция булып тора.

* &lt;math&gt;\cos (\arccos x)=x&lt;/math&gt;, бында &lt;math&gt;-1 \leqslant x \leqslant 1,&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;\arccos (\cos y) = y&lt;/math&gt;, бында &lt;math&gt;0 \leqslant y \leqslant \pi.&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;D(\arccos x)=[-1; 1],&lt;/math&gt; (билдәләнеү өлкәһе),
* &lt;math&gt;E(\arccos x)=[0; \pi].&lt;/math&gt;(ҡиммәттәре өлкәһе).

=== Arccos функцияһы үҙсәнлектәре ===

* &lt;math&gt;\arccos(-x) = \pi - \arccos x&lt;/math&gt; (функцияның графигы &lt;math&gt;\left (0; \frac{\pi}{2}\right)&lt;/math&gt;) нөктәһенә ҡарата үҙәк-симметрик), индифферентлы булып тора.
* &lt;math&gt;-1 \leqslant x &lt; 1.&lt;/math&gt; булғанда &lt;math&gt;\arccos x &gt; 0&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;x=1.&lt;/math&gt; булғанда &lt;math&gt;\arccos x = 0&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;\arccos x = \frac{\pi}{2} - \arcsin x.&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;\arccos x = \left\{\begin{matrix} \arcsin \sqrt{1-x^2},\qquad 0 \leqslant x \leqslant 1 \\\pi-\arcsin \sqrt{1-x^2},\qquad -1 \leqslant x &lt; 0 
\end{matrix}\right.&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;\arccos x = \left\{\begin{matrix} \operatorname{arctg}\, \frac{\sqrt{1-x^2}}{x},\qquad 0 &lt; x \leqslant 1 
\\\pi+\operatorname{arctg}\, \frac{\sqrt{1-x^2}}{x},\qquad -1 \leqslant x &lt; 0 \end{matrix}
\right.&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;\arccos x = 2 \arcsin \sqrt \frac{1-x}{2} &lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;\arccos x = 2 \arccos \sqrt \frac{1+x}{2} &lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;\arccos x = 2 \operatorname{arctg} \sqrt \frac{1-x}{1+x} &lt;/math&gt;

=== Arccos функцияһының килеп сығыуы ===
&lt;math&gt;y=\cos x&lt;/math&gt; функцияһын ҡарайыҡ. Ул үҙенең бөтә билдәләнеү өлкәһендә өлөшләтә монотон функция, тимәк,&lt;math&gt;y=\arccos x&lt;/math&gt; кире сағылышы функция була алмай. Шуға күрә беҙ функция ҡәтғи кәмей барған һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен ҡабул иткән киҫекте — &lt;math&gt;[0; \pi].&lt;/math&gt; ҡарайбыҙ. Был киҫектә &lt;math&gt;y=\cos x&lt;/math&gt; монотон кәмей һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен бер тапҡыр ғына ҡабул итә, тимәк, &lt;math&gt;[0; \pi].&lt;/math&gt; киҫегендә &lt;math&gt;y = \arccos x&lt;/math&gt; кире функцияһы бар, уның графигы &lt;math&gt;y=\cos x&lt;/math&gt; функцияһының графигына &lt;math&gt;y=x&lt;/math&gt; тура һыҙығына ҡарата симметрик.

== Arctg функцияһы ==
[[Файл:Arctangent-ru.svg|thumb|500px|&lt;math&gt;y=\operatorname{arctg}\, x&lt;/math&gt; функцияһының графигы]]
''m'' һанының '''арктангенсы''' тип &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt; мөйөшөнөң радиандарҙа сағылдырылған шундай ҡиммәте атала, уның өсөн &lt;math&gt;\operatorname{tg}\, \alpha = m , \quad -\frac{\pi}{2} &lt; \alpha &lt; \frac{\pi}{2}.&lt;/math&gt;
&lt;math&gt;y=\operatorname{arctg} x&lt;/math&gt; функцияһы өҙлөкһөҙ һәм бөтә һанлы тура һыҙыҡта сикләнгән функция.
&lt;math&gt;y=\operatorname{arctg} x&lt;/math&gt; ҡәтғи үҫә барыусы.

* &lt;math&gt;x \in \mathbb R&lt;/math&gt; булғанда, &lt;math&gt;\operatorname{tg}\,(\operatorname{arctg}\, x)=x&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;-\frac{\pi}{2}&lt;y&lt;\frac{\pi}{2}&lt;/math&gt; булғанда, &lt;math&gt;\operatorname{arctg}\,(\operatorname{tg}\, y)=y&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;D(\operatorname{arctg}\,x) = (-\infty; \infty),&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;E(\operatorname{arctg}\,x) = \left(-\frac{\pi}{2}; \frac{\pi}{2} \right)&lt;/math&gt;

=== Arctg функцияһы үҙсәнлектәре ===

* &lt;math&gt;\operatorname{arctg} (- x) = -\operatorname{arctg} x \qquad&lt;/math&gt;

* &lt;math&gt; \operatorname{arctg} x = \arcsin \frac{x}{\sqrt{1+x^2}} &lt;/math&gt;

* &lt;math&gt; \operatorname{arctg} x = \arccos \frac{1}{\sqrt{1+x^2}} &lt;/math&gt;, бында x &gt; 0.

* &lt;math&gt; \operatorname{arctg} x = \operatorname{arcctg} \frac{1}{x} &lt;/math&gt;

* &lt;math&gt; \operatorname{arctg} x = -i \operatorname{arcth} {ix} &lt;/math&gt;, бында &lt;math&gt; \operatorname{arcth} &lt;/math&gt; — гиперболик арктангенс.

* &lt;math&gt; \operatorname{arcth} x = i \operatorname{arctg} {ix} &lt;/math&gt;

=== Arctg функцияһының килеп сығыуы ===
&lt;math&gt;y=\operatorname{tg}\, x.&lt;/math&gt; функцияһын ҡарайыҡ. Ул үҙенең бөтә билдәләнеү өлкәһендә өлөшләтә монотон функция, һәм, шуға күрә, &lt;math&gt;y=\operatorname{arctg}\, x&lt;/math&gt; функция була алмай. Шуға күрә беҙ функция ҡәтғи үҫә барған һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен бер генә тапҡыр ҡабул иткән киҫекте — &lt;math&gt;\left(-\frac{\pi}{2}; \frac{\pi}{2} \right).&lt;/math&gt; ҡарайбыҙ. Был киҫектә &lt;math&gt;y=\operatorname{tg}\, x&lt;/math&gt; функцияһы ҡәтғи монотон үҫә барыусы һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен бер генә тапҡыр ҡабул итә. Тимәк &lt;math&gt;\left(-\frac{\pi}{2}; \frac{\pi}{2} \right)&lt;/math&gt; киҫегендә &lt;math&gt;y=\operatorname{tg}\, x.&lt;/math&gt; функцияһына кире функция &lt;math&gt;y=\operatorname{arctg}\, x&lt;/math&gt; бар. &lt;math&gt;y=\operatorname{tg}\, x.&lt;/math&gt; һәм &lt;math&gt;y=\operatorname{arctg}\, x&lt;/math&gt; функцияларының графиктары &lt;math&gt;y=x.&lt;/math&gt; тура һыҙығына ҡарата симметрик.

== Arcctg функцияһы ==
[[Файл:Arccotangent-ru.svg|500px|thumb|&lt;math&gt;y = \operatorname{arcctg} x.&lt;/math&gt; функцияһының графигы]]
''m'' һанының '''арккотангенс'''ы тип ''x'' мөйөшөнөң радиандарҙа сағылдырылған шундай ҡиммәте атала, уның өсөн &lt;math&gt;\operatorname{ctg}\,x = m,\qquad 0 &lt; x &lt; \pi.&lt;/math&gt;

&lt;math&gt;y=\operatorname{arcctg}\, x&lt;/math&gt; функцияһы өҙлөкһөҙ һәм бөтә һанлы тура һыҙыҡта сикләнгән функция. &lt;math&gt;y=\operatorname{arcctg}\, x&lt;/math&gt; ҡәтғи кәмей барыусы функция.

* &lt;math&gt;x \in \mathbb R,&lt;/math&gt; булғанда &lt;math&gt;\operatorname{ctg}\,(\operatorname{arcctg}\, x) = x&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;0&lt;y&lt;\pi,&lt;/math&gt; булғанда &lt;math&gt;\operatorname{arcctg}\,(\operatorname{ctg}\, y) = y&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;D(\operatorname{arcctg}\, x) = (-\infty; \infty),&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;E(\operatorname{arcctg}\, x) = (0; \pi).&lt;/math&gt;


=== Arcctg функцияһы үҙсәнлектәре ===

* &lt;math&gt;\operatorname{arcctg}\, (-x) = \pi - \operatorname{arcctg}\, x&lt;/math&gt; (функцияның графигы &lt;math&gt;\left(0; \frac{\pi}{2}\right).&lt;/math&gt; нөктәһенә ҡарата үҙәк симметрик.
* Теләһә ниндәй &lt;math&gt;x.&lt;/math&gt; өсөн &lt;math&gt;\operatorname{arcctg}\, x &gt; 0&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;\operatorname{arcctg}\, x = \left\{\begin{matrix} \arcsin \frac{1}{\sqrt{1+x^2}},\qquad  x \geqslant 0 
\\\pi-\arcsin \frac{1}{\sqrt{1+x^2}},\qquad x &lt; 0\end{matrix}\right.&lt;/math&gt;
* &lt;math&gt;\operatorname{arcctg} x = \pi/2-\operatorname{arctg} x.&lt;/math&gt;

=== Arcctg функцияһының килеп сығыуы ===
&lt;math&gt;y=\operatorname{ctg}\, x&lt;/math&gt; функцияһын ҡарайыҡ. Бөтә билдәләнеү өлкәһендә был функция өлөшсә монотон. Шуға күрә
&lt;math&gt;y=\operatorname{arcctg}\, x&lt;/math&gt; кире ярашлылығы функция була алмай. Функция ҡәтғи кәмей барған һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен бер генә тапҡыр ҡабул иткән — &lt;math&gt;(0; \pi)&lt;/math&gt; интервалын ҡарайбыҙ. Был интервалда &lt;math&gt;y=\operatorname{ctg}\, x&lt;/math&gt; монотон кәмей һәм үҙенең бөтә ҡиммәттәрен бер генә тапҡыр ҡабул итә. Тимәк, &lt;math&gt;(0; \pi)&lt;/math&gt; интервалында &lt;math&gt;y=\operatorname{ctg}\, x&lt;/math&gt; функцияһына кире &lt;math&gt;y=\operatorname{arcctg}\, x&lt;/math&gt; функцияһы бар, уның графигы &lt;math&gt;y=\operatorname{ctg}\, x&lt;/math&gt; функцияһының графигына &lt;math&gt;y=x.&lt;/math&gt; тура һыҙығына ҡарата симметрик.

Арккотангенстың графигы арктангенс графигынан, һуңғыһын ордината күсәренә ҡарата сағылдырғанда (йәғни аргументтың тамғаһын үҙгәрткәндә, &lt;math&gt;x \rightarrow -x&lt;/math&gt;) һәм өҫкә π/2 берәмеккә күсергәндә килеп сыға; был үрҙәге: &lt;math&gt;\operatorname{arcctg} x = \operatorname{arctg} (-x)+\pi/2.&lt;/math&gt; формулаһынан килеп сыға.

== Arcsec функцияһы ==
&lt;math&gt;\mathop{\operatorname{arcsec}}\, (x)\, = \operatorname{arccos} \left( \frac{1}{x}\right)&lt;/math&gt;

== Arccosec функцияһы ==
&lt;math&gt;\mathop{\operatorname{arccosec}}\, (y)\, = \operatorname{arcsin} \left( \frac{1}{y}\right)&lt;/math&gt;

== Кире тригонометрик функцияларҙың сығарылмалары ==
&lt;math&gt;(\arcsin x)' = \frac{1}{\sqrt{1-x^2}}.&lt;/math&gt;&lt;br /&gt;
&lt;math&gt;(\arccos x)' = -\frac{1}{\sqrt{1-x^2}}.&lt;/math&gt;&lt;br /&gt;
&lt;math&gt;(\operatorname{arctg}\, x)' = \frac{1}{\ 1+x^2}.&lt;/math&gt;&lt;br /&gt;
&lt;math&gt;(\operatorname{arcctg}\, x)' = -\frac{1}{\ 1+x^2}.&lt;/math&gt;&lt;br /&gt;
&lt;math&gt;(\operatorname{arcsec}\, x)' = { 1 \over |x|\sqrt{x^2 - 1}}.&lt;/math&gt;&lt;br /&gt;
&lt;math&gt;(\operatorname{arccosec}\, x)' = -{ 1 \over |x|\sqrt{x^2 - 1}}.&lt;/math&gt;

== Кире тригонометрик функциялар интегралдары ==

=== Аныҡһыҙ интегралдар ===
Ысын һәм комплекслы ''x'' өсөн:
: &lt;math&gt;
\begin{align}
\int \arcsin x\,dx &amp;{}= x\,\arcsin x + \sqrt{1-x^2} + C,\\
\int \arccos x\,dx &amp;{}= x\,\arccos x - \sqrt{1-x^2} + C,\\
\int \operatorname{arctg}\,x\,dx &amp;{}= x\,\operatorname{arctg}\,x - \frac{1}{2}\ln\left(1+x^2\right) + C,\\

\int \operatorname{arcctg}\, x\,dx &amp;{}= x\,\operatorname{arcctg}\, x + \frac{1}{2}\ln\left(1+x^2\right) + C,\\
\int \arcsec x\,dx &amp;{}= x\,\arcsec x - \ln\left(x\left(1+\sqrt{{x^2-1}\over x^2}\,\right)\!\right) + C,\\
\int \operatorname{arccosec}\, x\,dx &amp;{}= x\,\operatorname{arccosec}\, x + \ln\left(x\left(1+\sqrt{{x^2-1}\over x^2}\,\right)\!\right) + C.
\end{align}&lt;/math&gt;

Ысын ''x'' ≥ 1 өсөн:
: &lt;math&gt;
\begin{align}
\int \arcsec x\,dx &amp;{}= x\,\arcsec x - \ln\left(x+\sqrt{x^2-1}\right) + C,\\
\int \operatorname{arccosec}\, x\,dx &amp;{}= x\,\operatorname{arccosec}\, x + \ln\left(x+\sqrt{x^2-1}\right) + C.
\end{align}&lt;/math&gt;

: ''Шулай уҡ ҡарағыҙ:''' Кире тригонометрик функциялар интегралдары исемлеге''' ''

== Геометрияла ҡулланылышы ==
[[Файл:Triángulo-en-círculo.svg|справа|мини|300x300пкс|Тура мөйөшлө өсмөйөш ''ABC'']]
Кире тригонометрик функциялар, әгәр өсмөйөштөң яҡтары билдәле булһа, [[өсмөйөш]] мөйөштәрен иҫәпләү өсөн ҡулланыла, мәҫәлән, [[косинус теоремаһы]] ярҙамында.

Тура мөйөшлө өсмөйөштә был функциялар яҡтарының сағыштырмаһынан шунда уҡ мөйөштәрен бирәләр.
Мәҫәлән, әгәр &lt;math&gt;a&lt;/math&gt; оҙонлоғондағы катет &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt; мөйөшөнә ҡаршы ятыусы катет булһа, ул саҡта &lt;math&gt;\alpha = \arcsin (a/c) = \arccos (b/c) = \operatorname{arctg} (a/b) = \operatorname{arccosec} (c/a) = \arcsec (c/b) = \operatorname{arcctg} (b/a).&lt;/math&gt;.

== Натураль логарифм менән бәйләнеш ==
Комплекслы аргументтың кире тригонометрик функцияһын иҫәпләү өсөн, уларҙы натураль логарифм аша күрһәтеүсе формулаларҙы ҡулланыу уңайлы:

: &lt;math&gt;
\begin{align}
\arcsin z &amp; {}= -i \ln (iz+\sqrt{1-z^2})=\frac{\pi}{2}-i\ln (z+\sqrt{z^2-1}),
\end{align}
&lt;/math&gt;

: &lt;math&gt;
\begin{align}
\arccos z &amp; {}= \dfrac{\pi}{2} + i \ln (iz+\sqrt{1-z^2}),
\end{align}
&lt;/math&gt;

: &lt;math&gt;
\begin{align}
\operatorname{arctg}\,z &amp; {}= \dfrac{i}{2} ( \ln(1-iz)-\ln(1+iz) ),
\end{align}
&lt;/math&gt;

: &lt;math&gt;
\begin{align}
\operatorname{arcctg}\,z &amp; {}= \dfrac{i}{2} \left( \ln \left( \dfrac{z-i}{z} \right)-\ln \left( \dfrac{z+i}{z} \right) \right),
\end{align}
&lt;/math&gt;

: &lt;math&gt;
\begin{align}
\arcsec z &amp; {}= \arccos\left(z^{-1}\right) = \dfrac{\pi}{2} + i \ln \left( \sqrt{1-\dfrac{1}{z^2}} + \dfrac{i}{z} \right),
\end{align}
&lt;/math&gt;

: &lt;math&gt;
\begin{align}
\operatorname{arccosec}\,z &amp; {}= \arcsin\left(z^{-1}\right) = - i \ln \left( \sqrt{1-\dfrac{1}{z^2}} + \dfrac{i}{z} \right).
\end{align}
&lt;/math&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* {{MathWorld|InverseTrigonometricFunctions|Обратные тригонометрические функции}}
* Математическая энциклопедия / Гл. ред. И. М. Виноградов. — М.: «Советская Энциклопедия», 1982. — [http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_mathematics/3612/%D0%9E%D0%91%D0%A0%D0%90%D0%A2%D0%9D%D0%AB%D0%95 Т. 3. — с. 1135].
* {{Из БСЭ|http://bse.sci-lib.com/article083242.html}} — М.: «Советская Энциклопедия», 1974. — Т. 18. — с. 225.


* {{Китап|часть=Обратные тригонометрические функции|ссылка часть=http://yunc.org/%D0%9E%D0%91%D0%A0%D0%90%D0%A2%D0%9D%D0%AB%D0%95_%D0%A2%D0%A0%D0%98%D0%93%D0%9E%D0%9D%D0%9E%D0%9C%D0%95%D0%A2%D0%A0%D0%98%D0%A7%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%95_%D0%A4%D0%A3%D0%9D%D0%9A%D0%A6%D0%98%D0%98|заглавие=Энциклопедический словарь юного математика|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/Энциклопедический_словарь_(Педагогика)|ответственный=Савин А.П|место=М.|издательство=Педагогика|год=1985|страницы=220–221|страниц=352|ref=Энциклопедический словарь}}

* [http://yotx.ru Построение графиков обратных тригонометрических функций онлайн]
* [http://www.planetcalc.ru/326/ Онлайн калькулятор: обратные тригонометрические функции]

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* [[Тригонометрик функциялар]]
* Кире гиперболоид функциялар
* Данжуа — Лузин теоремаһы
{{СОРТИРОВКА_ПО_УМОЛЧАНИЮ:KoiКире тригонометрик функциялар}}
[[Категория:Элементар функциялар]]</text>
      <sha1>5scon22az9paprqdzkrozcen3nv16k9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәфүр ауыл Советы (Туймазы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139957</id>
    <revision>
      <id>1303509</id>
      <parentid>1187014</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T11:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5870" sha1="9ruclwoi1kpiiwc9ob96dv7lhcl4wum" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғәфүр ауыл Советы ''' —[[ Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]]ндағы [[муниципаль берәмек]].

== Тарихы ==
[[Ғәфүр]] ауыл Советы — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Туймазы районы]] муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы [[ауыл биләмәһе]] статусына эйә&lt;ref name=&quot;RBzakon&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113266 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 20.07.2005 № 211-з]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113265 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 21.06.2006 № 329-з]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113261 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 29.12.2006 № 404-з]&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{ Население | Гафуровский сельсовет (Туймазинский район) }}

== Ауыл биләмәһе составы ==
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 =Тораҡ пункты
  | Заголовок3 = Тораҡ пункты тибы
  | Заголовок4 = Халҡы
  | Сортировка4 = һаны
  | Выравнивание4 = right
|%| [[Дуҫлыҡ (Туймазы районы)|Дуҫлыҡ]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Дуслык (Туймазинский район) | тс }}
| | [[Ғәфүр]] | ауыл | {{ Население | Гафурово | тс }}
| | [[Никитинка (Туймазы районы)|Никитинка]] | ауыл | {{ Население | Никитинка (Туймазинский район) | тс }}
| | [[Воздвиженка (Туймазы районы)|Воздвиженка]] | ауыл | {{ Население | Воздвиженка (Туймазинский район) | тс }}
| | [[Тимер (Туймазы районы)|Тимер]] | ауыл | {{ Население | Тимирово (Туймазинский район) | тс }}
| | [[Ҡыҙылташ (Туймазы районы)|Ҡыҙылташ]] | ауыл | {{ Население | Кызыл-Таш (Башкортостан) | тс }}
}}

== Иҫтәлекле урындары ==

* '''Крестовоздвиженский ғибәҙәтханаһы''' —ағас  архитектура ғибәҙәтханаһы, Башҡортостандың иҫке культ ҡоролмаларының береһе. 1884—1886  йылдарҙа төҙөлгән. Совет власы йылдарында Өфө епархияһының көнбайыш өлөшөндәге берҙән-бер эшләп килгән православие ғибәҙәтханаһы. 1930 йылда ябыла,  1946 йылда диндарҙарға тапшырыла. 2 тәхеткә бар&lt;ref&gt;[https://tuimazy.bashkortostan.ru/about/places/231113/ Крестовоздвиженский храм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221110240/https://tuimazy.bashkortostan.ru/about/places/231113/ |date=2017-02-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://likirussia.ru/content/view/313/ Крестовоздвиженская церковь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170222052931/http://likirussia.ru/content/view/313/ |date=2017-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.temples.ru/show_picture.php?PictureID=115462 Храмы России. Церковь в Воздвиженке]&lt;/ref&gt;.
* '''Өҫән бағаналары''' — тәбиғәттең геологик ҡомартҡыһы, Өҫән йылғаһы үҙәне буйлап һуҙылған битләү арҡаһында урынлашҡан  — Оло Нөгөш йылғаһы тамағынан Айтаҡтамаҡ ауылы тирәһендәге түбәнәйеүгә тиклем күрергә була. Арҡаның абсолют бейеклеге 220 м тәшкил итә, Ҡыҙылташ ауылы эргәһендә   107 м.тиклем етә. Айырым өҫән &quot;бағаналарының&quot; ҙур булмаған мәмерйәләре  бар. Иң ҙуры Ҡыҙылташ ауылы янында урынлашҡан&lt;ref&gt;[https://tuimazy.bashkortostan.ru/about/places/231158/ Усеньские столбы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221110409/https://tuimazy.bashkortostan.ru/about/places/231158/ |date=2017-02-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tuimpriroda.narod.ru/p33.htm Столбы Усеня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221110310/http://tuimpriroda.narod.ru/p33.htm |date=2017-02-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tuymazi.bezformata.ru/listnews/mnozhestvo-unikalnih-pamyatnikov-prirodi/5248880/ Республика Башкортостан — уникальные памятники природы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221105804/http://tuymazi.bezformata.ru/listnews/mnozhestvo-unikalnih-pamyatnikov-prirodi/5248880/ |date=2017-02-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}</text>
      <sha1>9ruclwoi1kpiiwc9ob96dv7lhcl4wum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тромсё</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145440</id>
    <revision>
      <id>1303489</id>
      <parentid>1286638</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T15:50:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12766" sha1="qtn1wrfhtbwfzzkc5fl202l9cmpqnnl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тромсё''' (''норв''.&lt;span lang=&quot;no&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Tromsø; с.с.&lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;se&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Romsa&lt;/span&gt;) — Норвегияла ҡала һәм коммуна, Тромс фюлькеның административ үҙәге.

Тромсё муниципалитеты ҡала ситтәрендә ҙур территорияны биләй. Тромсё— Норвегияла ҡала халҡы һаны буйынса туғыҙынсы урында тора. Ҡала үҙәге ҙур булмаған Тромсея утрауында (уның майҙаны 22 км² тәшкил итә) поляр түңәрәктән 400 км тиерлек төньяҡтараҡ ята. Бында донъялағы иң төньяҡ ботаник баҡса урынлашҡан, һыра заводы, футбол клубы һәм [[планетарий]] бар.

[[2014 йыл]]дың авгусында Тромсёла 41-се шахмат олимпиадаһы үтә.

== Тарихы ==
Тромсё урынында ултыраҡтар һуңғы боҙланыу дәүеренән һәм тимер быуат ваҡытынан алып йәшәгән. Тромсёла беренсе сиркәү 1252 йылда төҙөлә. Ул урта быуат йылъяҙмаларында хәҙерге Норвегияның төньяҡ-көнсығыш ерҙәрен биләгән поморҙарҙан һаҡланыу өсөн ҡәлгә кеүек телгә алына. Ҡала статусын Тромсё [[1794 йыл]]да ала. XIX быуатта ҡаланың әһәмиәте епископ кафедраһын булдырыу ([[1834 йыл|1834]]), педагогия колледжын асыу ([[1848 йыл|1848]]) һәм караптар ремонтлау верфен ([[:ru:1872|1872]]) ойоштороу менән арта. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында ҡалала ваҡытлыса Норвегия хөкүмәте урынлаша. Ҡаланан алыҫ түгел урында немец Тирпиц линкоры батырылып, 1000-гә яҡын немец морягы һәләк булһа ла, Тромсё һуғыш ваҡытында зыян күрмәй. [[1964 йыл]]да —аэропорт, [[1972 йыл]]да университет асыла.

== Климат ==
Тромсёла ҡыш ҡар күп яуа. Шулай ҙа ул йылдан йыл төрлөсә була. Тромсё метеорология хеҙмәте [[1996 йыл|1996]]—[[1997 йыл]]дарҙа ҡыш ҡар ҡатламының рекордын теркәгән, ул [[29 апрель|29 апрелдә]] 240 см еткән. Температура минимумы 18,4 °C, уртаса температура ғинуарҙа −4,4 °C тигеҙ. Шундай йылы климат был киңлектә [[Гольфстрим]]дың яҡынлығы менән аңлатыла. Йәй шаҡтай һалҡын, июлдә уртаса тәүлек температураһы 12 °C; көндөҙгө температура саҡ ҡына юғары һәм 9 °C алып 25 °C тиклем тирбәлә. [[1972 йыл]]да +30 °C. температура рекорды теркәлгән.
{{Климат города
|Город_род=Тромсё
|Источник=[http://sharki.oslo.dnmi.no/portal/page?_pageid=73,39035,73_39049&amp;_dad=portal&amp;_schema=PORTAL eKlima], [http://www.worldclimateguide.co.uk/climateguides/norway/tromso.php World Climate Guide]
| Янв_ср=-4.4          | Янв_ср_осад=95
| Фев_ср=-4.2          | Фев_ср_осад=87
| Мар_ср=-2.7          | Мар_ср_осад=72
| Апр_ср=0.3           | Апр_ср_осад=64
| Май_ср=4.8           | Май_ср_осад=48
| Июн_ср=9.1           | Июн_ср_осад=59
| Июл_ср=11.8          | Июл_ср_осад=77
| Авг_ср=10.8          | Авг_ср_осад=82
| Сен_ср=6.7           | Сен_ср_осад=102
| Окт_ср=2.7           | Окт_ср_осад=131
| Ноя_ср=-1.1          | Ноя_ср_осад=108
| Дек_ср=-3.3          | Дек_ср_осад=106
| Год_ср=2.5           | Год_ср_осад=1031
| Янв_ср_мин=-6.5      | Янв_ср_макс=-2.2 	
| Фев_ср_мин=-6.5      | Фев_ср_макс=-2.1
| Мар_ср_мин=-5.1      | Мар_ср_макс=-0.4 
| Апр_ср_мин=-2.3      | Апр_ср_макс=2.7 
| Май_ср_мин=2.0       | Май_ср_макс=7.5
| Июн_ср_мин=6.1       | Июн_ср_макс=12.5 
| Июл_ср_мин=8.7       | Июл_ср_макс=15.3 
| Авг_ср_мин=7.8       | Авг_ср_макс=13.9 
| Сен_ср_мин=4.5       | Сен_ср_макс=9.3 
| Окт_ср_мин=0.7       | Окт_ср_макс=4.7
| Ноя_ср_мин=-3.0      | Ноя_ср_макс=0.7
| Дек_ср_мин=-5.4      | Дек_ср_макс=-1.3
| Год_ср_мин=0.1       | Год_ср_макс=5.1
| Янв_а_макс=8.4       | Янв_а_мин=-18.3
| Фев_а_макс=8.2       | Фев_а_мин=-18.4
| Мар_а_макс=9.1       | Мар_а_мин=-17.0
| Апр_а_макс=15.6      | Апр_а_мин=-14.7
| Май_а_макс=24.1      | Май_а_мин=-6.5
| Июн_а_макс=29.5      | Июн_а_мин=-2.5
| Июл_а_макс=30.2      | Июл_а_мин=0.7
| Авг_а_макс=27.4      | Авг_а_мин=1.1
| Сен_а_макс=22.4      | Сен_а_мин=-4.3
| Окт_а_макс=17.2      | Окт_а_мин=-9.6
| Ноя_а_макс=12.3      | Ноя_а_мин=-12.5
| Дек_а_макс=9.7       | Дек_а_мин=-16.8
| Год_а_макс=30.2      | Год_а_мин=-18.4
| Янв_вода=5
| Фев_вода=5
| Мар_вода=5
| Апр_вода=5
| Май_вода=6
| Июн_вода=8
| Июл_вода=10
| Авг_вода=11
| Сен_вода=10
| Окт_вода=8
| Ноя_вода=7
| Дек_вода=6
| Год_вода=7
|}}

== Халҡы ==
[[Файл:Tromso_bridge.jpg|слева|мини|240x240пкс|Тромсё күпере]]
Тромсё халҡы 75 638 кеше ([[2018 йыл]]ға) тәшкил итә. Тромсёла йөҙҙән ашыу милләт вәкилдәре йәшәй, милли аҙсылыҡ араһында [[урыҫтар]], квенадар (финн) мөһим роль уйнай. Саамдарҙың ҡалала үҙҙәренең балалар баҡсаһы һәм тел мәктәбе бар.

== Спорты ==
Тромсёла бер нисә футбол клубы бар, шуларҙың иң мөһиме [[:ru:Тромсё (футбольный клуб)|«Тромсё»]] булып тора, ул Типпелиганда (Норвегия чемпионатының юғары дивизионында) һәм [[:ru:Адекколиган|Адекколиганда]] (әһәмиәте буйынса икенсе дивизион) сығыш яһаусы [[:ru:Тромсдален (футбольный клуб)|«Тромсдаленда»]] уйнай. Ҡатын-ҡыҙҙар футбол клубы «Флейя» шулай уҡ юғары дивизионда сығыш яһай.

Норвегияның юғары лигаларында шулай уҡ «[[:ru:Тромсё Сторм|Тромсё Сторм]]» [[баскетбол]] клубы һәм «БК Тромсё» [[волейбол]] (ир-егеттәр) һәм «Тромсё Воллей» (ҡатын-ҡыҙҙар) командалары сығыш яһай.

== Иҫтәлекле урындары ==
* Иң Изге Дева Мария соборы — донъяла иң төньяҡ католик кафедраль собор.
* Арктика соборы — модерн стилендә лютеран сиркәүе, [[1965 йыл]]да төҙөлгән.
* [[:ru:Тромсёйский мост|Тромсё]] күпере — [[Норвегия]]ла беренсе рамлы-консоль күпер, Төньяҡ Европала бындай типтағы иң эре күперҙәрҙең береһе.

== Билдәле кешеләре ==
* [[1899 йыл]]дан алып [[1907 йыл]]ға тиклем Тромсёла поляр тикшеренеүсеһе, [[:ru:Нансен, Фритьоф|Нансен]] һәм [[:ru:Амундсен, Руаль|Амундсен]] эксепдициялары ҡатнашыусыһы [[:ru:Йохансен, Ялмар|Ялмар Йохансен]] ([[:ru:1867|1867]]—[[:ru:1913|1913]]) хеҙмәт иткән.
* Тромсёла Көньяҡ полюсҡа Амундсен экспедицияһында ҡатнашыусы поляр тикшеренеүсеһе Хансен Хелмер ([[1870 йыл|1870]]—[[1956 йыл|1956]]) вафат булған.
* Тромсёла (шартлы-ваҡытынан алда [[2009 йыл]]дың [[24 май]]ында азат ителгән) Викернес Варган язаһын тултырып сыҡҡан, ул Burzum блэк-металл төркөмөнә нигеҙ һалыусы һәм берҙән-бер ҡатнашыусыһы.
* Торбьёрн Брундтланд һәм Свейн Берге, билдәле Röyksopp дуэт ағзалары, Тромсёла тыуғандар.
* Тромсёла [[:ru:Biosphere|Biosphere]] эмбиент-музыкант ҡушаматы аҫтында билдәле Гейр Йенссен тәыуған. Тәү сиратта музыкаһының сағыу «арктик» төҫмөрлөгө менән билдәле.
* Тромсёла билдәле йырсы, [[:ru:MTV|MTV]] версияһы буйынса [[1999 йыл]]да иң яҡшы скандинав башҡарыусыһы [[:ru:Лене Марлин|Лене Марлин]] тыуған.

[[Файл:Panorama_fjellheisen.jpg|центр|мини|800x800пкс|  Тромсе күренеше]]

== Туғандаш ҡалалар ==
{|
| valign=&quot;top&quot; |
* {{flagicon|Finland}} [[Кеми]] ([[Финляндия]], с 1940)
* {{flagicon|Sweden}} [[Лулео]] ([[Швеция]], [[1950]])
* {{flagicon|Denmark}} {{нп3|Рингкёбинг|||Ringkøbing}} ([[Дания]], [[1950]])
* {{флаг Великобритании}} [[Гримсби]] ([[Бөйөк Британия]], [[1961]])
* {{flagicon|India}} [[Пуна]] ([[Һиндостан]], [[1966]])
| valign=&quot;top&quot; |
* {{Флаг США}} [[Анкоридж]] ([[АҠШ]], [[1969]])
* {{flagicon|Croatia}} [[Загреб]] ([[Хорватия]], [[1971]])
* {{flagicon|Russia}} [[Мурманск]] ([[Рәсәй]], [[1972]])&lt;ref&gt;{{КЭ|Города-побратимы Мурманской области|1|502|ссылка=http://ke.culture51.ru/Goroda-pobratimi-p1581.html}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon|Guatemala}} [[Кесальтенанго]] ([[Гватемала]], [[1999]])
* {{flagicon|Palestine}} [[Газа]] ([[Палестинская автономия|Фәләстин]]), [[2001]])
* {{flagicon|Russia}} [[Надым]] ([[Рәсәй]], [[2008]])
* {{flagicon|Russia}} [[Архангельск]] ([[Рәсәй]], [[2011]])
|}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Донъяла иң төньяҡ биләмәләребеҙгә.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{Из БСЭ|title=Тромсё}}
* {{ВТ-ЭСБЕ}}
* [http://www.kolamap.ru/topo/tromse.htm Карта города Тромсё]
* [http://www.norge.ru/journey/troms.html Тромсё — «Северный Париж»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190222175013/http://www.norge.ru/journey/troms.html |date=2019-02-22 }}
* [http://gigapix.no/full/tromso/ Панорама города Тромсё с разрешением 13 Гигапикселей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190120070648/http://gigapix.no/full/tromso/ |date=2019-01-20 }}
* {{Викигид|Тромсё}}
* [http://www.gardener.ru/?id=2011 Арктическо-альпийский ботанический сад в Тромсё]
* [http://www.whatusee.ru/guides/tromsjo-guidebook Путеводитель по Тромсё на портале whatusee.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170107102001/http://www.whatusee.ru/guides/tromsjo-guidebook |date=2017-01-07 }}
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Норвегия]]
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>qtn1wrfhtbwfzzkc5fl202l9cmpqnnl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төркиәнең ауыл хужалығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150388</id>
    <revision>
      <id>1303493</id>
      <parentid>1242875</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T18:16:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7402" sha1="tq6j2fz35x8nnu5cque4l6ariknag71" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Төркиәнең ауыл хужалығы''' — Төркиә иҡтисадының бер тармағы. Ул 62,7 $ миллиард килем килтерә һәм 6,1 млн кешене эш менән тәьмин итә(2011)&lt;ref&gt;Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. [http://www.tarim.gov.tr/SGB/Belgeler/Bakanl%C4%B1k_Faaliyet_Raporlar%C4%B1/2014%20FAAL%C4%B0YET%20RAPORU.pdf 2014 Faaliyet Raporu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160427120457/http://www.tarim.gov.tr/SGB/Belgeler/Bakanl%C4%B1k_Faaliyet_Raporlar%C4%B1/2014%20FAAL%C4%B0YET%20RAPORU.pdf |date=2016-04-27 }}. 2015, tarim.gov.tr {{tr}}&lt;/ref&gt;. Ауыл хужалығы менән, нигеҙҙә, Төркиәнең көньяҡ өлкәләрендә — Анталья, Мерсина, Хатайя, Мугла, Газиантепта шөғөлләнәләр.
[[Файл:Osmaniye_irrigation_2.JPG|справа|мини|220x220пкс|Төркиәнең ирригация хужалығы ]]
Төркиәнең яр буйы райондарында халыҡ балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә. Измир ҡалаһы, Бурса, Ҡайсери райондарында умартасылыҡ киң таралған. Беренсе донъя һуғышына тиклем Төркиә донъя баҙарына һатырға ебәк туҡыма сығарыусы төп ил була.

Ауыл хужалығы продукцияһын Европа илдәре, Рәсәй, Украина, [[Ираҡ|Ираҡҡа]], ғәрәп илдәренә сығара. 2015 йылда, төрөк ғәскәрҙәре Рәсәй хәрби самолетын атып төшөргәндән һуң Рәсәй Федерацияһында Төркиәнән ауыл хужалығы продукцияһын, шул иҫәптән: баклажан, гранат, әфлисун, мандарин, тауыҡ ите һәм күркә, башлы һуған һәм шалот, төҫлө кәбеҫтә, брокколи, корнишон һәм ҡыяр, виноград, алма, груша, өрөк, персик һәм башҡа еләк-емеш индереү тыйыла&lt;ref&gt;[http://vz.ru/news/2015/12/1/781282.html ВЗГЛЯД / Опубликован список запрещенных турецких товаров]&lt;/ref&gt;.

== Климат шарттары һәм рельеф ==
Төркиәлә 26,3 млн гектарға яҡын биләмә ауыл хужалығы өсөн ҡулланыла. Рельефы диңгеҙ кимәленән юғары, Төркиә территорияһының 55,9 проценты 1000 метр бейеклектә урынлашҡан, Урта диңгеҙ климаты өҫтөнлөк иткәнгә күрә, йылылыҡ яратыусы үҫемлектәре: цитрус, зәйтүн ағастары, сәтләүек, сәй, тәмәке, кукуруз һәм мамыҡ үҫә.

Төркиәнең тупрағы таулы, уңдырышлылығы түбән, шуға күрә бындай ерҙәр башлыса көтөүлектәр итеп файҙаланыла. Яр буйындағы уйһыулыҡтар, йылға үҙәндәрендә генә аллювиаль һәм уңдырышлы ер осрай.
[[Файл:Pola_ryżowe_-_90_km_na_zach._od_Ankary_-_001413s.jpg|справа|мини|220x220пкс|Төрөк дөгө баҫыуы ]]

== Үҫемлекселек ==
Төркиәлә, нигеҙҙә, үҫемлекселек менән шөғөлләнәләр (яҡынса 58 %). Малсылыҡ продукцияһы өлөшө 30 процент тирәһе, етен продукцияһын етештереү 6 процент һәм балыҡсылыҡ 1 % тәшкил итә. Ауыл хужалығы продукцияһының яҡынса 85 проценты иген күльтураларына тура килә. Бойҙай баҫыуы яҡынса 9 млн гектар ерҙе биләй. Илдең көнбайышында һуғарылған майҙандар ята. Үҫемлектәрҙең 10 процентын емеш-еләк, 7,6 процентын майлы культуралар, 2,5 процентын мамыҡ баҫыуҙары биләй.

Илдә бойҙайҙың яҡынса 90 проценты икмәк, 1 проценты — бойҙай бутҡаһы(«бульгур») һәм 2 проценты макарон изделиелары булараҡ файҙаланыла.

Төркиәлә өс баҫыулы һәм ике баҫыулы сәсеү әйләнештәре ҡулланыла. Көтөүлектәр өсөн пар ерҙәре файҙаланыла&lt;ref&gt;[http://lib7.com/aziatyya/399-selsk-hoz-tyrk.html Сельское хозяйство турок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428055949/http://lib7.com/aziatyya/399-selsk-hoz-tyrk.html |date=2016-04-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Малсылыҡ ==
1994 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Төркиәлә 36 миллион баш һарыҡ, 12 миллионға яҡын һыйыр малы, 10 миллион баш кәзә аҫырала. Һыйыр малын һөт, ит һәм тире, һарыҡты келәм туҡыуҙа ҡулланылған йөн һәм ит, кәзәне һөт һәм йөн етештереү өсөн аҫырайҙар.

== Статистика ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;
|+'''2002-2011 йылдарҙа ауыл хужалығы өсөн төркиә мәғлүмәт'''&lt;ref name=&quot;tobb&quot;&gt;[http://www.tobb.org.tr/Documents/yayinlar/2014/turkiye_tarim_meclisi_sektor_raporu_2013_int.pdf TÜRKİYE TARIM SEKTÖRÜ RAPORU], 2013, tobb.org.tr {{tr}}&lt;/ref&gt;
!Төп мәғлүмәт
!Төркиә&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;(2002)
!Ауыл хужалығы&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;(2002)
!Ауыл хужалығы өлөшө (%) (2002)
!Төркиә&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;(2011)
!Ауыл хужалығы&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;(2011)
!Ауыл хужалығы өлөшө (%) (2011)
|-
|Халҡы (млн кеше)
|69,3
|23,7
|'''34,2'''
|74,7
|17,3
|'''23,2'''
|-
|Мәшғүллек (миллион кеше.)
|21,3
|7,4
|'''34,9'''
|24,1
|6,1
|'''25,5'''
|-
|Милли килем (млрд. доллар АҠШ)
|230,5
|23,7
|'''10,3'''
|772,3
|62,7
|'''8,1'''
|-
|Йән башына алынған килем ($)
|3492
|1064
|'''28,6'''
|10444
|3653
|'''35,0'''
|-
|Экспорт (млрд доллар АҠШ)
|36,0
|4,0
|'''11,2'''
|134,9
|15,3
|'''11,3'''
|-
|Импорт (млрд доллар АҠШ)
|51,5
|3,9
|'''7,7'''
|240,8
|17,6
|'''7,3'''
|}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.nationalsecurity.ru/maps/turkey_agriculture_1.htm Төркиәнең ауыл хужалығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014034023/http://www.nationalsecurity.ru/maps/turkey_agriculture_1.htm |date=2019-10-14 }}
* [http://stanbul.ru/content/blogcategory/191/253 Төркиә структураһында ауыл хужалығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160509180219/http://stanbul.ru/content/blogcategory/191/253 |date=2016-05-09 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Илдәр буйынса ауыл хужалығы]]
[[Категория:Төркиә]]</text>
      <sha1>tq6j2fz35x8nnu5cque4l6ariknag71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юрмала</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151042</id>
    <revision>
      <id>1303506</id>
      <parentid>1303366</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T07:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25247" sha1="0ransy75pwsz04eza3vk38d52voj2qu" xml:space="preserve">{{другие значения}}
{{НП
 |статус                  = Город
 |русское название        = Юрмала
 |оригинальное название   = {{lang-lv|Jūrmala}}
 |подчинение              = город республиканского подчинения
 |страна                  = Латвия
 |герб                    = Coat of Arms of Jūrmala.svg
 |флаг                    = Flag of Jurmala.svg{{!}}border
 |описание герба          = Герб Юрмалы
 |описание флага          = Флаг Юрмалы
 |ширина герба            = 80
 |ширина флага            = 190
  |lat_dir = N |lat_deg = 56 |lat_min = 58 |lat_sec = 20
  |lon_dir = E |lon_deg = 23 |lon_min = 47 |lon_sec = 49
  |CoordAddon              = type:city(56060)_region:LV
  |CoordScale             = 
 |размер карты страны     = 
 |размер карты региона    = 
 |размер карты района     = 
 |вид региона             = Регионы Латвии{{!}}Регион
 |регион                  = Видземе
 |регион в таблице        = 
 |вид района              = 
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |вид общины              = 
 |община                  = 
 |община в таблице        = 
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = Мэр
 |глава                   = Гатис Трукснис&lt;ref&gt;[https://www.jurmala.lv/lv/pasvaldiba/deputati/50939-gatis-truksnis-domes-priekssedetajs Gatis Truksnis - domes priekšsēdētājs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919160213/https://jurmala.lv/lv/pasvaldiba/deputati/50939-gatis-truksnis-domes-priekssedetajs |date=2020-09-19 }}{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;
 |дата основания          = 1785
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = 
 |статус с                = 1920
 |площадь                 = 100
 |вид высоты              = 
 |высота центра НП        = 
 |климат                  = 
 |официальный язык        = 
 |официальный язык-ref    = 
  |население              = {{спад}}49 646&lt;ref name=&quot;постнас&quot;/&gt;
  |год переписи           = 2015
  |плотность              = {{#expr: 49646 / 100 round 1}}
  |агломерация            = 
  |национальный состав    = 
  |конфессиональный состав= 
  |этнохороним            = 
 |часовой пояс            = +2
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = (+371) 67
 |почтовый индекс         = 
 |почтовые индексы        = LV-2008, LV-2010, LV-2011, LV-2015, LV-2016&lt;ref&gt;[http://www.pasts.lv/lv/uzzinas/Indeksu_gramata/novadi/Novadi_aprilis_2011.xls Книга почтовых индексов Латвии] — апрель 2011{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;
 |автомобильный код       = 
 |вид идентификатора      = код ATVK
 |цифровой идентификатор  = 0130000&lt;ref&gt;[http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 Классификатор административных территорий и территориальных единиц Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115115730/http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 |date=2010-11-15 }} - 16 февраля 2011{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;
 |сайт                    = http://www.jurmala.lv
 |add1n                   = [[Девиз]]
 |add1                    = Город на волне!&lt;ref&gt;[http://www.jpd.gov.lv/docs/d05/s/d05s001_m.htm Par Jūrmalas pilsētas simboliku&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304172513/http://jpd.gov.lv/docs/d05/s/d05s001_m.htm |date=2016-03-04 }}{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |карта страны=0
 |карта региона=0
 |карта района=0
 |add3n                    = {{+ПозКарты
 |Порядок=ББ
 |Инфобокс=да
 |Позиционная карта = Латвия
 |Размер карты = 310
 |Рамка 1 = 0
 |Вид карты = Jurmala in Latvia.svg
 |Позиционная карта 2 = Латвия
 |Вид карты 2 = Jūrmala (location map).png
 |Размер карты 2 = 310
 |Рамка 2 = 0
}}
 |add3                     = &lt;!--Не заполнять--&gt;
}}
'''Юрмала''' (латыш&lt;span lang=&quot;lv&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[Медиа:Lv-Jūrmala.ogg|Jūrmala]]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt; — рус. һүҙмә-һүҙ «''взморье''») —   [[Латвия]]лағы ҡала,   Рига ҡултығында иң ҙур курорт. Халҡы — 50 мең кеше самаһы. Юрмала үҙәгенән  [[Рига]] үҙәгенә тиклем — 25 км.

Заманса ҡала курорт ҡасабалары теҙмәһенән (тарихи — балыҡсылар ҡасабаһынан)  барлыҡҡа килә, улар ваҡыт үтеү менән берләшә. Риганың  диңгеҙ буйы территорияһын биләй, уның оҙонлоғо 32 км һәм  киңлеге 3 км булып Рига ҡултығы һәм Лиелупе араһында һуҙылған.

== Тарихы ==
Һыу инеү өсөн беренсе урындар Дуббельнела ойошторола   (хәҙер Дубулты, хәҙерге ҡаланың административ үҙәге). Юрмаланың икенсе иҫке өлөшө  —был элекке Шлок (Слока),  1785 йылда ҙур ауыл  статусын алған, ә [[1878 йыл]]да үҙаллы  ҡала була. Кеммерн (хәҙерге Кемери) [[1838 йыл]]да  унда ләм һәм минераль сығанаҡтар асылғандан һуң [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт курорты була.

[[XIX быуат]]та Дуббельндан һуң хәҙерге Юрмала территорияһындағы башҡа балыҡсылар ҡасабаһы курорт булып китә. Уларҙың элекке  немец атамалары хәҙергеләренән айырыла. Лиелупе Буллен тип атала, Булдури — Бильдеринггоф, Дзинтари  1907 йылдан  — Эдинбург-II (ЭдинбургI -1907 йылдан  һуңыраҡ Дзинтари менән берләшкән Авоти ҡасабаһы,  был станция [[1964 йыл]]ға тиклем була), Майори — Майоренгоф,  Дубулта — Дуббельн -I, Яундубулты — Дуббельн - II,  Пумпури  1914 йылдан  алып — Карлсбад-I, Меллужи 1914 йылдан алып — Карлсбад-II, Асари — Ассерн-I (1927—1938 йылдарҙа. — Асари-I). 1927 йылда Асари-II станцияһы асыла (1938 йылдан Вайвари), Слока Шлок исемен, ә Кемери  — Кеммерн исемен йөрөтә.

Курорттар булған осорҙа Рига менән бәйләнеш тик аттарҙа башҡарылған. Риганан Лиелупеға даими паром һыҙығы  1833 йылда, ә Рига-Дубулты тимер юл линияһы [[1843 йыл]]да асыла. Был 1848 йылда  Дзинтари, Майори, Меллужи һәм Асарила  һыу инеү өсөн яңы урындар асыуға  мөмкинлек бирә. Улар 1877 йылда Рига-Тукум тимер юлы һәм 1905 йылда Риганан шоссе юлы асылыу менән тағы ла бөтәһе өсөн дә мөмкин була&lt;ref&gt;''Apinis K.'' Latvijas pilsētu vēsture. — Rīgā, 1931. — 50.lpp&lt;/ref&gt;.

Латвия хөкүмәте [[1920 йыл]]дың 2 мартында курорт ҡасабаларын ''Рига Диңгеҙ буйы'' (лат. &lt;span lang=&quot;lv&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Rīgas Jūrmala&lt;/span&gt;) ҡалаһына берләштерә. [[1946 йыл]]дың башында Юрмала Рига ҡалаһына айырым район булараҡ индерелә, уға  1949 йылда Приедайна ҡушыла. Ләкин [[1959 йыл]]дың 11 ноябрендә Латвия ССР-ының Юғары советы айырым Юрмала ҡалаһын  төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә, уға Риганың Юрмала районы, шулай уҡ Слока һәм Кемери инә.

[[2000 йыл]]дарҙа Юрмалала күп кенә   хәлле рәсәйҙәрҙең үҙ дачалары була: «Был бөтөн бер колония, ысынында,  эмиграцияның өсөнсө тулҡыны. Бында тормош өсөн уңайлы һәм тыныс урын эҙләгән  урта хәлле  эшҡыуарҙар һәм бай кешеләр урынлаша&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/26135.4/3025472/ Дачи в Юрмале у россиян могут отнять в счет «оккупации»]&lt;/ref&gt;.

== Климаты ==
{{Ҡала климаты
|Город_род = Юрмала
|Источник  = [http://www.svali.ru/catalog/49/26423/index.htm Туристический портал]
| Янв_ср=           | Янв_ср_осад=33
| Фев_ср=           | Фев_ср_осад=25
| Мар_ср=           | Мар_ср_осад=31
| Апр_ср=           | Апр_ср_осад=39
| Май_ср=           | Май_ср_осад=43
| Июн_ср=           | Июн_ср_осад=61
| Июл_ср=           | Июл_ср_осад=79
| Авг_ср=           | Авг_ср_осад=79
| Сен_ср=           | Сен_ср_осад=76
| Окт_ср=           | Окт_ср_осад=60
| Ноя_ср=           | Ноя_ср_осад=61
| Дек_ср=           | Дек_ср_осад=49
| Год_ср=           | Год_ср_осад=636
| Янв_ср_мин=-8     | Янв_ср_макс=-2
| Фев_ср_мин=-7     | Фев_ср_макс=-2
| Мар_ср_мин=-4     | Мар_ср_макс=3
| Апр_ср_мин=1      | Апр_ср_макс=10
| Май_ср_мин=6      | Май_ср_макс=17
| Июн_ср_мин=11     | Июн_ср_макс=21
| Июл_ср_мин=13     | Июл_ср_макс=23
| Авг_ср_мин=12     | Авг_ср_макс=21
| Сен_ср_мин=8      | Сен_ср_макс=16
| Окт_ср_мин=4      | Окт_ср_макс=11
| Ноя_ср_мин=0      | Ноя_ср_макс=4
| Дек_ср_мин=-5     | Дек_ср_макс=0
| Год_ср_мин=3      | Год_ср_макс=10
| Янв_а_макс=10.9       | Янв_а_мин=-39.3
| Фев_а_макс=9.6       | Фев_а_мин=-37
| Мар_а_макс=16.8       | Мар_а_мин=-27.6
| Апр_а_макс=29.0       | Апр_а_мин=3.8
| Май_а_макс=32.8       | Май_а_мин=3.4
| Июн_а_макс=36.8       | Июн_а_мин=8.3
| Июл_а_макс=37.2       | Июл_а_мин=9.5
| Авг_а_макс=37.2       | Авг_а_мин=6.7
| Сен_а_макс=28.4       | Сен_а_мин=2.7
| Окт_а_макс=21.0       | Окт_а_мин=-3.8
| Ноя_а_макс=12.2       | Ноя_а_мин=-29
| Дек_а_макс=11.6       | Дек_а_мин=-31.9
| Год_а_макс=37.2       | Год_а_мин=-39.3
| Янв_вода=0
| Фев_вода=0
| Мар_вода=1
| Апр_вода=5
| Май_вода=11
| Июн_вода=17
| Июл_вода=21
| Авг_вода=23
| Сен_вода=19
| Окт_вода=15
| Ноя_вода=10
| Дек_вода=5
| Год_вода=11
|}}

== Халҡы ==
2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса,  ҡала халҡы   һаны  49 646 кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;постнас&quot;&gt;[http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/Sociala/Sociala__ikgad__iedz__iedzskaits/IS0042.px/table/tableViewLayout1/?rxid=09cbdccf-2334-4466-bdf7-0051bad1decd Численность постоянного населения по полу: города республиканского значения, края, города и волости в начале и в середине года]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html Iedzīvotāji — Datubāze (Население. База данных)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117024435/http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html |date=2015-11-17 }} Centrālā statistikas pārvalde (Центральное статистическое бюро Латвии){{ref-lv}}&lt;/ref&gt; йәки халыҡ регистры мәғлүмәттәре буйынса 57 671 кеше йәшәй (граждандар һәм миграция эштәре буйынса идаралыҡ, Эске эштәр министрлығы)&lt;ref name=&quot;числнас2015&quot;&gt;[http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/01.01.2015/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Численность жителей Латвии в самоуправлениях. Дата — 01.01.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316134945/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/01.01.2015/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=2015-03-16 }}{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;.

Һуңғы тиҫтә йылдарҙа Юрмала халҡы тәбиғи сәбәптәр менән кәмей.

=== Этник составы ===
1989  һәм 2011 йылға ҡарата  халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡаланың милли составы&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm Ethnic composition: 1989 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823105722/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm |date=2017-08-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-060.px/table/tableViewLayout1/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0 Сайт Центрального статистического управления]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-11-23|title = Постоянное население по статистическим регионам, городам республиканского подчинения и краям по национальности на 1 марта 2011 года|url = http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-060.px/table/tableViewLayout1/?rxid=992a0682-2c7d-4148-b242-7b48ff9fe0c2|publisher = Центральное статистическое управление|lang = lv}} [http://data.csb.gov.lv/pxweb/en/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-060.px/?rxid=992a0682-2c7d-4148-b242-7b48ff9fe0c2 Англоязычная версия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151124145043/http://data.csb.gov.lv/pxweb/en/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-060.px/?rxid=992a0682-2c7d-4148-b242-7b48ff9fe0c2 |date=2015-11-24 }}{{проверено|23|11|2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Этно2011&quot;&gt;[http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/predef_tables_ts2011_fin2_lv.xlsx T 2.1 Постоянное население статистических регионов, городов и краёв Латвии по национальности по состоянию на 1 марта 2011 года (TSG11-061)] (Gatavas 2011.gada tautas skaitīšanas rezultātu tabulas) // [http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/2011gada-tautas-skaitisana-datubaze-33609.html Перепись населения Латвии 2011 года — База данных] (2011.gada tautas skaitīšana — Datubāze)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Латгал2011&quot;&gt;[http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/predef_tables_ts2011_fin2_lv.xlsx T 2.3 Постоянное население статистических регионов, городов и краёв Латвии по повседневному использованию латгальского языка по состоянию на 1 марта 2011 года (TSG11-08)] (Gatavas 2011.gada tautas skaitīšanas rezultātu tabulas) // [http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/2011gada-tautas-skaitisana-datubaze-33609.html Перепись населения Латвии 2011 года — База данных] (2011.gada tautas skaitīšana — Datubāze)&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;standard sortable&quot;								
!милләте
!кеше &lt;br /&gt;(1989)
!%
!кеше &lt;br /&gt;(2011)
!%
|-								
|барыһы
| align=&quot;right&quot; |600 60
| align=&quot;right&quot; |100,00 %
| align=&quot;right&quot; |840 50
| align=&quot;right&quot; |100,00 %
|-								
|латыштар
| align=&quot;right&quot; |379 23
| align=&quot;right&quot; |38,58 %
| align=&quot;right&quot; |27 087
| align=&quot;right&quot; |53,28 %
|-								
|шул иҫәптән латгалец&lt;ref&gt;по числу постоянно использующих в повседневной жизни [[латгальский язык]] (перепись 2011 года)&lt;/ref&gt;
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |1168
| align=&quot;right&quot; |2,30 %
|-								
|[[урыҫтар]]
| align=&quot;right&quot; |503 25
| align=&quot;right&quot; |42,08 %
| align=&quot;right&quot; |474 17
| align=&quot;right&quot; |34,37 %
|-								
|[[белорустар]]
| align=&quot;right&quot; |2955
| align=&quot;right&quot; |4,88 %
| align=&quot;right&quot; |1781
| align=&quot;right&quot; |3,50 %
|-								
|[[украиндар]]
| align=&quot;right&quot; |2069
| align=&quot;right&quot; |3,41 %-ҡа
| align=&quot;right&quot; |1176
| align=&quot;right&quot; |2,31 %
|-								
|поляктар
| align=&quot;right&quot; |905
| align=&quot;right&quot; |1,49 процент
| align=&quot;right&quot; |785
| align=&quot;right&quot; |1,54 %
|-								
|литвалар
| align=&quot;right&quot; |541
| align=&quot;right&quot; |0,89 %
| align=&quot;right&quot; |453
| align=&quot;right&quot; |0,89 %
|-								
|[[йәһүдтәр]]
| align=&quot;right&quot; |544
| align=&quot;right&quot; |0,90 %
| align=&quot;right&quot; |422
| align=&quot;right&quot; |0,83 %
|-								
|сиғандар
| align=&quot;right&quot; |300
| align=&quot;right&quot; |0,50 %
| align=&quot;right&quot; |358
| align=&quot;right&quot; |0,70 %
|-								
|башҡалар
| align=&quot;right&quot; |4404
| align=&quot;right&quot; |7,27 %
| align=&quot;right&quot; |1304
| align=&quot;right&quot; |2,56 процент
|}

== Транспорт ==
Юрмала аша электрлаштырылған   Торнякалнс —  Тукумс II тимер юлы һыҙығы үтә. Был һыҙыҡтағы 14 станция Юрмала ҡалаһында урынлашҡан; асылда, электропоезд Юрмалала даими ҡала эсе транспорты булып тора.  Приедайненан Кемериға тиклем билет хаҡы  1,40 евро тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.pv.lv/ru/bileti/?from=Priedaine&amp;stop_from=&amp;to=%C4%B6emeri&amp;stop_to= AS «Pasažieru vilciens»]&lt;/ref&gt;.  Станция һәм платформалар:{{columns-list|3|* [[Приедайне (станция)|Приедайне]] (станция)
* [[Лиелупе (платформа)|Лиелупе]] (платформа)
* [[Булдури (платформа)|Булдури]] (платформа)
* [[Дзинтари (платформа)|Дзинтари]] (платформа)
* [[Майори (платформа)|Майори]] (платформа)
* [[Дубулты (станция)|Дубулты]] (станция)
* [[Яундубулты (платформа)|Яундубулты]] (платформа)
* [[Пумпури (платформа)|Пумпури]] (платформа)
* [[Меллужи (платформа)|Меллужи]] (платформа)
* [[Асари (платформа)|Асари]] (платформа)
* [[Вайвари (платформа)|Вайвари]] (платформа)
* [[Слока (станция)|Слока]] (станция)
* [[Кудра (платформа)|Кудра]] (платформа)
* [[Кемери (станция)|Кемери]] (станция)}}Юрмала буйлап даими автобустар һәм маршрут таксиҙары йөрөй.

== Иҫтәлекле урындары ==
== Галерея ==
&lt;gallery perrow=4 widths=&quot;200px&quot;&gt;
Jurmala juli 2005.jpg|Пляж
1967 CPA 3564.jpg|Почта маркаһы, 1967
Skolas iela.JPG|
Jūrmala 2.jpg|
&lt;/gallery&gt;

* Латвия президентының ике  резиденцияһының  береһе 
* Брежнев дачаһы (Дәүләт дачаһы № 2) — музей&lt;ref&gt;[http://www.sovietparty.lv/?id=3 «Soviet Party»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509162733/http://www.sovietparty.lv/?id=3 |date=2012-05-09 }}&lt;/ref&gt;
* Райнис һәм уның ҡатыны шағирә  Аспазияның дача-музейы

== Туризм һәм фестивалдәр ==
«Дзинтари» концерт залында  совет осоронан музыка һәм юмор  фестивалдәре үтә, улар башлыса рус телле тамашасыларға  юҫыҡланған.

Мәҫәлән,  1986—1993 йылдарҙа Юрмалала   Бөтә союз йәш башҡарыусылар конкурсы үткәрелгән, СССР тарҡалғандан һуң Ялтаға күсерелә. 2002 йылда уға алмашҡа Игорь Крутой етәкселеге аҫтында  «Яңы тулҡын» конкурсы килә.  2000 йылдарҙа бында  Comedy Club Рәсәй телевизион юмористик шоуҙың «Юғары юмор аҙналығы», КВН музыкаль фестивале,   «Аншлаг» сығыштары һәм башҡа  концерттар,  фестивалдәр үтә.

2015 йылдан Украиналағы агрессия һәм ҡайһы бер Рәсәй башҡарыусыларына Юрмалаға инеү тыйылғандан һуң Латвия  тарафынан  санкциялар индереү менән бәйле, күп рус телле фестивалдәр Юрмаланан [[Рәсәй]]гә күсерелә&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/culture/417390 Фестиваль «Новая волна» переедет из Юрмалы в Сочи. Интерфакс 12.01.2015]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/world/417588 КВН и «Юрмалина» отказались от выступлений в Юрмале. Интерфакс 13.01.2015]&lt;/ref&gt;.

== Һылтанмалар ==

* См. Категория:Персоналии:Юрмала

== Туғанлашҡан ҡалалар&lt;ref&gt;[http://www.jurmala.lv/lv/pilseta/starptautiska_sadarbiba/sadraudzibas_pilsetas Города-побратимы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170220094222/http://www.jurmala.lv/lv/pilseta/starptautiska_sadarbiba/sadraudzibas_pilsetas |date=2017-02-20 }} Сайт Юрмальской городской думы{{ref-lv}}&lt;/ref&gt; ==
{{columns-list|2|* {{Флаг|Португалия}} [[Анадия]], [[Португалия]]
* {{Флаг|Швеция}} [[Эскильстуна]], [[Швеция]]
* {{Флаг|Швеция}} [[Евле]], [[Швеция]]
* {{Флаг|Франция}} [[Кабур]], [[Франция]]
* {{Флаг|Италия}} [[Террачина]], [[Италия]]
* {{Флаг|Рәсәй}} [[Ҡазан]], [[Рәсәй]]
* {{Флаг|Литва}} [[Паланга]], [[Литва]]
* {{Флаг|Эстония}} [[Пярну]], [[Эстония]]
* {{Флаг|Финляндия}} [[Якобстад]], [[Финляндия]]
* {{Флаг|Украина}} [[Алушта]], [[Украина]] (до 2014 г.)
* {{Флаг|Төркмәнстан}} [[Төркмәнбашы]], [[Төркмәнстан]] (2013)
* {{Флаг|Үзбәкстан}} [[Сәмәрҡәнд]], [[Үзбәкстан]]
* {{Флаг|Ҡытай}} [[Шэньян]], [[Ҡытай]]
* {{Флаг|Израиль}} [[Ашдод]], [[Израиль]]}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

* [http://www.jurmala.lv/ru/home/default.aspx Официальный сайт]
* [http://vietvardi.lgia.gov.lv/vv/to_www_obj.objekts?p_id=5852 Информация о Юрмале в топонимической базе данных]{{ref-lv}}

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Википедия:ПозКартаға күсереләсәк рәсемдәр]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Латвия]]
[[Категория:Латвия ҡалалары]]</text>
      <sha1>0ransy75pwsz04eza3vk38d52voj2qu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тотьма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151309</id>
    <revision>
      <id>1303488</id>
      <parentid>1299320</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T15:40:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40662" sha1="61k0aeta57rkaixg5lxe8y854pq8a5m" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''Тотьма''' — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ҡалаһы, 1137 йылда нигеҙ һалынған, [[Вологда]] өлкәһе Тотьма районының административ үҙәге. Ҡала Сухона йылғаһының һул ярында, уға Песья Деньга йылғаһы ҡушылған урында, [[Вологда]]нан 215 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Халҡы — 9895 кеше (2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Рәсәйҙең тарихи айырыуса ҡиммәтле 41 ҡалаһы исемлегенә керә, уның планлаштырылыуын һәм боронғо төҙөлөш өлөшөн һаҡлау ҡаралған&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2010/09/29/istor-posel-dok.html Приказ Министерства культуры Российской Федерации, Министерства регионального развития Российской Федерации от 29 июля 2010 г. № 418/339 «Об утверждении перечня исторических поселений»]&lt;/ref&gt;. Ҡала территорияһында бик күп федераль һәм төбәк әһәмиәтендәге ҡомартҡылар урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://cultinfo.ru/nasledie/reg_totma0.htm Перечень объектов культурного наследия федерального и регионального значения, расположенных на территории Вологодской области и состоящих под государственной охраной: г. Тотьма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192038/http://cultinfo.ru/nasledie/reg_totma0.htm |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
Тотьма исеме, моғайын, [[Фин-уғыр телдәре|фин-уғыр телдәренән]] (коми «тод» — «ҡарағай, ҡыуаҡтар һәм шыршылар үҫкән еүеш урын», «-ма» -«ер» һүҙенән алынған)&lt;ref name=&quot;Ky3neuoB&quot;&gt;Кузнецов А. В. [http://www.gorodtotma.ru/127-doslavjanskie-toponimy-totemskogo-kraja.html Дославянские топонимы тотемского края] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141214154632/http://www.gorodtotma.ru/127-doslavjanskie-toponimy-totemskogo-kraja.html |date=2014-12-14 }} // Тотьма. Историко-литературный альманах. Под ред. [[Камкин, Александр Васильевич|А. В. Камкина]]. Вып.1 Вологда, 1995, с.48&lt;/ref&gt;. Фән күҙлегенән ҡарағанда, был рәсми ҡараш булып тора. Әммә ҡалала ашҡа топонимик легендалар ҙа бар. Шуларҙың береһе [[Пётр I|Петр I]] менән бәйле. Йәнәһе ул Тотьма тураһында «То не город — то тьма» тип әйткән имеш. Әммә легенда аныҡ дәлил бирә алмай, сөнки ҡала Петр заманына тиклем үк ошо исемде йөрөткән&lt;ref name=&quot;Ky3neuoB&quot; /&gt;.

=== Иртә тарихы ===
[[Файл:Brine_tube_of_the_Kovda_river.jpg|слева|мини|300x300пкс|&lt;center&gt;Ковда йылғаһында тоҙло һыу күтәргес торбаның ҡалдығы .&lt;/center&gt;]]
[[Файл:Спасо-Суморин_монастырь.jpg|слева|мини|300x300пкс|&lt;center&gt;Спас-Суморин монастыры ХХ быуат башында.&lt;/center&gt;]]
Тотьма ҡалаһына нигеҙ һалыу датаһы тип 1137 йылды һанайҙар.&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| style=&quot;background:transparent; border:1px solid #f0f0f0; margin-top:0.5em; text-align:center&quot;
| colspan=&quot;10&quot; style=&quot;text-align:center; font-weight:bold;&quot; |[[Феодосий Тотемский|Феодосий]]
|-
|
{| style=&quot;width:280px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:280px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Св._Феодосий_Тотемский.jpg|альт=|граница|центр|260x260пкс| XVIII быуат иконаһы
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:1.6em; width:267px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; XVIII быуат иконаһы
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:280px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:280px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Feodosiy_Totemskiy_(Russia,_19_c.)_by_shakko.jpg|альт=|граница|центр|260x260пкс| XIX быуат иконаһы
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:1.6em; width:267px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; XIX быуат иконаһы
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:280px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:280px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Theodosius_of_Totma.jpg|альт=|граница|центр|260x260пкс| XХ быуат башындағы икона
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:1.6em; width:267px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; XХ быуат башындағы икона
 &lt;/div&gt;
|}
|}
&lt;/div&gt;

=== Тотьма Романовтар заманында ===
[[Файл:Coat_of_arms_of_Totma_(1781).jpg|слева|мини|161x161пкс|&lt;center&gt;Тотьманың 1781 йылғы тарихи гербы&lt;/center&gt;]]
XVII быуат Тотьма өсөн үҫеш осоро була, сөнки ул Төньяҡ-Двина һыу юлы буйында тора. Урыҫ дәүләтенең барлыҡ тышҡы сауҙаһы [[Балтик диңгеҙе|Балтик диңгеҙенә]] сығыу булмағанлыҡтан, [[Вологда]], Тотьма, Бөйөк Устюг һәм [[Архангельск]] аша башҡарыла, был ҡаланың үҫешенә килтерә. Ҡала аша йыл әйләнәһенә . 500-ҙән алып 1000-гә тиклем караптарүтә&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;Кузнецова С. В., Филиппова Е. В. [http://vologda-oblast.ru/ru/government/municipalities/totma/info_totma/index.php?id_15=161 Тотьма]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / 2-е изд., испр. и доп. — Вологда: Полиграфист, 2005&lt;/ref&gt;. Тоҙ кәсептәре әһәмиәте көсәйә , был ҡаланы ныҡ байыта. Йылына бында 200 мең бот тоҙ сығарыла&lt;ref&gt;[http://www.naselo.ru/attraction/id14975 Соляные источники на р. Ковда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226221013/http://www.naselo.ru/attraction/id14975 |date=2021-02-26 }}&lt;/ref&gt;.

Өс тапҡыр Тотьмаға [[Пётр I|Петр I]]&lt;ref name=&quot;history&quot;/&gt; килә, ул тоҙ сығарыу эшен күҙәтә&lt;ref name=&quot;sobolev&quot;&gt;Соболев А. И. [http://www.booksite.ru/fulltext/sobol/ Тотьма]. Архангельск: Северо-Западное книжное издательство, 1987&lt;/ref&gt;.Аҡрынлап Тотьманың [[Санкт-Петербург]] барлыҡҡа килеү һәм шулай уҡ [[Эльтон]] һәм [[Баскунчак]] күлдәрендә тоҙ табылыу арҡаһында иҡтисади үҫеше түбәнәйә&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| style=&quot;background:transparent; border:1px solid #f0f0f0; margin-top:0.5em; text-align:&quot;
| colspan=&quot;10&quot; style=&quot;text-align:center; font-weight:bold;&quot; |Иерусалимға инеү сиркәүе (хәҙер бинала диңгеҙселәр музейы урынлашҡан)
|-
|
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Входо-Иерусалимская_церковь_в_Тотьме.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:1.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Входоиерусалимская_церковь_в_Тотьме._Венчание.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:1.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Храм_Входа_Господня_в_Иерсалим_в_Тотьме.JPG|альт=|граница|центр|160x160пкс]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:1.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:ЦЕРКОВЬ_ВХОДА_ГОСПОДНЯ_В_ИЕРУСАЛИМ._Тотьма.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:1.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Дворик_в_Тотьме_(ЦЕРКОВЬ_ВХОДА_ГОСПОДНЯ_В_ИЕРУСАЛИМ).jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:1.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:1.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
|}
&lt;/div&gt;
[[Файл:Centre_of_Totma_in_the_early_20th_century.jpg|справа|мини|350x350пкс|&lt;center&gt;XХ быуат башында Тотьма үҙәге. Сретенский Урамы. &lt;/center&gt;]]
&lt;br&gt;&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;br&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;

=== Совет власы ===
[[Файл:Church_of_the_Entry_into_Jerusalem_in_Totma_(1960s).jpg|слева|мини|196x196пкс|&lt;center&gt;Входоиерусалимский ғибәҙәтханаһы, ликер заводына әйләндерелә (1960-сы йй.)&lt;/center&gt;]]
Вологда губернаһы, Тотьма өйәҙ бөтөрөлгәндән һуң, 1929 йылда ҡала яңы барлыҡҡа килгән Тотьма районының үҙәгенә әйләнә һәм башта Төньяҡ крайына (1929—1936), артабан — Төньяҡ өлкәһнәе (1936—1937), ә аҙаҡ — бүленә һәм [[Вологда өлкәһе]] (1937 йылдан алып) составына инә. Индустриялаштырыу ҡаалға ҙур йоғонто яһамай, бында урман һәм аҙыҡ етештереү киңәйә, электр станцияһы төҙөлә, әммә иҡтисадтың төп өлөшөндә ауыл хужалығы йүнәлеше һаҡланып килә.&lt;ref name=&quot;novosyolov&quot;&gt;Новосёлов А. М. Утраченные храмы Тотьмы. Вологда: МДК, 2012&lt;/ref&gt;:1-3.

=== Хәҙерге осор ===
1990-сы йылдарҙа ҡалала бер нисә предприятие (леспромхоз, мебель фабрикаһы, етен заводы) ябыла&lt;ref name=&quot;novosyolov2&quot;&gt;Новосёлов А. М. Тотьма. Путеводитель по достопримечательностям. Вологда: МДК, 2012&lt;/ref&gt;:18. Шулай ҙа, финанс ҡыйынлыҡтарына ҡарамаҫтан, нәҡ ошо ваҡытта Входоиерусалимский, Раштыуа һәм Успение сиркәүҙәре тергеҙелә, туризмды үҫтереү өсөн яңы идеялар барлыҡҡа килә.
2000 йылда Тотьмала физкультура-һауыҡтырыу комплексы төҙөлә&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| style=&quot;background:transparent; border:1px solid #f0f0f0; margin-top:0.5em; text-align:center&quot;
| colspan=&quot;10&quot; style=&quot;text-align:center; font-weight:bold;&quot; |Тотьма музейҙары
|-
|
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Totma_Entry_Jerusalem.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс| Диңгеҙселәр музейы (элекке Сиркәү инеп Иерусалим)
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:6.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:6.1em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; Диңгеҙселәр музейы (элекке Иерусалимға инеү сиркәүе)
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Успенская_церковь_в_Тотьме.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс|элекке Успение ҡорамы)
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:6.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:6.1em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;Сиркәү боронғоһо музейы
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Totma_local_history_museum_1.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс| Тотьма тыуған яҡты өйрәнеү музейы (Тотьма урта мәктәбе № 3)
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:6.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:6.1em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;Тотьма тыуған яҡты өйрәнеү музейы (Тотьма № 3 урта мәктәбе)
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Церковь_Воскресения_в_Тотьме.JPG|альт=|граница|центр|160x160пкс|Музей-күргәҙмә үҙәге.
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:6.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:6.1em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;Музей-күргәҙмә үҙәге
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Ivan_Kuskov's_house_museum.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс| Йорт-музей [[Кусков, Иван Александрович|И. А. Кусковтың йорт-музейы]]
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:6.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:6.1em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; [[Кусков, Иван Александрович|И.]] [[Кусков, Иван Александрович|И. А. Кусковтың йорт-музейы]]&lt;/div&gt;
|}
|}
&lt;/div&gt;&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| style=&quot;background:transparent; border:1px solid #f0f0f0; margin-top:0.5em; text-align:center&quot;
| colspan=&quot;10&quot; style=&quot;text-align:center; font-weight:bold;&quot; |Граждандар архитектураһы ҡомартҡылары
|-
|
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Духовное_училище_в_Тотьме.JPG|альт=|граница|центр|140x140пкс| Дини училище бинаһы
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:4.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:4.6em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; Дини училище бинаһы
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Усадьба_Малофеева_в_Тотьме.JPG|альт=|граница|центр|140x140пкс|Малофеев усадьбаһы
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:4.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:4.6em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;Малофеев усадьбаһы
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Peter's_Handicraft_School_in_Totma.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс| Петр һөнәрселек мәктәбе (ХХ быуат башы.)
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:4.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:4.6em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; Петр һөнәрселек мәктәбе (ХХ быуат башы.)
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Петровская_художественно-промышленная_школа._Тотьма.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс| Петр һөнәрселек мәктәбе бинаһы (2006)
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:4.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:4.6em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; Петр һөнәрселек мәктәбе бинаһы (2006)
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Дом_купца_Кузнецова_в_Тотьме.JPG|альт=|граница|центр|140x140пкс| Кузнецов йорто
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:4.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:4.6em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; Кузнецов йорто
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Холодиловский_дом.JPG|альт=|граница|центр|140x140пкс| Холодилов йорто
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:4.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:4.6em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; Холодилов йорто
 &lt;/div&gt;
|}
|}
&lt;/div&gt;
[[Файл:Спасо-Суморин_монастырь_в_Тотьме._Собор_Вознесения_Господня.jpg|справа|мини|300x300пкс|&lt;center&gt;Вознесенский соборы&lt;/center&gt;]]
&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| style=&quot;background:transparent; border:1px solid #f0f0f0; margin-top:0.5em; text-align:&quot;
| colspan=&quot;10&quot; style=&quot;text-align:center; font-weight:bold;&quot; |Спас-Суморин монастыры
|-
|
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Spaso-Sumorin_Monastery.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:0.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:0.1em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Spaso-Sumorin_Monastery-1.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:0.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:0.1em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Spaso-Sumorin_Monastery-2.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс| ]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:0.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:0.1em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Спасо-Суморин_монастырь_в_Тотьме._Башня.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:0.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:0.1em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Spaso-Sumorin_Monastery-3.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:0.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:0.1em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:160px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:160px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Totma3.jpg|альт=|граница|центр|140x140пкс]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:0.2em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:0.1em; width:147px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
|}
&lt;/div&gt;

=== Башҡа иҫтәлекле урындлары ===

== Туғанлашҡан ҡалалары ==
* {{Флаг США}} Бодега Бэй
* {{Флаг Польши}} Величка
* {{Флаг России}} Соликамск
* {{Флаг России}} [[Соль-Илецк]]
* {{Флаг России}} п. Некрасовское ([[ярославль өлкәһе]])
* {{Флаг России}} Солигалич
* {{Флаг России}} Сольвычегодск

== Билдәле кешеләре ==
&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| style=&quot;background:transparent; border:1px solid #f0f0f0; margin-top:0.5em; text-align:&quot;
|
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Kuskov_IA.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс| &lt;center id=&quot;1295&quot;&gt;[[Кусков, Иван Александрович|Иван Кусков]] экспедицияһы көньяҡ һәм төньяҡ америкала иң урыҫ ауылына сәйәхәт ойошторолдо. 54 йыл — [[Форт-Росс]].&lt;/center&gt;
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:10.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:10.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; &lt;center id=&quot;1302&quot;&gt;[[Кусков, Иван Александрович|Иван Кусков]] экспедицияларҙа 54 йыл йөрөгән һәм Төньяҡ Американың көньяғында рус ауылына нигеҙ һалған — [[Форт-Росс]].&lt;/center&gt;
 &lt;/div&gt;
|}


|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Lunacharsky.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс| &lt;center id=&quot;1327&quot;&gt;Мәғариф халыҡ комиссары була [[Луначарский, Анатолий Васильевич|.В. Луначарский]] бында байтаҡ эштәр буйынса полиция ҡаты күҙәтеү аҫтында яҙылған һәм эстетика&lt;ref&gt;Кохно И. П. [http://lunacharsky.newgod.su/lib/neizdannye-materialy/vologodskaa-ssylka-lunacharskogo Вологодская ссылка А. В. Луначарского] // Литературное наследие. Т. 82. М., 1970. С. 603—619&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:10.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:10.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; &lt;center id=&quot;1335&quot;&gt;Мәғариф халыҡ комиссары [[Луначарский, Анатолий Васильевич|.А. В. Луначарский]] бында байтаҡ эштәр буйынса полиция ҡаты күҙәтеү аҫтында торған&lt;ref&gt;Кохно И. П. [http://lunacharsky.newgod.su/lib/neizdannye-materialy/vologodskaa-ssylka-lunacharskogo Вологодская ссылка А. В. Луначарского] // Литературное наследие. Т. 82. М., 1970. С. 603—619&lt;/ref&gt;&lt;/center&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Piotr_Lavrovich_Lavrov.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс| &lt;center id=&quot;1346&quot;&gt;Народниктар [[Пётр Лаврович Лавров|Лавров Петр]] бында өҫтөндә эш башлаһын үҙенә билдәле «Тарихи яҙма»&lt;/center&gt;
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:10.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:10.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; &lt;center id=&quot;1352&quot;&gt;Народниктар [[Пётр Лаврович Лавров|Лавров Петр]] бында ббилдәле үҙенең «Тарихи яҙма»һын яҙған&lt;/center&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
{| style=&quot;width:180px; float:left; border-collapse:collapse; margin:3px;&quot;
| style=&quot;height:180px; border:1px solid #CCCCCC; background-color:#F8F8F8; padding:0px; text-align:center&quot; |[[Файл:Vakhrushov_self-portrait.jpg|альт=|граница|центр|160x160пкс| &lt;center id=&quot;1361&quot;&gt;Рәссам [[Вахрушов, Феодосий Михайлович|Вахрушов Феодосий]] үҙе бында этюд һәм картинаһын яҙа, ә тормош ҡиммәттәренә ҡотҡарыу аҙағында сәнғәт [[Спасо-Суморин монастырь|Спас-Суморин монастыры]]&lt;/center&gt;
]]
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
| style=&quot;display:block; font-size:90%; height:10.7em; padding:0px;&quot; |&lt;div class=&quot;gallerytext&quot; style=&quot;height:10.6em; width:167px; line-height:1.3em; padding:2px 6px 1px 6px; overflow-y:auto; margin:0px; border:none; border-width:0px;&quot;&gt; &lt;center id=&quot;1368&quot;&gt;Рәссам [[Вахрушов, Феодосий Михайлович|Вахрушов Феодосий]] бында үҙенең этюдтарын һәм картиналарын яҙа, ул [[Спасо-Суморин монастырь|Спас-Суморин монастырының художество ҡиммәттәрен ҡотҡара]]&lt;/center&gt;
 &lt;/div&gt;
|}
|}
&lt;/div&gt;

* Вахрушов Феодосий Михайлович (1870—1931) — рәссам-реалист, [[Репин Илья Ефимович|Е. Репиндың]] уҡыусыһы. Тотьмала тыуа һәм ғүмеренең күп өлөшөн йәшәй. Тотьма тыуған яҡты өйрәнеү музейына үҙенең байтаҡ картиналарын ҡалдырған.
* Григоров Дмитрий Александрович (1860—1929) — яҙыусы, крайҙы өйрәнеүсе, «Тотьма һәм уның тирә-яғы» очерктар китабы авторы.
* Зайцев Станислав Михайлович (1939—1992) — Тотьмала тыуған, крайҙы өйрәнеүсе, тарихсы, И. А. Кусков йорт-музейына нигеҙ һалыусы, рәссам һәм шағир.
* Иваницкий Николай Александрович (1847—1899) — этнограф-фольклорсы, шағир, ботаник, Тотьмала тыуған
* Копос Дмитрий Александрович (1925—1987) — Совет Армияһының инженер ғәскәрҙәре генерал-майоры, Тотьмала тыуған
* Кусков Иван Александрович (1765—1823) — күренекле рус тикшеренеүсеһе Аляска һәм Калифорнияны тикшергән, Форт-Росс ҡа нигеҙ һалыусы . Тотьмала мещан ғаиләһендә тыуып үҫкән.
* Лавров Пеытр Лаврович (1823—1900) — яҙыусы, публицист, народник, Тотьмала һөргөндә саҡта «Тарихи яҙма» китабын яҙа.
* Леонтьев Константин Михайлович (1849—1904) — табип, суд медицинаһы профессор.
* Луначарски Анатолий Васильевич (1875—1933) — сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре, тәржемәсе, публицист, тәнҡитсе, беренсе мәғариф халыҡ комиссары. 1903—1904 йылдарҙан Тотьмала һөргөндә ултыра.
* Мадисон Андрей Освальдович (9 июнь 1952 — ғинуар 2009) — шағир һәм аҡыл эйәһе, — &lt;nowiki&gt;https://www.chitalnya.ru/commentary/2476/&lt;/nowiki&gt;
* Попов Василий Тимофеевич (1828—1899) — күренекле урыҫ либералы, Тотьма өйәҙ земство управаһы рәйесе.
* Раков Михаил Дмитриевич (1892—1971) — скульптор-миниатюрсы. Тотьмала тыуған һәм үҫкән.
* Рубцов Николай Михайлович (1936—1971) — күренекле рус шағиры..
* Савинов Феодосий Петрович (1865—1915) — рус шағиры.
* Сажин Николай Прокопиевич (ырыу.1936) — рәссам-реалист, Тотьма районында тыуған.
* Токарев Николай Ильич (1836—1916) — Тотьмала тыуған, сауҙагәр-меценат..
* Феодосий Тотемский (Суморин) (1530—1568) — Тотьмалағы Спас-Преображенск монастыры эргәһендә Изге Илия Рус православие сиркәүен һала.
* Трутнев Иван Васильевич (09.08.1951 — н в.) — ун тапҡыр гер спорты буйынса донъя чемпионы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Тотьма}}
* {{Китап|автор=[[Брумфилд, Уильям Крафт|Брумфилд У.]]|заглавие=Тотьма: Архитектурное наследие в фотографиях : &lt;nowiki&gt;[фотоальбом]&lt;/nowiki&gt;|ссылка=|ответственный=&lt;nowiki&gt;[предисл.: Б. Рубл, А. Комеч; пер. с англ.: Н. Сосна]&lt;/nowiki&gt;|издание=|место=М.|издательство=Три квадрата|год=2005|страниц=78|серия=Серия &quot;Открывая Россию&quot;|isbn=5-94607-052-5|тираж=1000|ref=}}
* Галушкина В. Н. Малый город с большой историей: [текст обзорной экскурсии]. Тотьма, 2005
* Григоров Д. А. [http://www.booksite.ru/fulltext/1to/tma/alm/ana/8.htm Тотьма и её окрестности] // Тотьма: Историко-литературный альманах / Администрация Тотем. района Вологод. обл. и др.; [Редкол.: Гл. ред. А. В. Камкин и др.] — Вып.1. — Вологда: Русь, 1995.
* Кузнецова С. В., Филиппова Е. В. [http://vologda-oblast.ru/ru/government/municipalities/totma/info_totma/index.php?id_15=161 Тотьма]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} / 2-е изд., испр. и доп. — Вологда: Полиграфист, 2005
* Новосёлов А. М. Тотьма. Путеводитель по достопримечательностям. Вологда: МДК, 2012
* Новосёлов А. М. Утраченные храмы Тотьмы. Вологда: МДК, 2012
* Попов В. Т. Город Тотьма Вологодской губернии : Ист. очерк / [Предисл. А.&lt;nowiki&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;В.&lt;nowiki&gt;&amp;&lt;/nowiki&gt;nbsp;Быкова]. — Вологда: Изд. центр «Ардвисура», [1995]. — 127с. — (Летопись русской провинции).
* Соболев А. И. [http://www.booksite.ru/fulltext/sobol/ Тотьма]. Архангельск: Северо-Западное книжное издательство, 1987
* [http://booksite.ru/fulltext/1to/tma/alm/ana/index.htm Тотьма: Историко-литературный альманах] /Администрация Тотем. района Вологод. обл. и др.; [Редкол.: Гл. ред. А. В. Камкин и др.]. — Вологда: Русь, 1995. — Вып.1. — 428,[3] с.
* [http://www.booksite.ru/fulltext/two/tot/ma/index.htm Тотьма: Краеведческий альманах] / Администрация Тотем. района Вологод. обл. и др. ; [Редкол. : Гл. ред. А. В. Камкин и др. ]. — Вологда: Русь, 1997. — Вып. 2. — 664,[4] с.
* [http://booksite.ru/fulltext/tot/maf/ree/index.htm Тотьма: Краеведческий альманах] / Администрация Тотем. района Вологод. обл., Тотем. краевед. музей, Вологод. гос. пед. ун-т; [Редкол.: Гл. ред. А. В. Камкин и др.]. — Вологда: Легия. — 2001. — Вып. 3. — 294,[2] с.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20191117042353/https://totma-vologda.ru/ Официальный сайт муниципального образования «город Тотьма»]
* [http://www.totma-region.ru Официальный сайт администрации Тотемского муниципального района]
* [http://totma-vesti.ru/ Районная газета «Тотемские вести»]
* [http://hansatour.ru/totma_rus.htm Виртуальный тур по городу Тотьме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213222332/http://hansatour.ru/totma_rus.htm |date=2013-12-13 }}
* [http://www.isles.ru/spots/totma.html Тотьма] на сайте «Малые острова России»
* [http://vologda-oblast.ru/ru/government/municipalities/totma/ Страница Тотемского муниципального района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130902094354/http://vologda-oblast.ru/ru/government/municipalities/totma/ |date=2013-09-02 }} на официальном сайте Правительства Вологодской области
* [http://www.luca.ru/netway/maps/totma.html Карта города Тотьмы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802100659/http://www.luca.ru/netway/maps/totma.html |date=2017-08-02 }}
* Филиппов С. А. [http://www.vologda.ru/~sf-totma/ Тотьма — соль земли Русской]
* Список памятников культурного наследия Тотьмы в Викигиде
[[Категория:Рәсәйҙең тарихи ултыраҡтары]]
[[Категория:Боронғо Урыҫ ҡалалары]]
[[Категория:Вологда өлкәһе ҡалалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>61k0aeta57rkaixg5lxe8y854pq8a5m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уйғыр ҡағанлығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166047</id>
    <revision>
      <id>1303495</id>
      <parentid>1298620</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T18:43:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16001" sha1="cod58xj7h6y0b7gq5myj29rzn6l7fkb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Уйғыр ҡағанаты, Уйғыр-Орхон ҡағанаты (Тогуз-Уғыҙ дәүләте)''' — беҙҙең эраның VIII—IX быуаттарында Көнсығыш-төрки [[ҡаған]]атына алмашҡа килгән дәүләт берләшмәһе. [[Ибн Хордадбех]] [[уйғырҙар]]ҙың (токуз-уғыҙ) ере тураһында былай тип хәтерләй: «Уларҙың өлкәһе төрки илдәренең иң ҙуры, ул [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], Тибет һәм ҡарлуҡтар менән сиктәш»&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Кляшторный С.Г.|заглавие=Государства и народы Евразийских степей|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=2009|страницы=139|страниц=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Унан алда күсмәндәрҙең иртә дәүләт берләшмәләре булған:

* беренсе, иң тәүге [[ҡаған]]ат 323 йылда Хангайҙа ойошторола һәм 200 йыл самаһы йәшәй;
* икенсе ҡағанат 523 йылда барлыҡҡа килә һәм 80 йылдан саҡ ҡына ашыуыраҡ йәшә, [[Төрки ҡағанлығы|Төрки ҡағанаты]] тарафынан 603 йылда юҡ ителә.

Тағы ла бер [[:en:Yaglakar clan|ҡағанат]] 647—689 йылдарҙа йәшәй&lt;ref&gt;[https://bizuyghurlar.com/wp-content/uploads/2017/11/BizUyghurlar.com_%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%A3%D0%B9%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201106205055/https://bizuyghurlar.com/wp-content/uploads/2017/11/BizUyghurlar.com_%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%A3%D0%B9%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2.pdf |date=2020-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

140 йылдан һуң Көнсығыш-төрки ҡағанатының элекке территорияларында Өсөнсө Уйғыр ҡағанаты барлыҡҡа килә. 840 йылда был дәүләт Енисей ҡырғыҙҙары менән 20 йыллыҡ һуғыштан һуң юҡ ителә. Ҡырғыҙҙар ҡыҫымы өҫтәнда уйғырҙар көньяҡҡа Көнсығыш Төркөстанға күсенә. Уларҙың дәүләтселеге Ганьсуҙың көнбайышында һәм Турфан оазисында йәшәүен дауам итә.

Башта уҡ уйғырҙарҙың 500 кешегә тиклем бер өлөшө&lt;ref&gt;[http://kronk.spb.ru/mono/5.01.htm П. П. Азбелев. Древние кыргызы. Очерки истории и археологии.. Глава V. Эпоха, которой не было:]&lt;/ref&gt; [[Амур]] йылғаһының урта ағымына тиклем шивэй ҡәбиләһе һәм хәҙерге Эске Монголия территорияһында урынлашҡан татаб (хи) ҡәбиләһе ерҙәренә күсенә, әммә 847 йылда ҡырғыҙҙар Амурға уйғырҙарға һәм шивэй ҡәбиләһенә ҡаршы поход ойоштора, ә ҡытайҙар — хи ҡәбиләләренә ҡаршы, шунан һуң уйғырҙарҙың был өлөшө Көнсығыш Төркөстанға ҡаса&lt;ref&gt;{{публикация|книга|заглавие=История Хакасии: с древнейших времен до 1917 года. Раздел II. Хакасия в эпоху феодализма. (VI — первая половина XIX в.). Глава 3. Древнехакасское государство (VI—XIII вв.). Политическая история. 4. Древнехакасское государство в IX—XII вв |часть=|ссылка=http://www.nbdrx.ru/pdf/Kyzlasov/ax0000014_4.pdf|место=Москва|издательство=Издательская фирма «Восточная литература»|год=1993|страницы=68}}&lt;/ref&gt;.

Барыһы өсөн дә дөйөм — уйғыр исеме ҡабул ителә. Өсөнсө Уйғыр ҡағанаты уйғырҙарҙың ултыраҡ тормош билдәләре күренгән феодаль дәүләт була. Унда [[малсылыҡ]], [[игенселек]], шулай уҡ һөнәрселек һәм кәсепселек, ҡала һәм ҡәлғәләр төҙөү үҫешә. Төрки ҡағанаттарының быға тиклем булған осраҡтағы кеүек үк, баш ҡалаһы функцияһын Орхон (Хар-Балгас һәм Бешбалык ҡалалары). Шуға ҡарамаҫтан, уйғырҙарҙың матди мәҙәниәте тәрән үҙәк-азиат тамырҙарына эйә, тап уйғырҙар үҙәк-азиат [[дала]]ларында ултыраҡ тормош [[цивилизация]]һын индерә башлағанбар тип тамыры азия, үҙәк ҡала нарком нән башлана кәмһеткәндәр уйғыр [[дала]]ларына ултыраҡ [[цивилизация]]&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Д. И. Тихонов.|часть=|заглавие=Хозяйство и общественный строй Уйгурского государства 10-14 вв|оригинал=|ссылка=|издание=|место={{М.}}-{{Л.}}|издательство=|год=1966|страницы=|isbn=}} с. 29.
&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==

=== Тәүге иҫкә алыуҙар ===
Уйғырҙар ({{Ҡытайса|回鶻|回鹘|huihu|Хуэйху, чаще Хойху}}) беренсе тапҡыр Төньяҡ Вэй (354—386) дәүере йылъяҙмаһында телгә алына. Улар Хуннуҙан килеп сыҡҡан тип иҫәпләнә. Шулай уҡ уларҙы {{Ҡытайса|高車|gaoju|[[Гаоцзюй]]}} — һүҙмә-һүҙ «бейек арба» тип тә атайҙар, сөнки улар бейек тәгәрмәсле араларҙа йөрөй. Улар {{Ҡытайса||敕勒|chilei|Чилэй}} тип аталған ҡәбиләләр союзына инә. Был атаманы Ҡытай тарихсылары, {{Ҡытайса|鐵勒|tiele|Телэ}} — есемдәр (ҡара Динлин, [[Телеуттар|Телеут]], Теленгит) айырмалы рәүештә, дөрөҫ тип иҫәпләй. [[Суй династияһы|Суй]] ваҡытында уларҙы Уху (烏護), шулай уҡ Ухэ (烏紇), Вейхэ (韋紇) тип атай башлайҙар. Улар Джунгарияла һәм Халхала йәшәй, 15 уйғыр ҡәбиләһенә, шулай уҡ союздаш басмал һәм ҡарлуҡ ҡәбиләләренә бүленә:

1. '''Юаньхэ''' (袁紇)

2. Сюеяньто (ҡайһы берҙә Сеяньто, '''сирҙар''')(薛延陀)

3. '''Циюй''' (йәки 契亦 契羽, '''кибтар''') Харашаранан Доланьгэнан көньяҡтараҡ Инсочуань (鷹娑川, Хурь-хара-ул(?)) йылғаһы буйынса төньяҡ-көнбайыштараҡ күсмә тормош алып бара. Уларҙың аҡһаҡалы Гелен (哥楞) үҙен ''Иучженьмохэкехануть'' (易勿真莫賀可汗) тип иғлан итә. Ул һәм уның кесе ҡустыһы Мохэдотэлэй (莫賀咄特勒) бик ҡыйыу була. Гелен үлгәндән һуң, уның улы Хэлишанню (何力尚紐) 632 йылда ҡәбиләһе менән бергә Ҡытай дәүләтенә инә. Лянчжоу һәм Ганьчжоуҙан төньяҡтараҡ уларға Юсичжоу (榆溪州) тип аталған ер бүленә. 653 йылда хэланьдудуфу (賀蘭都督府) тип үҙгәртелә һәм тапшырыу Янжань духу (燕然都護, [[:en:Protectorate General to Pacify the North|en: the North Pacify Protectorate General to]]) идаралығына тапшырыла. Хэли Ҡытайға һуғыш ваҡытында ла, тыныслыҡта ла тоғро хеҙмәт итә. 827 йылда уларҙың ерҙәрен Чжэньуға (振武) ҡушалар.

4. '''Дубо-[[Тывалар]]''' (都播, 都波) Сяохай күл янында йәшәйҙәр (小海, моғайын Хубсугулдыр), көнбайыштан — [[Хакастар|хакастар]], көньяҡта башҡа уйғырҙар менән сиктәштәр. Өс [[аймаҡ]]ҡа бүленәләр, һәр ҡайһыһының үҙенең аҡһаҡалы була. Нигеҙҙә, һунар итеп һәм емеш-еләк йыйып туҡланалар, шалаштарҙа йәшәйҙәр, календарҙы белмәйҙәр. Үҫемлек тамырҙарын йыялар, балыҡ тоталар, ҡош һәм йәнлектәргә һунар итәләр. Байҙар болан һәм кеш тирәһеннә тун кейә, ярлылар — ҡош ҡанатынан. Туйҙарҙа байҙар йылҡы бүләк итә, ярлылар — болан тиреһе һәм тамыр-томор. Мәрхүмдәрҙе табутҡа һалып тауҙарға алып баралар һәм шунда ағасҡа бәйләп ҡалдыралар. Ҡанундарҙы белмәйҙәр, бур урланған нәмәнең хаҡын икеләтә ҡайтара. 647 йылда тәүге тапҡыр Ҡытайға илсе ебәрәләр һәм һуңғараҡ һирәк булһа ла осрашып торалар.

5. '''Гулиганить-Курыкандар''' (骨利幹). [[Байкал]]дан төньяҡҡа күсенәләр (瀚海). 5000-ләп яугир. Илдәрендә ''байхэ'' (百合, сарана) күпләп үҫә, бейек, көслө һәм сыҙам йылҡылар үрсетәләр. Ҡытайҙар уларҙың ере океанға тиклем һуҙылған тип иҫәпләй һәм гулигандарҙың ерҙәрендәге ҡыҫҡа төндәр һәм оҙон көндәр тураһында яҙа. Улар император Танға илселәр ебәргәс, ҡытайҙар уларҙың еренә ''юнь хой'' ''цзянзюнь'' (雲麾將軍, оҙатып йөрөүсе өсөнсө юғары дәрәжә, почетлы хәрби звание) Кан Сумиҙы (康蘇蜜) ебәрә. Ерҙәре Сюаньцюе (玄闕州) округы итеп үҙгәртелә. Аҡһаҡал Сыцзинь (俟斤) ҡытайҙарға бик күп ат бәүләк итә, уларҙың 10-ыһын император үҙенә һайлап ала һәм уларға исемдәр бирә. 662 йылда был ерҙәр Юйу округы (余吾州) тип үҙгәртелә һәм Байкал наместниклығына (瀚海都督府) буйһондорола.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
|автор = [[Гумилёв Л. Н.]]
|часть =
|заглавие = Древние тюрки
|оригинал = 
|ссылка = http://gumilevica.kulichki.net/OT/index.html
|издание =
|место = СПб.
|издательство = СЗКЭО, Издательский Дом «Кристалл»
|год = 2002
|страницы = 576
|isbn = 5-9503-0031-9
}}
{{Викитека-язык|zh|新唐書/卷217下|Новая книга Тан. 217б}}
* {{книга |автор=Asimov, M.S. |часть= |ссылка часть= |заглавие=History of civilizations of Central Asia Volume IV The age of achievement: A.D. 750 to the end of the fifteenth century Part One The historical, social and economic setting |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=UNESCO Publishing |год=1998 |volume= |pages= |columns= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Asimov }}
* {{книга |автор=Barfield, Thomas |часть= |ссылка часть= |заглавие=The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Basil Blackwell |год=1989 |volume= |pages= |columns= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Barfield }}
* {{книга |автор=Bosworth, Clifford Edmund |часть= |ссылка часть= |заглавие=The Age of Achievement: A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century - Vol. 4, Part II : The Achievements (History of Civilizations of Central Asia) |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=UNESCO Publishing |год=2000 |volume= |pages= |columns= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Bosworth }}
* {{книга |автор=Bregel, Yuri |часть= |ссылка часть= |заглавие=An Historical Atlas of Central Asia |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Brill |год=2003 |volume= |pages= |columns= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Bregel }}
* {{книга |автор=Sinor, Denis |часть= |ссылка часть= |заглавие=The Cambridge History of Early Inner Asia |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Cambridge University Press |год=1990 |volume= |pages= |columns= |allpages= |серия= |isbn=0-521-24304-9 |тираж= |ref=Sinor }}
* {{книга |автор=Haywood, John |часть= |ссылка часть= |заглавие=Historical Atlas of the Medieval World, AD 600–1492 |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Barnes &amp; Noble |год=1998 |volume= |pages= |columns= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Haywood }}
* {{книга |автор=Drompp, Michael Robert |часть= |ссылка часть= |заглавие=Tang China And The Collapse Of The Uighur Empire: A Documentary History |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Brill |год=2005 |volume= |pages= |columns= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Drompp }}
* {{книга |автор=Rong, Xinjiang |часть= |ссылка часть= |заглавие=Eighteen Lectures on Dunhuang |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Brill |год=2013 |volume= |pages= |columns= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Rong }}

== Һылтанмалар ==
* [http://the_uighurs.tripod.com/Rus/RusHist.htm История уйгур] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129161630/http://the_uighurs.tripod.com/Rus/RusHist.htm |date=2021-11-29 }}
* [http://bezertinov.narod.ru/stat/uygur-kaganat.htm Уйгурский каганат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615113838/http://bezertinov.narod.ru/stat/uygur-kaganat.htm |date=2020-06-15 }}
{{Навигация}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Ҡытай тарихы]]
[[Категория:Ҡағанлыҡтар]]</text>
      <sha1>cod58xj7h6y0b7gq5myj29rzn6l7fkb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Томск политехник университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168379</id>
    <revision>
      <id>1303486</id>
      <parentid>1277886</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T15:23:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27400" sha1="k0skzhsr53qyugryr79hqqbqjrfrp8e" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Томск милли-тикшеренеү политехник университеты''' — Рәсәйҙең Урал аръяғы өлөшөндә боронғо  техник юғары уҡыу йорто.

ТПУ Рәсәйҙәге иң эре  алдынғы уҡыу  үҙәктәренең  береһе булып тора, илдең  биш иң яҡшы техник университеттары иҫәбенә  инә&lt;ref&gt;Рейтинг ТПУ 2010 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151118215935/http://tpu.ru/f/1417/rejting-2010-3.pdf|date=2015-11-18}}&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара танылыу алған, Association of European and Administrations Reserch Management (EARMA&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.earma.org/|title=EARMA – EARMA represents the community of Research Managers and Administrators (RM&amp;As) in Europe|lang=en|accessdate=2019-08-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190826092943/https://www.earma.org/ |date=2019-08-26 }}&lt;/ref&gt;), and Engineering Advanced Research for Engineering Conderence Schools of Education (CESAER), and education of Science and Technology Universities Research for Linking Consortium (CLUSTER), University Association European (EUA){{Sfn|М. Г. Николаева|2009}}халыҡ-ара ойошмаларының тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып тора

5-100 Проектында — донъяның алдынғы фәнни-мәғариф үҙәктәре араһында төп Рәсәй университеттарының конкурентлығын күтәреү программаһында ҡатнашыусы

== Тарихы ==
 

=== Император Николай Икенсенең  Томск технология институты ===
[[Файл:Сибирская жизнь. 1900. №158.pdf|мини|«Сибирская жизнь» гәзите ТТИ асылыу тураһында, 1900 й.]]
[[Файл:Ленина-30-DSN57425.jpg|мини|275x275пкс|&lt;center&gt;ТПУ-ның төп корпусы &lt;/center&gt;]]
[[1896 йыл]]да Рәсәй империяһы  Халыҡ мәғарифы министрлығы  тарафынан  «Император Николай II  Томск технология институтының»  кеүек нигеҙ һалына. 1896—1902 йылдарҙа университтың  төп бинаһы  архитектор  Р. Р. Марфельд  проекты буйынса төҙөлә.

Дәрестәр  1900 йылдың 9 октябрендә башлана, тәүге лекцияны ([[аналитик геометрия]])  профессор В.Л. Некрасов  уҡый. Институтты ойоштороуҙа, бигерәк тә уның химия бүлеген булдырыуҙа Д.И. Менделеев әүҙем ҡатнаша.

1917 йылда «Император Николай II  Томск технология институты»   «Себер Томск технология институты»  тип үҙгәртелә.

=== 1917 йылдан һуң институты ===
1925 йылда Себер технология институты итеп үҙгәртелә (СТИ).   Ғәмәли физиканың  фәнни-тикшеренеү институты ойошторола

1930 йылда СТИ  түбәндәге институттарға  бүленә:&lt;ref&gt;[https://elib.tomsk.ru/purl/1-1277/#00111.jpg Проф. А. А. Воробьёв — Пятьдесят летТомскому технологическому институту.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210516123732/https://elib.tomsk.ru/purl/1-1277/#00111.jpg |date=2021-05-16 }}&lt;/ref&gt;

* Себер  геология -разведка институты;
* Көнбайыш-Себер тау институты;
* Көнбайыш-Себер механика-машиналар төҙөү институты;
* Себер химия-технология институты;
* Ауыл хужалығы машиналары  төҙөүҙең Көнбайыш-Себер институты;
* Себер тимер юл транспорты инженерҙары институты (һуңынан Томск электромеханик транспорт инженерҙары институты (ТЭМИИТ), 1962 йылда  [[Омск]]ҡа күсерелә,  хәҙер Омск дәүләт юлдар университеты;
* Себер төҙөлөш институты ([[Новосибирск]]ҡа күсерелә);
* Себер ҡара металлургия институты ([[Новокузнецк]]ҡа  күсерелә).

1934 йылда институттың тәүге дүрт институт  Томск индустриаль институтҡа  берләштерелә. 1935 йылдың 5 мартында СССР  Үҙәк башҡарма комитеты тарафынан уға [[Киров Сергей Миронович|С.]] [[Киров Сергей Миронович|М. Киров]] исеме бирелә&lt;ref&gt;[http://gato.tomica.ru/publications/daybayday2010-2/index.html?left=5 Архив Томской области]&lt;/ref&gt;.

1940 йылда институт  [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]  менән бүләкләнә

1944 йылда Томск политехник институты тип үҙгәртелә.

1941—1946  йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ҡорал һәм танктар етештереү буйынса заводтарҙы ТПИ тамамлағандар етәкләй.  Горбачев Тимофей Федорович (Себер технология институтын тамамлаған (ТПУ), 1928 й.). Камов Николай Ильич (Томск технология институтының механика факультетын тамамлаған (ТПУ), 1923 й.) 1940 йылға  тиклем вертолеттар төҙөү буйынса  баш конструктор булған. Кожевин Владимир Григорьевич (Себер механика-машиналар төҙөү институтын тамамлаған (ТПУ), 1934 й.).  Кузнецов Валерий Алексеевич (Томск индустриаль институтын тамамлаған (ТПУ), 1932 й.) . Носов  Григорий  Иванович (Томск технология институтын тамамлаған (ТПУ), 1930 й.) 1940 йылдан Магнитогорск металлургия комбинатын етәкләй.

1957 йылда ТПИ янында ядро физикаһының  фәнни-тикшеренеү институты  асыла

1962 йылда факультет базаһында  радиотехник  Радиоэлектроника һәм автоматик идара итеү системалары институты (ТИАСУРА) ойошторола.

Ядро реакторы, 1967 йылда институттың башлап ебәрҙе.

1967 йылда институттың ядро реакторы  ебәрелә

Томск политехник институты 1971 йылда  [[Октябрь Революцияһы ордены]]на лайыҡ була

1981 йылда ТПИ  составында «Кибернетика» уҡыу-ғилми комплексы ойошторола

1991 йылдың 18 октябрендә РСФСР  Министрҙар советы  «Томск политехник институты Томск политехник университетына  үҙгәртеп ҡороу тураһында» 552 -се ҡарар   ҡабул итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pravo.levonevsky.org/bazaru09/postanovi/sbor43/text43749.htm|title=О преобразовании Томского политехнического института в Томский политехнический университет|publisher=pravo.levonevsky.org|accessdate=2019-08-26}}&lt;/ref&gt;.

2009 йылда ТПУ университет үҫтереү программаларын һайлап алыу буйынса ун ике   конкурс еңеүсеһе иҫәбенә инә, уларға ҡарата  «милли тикшеренеү университеты» категорияһы бирелә һәм 2009 йылда был категорияны алған берҙән-бер Томск вузы булып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B/455|title=Список победителей первого конкурсного отбора программ развития университетов|accessdate=2015-08-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829005317/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8B/455 |date=2017-08-29 }}&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың июль айында университет «[[Алдынғы Рәсәй университеттары]]»  статусын алыуға конкурс еңеүселәре исемлегенә инә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/3503|title=Сайт Министерства образования и науки РФ, 08.07.2013|accessdate=2019-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171202113405/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/3503|archivedate=2017-12-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171202113405/http://xn--80abucjiibhv9a.xn--p1ai/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/3503 |date=2017-12-02 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Федерацияһында бындай 17 вуз бар.

Томск политехник университетының айырым факультеттары, кафедралары һәм  һөнәрҙәр  базаһында  төрлө ваҡытта  20-нән ашыу үҙ аллы юғары уҡыу йорттары  Мәскәү, Новосибирск, Омск, Томск, Кемерово, Красноярск, Иркутск, Кемерово, Барнаул, Чита, Хабаровскта һәм Рәсәйҙең башҡа  ҡалаларында асыла{{Sfn|А. В. Гагарина|1996}}.

Атап әйткәндә, ике факультет базаһында (электрорадиоуправление радиотехник һәм факультеттар факультеты) 1962 йылда ижад ителә, «радиоэлектроника һәм электрон техника Институтында» (хәҙер — дәүләт университеты Томск радиоэлектроника һәм идара итеү системалары), ә Северский технологиялар институты МИФЬ НИЯУ 1959 йылда ойошторола нисек киске филиалы физика-техник факультетында Томск политехник институтының&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ssti.ru/istoriya.html|title=История » Северский технологический институт|publisher=www.ssti.ru|accessdate=2019-08-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210206150928/http://www.ssti.ru/istoriya.html |date=2021-02-06 }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Ленина-30-DSN57425.jpg|мини|275x275пкс|&lt;center&gt;ТПУ-ның төп корпусы &lt;/center&gt;]]
[[Файл:Холл_главного_корпуса_ТПУ.jpg|мини|275x275пкс|&lt;center&gt;ТПУ-ның төп корпусында холл&lt;/center&gt;]]
[[Файл:НТБ_ТПУ.JPG|справа|мини|275x275пкс|ТПУ-ның фәнни-техник китапханаһы]]

== Юрга  технология институты (филиалы) ==
Томск политехник университеты Кузбасс менән күптәнге хеҙмәттәшлек традициялары  бар, ул төбәктең  төрлө тармаҡтарын юғары квалификациялы белгестәр менән тәьмин итә. Томск политехник университетының  Юрга технология институты (филиалы) үҙгәртеп ҡороуҙар һөҙөмтәһендә ойошторола: уҡыу-консультация пункты (1957), механика-машиналар төҙөү факультеты (1987), Юргала ТПУ филиалы (1993), Томск политехник университетының Юрга технология институты (2003).

Томск политехник университетының Юрга технология институты төп маҡсаты  Кузбасс машиналар төҙөү комплексын  квалификациялы кадрҙар әҙерләү тора.

Студенттарҙы уҡытыу 10  кафедрала бара, шуларҙың 8 сығарыусы кафедра.

Институтта 1500-ҙән ашыу студент көндөҙгө, көндөҙгө-ситтән тороп  һәм ситтән тороп уҡыу формалары буйынса белем ала. Институтта  8  уҡыу-лаборатория корпусы, унда 70-тән ашыу лабораторияһы, заманса йыһазландырылған уҡыу техник саралар һәм ҡоролмалар бар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://uti.tpu.ru/base/history.php|title=История ЮТИ|accessdate=2015-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150902182932/http://uti.tpu.ru/base/history.php|archivedate=2015-09-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150902182932/http://uti.tpu.ru/base/history.php |date=2015-09-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек ==
Халыҡ- ара эшмәкәрлеге «Программы повышения конкурентоспособности ТПУ среди ведущих мировых научно-образовательных центров на 2013—2020 гг.» ғәмәлгә  ашырыуға  бәйле рәүештә үҫештең  иң өҫтөнлөклө йүнәлешләренең береһе була.  2012 йылдан  ТПУ-ла   CDIO концепцияһы тормошҡа ашырыла (Conceive, Design, Implement, Operate), ул инженер база белемен камиллаштырыуға йүнәлтелгән.

2014 йылдан  CDIO стндарттарын һәм бакалавриаттың биш  программаһын  индерә:

* 12.03.01 Приборҙар 
* 14.03.02 Ядро физикаһы һәм технологияһы 
* 13.03.01 Йылылыҡ энергетикаһы һәм техникаһы
* 22.03.01 Материалды өйрәнеү фәне  һәм материалдар технологияһы 
* 09.03.02 Мәғлүмәт системалары һәм технологиялары.

2011—2014 йылдарҙа университеттың  яҡынса 2000 хеҙмәткәре  сит илдәргә  квалификацияһын күтәреү, стажировка,  лекциялар  уҡыуға, фәнни эштәргә, конференциялар, симпозиумдар, күргәҙмәләргә сыға. Донъяның 50 иленән  460  сит ил  делегацияһы  университетҡа  килә.

Хәҙерге ваҡытта ТПУ-ның 35 илдә мәғариф һәм фәнни тикшеренеүҙәр өлкәһендә хеҙмәттәшлек итеү тураһында 200-ҙән  ашыу  килешеү һәм контракттар бар&lt;ref name=&quot;WMN2017092&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Дмитрий Зыков|заглавие=Зелёная химия Сибири|издание=[[В мире науки]]|год=2017|номер=8/9|страницы=112—118|ссылка=https://sciam.ru/articles/details/zelenaya-ximiya-sibiri}}&lt;/ref&gt;. 2014 йылда 14 илдең  юғары уҡыу йорттары  һәм ойошмалары менән  28 яңы килешеүҙәр төҙөлгән (Германия, Италия, Ҡаҙағстан, Франция, Вьетнам, Бразилия, Финляндия, Һиндостан, Дания, Израиль, Ҡытай, АҠШ, Бөйөк Британия, Тажикстан). Top-500 ингән университеттар  менән 8  килешеү төҙөлгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tpu.ru/international/tpu-world/modern-int/|title=Международная деятельность ТПУ сегодня|accessdate=2015-08-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150709142550/http://tpu.ru/international/tpu-world/modern-int/|archivedate=2015-07-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150709142550/http://tpu.ru/international/tpu-world/modern-int/ |date=2015-07-09 }}&lt;/ref&gt;

ТПУ менән [[ЦЕРН]]  хеҙмәттәшлеге әүҙем үҫешә &lt;ref name=&quot;WMN201709&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Дмитрий Зыков|заглавие=Экспресс в CERN|издание=[[В мире науки]]|год=2017|номер=8/9|страницы=104—111|ссылка=https://sciam.ru/articles/details/ekspress-v-cern}}&lt;/ref&gt;.

== Рейтингтар ==
{| class=&quot;standard&quot;
 !Рейтингтар версияһы
!Рәсәйҙә
!Европала
!Донъяла
!Йыл
 |-
 |Рәсәй вуздары рейтингы&lt;br /&gt;(«Эксперт РА» агентлығы рейтингы)
 |7
 |
 |
 |2013
 |-
 |Classbase&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scholaro.com/u/Tomsk-Polytechnic-University-971/Reviews|title=Tomsk Polytechnic University Reviews|accessdate=2019-08-26}}&lt;/ref&gt;
 |16
 |510
 |1379
 |2013
 |-
 |Entire Education&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.entireeducation.com/tag/tomsk-polytechnic-university-ranking/|title=Tomsk Polytechnic University Ranking {{!}} Entire Education|accessdate=2013-05-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130129171534/http://www.entireeducation.com/tag/tomsk-polytechnic-university-ranking/ |date=2013-01-29 }}&lt;/ref&gt;
 |10
 |
 |
 |2012
 |-
 |World of Web Universities&lt;ref name=&quot;tpu.ru&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tpu.ru/university%2Fmeet-tpu/ratings|title=Национальный исследовательский Томский политехнический университет в рейтингах|lang=ru|accessdate=2019-08-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200903104159/https://tpu.ru/university/meet-tpu/ratings |date=2020-09-03 }}&lt;/ref&gt;
 |12
 |
 |
 |2013
 |-
 |QS World University Rankings&lt;ref name=&quot;QS&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2014|title=QS World University Rankings® 2014/15|lang=en|accessdate=2019-08-26}}&lt;/ref&gt;
 |
 |
 |501-550
 |2014
 |-
 |В. Потанин фонды&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite web|url=http://tpu.ru/today/facts-numbers/best/a4/11/|title=Рейтинги ТПУ / Национальный исследовательский Томский Политехнический Университет|accessdate=2013-06-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806064800/http://tpu.ru/today/facts-numbers/best/a4/11 |date=2013-08-06 }}&lt;/ref&gt;
 |4
 |
 |
 |2012
 |-
 |SCImago
 |19
 |142
 |2421
 |2012
 |-
 |Университеттарҙың милли рейтингы-2012
(«[[Интерфакс]]» һәм «Эхо Москвы» берлектәге проекты)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.tpu.ru/news/2013/06/06/19662-tpu_v_desyatke_luchshih_universitetov_r.html|title=ТПУ – в десятке лучших университетов России|accessdate=2013-07-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806074132/http://news.tpu.ru/news/2013/06/06/19662-tpu_v_desyatke_luchshih_universitetov_r.html |date=2013-08-06 }}&lt;/ref&gt;
 |9
 |
 |
 |2012
 |-
 |Университеттарҙың милли рейтингы-2011
(«[[Интерфакс]]» һәм «эхо москвы» берлектәге проекты)
 |9
 |
 |
 |2011
 |-
 |РФ Мәғариф һәм фән министрлығы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tpu.ru/today/facts-numbers/ratings/minobr/2008/|title=Рейтинг Министерства образования и науки Российской Федерации за 2008 год / Национальный исследовательский Томский Политехнический Университет|accessdate=2013-06-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806064819/http://tpu.ru/today/facts-numbers/ratings/minobr/2008 |date=2013-08-06 }}&lt;/ref&gt;
 |2
 |
 |
 |2008
|-
|GlobalWorldCommunicator (GWC)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cicerobook.com/userfiles/files/A_RankPro_GWC_Country_2016.pdf|title=Worldwide Professional University Rankings Rank Pro 2014/2015}}&lt;/ref&gt;
|2
|
|146
|2016
|-
|Forbes фаразы буйынса Рәсәй юғары уҡыу йорттарының иң яҡшы 100—2020&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/obshchestvo/403369-universitety-dlya-budushchey-elity-100-luchshih-rossiyskih-vuzov-po-versii-forbes|title=Университеты для будущей элиты: 100 лучших российских вузов по версии Forbes—2020|accessdate=2020-06-24}}&lt;/ref&gt;
|7
|
|
|2020
|}

== Билдәле уҡытыусылары ==

* Евдокимов-Рокотовский Михаил Ильич (1867— 1967) — рус совет инженер-төҙөүсеһе, тимер юл туннелдәрен, күперҙәр һәм ҡоролмалар төҙөү буйынса белгес. Бер нисә совет юғары уҡыу йорттары профессоры, техник фәндәр докторы, орденға лайыҡ.
* Таюрский Анатолий Иванович (1939) — Рәсәйҙең дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, педагог. РАО  академигы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, К.Д.Ушинский миҙалына эйә
* Турбаба Дмитрий Петрович (1863— 1933) — атаҡлы химик.

== Галереяһы ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Файл:Ленина-30-DSN57425.jpg|ТПУ-ның төп корпусы
Файл:1 корпус Томского Политехнического Университета.jpg|ТПУ-ның беренсе корпусы
Файл:Lenina 43 IMG 1944 1945.jpg|ТПУ-ның (3) физика корпусы
Файл:Lenina 2 IMG 1872.jpg|ТПУ-ның 10-сы корпусы
Файл:Мемориал ТПИ IMG 1947 1948.jpg|Һәләк булған ТПУ хеҙмәткәрҙәре мемориалы
Cover of USSR Tomsk.jpg|СССР конвертында төп корпус
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|4}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=Гагарина А. В.|заглавие=Томский политехнический университет. 1896-1996|место=Томск|издательство=Изд-во ТПУ|год=1996|страниц=448|ref=А. В. Гагарина}}
* {{Мәҡәлә|автор=Ефимов А. И.|заглавие=Историческая записка об учреждении и открытии Томского Технологического Института Императора Николая II|ссылка=http://earchive.tpu.ru/handle/11683/7228|издание=Известия Томского Технологического Института [Известия ТТИ]|год=1903|том=1|страницы=1—88}}
* {{Китап|автор=Николаева М. Г.|заглавие=Томский политехнический в прошлом, настоящем, будущем : сборник статей|место=Томск|издательство=Изд-во ТПУ|год=2009|страниц=216|ref=М. Г. Николаева}}
* {{Китап|автор=Похолков Ю. П.|заглавие=Томский политехнический университет: основан в 1896 году|издание=8-е изд|место=Томск|издательство=Изд-во ТПУ|год=1996|страниц=50|ref=Ю. П. Похолков}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=Отчет о деятельности и состоянии Томского Технологического Института Императора Николая II-го за 1902 год|ссылка=http://earchive.tpu.ru/handle/11683/7229|издание=Известия Томского Технологического Института [Известия ТТИ]|год=1903|том=2|страницы=1—21}}
* Томский политехнический университет // Томск от А до Я: Краткая энциклопедия города. / Под ред. д-ра ист. наук Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томск: Изд-во НТЛ, 2004. — С. 371-372. — 440 с. — 3000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-89503-211-7&lt;/nowiki&gt;.

== Һылтанмалар ==

* [http://tpu.ru/ Официальный сайт ТПУ]
* [http://abiturient.tpu.ru/ Сайт для абитуриентов ТПУ]
* [http://alumni.tpu.ru/ Ассоциация выпускников ТПУ]
* [http://uti.tpu.ru/ Официальный сайт ЮТИ ТПУ]
* [http://www.lib.tpu.ru/ Сайт Научно-технической библиотеки ТПУ]
* [https://web.archive.org/web/20160608010447/http://opac.lib.tpu.ru/ Электронный Каталог Научно-технической библиотеки ТПУ]
* [http://www.facebook.com/TPUnews Страница ТПУ в Facebook]
* [https://twitter.com/TPUnews Официальный Twitter университета]
* [http://studyinrussia.ru/study-in-russia/universities/tpu/ Профиль ТПУ на портале StudyInRussia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201129100606/https://studyinrussia.ru/study-in-russia/universities/tpu/ |date=2020-11-29 }}
* [http://earchive.tpu.ru/ Электронный архив ТПУ]
* [http://tpu.edu.ru/ Cайт о научных статьях и их авторах ТПУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308092544/http://tpu.edu.ru/ |date=2021-03-08 }}

[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]]
[[Категория:Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары]]
[[Категория:Рәсәйҙең юғары техник вуздары]]</text>
      <sha1>k0skzhsr53qyugryr79hqqbqjrfrp8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡазан дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168584</id>
    <revision>
      <id>1303510</id>
      <parentid>993721</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T11:56:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5089" sha1="djmpfnnv6ppnvimyt4l9uu1fbni0vw9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Н. Э. Бауман исемендәге Ҡазан дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы'''— [[Ҡазан]] ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто, [[Татарстан]], [[Рәсәй]]ҙең [[Ветеринария|ветеринария]] йүнәлешендәге уҡыу йорттарының иң боронғоһо.

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Академия [[1873 йыл]]да Ҡазан ветеринария институты булараҡ барлыҡҡа килә.
Академия структураһы 3 факультетты, 26 кафедраны, шулай уҡ дауалау-консультация үҙәген үҙ эсенә ала.

Түбәндәге йүнәлештәр буйынса әҙерлек алып барыла: Зоотехния, ауыл хужалығы продукцияһы етештереү һәм эшкәртеү технологияһы, Метрология һәм стандартлаштырыу, Ветеринар санитар экспертиза.
113 уҡытыусы иҫәпләнә.

Адресы: Ҡазан, Себер тракты, 35.
Рәсәй Федерацияһы ауыл хужалығы министрлығына буйһона.
Тулы атамаһы: Юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Н. Э. Бауман исемендәге Ҡазан дәүләт ветеринар медицинаһы академияһы»&lt;ref&gt;[http://казветакадемия.рф/sveden/ Сведения об образовательной организации — kazanveterinary.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613145053/https://xn--80aaagmddkplf1a6e1j.xn--p1ai/sveden/ |date=2021-06-13 }}&lt;/ref&gt;, ҡыҫҡаса: ФГБОУ ВО Казанская ГАВМ.

== Тарихы ==
Институтта ветеринар табиптарҙы уҡытыу [[1874 йыл]]да башлана. 1930 йылда институт бер факультеттан тора. 1931 йылда Бөтә Союз эпизоотик тресҡа тапшырыла һәм дүрт факультеттан тора (эпизоотологик, санитар-клиник, зоотехник һәм эшселәр факультеты). Киләһе йылда трест бөтөрөлә, әммә дүрт факультеттан торған ветеринария институты 1936 йылға тиклем йәшәй һәм СССР Ауыл хужалығы министрлығы ҡарамағында була. Һуңынан ике факультеты — ветеринария һәм зоотехник — берләштерелә&lt;ref&gt;[http://казветакадемия.рф/education/faculty/veterinarnoy_mediciny/history/ История факультета — kazanveterinary.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422143047/https://xn--80aaagmddkplf1a6e1j.xn--p1ai/education/faculty/veterinarnoy_mediciny/history/ |date=2021-04-22 }}&lt;/ref&gt;.
[[1984 йыл]]да академияның фәнни секторынан Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү ветеринария институты (Ҡазан) ойоштороусылар&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://казветакадемия.рф/about/history/|title=История|publisher=Казанская государственная академия ветеринарной медицины имени Н.Э. Баумана|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

[[1995 йыл]]да Ҡазан ветеринария институты Ҡазан дәүләт ветеринар медицинаһы академияһы итеп үҙгәртелә&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Устав федерального государственного бюджетного образовательного учреждения высшего образования &quot;Казанская государственная академия ветеринарной медицины имени {{s|Н. Э. Баумана}}&quot;|ссылка=http://казветакадемия.рф/wp-content/uploads/2016/06/USTAV_1.pdf|место=Республика Татарстан|год=2015|страницы=2|страниц=52}}&lt;/ref&gt;.
Юғары уҡыу йорто үҙе эшләгән йылдарҙа 22 меңдән ашыу зооинженерҙар һәм ветеринария табиптары әҙерләй.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* {{addoncat|Выпускники Казанской академии ветеринарной медицины}}
* {{addoncat|Преподаватели Казанской академии ветеринарной медицины}}
 

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://казветакадемия.рф Официальный сайт]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]</text>
      <sha1>djmpfnnv6ppnvimyt4l9uu1fbni0vw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Томск уҡытыусылар институты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169495</id>
    <revision>
      <id>1303487</id>
      <parentid>996235</parentid>
      <timestamp>2026-09-03T15:26:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7579" sha1="e7lhmpn1ytf6ikrtw6mv0evl5onywte" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Томск уҡытыусылар институты''' — {{lang-ru|Томский учительский институт}} — Рәсәй империяһының мәктәптәр һәм училищелар өсөн уҡытыусылар әҙерләү буйынса уҡыу йорто&lt;ref&gt;[https://elib.tomsk.ru/page/11520/ Томский учительский институт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190529035051/https://elib.tomsk.ru/page/11520/ |date=2019-05-29 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Ғали йәнәп Император [[Николай II]] ҡушыуы буйынса булып 1902 йылдың 4 февралендә сәнәғәт, фән һәм сауҙа департаментының тәҡдиме нигеҙендә 1902 йылдың 1 июленән Томскиҙа тәүге Себер уҡытыусылар институты ойошторола

Институтты асыу тантанаһы 1902 йылдың 26 сентябрендә үткәрелә. Институт [[Рәсәй империяһы]]нда ҡала һәм өйәҙ мәктәптәре һәм училищелары өсөн уҡытыусылар әҙерләгән 11-се уҡыу йорто була. Институт программаһы дөйөм белем биреү дисциплиналарын, шулай уҡ гигиена, гимнастика, йыр өйрәнеүҙе күҙҙә тота&lt;ref&gt;Зыкова, В. Г. Учительский институт // Томск от А до Я: краткая энциклопедия города. — Томск, 2004. — С. 390.&lt;/ref&gt;

Башта институтта бер генә синыф асыла һәм унда уҡырға инергә 60 кеше теләк белдерә, уларҙан эш тәжрибәһе булған һәм имтихандарҙы уңышлы тапшырған 20 кеше генә ҡабул ителә. 1903 йылда иһә 23 кеше уҡырға алына, 1903/04 уҡыу йылы ахырына институтта 38 студент уҡыған була. Уларҙан 20 кеше — беренсе синыфта, 18-е — икенселә. Социаль сығыш йәһәтенән бик демократик мөнәсәбәт хөкөм һөрә — уҡыусыларҙың утыҙ икеһе — крәҫтиән һәм мещандарҙан, алтауһы дворяндарҙан булған.

Уҡыусыларҙың барыһы ла институтҡа ингәнгә тиклем ҡала училищеларын, уҡытысылар семинарияларын йәки гимназияның бер нисә синыфын тамамлап, бер йыл булһа ла уҡытыусы булып эшләгән&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/tomskiy-uchitelskiy-institut-v-pervye-gody-suschestvovaniya-1sh-1904 Широкова М. П. Томский учительский институт в первые годы существования (1ш-1904)]&lt;/ref&gt;..

Тәүге айҙан алып институт етди проблемалар менән осраша: тәрбиәләнеүселәрҙе тотоу һәм хеҙмәткәрҙәрҙең эш хаҡын тәьмин итеүҙең наҡыҫлығы, үҙ биналарының булмауы, институт өсөн уҡыу бинаһын финанслауҙа [[рус-япон һуғышы]] шарттарында өҙөклөктәр барлыҡҡа килә.

Институттың беренсе директоры итеп тәғәйенләнгәнгә тиклем Томск губернаһының халыҡ училищелары директоры булып эшләгән В. П. Щепетев тәғәйенләнә. Ул эшләгән осорҙа институттың үҙ бинаһын төҙөү башлана һәм институттың китапхана фонды менән уҡыу әсбаптары фонды төҙөлә. В. П. Щепетевты Томск университетында студенттар инспекторы итеп күсергәндән һуң директор вазифаһына М. М. Германов тәғәйенләнә.

Институттың модерн стилендәге бинаһы 1905 йылдың йәйенә төҙөлөп бөтә, ул архитектор Ф. Гут проекты буйынса ҡала властары тарафынан 1900 йылда бүленгән 3 600 квадрат метрлыҡ ер участкаһында һалына. Тәүҙә бинаны рус-япон һуғышында яраланғандар өсөн госпиталь булараҡ файҙаланырға тура килә. 1906 йылдың 15 авгусынан һуң ғына бина тура тәғәйенләнеше буйынса файҙаланыла башлай&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/tomskiy-uchitelskiy-institut-v-pervye-gody-suschestvovaniya-1sh-1904 Широкова М. П. Томский учительский институт в первые годы существования (1ш-1904)]&lt;/ref&gt;.

М. М. Германовтан һуң институтҡа И. А. Успенский етәкселек итә (1907—1920). Институт асылғандан алып 330 уҡытыусы сығарыла, шул иҫәптән яҙыусы - Волков Александр Мелентьевич

Томск уҡытыусылар институты 1917 йылдың июнендә Ваҡытлы хөкүмәт ҡарары буйынса юғары уҡыу йорто статусы ала&lt;ref&gt;Войтеховская М. П., Галкина Т. В. Томский педагогический: от института к университету. Томск, 2002.; С. 5&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''В. Г. Зыкова.'' Учительский институт // Томск от А до Я: краткая энциклопедия города. — Томск, 2004. — С. 390
* {{статья|автор=М. П. Широкова|заглавие=Томский учительский институт в первые годы существования (1902—1904)|издание=К 100-летию педагогического образования в Сибири|тип=Вестник ТПГУ|год=1999|номер=7 (16)|страницы=85—88|ref=Томский учительский институт в первые годы существования (1902—1904)}}
* {{статья|автор=С. А. Кочурина|заглавие=Иван Александрович Успенский: «Служенье тихое на ниве просвещенья»|издание=|тип=Вестник ТПГУ|год=2009|номер=12 (90)|страницы=121—126|ref=Иван Александрович Успенский: «Служенье тихое на ниве просвещенья»}}

== Һылтанмалар ==
* Томский учительский институт (неопр.). Томская областная универсальная научная библиотека. Дата обращения: 19 сентября 2019.

[[Категория:1902 йылда нигеҙләнгән уҡыу йорттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]</text>
      <sha1>e7lhmpn1ytf6ikrtw6mv0evl5onywte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Модуль:Road data/extra</title>
    <ns>828</ns>
    <id>199895</id>
    <revision>
      <id>1303504</id>
      <parentid>1288479</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T06:18:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Too Classy for This World</username>
        <id>41324</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1303504</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="2686" sha1="luuzx90j8n8at1uhaxyysyfqkbs2kev" xml:space="preserve">return {
	rail = {
		default = &quot;Rail Sign.svg&quot;,
		CAN = {
			default = &quot;Ontario M509.svg&quot;,
			QC = &quot;Québec I-310.svg&quot;
		},
		CHL = &quot;Chile IS-13b.svg&quot;,
		IDN = &quot;Indonesia New Road Sign Info 5A2.png&quot;,
		JPN = &quot;Japanese Road sign 125-C.svg&quot;,
		MEX = &quot;MX road sign SIS-10.svg&quot;
	},
	[&quot;light-rail&quot;] = {
		default = &quot;Light Rail Sign.svg&quot;
	},
	bus = {
		default = &quot;Bus Sign.svg&quot;,
		CAN = {
			default = &quot;Ontario M506.svg&quot;,
			QC = &quot;Québec I-315.svg&quot;
		},
		FRA = &quot;France road sign C6.svg&quot;,
		HRV = &quot;Croatia road sign C44.svg&quot;,
		HUN = &quot;Hungary road sign E-039.svg&quot;,
		ITA = &quot;Italian traffic sign - fermata autobus.svg&quot;,
		JPN = &quot;Japanese Road sign 124-C.svg&quot;,
		MYS = &quot;Bus_2.png&quot;,
		MEX = &quot;MX road sign SIS-19.svg&quot;,
		NOR = &quot;Norwegian-road-sign-508.1.svg&quot;,
		URY = &quot;Uruguay Road Sign I24.svg&quot;
	},
	ferry = {
		default = &quot;Ferry Sign.svg&quot;,
		CAN = {
			default = &quot;Ontario M508.svg&quot;,
			BC = &quot;British Columbia G-050-5.svg&quot;
		},
		CHL = &quot;Chile IS-14b.svg&quot;,
		DNK = &quot;Denmark road sign M11.svg&quot;,
		FRA = &quot;France road sign CE10.svg&quot;,
		HRV = &quot;Croatia road sign C49.svg&quot;,
		ITA = &quot;Italian traffic signs - auto su nave.svg&quot;,
		JPN = &quot;Japan ferry sign.png&quot;
	},
	hospital = {
		default = &quot;MUTCD D9-2.svg&quot;,
		 AUS = &quot;Western Australia MR-SM-1.svg&quot;,
		 AUT = &quot;Hinweiszeichen 2.svg&quot;,
		 CAN = {
		 	default = &quot;Québec I-280-1.svg&quot;,
			ON = &quot;Ontario M401.svg&quot;
		 },
		 CHE = &quot;CH-Hinweissignal-Spital.svg&quot;,
		 CHL = &quot;Chile IS-1b.svg&quot;,
		 CZE = &quot;IJ02cr.jpg&quot;,
		 ESP = &quot;Spain traffic signal s23.svg&quot;,
		 FRA = &quot;France road sign ID3.svg&quot;,
		 GBR = &quot;UK traffic sign 827.2.svg&quot;,
		 GRC = &quot;Traffic Sign GR - KOK 2009 - P-22.svg&quot;,
		 HUN = &quot;Hungary road sign E-045.svg&quot;,
		 IDN = &quot;Indonesian Road Sign d9a.png&quot;,
		 ISL = &quot;Iceland road sign E01.12.svg&quot;,
		 ITA = &quot;Italian traffic signs - ospedale.svg&quot;,
		 MYS = &quot;Malaysia road sign GI6.svg&quot;,
		 MEX = &quot;MX road sign SIS-17.svg&quot;,
		 POL = &quot;Znak D-21.svg&quot;,
		 RUS = &quot;7.2 Russian road sign.svg&quot;,
		 SVK = &quot;Dopravná značka II5.svg&quot;,
		 TUR = &quot;Turkish road sign 84.jpg&quot;,
		 UKR = &quot;Ukraine road sign 6.2.gif&quot;,
		 URY = &quot;Uruguay Road Sign I16.svg&quot;
	},
	airport = {
		default = &quot;Airport Sign.svg&quot;,
		AUS = &quot;Western Australia MR-SM-11.svg&quot;,
		CAN = {
			default = &quot;Ontario M502.svg&quot;,
			QC = &quot;Québec I-300-1.svg &quot;
		},
		CHL = &quot;Chile IS-11b.svg&quot;,
		DNK = &quot;Denmark road sign M12.svg&quot;,
		GBR = &quot;Aircraft Airport ecomo.svg&quot;,
		HRV = &quot;Croatia road sign C47.svg&quot;,
		IDN = &quot;Indonesia New Road Sign Info 5a4.png&quot;,
		MYS = &quot;International Airport 1.png&quot;,
		MEX = &quot;MX road sign SIS-1.svg&quot;,
		NOR = &quot;Norwegian-road-sign-771.0.svg&quot;,
		TWN = &quot;Legenda lotnisko.svg&quot;,
		UKR = &quot;Ukraine road sign 5.65.png&quot;,
		URY = &quot;Uruguay Road Sign I21.svg&quot;
	},
	NSB = {
		default = &quot;MUTCD D6-4.svg&quot;
	}
}</text>
      <sha1>luuzx90j8n8at1uhaxyysyfqkbs2kev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-09-04</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201437</id>
    <revision>
      <id>1303485</id>
      <timestamp>2026-09-03T14:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Norderney, Marienhöhe -- 2025 -- 9295-9.jpg</comment>
      <origin>1303485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="t53klkdakqilkat1erdcjxhsbtqfdtl" xml:space="preserve">Norderney, Marienhöhe -- 2025 -- 9295-9.jpg</text>
      <sha1>t53klkdakqilkat1erdcjxhsbtqfdtl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-09-05</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201438</id>
    <revision>
      <id>1303503</id>
      <timestamp>2026-09-04T05:44:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Tallinna vanalinn päikesetõusu ajal.jpg</comment>
      <origin>1303503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="qn04sos7ge95y6tfwe0vhkh876yp7jx" xml:space="preserve">Tallinna vanalinn päikesetõusu ajal.jpg</text>
      <sha1>qn04sos7ge95y6tfwe0vhkh876yp7jx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-09-06</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201439</id>
    <revision>
      <id>1303508</id>
      <timestamp>2026-09-04T11:05:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 1.jpg</comment>
      <origin>1303508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="2v72jy64t1orl19iu95bacz9gs3k9my" xml:space="preserve">Indian rhinoceros (Rhinoceros unicornis) 1.jpg</text>
      <sha1>2v72jy64t1orl19iu95bacz9gs3k9my</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>