Яңы Балаҡатай

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.18</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Яңы Балаҡатай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10630</id>
    <revision>
      <id>1303512</id>
      <parentid>1301329</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T12:38:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Belokatai patriot</username>
        <id>42452</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Иҫтәлекле урындар */</comment>
      <origin>1303512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14540" sha1="75fznpfv65v1e4pgwisvyvgiwxnx7ir" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яңы Балаҡатай''' ({{lang-ru|Новобелокатай}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 5961 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. Почта индексы — 452580, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80210822001.

== География ==
Урал тау итәгендә Оло Эйек йылғаһы Буйында Васелга йылғаһы Ҡушылған урында, Өфөнән төньяҡ-көнсығышҡа табан 210 км алыҫлыҡта (автомобиль юлдары буйлап 341 км) һәм Ункурда тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Яҡында Ғына  һәм Балаҡатай заказнигы урынлашҡан [[Балаҡатай һыуһаҡлағысы]] Һәм [[Балаҡатай заказнигы]]. 

== Тарих ==
Ауылға [[Красноуфимск]] һәм [[Көңгөр]] өйәҙҙәре күсеп килгән урыҫтар нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр документтарҙа 1804. унда Элек Малухина ауылы барлыҡҡа килгән, һуңынан ул яңы балаҡатайға әйләнгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://belokikm.ru/selo-novobelokataj-stranitsy-istorii/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240907174527/https://belokikm.ru/selo-novobelokataj-stranitsy-istorii/ |date=2024-09-07 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://belokikm.ru/ulitsa-krasnaya-gorka/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124061808/https://belokikm.ru/ulitsa-krasnaya-gorka/ |date=2025-01-24 }}&lt;/ref&gt;.

[[XX]] быуат башында ауыл иң ҙур һәм бай ауылдарҙың береһе була [[Златоуст өйәҙе|Златоуст өйәҙе]], [[Өфө губернаһы|Өфө губернаһы]]. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы йылдарында]] ауылда 1918-1919 йылдарҙа була. Яңы Балаҡатайҙа Совет власы 1919 йылда тулыһынса урынлаштырыла.
1930 йылда ауыл яңы ойошторолған райондың үҙәге була, һәм унда күп һанлы район етәкселек органдары һәм учреждениелары урынлаша Йылдар [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыш]] 600-ҙән ашыу кеше фронтҡа китә, шуларҙың 200-ҙән ашыуы һәләк була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== һаны ==

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||2673||1216||1457||45,5%||54,5%
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||5147||2456||2691||47,7%||52,3%
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||5912||2788||3124||47,2%||52,8%
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||5961||2836||3125||47,6%||52,4%
|-
|}

{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Иҫтәлекле урындар ==
'''&quot;Археологик ҡомартҡылар&quot;'''

''&quot;Яңы балаҡатай торағы&quot;''

Ауыл үҙәгендә, Оло Эйек йылғаһының һул ярында 16 метрлыҡ йырын нигеҙендә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=Археологический памятник – Новобелокатайская стоянка – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-06-20|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240807180049/https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/|archive-date=2024-08-07}}&lt;/ref&gt;.

''&quot;Икенсе Яңы Балаҡатай туҡталышы&quot;''

Бәлки, ауылда тағы бер туҡталыш барҙыр, сөнки Яр буйы урамында шәхси йорт өсөн канализация өсөн траншея һалыу ваҡытында Мамонт бивены табылған&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite news|title=Археологический памятник – Новобелокатайская стоянка – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-06-20|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240807180049/https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/|archive-date=2024-08-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://exponat-online.ru/exhibit/23056200/|title=Бивень мамонта в селе Новобелокатай, в усадьбе Левицких, на улице Береговой. (фрагмент), регистрационный номер — 9654086|website=exponat-online.ru|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;.

'''&quot;Туғандар ҡәберҙәре&quot;'''

1918-1920 йылдарҙа Совет власы өсөн көрәшселәрҙең туғандаш ҡәбере&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Братская могила партизан и советских работников, погибших во время гражданской войны в 1917-1918 гг. (3 могилы) – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/bratskaya-mogila-partizan-i-sovetskih-rabotnikov-pogibshih-vo-vremya-grazhdanskoj-vojny-v-1917-1918-gg-3-mogily/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240622020751/https://belokikm.ru/bratskaya-mogila-partizan-i-sovetskih-rabotnikov-pogibshih-vo-vremya-grazhdanskoj-vojny-v-1917-1918-gg-3-mogily/|archive-date=2024-06-22}}&lt;/ref&gt;.

'''&quot;Тарихи биналар&quot;'''

''Сауҙагәр &quot;П. Е. Абаимов йорто&quot;''

Ике ҡатлы тарихи бина, ЯҠЫНСА XX быуат башында төҙөлгән, ауыл үҙәгендә урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Дом купца П.Е. Абаимова. – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/istoriya-gazety-novyj-belokataj/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-11|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240805024344/https://belokikm.ru/istoriya-gazety-novyj-belokataj/|archive-date=2024-08-05}}&lt;/ref&gt;.

'''&quot;Һәйкәлдәр&quot;'''

«Азат Итеүсе Яугирҙарға, Ватан өсөн һуғышта һәләк булған яҡташ геройҙарға Дан»һәйкәле&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belokikm.ru/pamyatnik-v-chest-voinov-zemlyakov/|title=Памятник в честь воинов земляков. — Историко-краеведческий музей Белокатайского района|lang=ru|author=|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района}}&lt;/ref&gt;.

Иҫтәлекле билдә 1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы Башланыуы&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Напоминание о начале войны – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/napominanie-o-nachale-vojny/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-11|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240519104306/https://belokikm.ru/napominanie-o-nachale-vojny/|archive-date=2024-05-19}}&lt;/ref&gt;.

Иҫтәлекле стела фронтҡа киткән Яңы Балаҡатай мәктәбе Уҡытыусыларына&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Старый школьный парк – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/staryj-shkolnyj-park/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240725043206/https://belokikm.ru/staryj-shkolnyj-park/|archive-date=2024-07-25}}&lt;/ref&gt;.

'''&quot;Шишмәләр һәм эсемлек сығанаҡтары&quot;'''

&quot;Туғыҙынсы Йома«Шишмәһе

Изге шишмә ауыл эргәһендә урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Родник Девятая Пятница – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/rodnik-devyataya-pyatnitsa/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240519113140/https://belokikm.ru/rodnik-devyataya-pyatnitsa/|archive-date=2024-05-19}}&lt;/ref&gt;.

&quot;Май Заводы«Шишмәһе

Шишмә ҡара быуа янында, ауылдан алыҫ түгел урынлашҡан&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|title=Белокатайский маслосырзавод – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/belokatajskij-maslosyrzavod/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240907230446/https://belokikm.ru/belokatajskij-maslosyrzavod/|archive-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Крохалёв Фёдор Сергеевич]] — совет ғалимы-иҡтисадсыһы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор.
* [[Кузнецов Леонид Иванович]]  — [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте|именлек органдары]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 1998 йылдан [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте]]нең [[Красноярск крайы]] буйынса идаралығы начальнигы, генерал-лейтенант (1999); 2001—2006 йылдарҙа [[Рәсәй Президенты]]ның [[Урал федераль округы]]ндағы тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары. Контрразведканың почётлы хеҙмәткәре. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры.
* [[Никанорова Татьяна Леонидовна]] — опера йырсыһы (меццо-сопрано), Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 2007 йылдан Екатеринбург дәүләт академия опера һәм балет театрында эшләй.
* [[Малухин Павел Матвеевич]] — совет һәм рәсәй спортсыһы. САҢҒЫ ярыштары буйынса СССР-ҙың спорт мастеры. Саңғы ярыштары һәм башҡалар буйынса башҡортостан чемпионы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|25|09|2019}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} {{V|25|09|2019}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15598-ya-y-bala-ataj-auyl-bala-ataj-r-ny-m-ya-y-bala-ataj-a-s-ge}}{{V|25|09|2019}}
* [http://ufagen.ru/places/belokataysky/newbelokatay.html Новобелокатай. Сайт «Генеалогия и архивы»]{{ref-ru}} {{V|25|09|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Балаҡатай районы ауылдары}}

[[Категория:Балаҡатай районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]</text>
      <sha1>75fznpfv65v1e4pgwisvyvgiwxnx7ir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үрге Троицк (Туймазы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13552</id>
    <revision>
      <id>1303525</id>
      <parentid>1214834</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T19:01:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11135" sha1="bg87yk3azl7cva5fog3ljy7sx9xgavz" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Үрге Троицк
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Үрге Троицк
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 54 | lat_min = 20 | lat_sec = 45
  |lon_deg = 53 | lon_min = 46 | lon_sec = 59
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Туймазы районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = Үрге Троицк ауыл Советы (Туймазы районы)
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 917
  |иҫәп алыу йылы       = 2009
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452783
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           = 34782 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80251815001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Үрге Троицк''' ({{lang-ru|Верхнетроицкое}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Туймазы районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 917 кеше&lt;ref name='белешмә китабы'&gt;[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. [[Үрге Троицк ауыл Советы (Туймазы районы)|Үрге Троицк ауыл Советының]] административ үҙәге.
Почта индексы — 452783, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80251815001.

== Исеме == 
Ауыл атамаһы үрге һүҙенән һәм Троицк сиркәү исеменән килеп сыҡҡан&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{книга|автор=[[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисаметдинова Ф. Г.]], [[Сиразитдинов, Зиннур Амирович|Сиразитдинов З. А.]]|заглавие=Русско-башкирский словарь справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан|ответственный=|место=[[Уфа]]|издательство=[[Китап (издательство)|Китап]]|год=2001|страницы=265|страниц=320|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=10000}}&lt;/ref&gt; 
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||817||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||816||||||||
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса — күпселек милләттәр [[башҡорттар]] (44 %), [[урыҫтар]] (42 %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
1752 йылда [[Ҡазан даруғаһы]]ның [[Ҡыр-Йылан]] улусы башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә [[Ҡыҙаш]] йылғаһы ([[Ыҡ]] йылғаһы ҡушылдығы) буйында И. Г. Осокин баҡыр иретеү заводына нигеҙ һала. Завод  1754 йылда эшләй башлай. Хәҙер завод ҡасабаһы урынында [[Туймазы районы]]ның [[Үрге Троицк (Туймазы районы)|Үрге Троицк]] ауылы урынлашҡан.

== Урыҫ православие сиркәүе ==
Изге Троица храмы —[[Үрге Троицк (Туймазы районы)|Үрге Троицк]] ауылындағы ғибәҙәтхана, [[XVIII быуат]] архитектура ҡомартҡыһы, Ҡазан [[барокко]]һы стилендә төҙөлгән. Бейек манараһы һәм өлөшләтә һаҡланып ҡалған һылап яһалған биҙәге бар. Стеналарының ҡалынлығы урыны менән 1,2 метрға етә. Бер нисә тәҙрә уйымдарында сүкеп яһалған тулҡын-ромб һүрәтле рәшәткәләр, ҡыҫып ҡуйылған тәҙрәләрҙә — горизонталь һәм тәре ҡиәфәтле бәйләүҙәр менән берләштерелгән һөңгө ҡиәфәтендәге вертикалдәр тора. [[Октябрь революцияһы]]на тиклем ғибәҙәтхана округта төп мәхәллә булған. Уны төҙөгәндә иретмә әҙерләү өсөн йомортҡа ҡулланылған. Хәҙерге ваҡытта ғибәҙәтхана өлөшләтә тергеҙелгән&lt;ref&gt;[https://tuimazy.bashkortostan.ru/about/places/231045/ Свято-Троицкий храм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221110438/https://tuimazy.bashkortostan.ru/about/places/231045/ |date=2017-02-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://likirussia.ru/content/view/315/ Троицкая церковь (с. Верхнетроицкое)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170222053115/http://likirussia.ru/content/view/315/ |date=2017-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://verhnetroick.cerkov.ru/ Троицкий храм]&lt;/ref&gt;.

== Демографик ауырлыҡ үҙәге ==
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)|2002]] һәм [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2010)|2010]] йылдар халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса ауыл [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең «демографик ауырлыҡ үҙәге» булып тора&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1634112/ Центр России находится в селе Верхнетроицкое Туймазинского района Башкирии]&lt;/ref&gt;: картала ауыл аша вертикаль һәм горизонталь һыҙылһа, илдең килеп сыҡҡан дүрт өлөшө халыҡ һаны буйынса яҡынса тигеҙ буласаҡ.

== Географик урыны ==
Алыҫлығы:&lt;ref name = &quot;ATU&quot;&gt;{{АТУ РБ}}&lt;/ref&gt;
* Район үҙәгенә тиклем ([[Туймазы (ҡала)|Туймазы]]): 30 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Туймазы): 30 км.

== Урамдары ==
Урам исеме&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/044/000049.html «Налог Белешмәһе» системаһында Үрге Троицк (Туймазы районы) ауылы]&lt;/ref&gt;:
{{Колонки|2}}
* Баҙар урамы ({{lang-ru|улица Базарная}})
* Баҙар тыҡрығы ({{lang-ru|переулок Базарный}})
* Горюхин урамы ({{lang-ru|улица Горюхина}})
* Курск урамы ({{lang-ru|улица Курская}})
* Урман урам ({{lang-ru|улица Лесная}})
* Яңы урам ({{lang-ru|улица Новая}})
* Биҫтә урамы ({{lang-ru|улица Слободка}})
* Терентьевка урамы ({{lang-ru|улица Терентьевка}})
* Мәктәп урам ({{lang-ru|улица Школьная}})
{{Колонки|конец}}

== Билдәле шәхестәре ==
*  [[Белозёров Иван Семёнович]] (1925—1988) — [[СССР|совет]] нефть-газ сәнәғәте алдынғыһы. Коми АССР-ы халыҡ хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1965). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971).

== Һылтанмалар ==
* [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан].
* [https://www.gosspravka.ru/02/044/000049.html «Налог Белешмәһе» системаһында Үрге Троицк (Туймазы районы) ауылы]
  
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Туймазы районы ауылдары}}

[[Категория:Туймазы районы ауылдары]]</text>
      <sha1>bg87yk3azl7cva5fog3ljy7sx9xgavz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атингән</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13877</id>
    <revision>
      <id>1303523</id>
      <parentid>548880</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T18:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1303523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5997" sha1="8qqtg8lhxunptz50vjgnn3u7q4e0eu4" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Атингән
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Атингән
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 51 | lat_min = 53 | lat_sec = 12
  |lon_deg = 57 | lon_min = 53 | lon_sec = 54
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Хәйбулла районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = {{ Население | Антинган | тс }}
  |иҫәп алыу йылы       = {{ Население | Антинган | г }}
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 453812
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34758 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80255820001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Атингән''' ({{lang-ru|Антинган}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Хәйбулла районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 536 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453812, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80255820001.

== Халыҡ һаны ==

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||536||256||280||47,8||52,2
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]]): 24 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сара): 80 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Соболева Мария Фёдоровна]] (1941—5.04.1989), гидрометерология күҙәтеүсеһе. 1959 йылдан [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] метеостанцияһының гидрометерология күҙәтеүсеһе, 1961 йылдан — өлкән гидрометерология күҙәтеүсе, 1964—1989 йылдарҙа — метеостанция начальнигы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с.  ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}}

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Хәйбулла районы ауылдары}}

[[Категория:Хәйбулла районы ауылдары]]</text>
      <sha1>8qqtg8lhxunptz50vjgnn3u7q4e0eu4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>5 сентябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71937</id>
    <revision>
      <id>1303520</id>
      <parentid>1302157</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T18:03:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1303520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21413" sha1="1mkjruiphmdfluneask0urfohw9caa6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''5 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 248-се ([[кәбисә йыл]]ында 249-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 117 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} Хәйриә көнө.
** Һуңлауҙар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Хеҙмәт көнө.
* {{Флагификация|Дания}}: Хәрби хеҙмәткәрҙәр хөрмәтенә флаг күтәреү көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Илдә йәшәүсе халыҡтар телдәре көнө.
* {{Флагификация|Канада}}: Хеҙмәт көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Психоаналитиктар көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: Скауттар көнө.
* {{Флагификация|Египет}}: Инженерҙар көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: Уҡытыусылар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1827]]: [[Рәсәй империяһы]]ның Диңгеҙ министрлығы ойошторола.
* [[1885]]: [[АҠШ]]-та Джейк Гамперҙың сервис станцияһында беренсе бензин насосы ҡуйыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1905]]: [[Рәсәй империяһы|Рус]]—[[Япония|япон]] һуғышының тамамланыуын раҫлаған Портсмут (АҠШ) тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла.
* [[1939]]: [[Америка Ҡушма Штаттары]] [[Икенсе донъя һуғышы]]на ҡарата үҙенең нейтралитетын иғлан итә.
* [[1940]]: [[СССР]]-ҙың «Пионерская правда» балалар гәзитендә Аркадий Гайдарҙың «Тимур һәм уның командаһы» повесы баҫыла башлай.
* [[1958]]: АҠШ-та Борис Пастернактың «Доктор Живаго» романы беренсе тапҡыр нәшер ителә.
* [[1981]]: [[Азия]]ла йәшәүсенең СПИД-тан үлеме тәүге тапҡыр рәсми теркәлә.
* [[1997]]: [[Мәскәү]]ҙә [[Пётр I]]-гә һәйкәл асыла (авторы скульптор Зураб Церетели).   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ғарипов Фәүзи Ғариф улы]] (1930—22.05.2008), [[уҡытыусы]], [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе, [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. 1970 йылдан Башҡортостан ҡулланыусылар йәмғиәттәре республика союзының идара рәйесе урынбаҫары, 1980—2001 йылдарҙа идара рәйесе. [[РСФСР]]-ҙың 12-се, Башҡорт АССР-ының 11-се, Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш Юғары Советтары, [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың 1-се саҡырылыш депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2000). РСФСР-ҙың атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1989), совет ҡулланыусылар кооперацияһы отличнигы (1977). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966, 1971) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1995) ордендары кавалеры.
* [[Шакирйәнов Мәғәнәүи Шакирйән улы]] (1930), үҫемлекселек белгесе. 1954—1991 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] хужалыҡтары хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1960 йылдан «Әсән», 1965 йылдан — «Уңыш» колхозының комплекслы бригада етәксеһе. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1986). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1979) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәбибуллина Наталья Ивановна]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[хоҡуҡ]] белгесе. 1991 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы, 2002 йылдан — [[Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы]]ның юридик факультет деканы, 2004 йылдан Рәсәй суд эшмәкәрлеге академияһы ([[Мәскәү]]) уҡытыусыһы. Юридик фәндәр докторы (2001), профессор (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Бөгөлмә]] ҡалаһынан.
* [[Хәлитова Сәмәрә Әхәт ҡыҙы]] (1960), [[мәғариф]] ветераны, [[спорт]]сы. Гер күтәреү буйынса 5 тапҡыр донъя чемпионы, рекорды Гиннесс китабына индерелгән.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Фарзетдинов Миркашир Миңлеғәли улы]] (1921—28.09.1991), [[фән|ғалим]]-физик‑теоретик. 1966 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1968 йылдан — эксперименталь һәм теоретик физика кафедраһы, 1973 йылдан — теоретик физика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1990 йылға тиклем [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның физика бүлеге лабораторияһы мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (1973), профессор (1973), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). 
* [[Дорин Вячеслав Николаевич]] (1941—1992), [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1981—1983 йылдарҙа халыҡ депутаттарының [[Өфө ҡалаһы]] [[Совет районы (Өфө)|Совет район]] Советы башҡарма комитеты, 1991—1992 йылдарҙа [[Ленин районы (Өфө)|Ленин район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәйруллин Владимир Ихсан улы]] (1956), ғалим-[[Тел белеме|тел белгесе]]. 1996 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2014 йылға тиклем эшлекле сит тел һәм [[тәржемә]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2016 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның сит телдәр кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шишмә районы]] [[Шишмә]] эшселәр ҡасабаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Фәтҡуллин Хөсәйен Ямалетдин улы]] (1887—12.05.1979), [[Педагогика|педагог]]. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. 1911—1956 йылдарҙа (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Мәсетле районы]] [[Дыуан-Мәсетле]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1925 йылдан директор урынбаҫары, 1942—1949 йылдарҙа — директор. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1943), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1949), ике [[Ленин ордены]] (1944, 1947) кавалеры. 
* [[Хафизов Мөхәмәтхәй Тимербай улы]] (1927—5.10.2012), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1957—1987 йылдарҙа Мәсетле районы «Мәсәғүт» совхозының ферма мөдире, бригадиры, 2-се бүлексә идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1983). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы [[Мәләкәҫ]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бәрәкәтов Зиннәт Рәфҡәт улы]] (1962—11.03.1982), [[Афған һуғышы]]нда һәләк булған яугир-интернационалист. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1982, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Яңы Ергән]] ауылынан.
* [[Мусабиров Рөстәм Дамир улы]] (1972), [[фән|ғалим]]-юрист. 2016 йылдан Башҡортостан Республикаһының Дәүләт-шәхси партнерлыҡ үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының бишенсе (2013—2018) һәм алтынсы (2018—2023) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Юридик фәндәр кандидаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Вәлиев Марат Дәүләт улы]] (1943), [[Инженерлыҡ эше|инженер‑механик]]-[[фән|ғалим]]. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1995). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1989) атҡаҙанған уйлап табыусыһы, [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1988).
* [[Криони Николай Константинович]] (1953—7.08.2026), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 2015—2019 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] ректоры. Техник фәндәр докторы, профессор.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Зориктуев Вячеслав Цыденович]] (1939), [[фән|ғалим]]-инженер‑механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2011), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Бүрәт Республикаһы]]ның Закаменский районының Цакир ауылынан.
* [[Мочалов Сергей Михайлович]] (1939), ғалим-физиолог, философ. 1963—1993 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]], 1993 йылдан  — [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2007). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Строкин Юрий Васильевич]] (1949), ғалим-фармхимик. 1984—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991 йылға тиклем — фармакология химияһы кафедра мөдире. Фармацевтика фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Иркутск өлкәһе]]нең Артём Приискаһы ҡасабаһынан. 
* [[Хәсәнов Ришат Фәүҡәт улы]] (1954), ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (2000).
* [[Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы]] (1954–3.01.2005), ғалим-физик. 1976—2005 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994—1995 йылдарҙа БДУ‑ның Сибай филиалы тәбиғи фәндәр факультеты деканы. Физика‑математика фәндәре докторы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Һабыр (Йылайыр районы)|Һабыр]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1568]]: Томмазо Кампанелла, [[Италия]] философы.
* [[1638]]: [[Людовик XIV]], [[Франция]]ның 1643—1715 йылдарҙағы короле.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1750]]: Роберт Фергюссон, [[Шотландия]] [[шиғриәт|шағиры]].
* [[1817]]: Алексей Толстой, [[Рәсәй империяһы]] шағиры, [[әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[драма]]тург, Козьма Прутков исеме аҫтында ижад итеүселәрҙең береһе.
* [[1905]]: Артур Кёстлер, [[Англия]] яҙыусыһы, [[Журналистика|журналист]] һәм [[Философия|философ]]; сығышы менән [[Венгрия]]нан.
* [[1929]]: Андриян Николаев, [[СССР]] лётчик-космонавы.
* [[1933]]: Эрик Булатов, СССР рәссамы, сәнғәттә «соц-арт» йүнәлешенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* [[1934]]: Юрий Афанасьев, СССР һәм [[Рәсәй]] [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сыһы, [[сәйәсмән]].
* [[1940]]: Ракель Уэлч, [[АҠШ]] актрисаһы.
* [[1948]]: Михаил Швыдкой, Рәсәйҙең дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, театр белгесе.
* [[1958]]: Вячеслав Баранов, СССР һәм Рәсәй киноактёры, дубляж оҫтаһы.
* [[1973]]: Роуз Макгоуэн, [[АҠШ]]-тың кино һәм телевидение актёры («Планета страха», «Зачарованные», «Крик»).
* [[1986]]: Александр Рязанцев, Рәсәй [[футбол]]сыһы.
* [[1990]]: Ён А Ким, [[Көньяҡ Корея]] фигуристкаһы, [[Олимпия уйындары]] (2010) һәм ике тапҡыр (2009, 2013) донъя чемпионкаһы.
* [[1995]]: Кэролайн Саншайн, АҠШ актрисаһы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1758]]: Дмитрий Виноградов, [[Рәсәй империяһы]] химигы, илдә фарфор етештереүгә нигеҙ һалыусы.
* [[1857]]: Огюст Конт, [[Франция]] философы һәм социологы, [[социология]] фәненә нигеҙ һалыусы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1863]]: Иван Сахаров, [[рустар|рус]] халыҡ ижадын өйрәнеүсе.
* [[1902]]: Рудольф Вирхов, [[Германия]] патологы, аҡ ҡанлылыҡты (белокровие, лейкемия) беренсе һүрәтләүсе.
* [[1919]]: Василий Чапаев, [[Граждандар һуғышы]] геройы.
* [[1975]]: [[Фәйзрәхман Зәғәфүрәнов]], [[СССР]]-ҙың дәүләт эшмәкәре. 1950—1967 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] Президиумы рәйесе. [[СССР|Совет]]—[[Финляндия|фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] ҡатнашыусы.
* [[1975]]: Георг Отс, [[опера]] һәм эстрада йырсыһы, актёр («Мистер Икс»), СССР-ҙың халыҡ артисы (1960).
* [[1983]]: Герберт Раппапорт, СССР кинорежиссёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1980).
* [[1984]]: Адам Малик, [[Индонезия]] сәйәсмәне һәм дипломат, үҙ илендә [[журналистика]]ға нигеҙ һалыусы, төрлө йылдарҙа дәүләттең вице-президенты, сит ил эштәре министры, 1971—1972 йылдарҙа [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы]] рәйесе.
* [[1993]]: Юлиан Семёнов, СССР яҙыусыһы («Семнадцать мгновений весны», «ТАСС уполномочен заявить», «Экспансия» һ.б.)
* [[2003]]: Кир Булычёв, СССР-ҙың фантаст яҙыусыһы, Дәүләт премияһы лауреаты (1982).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И05]]
[[Категория:5 сентябрь]]</text>
      <sha1>1mkjruiphmdfluneask0urfohw9caa6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303521</id>
      <parentid>1303520</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T18:14:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1303521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21815" sha1="0epfainvwp2cedtqj0nynz70mufs6uy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''5 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 248-се ([[кәбисә йыл]]ында 249-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 117 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} Хәйриә көнө.
** Һуңлауҙар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Хеҙмәт көнө.
* {{Флагификация|Дания}}: Хәрби хеҙмәткәрҙәр хөрмәтенә флаг күтәреү көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Илдә йәшәүсе халыҡтар телдәре көнө.
* {{Флагификация|Канада}}: Хеҙмәт көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Психоаналитиктар көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: Скауттар көнө.
* {{Флагификация|Египет}}: Инженерҙар көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: Уҡытыусылар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1827]]: [[Рәсәй империяһы]]ның Диңгеҙ министрлығы ойошторола.
* [[1885]]: [[АҠШ]]-та Джейк Гамперҙың сервис станцияһында беренсе бензин насосы ҡуйыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1905]]: [[Рәсәй империяһы|Рус]]—[[Япония|япон]] һуғышының тамамланыуын раҫлаған Портсмут (АҠШ) тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла.
* [[1939]]: [[Америка Ҡушма Штаттары]] [[Икенсе донъя һуғышы]]на ҡарата үҙенең нейтралитетын иғлан итә.
* [[1940]]: [[СССР]]-ҙың «Пионерская правда» балалар гәзитендә Аркадий Гайдарҙың «Тимур һәм уның командаһы» повесы баҫыла башлай.
* [[1958]]: АҠШ-та Борис Пастернактың «Доктор Живаго» романы беренсе тапҡыр нәшер ителә.
* [[1981]]: [[Азия]]ла йәшәүсенең СПИД-тан үлеме тәүге тапҡыр рәсми теркәлә.
* [[1997]]: [[Мәскәү]]ҙә [[Пётр I]]-гә һәйкәл асыла (авторы скульптор Зураб Церетели).   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ғарипов Фәүзи Ғариф улы]] (1930—22.05.2008), [[уҡытыусы]], [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе, [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. 1970 йылдан Башҡортостан ҡулланыусылар йәмғиәттәре республика союзының идара рәйесе урынбаҫары, 1980—2001 йылдарҙа идара рәйесе. [[РСФСР]]-ҙың 12-се, Башҡорт АССР-ының 11-се, Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш Юғары Советтары, [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың 1-се саҡырылыш депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2000). РСФСР-ҙың атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1989), совет ҡулланыусылар кооперацияһы отличнигы (1977). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966, 1971) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1995) ордендары кавалеры.
* [[Шакирйәнов Мәғәнәүи Шакирйән улы]] (1930), үҫемлекселек белгесе. 1954—1991 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] хужалыҡтары хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1960 йылдан «Әсән», 1965 йылдан — «Уңыш» колхозының комплекслы бригада етәксеһе. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1986). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1979) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәбибуллина Наталья Ивановна]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[хоҡуҡ]] белгесе. 1991 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы, 2002 йылдан — [[Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы]]ның юридик факультет деканы, 2004 йылдан Рәсәй суд эшмәкәрлеге академияһы ([[Мәскәү]]) уҡытыусыһы. Юридик фәндәр докторы (2001), профессор (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Бөгөлмә]] ҡалаһынан.
* [[Хәлитова Сәмәрә Әхәт ҡыҙы]] (1960), [[мәғариф]] ветераны, [[спорт]]сы. Гер күтәреү буйынса 5 тапҡыр донъя чемпионы, рекорды Гиннесс китабына индерелгән.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Фарзетдинов Миркашир Миңлеғәли улы]] (1921—28.09.1991), физик‑теоретик-[[фән|ғалим]]. 1966 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1968 йылдан — эксперименталь һәм теоретик физика кафедраһы, 1973 йылдан — теоретик физика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1990 йылға тиклем [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның физика бүлеге лабораторияһы мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (1973), профессор (1973), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). 
* [[Фәтҡуллин Рәил Хәлиулла улы]] (1936—2007), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бүздәк районы]]ның элекке механизаторы. [[Ленин ордены]] кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дорин Вячеслав Николаевич]] (1941—1992), [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1981—1983 йылдарҙа халыҡ депутаттарының [[Өфө ҡалаһы]] [[Совет районы (Өфө)|Совет район]] Советы башҡарма комитеты, 1991—1992 йылдарҙа [[Ленин районы (Өфө)|Ленин район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 
* [[Хәйруллин Владимир Ихсан улы]] (1956), [[Тел белеме|тел белгесе]]-ғалим. 1996 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2014 йылға тиклем эшлекле сит тел һәм [[тәржемә]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2016 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның сит телдәр кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шишмә районы]] [[Шишмә]] эшселәр ҡасабаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Фәтҡуллин Хөсәйен Ямалетдин улы]] (1887—12.05.1979), [[Педагогика|педагог]]. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. 1911—1956 йылдарҙа (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Мәсетле районы]] [[Дыуан-Мәсетле]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1925 йылдан директор урынбаҫары, 1942—1949 йылдарҙа — директор. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1943), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1949), ике [[Ленин ордены]] (1944, 1947) кавалеры. 
* [[Хафизов Мөхәмәтхәй Тимербай улы]] (1927—5.10.2012), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1957—1987 йылдарҙа Мәсетле районы «Мәсәғүт» совхозының ферма мөдире, бригадиры, 2-се бүлексә идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1983). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы [[Мәләкәҫ]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бәрәкәтов Зиннәт Рәфҡәт улы]] (1962—11.03.1982), [[Афған һуғышы]]нда һәләк булған яугир-интернационалист. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1982, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Яңы Ергән]] ауылынан.
* [[Мусабиров Рөстәм Дамир улы]] (1972), [[фән|ғалим]]-юрист. 2016 йылдан Башҡортостан Республикаһының Дәүләт-шәхси партнерлыҡ үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының бишенсе (2013—2018) һәм алтынсы (2018—2023) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Юридик фәндәр кандидаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Вәлиев Марат Дәүләт улы]] (1943), [[Инженерлыҡ эше|инженер‑механик]]-[[фән|ғалим]]. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1995). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1989) атҡаҙанған уйлап табыусыһы, [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1988).
* [[Криони Николай Константинович]] (1953—7.08.2026), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 2015—2019 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] ректоры. Техник фәндәр докторы, профессор.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Зориктуев Вячеслав Цыденович]] (1939), [[фән|ғалим]]-инженер‑механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2011), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Бүрәт Республикаһы]]ның Закаменский районының Цакир ауылынан.
* [[Мочалов Сергей Михайлович]] (1939), ғалим-физиолог, философ. 1963—1993 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]], 1993 йылдан  — [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2007). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Строкин Юрий Васильевич]] (1949), ғалим-фармхимик. 1984—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991 йылға тиклем — фармакология химияһы кафедра мөдире. Фармацевтика фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Иркутск өлкәһе]]нең Артём Приискаһы ҡасабаһынан. 
* [[Хәсәнов Ришат Фәүҡәт улы]] (1954), ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (2000).
* [[Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы]] (1954–3.01.2005), ғалим-физик. 1976—2005 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994—1995 йылдарҙа БДУ‑ның Сибай филиалы тәбиғи фәндәр факультеты деканы. Физика‑математика фәндәре докторы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Һабыр (Йылайыр районы)|Һабыр]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1568]]: Томмазо Кампанелла, [[Италия]] философы.
* [[1638]]: [[Людовик XIV]], [[Франция]]ның 1643—1715 йылдарҙағы короле.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1750]]: Роберт Фергюссон, [[Шотландия]] [[шиғриәт|шағиры]].
* [[1817]]: Алексей Толстой, [[Рәсәй империяһы]] шағиры, [[әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[драма]]тург, Козьма Прутков исеме аҫтында ижад итеүселәрҙең береһе.
* [[1905]]: Артур Кёстлер, [[Англия]] яҙыусыһы, [[Журналистика|журналист]] һәм [[Философия|философ]]; сығышы менән [[Венгрия]]нан.
* [[1929]]: Андриян Николаев, [[СССР]] лётчик-космонавы.
* [[1933]]: Эрик Булатов, СССР рәссамы, сәнғәттә «соц-арт» йүнәлешенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* [[1934]]: Юрий Афанасьев, СССР һәм [[Рәсәй]] [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сыһы, [[сәйәсмән]].
* [[1940]]: Ракель Уэлч, [[АҠШ]] актрисаһы.
* [[1948]]: Михаил Швыдкой, Рәсәйҙең дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, театр белгесе.
* [[1958]]: Вячеслав Баранов, СССР һәм Рәсәй киноактёры, дубляж оҫтаһы.
* [[1973]]: Роуз Макгоуэн, [[АҠШ]]-тың кино һәм телевидение актёры («Планета страха», «Зачарованные», «Крик»).
* [[1986]]: Александр Рязанцев, Рәсәй [[футбол]]сыһы.
* [[1990]]: Ён А Ким, [[Көньяҡ Корея]] фигуристкаһы, [[Олимпия уйындары]] (2010) һәм ике тапҡыр (2009, 2013) донъя чемпионкаһы.
* [[1995]]: Кэролайн Саншайн, АҠШ актрисаһы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1758]]: Дмитрий Виноградов, [[Рәсәй империяһы]] химигы, илдә фарфор етештереүгә нигеҙ һалыусы.
* [[1857]]: Огюст Конт, [[Франция]] философы һәм социологы, [[социология]] фәненә нигеҙ һалыусы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1863]]: Иван Сахаров, [[рустар|рус]] халыҡ ижадын өйрәнеүсе.
* [[1902]]: Рудольф Вирхов, [[Германия]] патологы, аҡ ҡанлылыҡты (белокровие, лейкемия) беренсе һүрәтләүсе.
* [[1919]]: Василий Чапаев, [[Граждандар һуғышы]] геройы.
* [[1975]]: [[Фәйзрәхман Зәғәфүрәнов]], [[СССР]]-ҙың дәүләт эшмәкәре. 1950—1967 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] Президиумы рәйесе. [[СССР|Совет]]—[[Финляндия|фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] ҡатнашыусы.
* [[1975]]: Георг Отс, [[опера]] һәм эстрада йырсыһы, актёр («Мистер Икс»), СССР-ҙың халыҡ артисы (1960).
* [[1983]]: Герберт Раппапорт, СССР кинорежиссёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1980).
* [[1984]]: Адам Малик, [[Индонезия]] сәйәсмәне һәм дипломат, үҙ илендә [[журналистика]]ға нигеҙ һалыусы, төрлө йылдарҙа дәүләттең вице-президенты, сит ил эштәре министры, 1971—1972 йылдарҙа [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы]] рәйесе.
* [[1993]]: Юлиан Семёнов, СССР яҙыусыһы («Семнадцать мгновений весны», «ТАСС уполномочен заявить», «Экспансия» һ.б.)
* [[2003]]: Кир Булычёв, СССР-ҙың фантаст яҙыусыһы, Дәүләт премияһы лауреаты (1982).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И05]]
[[Категория:5 сентябрь]]</text>
      <sha1>0epfainvwp2cedtqj0nynz70mufs6uy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303522</id>
      <parentid>1303521</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T18:28:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1303522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22476" sha1="8pe8xuya76tfj7m2tc4oxy3w9gqwzep" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''5 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 248-се ([[кәбисә йыл]]ында 249-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 117 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} Хәйриә көнө.
** Һуңлауҙар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Хеҙмәт көнө.
* {{Флагификация|Дания}}: Хәрби хеҙмәткәрҙәр хөрмәтенә флаг күтәреү көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Илдә йәшәүсе халыҡтар телдәре көнө.
* {{Флагификация|Канада}}: Хеҙмәт көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Психоаналитиктар көнө.
* {{Флагификация|Аргентина}}: Скауттар көнө.
* {{Флагификация|Египет}}: Инженерҙар көнө.
* {{Флагификация|Индия}}: Уҡытыусылар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1827]]: [[Рәсәй империяһы]]ның Диңгеҙ министрлығы ойошторола.
* [[1885]]: [[АҠШ]]-та Джейк Гамперҙың сервис станцияһында беренсе бензин насосы ҡуйыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1905]]: [[Рәсәй империяһы|Рус]]—[[Япония|япон]] һуғышының тамамланыуын раҫлаған Портсмут (АҠШ) тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла.
* [[1939]]: [[Америка Ҡушма Штаттары]] [[Икенсе донъя һуғышы]]на ҡарата үҙенең нейтралитетын иғлан итә.
* [[1940]]: [[СССР]]-ҙың «Пионерская правда» балалар гәзитендә Аркадий Гайдарҙың «Тимур һәм уның командаһы» повесы баҫыла башлай.
* [[1958]]: АҠШ-та Борис Пастернактың «Доктор Живаго» романы беренсе тапҡыр нәшер ителә.
* [[1981]]: [[Азия]]ла йәшәүсенең СПИД-тан үлеме тәүге тапҡыр рәсми теркәлә.
* [[1997]]: [[Мәскәү]]ҙә [[Пётр I]]-гә һәйкәл асыла (авторы скульптор Зураб Церетели).   }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ғарипов Фәүзи Ғариф улы]] (1930—22.05.2008), [[уҡытыусы]], [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре, йәмәғәтсе, [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. 1970 йылдан Башҡортостан ҡулланыусылар йәмғиәттәре республика союзының идара рәйесе урынбаҫары, 1980—2001 йылдарҙа идара рәйесе. [[РСФСР]]-ҙың 12-се, Башҡорт АССР-ының 11-се, Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш Юғары Советтары, [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың 1-се саҡырылыш депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2000). РСФСР-ҙың атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1989), совет ҡулланыусылар кооперацияһы отличнигы (1977). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981), ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966, 1971) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1995) ордендары кавалеры.
* [[Шакирйәнов Мәғәнәүи Шакирйән улы]] (1930), үҫемлекселек белгесе. 1954—1991 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] хужалыҡтары хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1960 йылдан «Әсән», 1965 йылдан — «Уңыш» колхозының комплекслы бригада етәксеһе. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1986). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1979) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1973) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хәбибуллина Наталья Ивановна]] (1955), [[фән|ғалим]]-[[хоҡуҡ]] белгесе. 1991 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы, 2002 йылдан — [[Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы]]ның юридик факультет деканы, 2004 йылдан Рәсәй суд эшмәкәрлеге академияһы ([[Мәскәү]]) уҡытыусыһы. Юридик фәндәр докторы (2001), профессор (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Бөгөлмә]] ҡалаһынан.
* [[Хәлитова Сәмәрә Әхәт ҡыҙы]] (1960), [[мәғариф]] ветераны, [[спорт]]сы. Гер күтәреү буйынса 5 тапҡыр донъя чемпионы, рекорды Гиннесс китабына индерелгән.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Фарзетдинов Миркашир Миңлеғәли улы]] (1921—28.09.1991), физик‑теоретик-[[фән|ғалим]]. 1966 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1968 йылдан — эксперименталь һәм теоретик физика кафедраһы, 1973 йылдан — теоретик физика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1990 йылға тиклем [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның физика бүлеге лабораторияһы мөдире. Физика‑математика фәндәре докторы (1973), профессор (1973), [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979). 
* [[Фәтҡуллин Рәил Хәлиулла улы]] (1936—2007), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бүздәк районы]]ның элекке механизаторы. [[Ленин ордены]] кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дорин Вячеслав Николаевич]] (1941—1992), [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1981—1983 йылдарҙа халыҡ депутаттарының [[Өфө ҡалаһы]] [[Совет районы (Өфө)|Совет район]] Советы башҡарма комитеты, 1991—1992 йылдарҙа [[Ленин районы (Өфө)|Ленин район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. 
* [[Соболева Мария Фёдоровна]] (1941—5.04.1989), гидрометерология күҙәтеүсеһе. 1959 йылдан [[Хәйбулла районы]]ның [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] метеостанцияһының гидрометерология күҙәтеүсеһе, 1961 йылдан — өлкән гидрометерология күҙәтеүсе, 1964—1989 йылдарҙа — метеостанция начальнигы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән ошо райондың [[Атингән]] ауылынан.
* [[Хәйруллин Владимир Ихсан улы]] (1956), [[Тел белеме|тел белгесе]]-ғалим. 1996 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2014 йылға тиклем эшлекле сит тел һәм [[тәржемә]] кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2016 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның сит телдәр кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шишмә районы]] [[Шишмә]] эшселәр ҡасабаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Фәтҡуллин Хөсәйен Ямалетдин улы]] (1887—12.05.1979), [[Педагогика|педагог]]. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. 1911—1956 йылдарҙа (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Мәсетле районы]] [[Дыуан-Мәсетле]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1925 йылдан директор урынбаҫары, 1942—1949 йылдарҙа — директор. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1943), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1949), ике [[Ленин ордены]] (1944, 1947) кавалеры. 
* [[Хафизов Мөхәмәтхәй Тимербай улы]] (1927—5.10.2012), ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1957—1987 йылдарҙа Мәсетле районы «Мәсәғүт» совхозының ферма мөдире, бригадиры, 2-се бүлексә идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1983). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы [[Мәләкәҫ]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бәрәкәтов Зиннәт Рәфҡәт улы]] (1962—11.03.1982), [[Афған һуғышы]]нда һәләк булған яугир-интернационалист. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1982, үлгәндән һуң). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Яңы Ергән]] ауылынан.
* [[Мусабиров Рөстәм Дамир улы]] (1972), [[фән|ғалим]]-юрист. 2016 йылдан Башҡортостан Республикаһының Дәүләт-шәхси партнерлыҡ үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһының бишенсе (2013—2018) һәм алтынсы (2018—2023) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Юридик фәндәр кандидаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Вәлиев Марат Дәүләт улы]] (1943), [[Инженерлыҡ эше|инженер‑механик]]-[[фән|ғалим]]. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1995). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1989) атҡаҙанған уйлап табыусыһы, [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1988).
* [[Криони Николай Константинович]] (1953—7.08.2026), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ғалимы, юғары мәктәп хеҙмәткәре. 2015—2019 йылдарҙа [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] ректоры. Техник фәндәр докторы, профессор.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Зориктуев Вячеслав Цыденович]] (1939), [[фән|ғалим]]-инженер‑механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2011), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Бүрәт Республикаһы]]ның Закаменский районының Цакир ауылынан.
* [[Мочалов Сергей Михайлович]] (1939), ғалим-физиолог, философ. 1963—1993 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]], 1993 йылдан  — [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2007). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Строкин Юрий Васильевич]] (1949), ғалим-фармхимик. 1984—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991 йылға тиклем — фармакология химияһы кафедра мөдире. Фармацевтика фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Сығышы менән хәҙерге [[Иркутск өлкәһе]]нең Артём Приискаһы ҡасабаһынан. 
* [[Хәсәнов Ришат Фәүҡәт улы]] (1954), ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2006). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (2000).
* [[Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы]] (1954–3.01.2005), ғалим-физик. 1976—2005 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1994—1995 йылдарҙа БДУ‑ның Сибай филиалы тәбиғи фәндәр факультеты деканы. Физика‑математика фәндәре докторы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Һабыр (Йылайыр районы)|Һабыр]] ауылынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1568]]: Томмазо Кампанелла, [[Италия]] философы.
* [[1638]]: [[Людовик XIV]], [[Франция]]ның 1643—1715 йылдарҙағы короле.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1750]]: Роберт Фергюссон, [[Шотландия]] [[шиғриәт|шағиры]].
* [[1817]]: Алексей Толстой, [[Рәсәй империяһы]] шағиры, [[әҙәбиәт|яҙыусы]] һәм [[драма]]тург, Козьма Прутков исеме аҫтында ижад итеүселәрҙең береһе.
* [[1905]]: Артур Кёстлер, [[Англия]] яҙыусыһы, [[Журналистика|журналист]] һәм [[Философия|философ]]; сығышы менән [[Венгрия]]нан.
* [[1929]]: Андриян Николаев, [[СССР]] лётчик-космонавы.
* [[1933]]: Эрик Булатов, СССР рәссамы, сәнғәттә «соц-арт» йүнәлешенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
* [[1934]]: Юрий Афанасьев, СССР һәм [[Рәсәй]] [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сыһы, [[сәйәсмән]].
* [[1940]]: Ракель Уэлч, [[АҠШ]] актрисаһы.
* [[1948]]: Михаил Швыдкой, Рәсәйҙең дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, театр белгесе.
* [[1958]]: Вячеслав Баранов, СССР һәм Рәсәй киноактёры, дубляж оҫтаһы.
* [[1973]]: Роуз Макгоуэн, [[АҠШ]]-тың кино һәм телевидение актёры («Планета страха», «Зачарованные», «Крик»).
* [[1986]]: Александр Рязанцев, Рәсәй [[футбол]]сыһы.
* [[1990]]: Ён А Ким, [[Көньяҡ Корея]] фигуристкаһы, [[Олимпия уйындары]] (2010) һәм ике тапҡыр (2009, 2013) донъя чемпионкаһы.
* [[1995]]: Кэролайн Саншайн, АҠШ актрисаһы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:5 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1758]]: Дмитрий Виноградов, [[Рәсәй империяһы]] химигы, илдә фарфор етештереүгә нигеҙ һалыусы.
* [[1857]]: Огюст Конт, [[Франция]] философы һәм социологы, [[социология]] фәненә нигеҙ һалыусы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1863]]: Иван Сахаров, [[рустар|рус]] халыҡ ижадын өйрәнеүсе.
* [[1902]]: Рудольф Вирхов, [[Германия]] патологы, аҡ ҡанлылыҡты (белокровие, лейкемия) беренсе һүрәтләүсе.
* [[1919]]: Василий Чапаев, [[Граждандар һуғышы]] геройы.
* [[1975]]: [[Фәйзрәхман Зәғәфүрәнов]], [[СССР]]-ҙың дәүләт эшмәкәре. 1950—1967 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] Президиумы рәйесе. [[СССР|Совет]]—[[Финляндия|фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыштарында]] ҡатнашыусы.
* [[1975]]: Георг Отс, [[опера]] һәм эстрада йырсыһы, актёр («Мистер Икс»), СССР-ҙың халыҡ артисы (1960).
* [[1983]]: Герберт Раппапорт, СССР кинорежиссёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1980).
* [[1984]]: Адам Малик, [[Индонезия]] сәйәсмәне һәм дипломат, үҙ илендә [[журналистика]]ға нигеҙ һалыусы, төрлө йылдарҙа дәүләттең вице-президенты, сит ил эштәре министры, 1971—1972 йылдарҙа [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы]] рәйесе.
* [[1993]]: Юлиан Семёнов, СССР яҙыусыһы («Семнадцать мгновений весны», «ТАСС уполномочен заявить», «Экспансия» һ.б.)
* [[2003]]: Кир Булычёв, СССР-ҙың фантаст яҙыусыһы, Дәүләт премияһы лауреаты (1982).  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И05]]
[[Категория:5 сентябрь]]</text>
      <sha1>8pe8xuya76tfj7m2tc4oxy3w9gqwzep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арал диңгеҙе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96905</id>
    <revision>
      <id>1303537</id>
      <parentid>1303386</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T07:19:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23402" sha1="qdr4331ltaioi4yr6to7vn8qd92taa7" xml:space="preserve">{{Озеро
 |Название                = Арал диңгеҙе
  |Национальное название  = kk/Арал теңізі/uz/Orol dengizi, Орол денгизи/kaa/Aral ten'izi, Арал теңизи
 |Изображение             = Aralsea tmo 2014231 lrg.jpg
  |Подпись                = 2014 йылдың авгусында Арал диңгеҙе
 |Координаты              = 44/48/47/N/59/36/55/E
  |CoordScale  = 10000000
 |Страны                  = Ҡаҙағстан/Үзбәкстан
 |Высота над уровнем моря = 
 |Длина                   = 
 |Ширина                  = 
 |Площадь                 = 13900
 |Объём                   = 1500—2000 тирәһе
 |Длина береговой линии   = 
 |Наибольшая глубина      = 
  |Средняя глубина        = 
 |Тип минерализации       = 
  |Солёность              = Ҡурҡыныс, 51—52 ‰
  |Прозрачность           = 
 |Площадь водосбора       = 
  |Впадающие реки         = Сырдаръя/Амударъя
  |Вытекающая река        = 
}}
'''Ара́л диңгеҙе''' (''Арал''; {{lang-kk|Арал теңізі}}, {{lang-uz|Orol dengizi, Орол денгизи}}, {{lang-kaa|Aral ten'izi, Арал теңизи}}) — Урта Азияла [[Ҡаҙағстан]] менән [[Үзбәкстан]] сигендәге ябыҡ тоҙло күл. 1960 йылдарҙан диңгеҙ кимәле (һыуының күләме) ҙур тиҙлектә кәмей башлай. Сәбәбе: уны һыу менән туйындырып тороусы [[Амударъя]] һәм [[Һырдаръя]] йылғаларының һыуын баҫыуҙарҙы һуғарыу өсөн алыу. 1989 йылда диңгеҙ ике айырым һыу ятҡылығына: Төньяҡ (Кесе) и Көньяҡ (Ҙур) Арал диңгеҙҙәренә айырыла. 2014 йылда Көньяҡ (Ҙур) Арал диңгеҙенең көнсығыш өлөшө тулыһынса кибә. Һайыҡҡанға тиклем Арал диңгеҙе дәүмәле буйынса донъяла дүртенсе&lt;ref&gt;[http://www.orexca.com/rus/aralsea.shtml Аральское море] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160114215119/http://www.orexca.com/rus/aralsea.shtml |date=2016-01-14 }}&lt;/ref&gt; урынды биләгән була.

== Тарихи мәғлүмәттәр ==
[[Файл:Aral Sea.gif|thumb|right|200px|1960−2014 йй. арауығында Арал һыуының кәмеүе]]
Элек тә Арал диңгеҙенең кимәле үҙгәреп торған. Уның төбө асылған урындарында ҡасандыр шунда үҫкән ағас ҡалдыҡтары табылған. Кайнозой эраһының уртаһында (21 млн йыл элек) Арал [[Каспий диңгеҙе|Каспий]] (Паратетис) менән тоташҡан булған. 1573 йылға тиклем [[Амударъя]] үҙенең Узбой тигән ҡулсаһы аша Каспийға, Турғай йылғаһы Аралға ҡоя.

XVI быуат аҙағында — XVII быуат башында [[диңгеҙ кимәле]] кәмеү һөҙөмтәһендә Барһакилмәҫ, Каскакулан, Козжетпес, Уялы, Бейектау, Возрождения утрауҙары яһала. [[Һырдаръя]]ның тамаҡтары — Жанадаръя (1819 йылда) һәм Куандаръя (1823 йылда) Аралдың ҡушылдыҡтары булыуҙан туҡтай.
[[Файл:1848 08 08 - Expedition tent on the island of Barsa-Kelmes - Shevchenko -.jpg|мини|200x200пкс|Барһакилмәҫ утрауы Тараса Шевченко һүрәте, 1848 йыл]]
[[Файл:Kos-aral.jpg|thumb|right|200px|Арал экспедицияһының шхуналары — Т. Г. Шевченко һүрәттәрендә]]

1848 йылда [[Ырымбур]]ҙа «Константин» шхунаһы төҙөлә. Шул уҡ йылдың йәйенә шхунаны Һырдаръя тамағы эргәһендәге (Раимское) нығытмаға алып киләләр. 1849 йылда А. Бутаков етәкселегендә Аралды өйрәнеү буйынса тәүге фәнни экспедиция ойошторола. Аралға башлап рекогносцировка (алдан самалап тикшереү) үткәрелә. Тәрәнлеген үлсәйҙәр, Барса-Кельмес үтрауын тулыһынса төшөрөп алалар, яңы утрауҙар төркөмен асалар (Возрождение). Астрономик һәм метеорологик күҙәтеүҙәр яһала.Ҡыш мәлендә боҙ ятыу тарихы өйрәнелә, файҙалы ҡаҙылмалар өлгөһө йыйыла. 1850 йылда Диңгеҙ министрлығының гидрографик департаменты тарафынан Аралдың Диңгеҙ картаһы төҙөлә.

1852 йылда Раим нығытмаһына ҡоролмаған хәлдә «Перовский» һәм «Обручев» пароходтары килтерелә. Арал диңгеҙенә тәүге карап 1853 йылда төшөрөлә.
[[Файл:Stamp of Kazakhstan 117-121.jpg|thumb|right|200px|Арал диңгеҙен һаҡлау яҡлы Марка]]
Арал диңгеҙен артабан өйрәнеүҙәр Урта Азия илдәрен яулап алыуға бәйле хәрби хәрәкәттәр менән бер үк мәлдә алып барыла, һәм унда Арал флотилияһы ла ҡатнаша. 1854 йылдың көҙөндә Арал верфы Раимадан Казалинскиға күсерелә. Арал хәрби  флотилияһы хәүефһеҙлекте тәьмин итә, хәрби йөктәрҙе ташый, гидрографик эштәр башҡара. Барлыҡ пароходтар һәм ярҙамсы караптар, ҡоролмалар артиллерия менән ҡоралланған була. 1862 йылда Казалинскиҙа «Арал» и «Һырдаръя» тип аталған яңы пароходтар һыуға төшөрөлә.

1886 йылда А. Никольскый етәкселегендә — Аралдың көнъяғына, академик Лев Берг етәкселегендә диңгеҙҙең төньяғына экспедициялар ойошторола.Һөҙөмтәлә климаты, диңгеҙҙең үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы тураһында ярайһы ғына мәғлүмәттәр туплана. 1905 йылда Рәсәй сауҙәгәрҙәре Лапшин, Риткин, Красильников, Макеев үҙ кәмәләре менән балыҡсылыр берекмәһе төҙөй. Шуның нигеҙендә Аральскта «Хиуа» тигән акционер ойошмаһы барлыҡҡа килә, Аралда балыҡ тотоу кәсепселегенә башланғыс һалына.

XIX быуат — XX быуаттың уртаһы арауығында Аралдың кимәле үҙгәрмәгән тиерлек. 1950 йылдарҙа Арал майҙаны буйынса донъяла күлдәр араһында дүртенсе урын биләгән (68 мең км²); Оҙонлоғо − 426 км, киңлеге — 284 км, иң тәрән урыны 68 м булған.&lt;ref&gt;[http://www.orexca.com/rus/prearal.shtml Коротко об истории Приаралья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151029123127/http://orexca.com/rus/prearal.shtml |date=2015-10-29 }}&lt;/ref&gt;

1930 йылдарҙа Урта Азияла һуғарыу каналдары төҙөлә башлай. 1960 йылдарҙан һуғарыу ҡоролмалары эшләү сикһеҙ көсәйеп, Арал ҙур тиҙлектә һайыға. 1960—1990 йылдар эсендә Үҙәк Азиялағы һуғарыла торған ерҙәрҙең майҙаны 4,5 млн-дан 7 млн гектарға тиклем арта. Төбәктә халыҡ хужалығының һыуға булған ихтыяжы йылына 60 км³-ҙан 120 км³-ға тиклем арта. Уның 90%-ы һуғарыуға тотонола, һәм күп осраҡта исрафлауға юл ҡуйыла.1961 йылдан Аралдың һайығыу тиҙлеге көсәйә барып, йылына 20 см-ҙан 80—90 см-ға етә.

[[Файл:AralSeaAug1964-keyhole.jpg|thumb|right|180px|1964 йылда йыһандан төшөрөлгән фотография]]
                                                          
1970 йылдарҙа Аралда 34 төр балыҡ булған. Уларҙың 20-нән артығырағы промысла әһәмиәтенә эйә булған. 1946 йылда Аралда 23 мең тонна балыҡ тотолған. 1980 йылда был күрһәткес 60 мең тоннаға еткән. Аралда Ҡаҙағстан яғынан 5 балыҡ заводы, 1 балыҡ консерваһы комбинаты, 45 балыҡ ҡабул итеү пункты булһа, Үзбәкстан (Ҡараҡалпаҡстан Республикаһы)яғынан — 5 балыҡ заводы, 1 балыҡ консерваһы комбинаты, 20-нән артыҡ балыҡ ҡабул итеү пункты була.

1989 йылда Арал ике һыу ятҡылығына: Төньяҡ (Кесе) и Көньяҡ (Ҙур) Арал диңгеҙҙәренә айырыла. 2003 йылға Аралдың өҫкө йөҙө -¼ өлөшкә, ә күләме 10 % тирәһенә ҡала. 1950—2000 йылдар арауығында абсолют тәрәнлеге 22 метрға кәмеп, 31 метрға ғына тороп ҡала. Балыҡ кәсепселеге Кесе Аралда ғына һаҡланып ҡалған, ә Ҙур Аралда һыуҙың тоҙо күплектән, балыҡтар бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан.

2001 йылда Возрождение утрауы ярымутрауға әйләнгән.

2003 йылға Көньяҡ Арал күле Көнбайыш һәм Көнсығыш өлөштәргә айырыла.

2008 йылда Аралдың Үзбәкстан яғындағы өлөшөнә нефть-газ ятҡылыҡтары эҙләп геологик тикшеренеү эштәре үткәрелә. Подрядчик — «ПетроАльянс» компанияһы, заказ биреүсе — Үзбәкстан хөкүмәте&lt;ref&gt;[http://www.ferghana.ru/article.php?id=5963 Красный треугольник на Аральском дне.]&lt;/ref&gt;. Һайлыҡта ике тораҡтың һәм мавзолей ҡалдыҡтары табылған&lt;ref&gt;[http://www.time.kz/index.php?newsid=1148 Аральская Атлантида]&lt;/ref&gt;.

Кердери мавзолейы сама менән XI—XIV быуаттарға ҡарай. Нисәмә йылдар 20 м тәрәнлектә ятҡан булған. XIV быуатҡа ҡараған Арал-Асар торағының ҡалдыҡтары табылған.

== Экологик эҙемтәләр ==
[[Файл:Aral sea.gif|мини|180px|left|2000 — 2011 йылдар арауығындағы йыһандан төшөрөлгән һүрәтләмәләр (анимация)]]
[[Файл:Aralship2.jpg|мини|250px|2003 йыл, Ҡаҙағстан.]]

Баҫыуҙарҙан Һырдаръя һәм Амударъяға кире килеп ҡушылыусы һыуҙар — күл төбөндәге пестицид һәм башҡа төр ағыуҙар һеңдергән ултырмаларҙың төп сығанағы ла инде (тоҙ менән ҡапланған 54 мең км² элекке диңгеҙ төбө). Тоҙ, ағыулы химикаттар, туҙандан торған буран  500 км-ға саңдау булып оса. Натрий гидрокарбонаты, натрий хлориды һәм натрий сульфаты һауа аша таралып ауыл хужалағы культураларының, үҫемлектәрҙең үҫешен тотҡарлап, бергәлектәрҙең юҡҡа сығыуына сәбәпсе булып тора.

2001 йылда Возрождение утрауы материк менән ҡушыла. Ул утрауҙа 1992 йылға тиклем хәрби биохимик лаборатория була. Унда бактериологик ҡорал — себер язваһы, туляремия, бруцеллёз, тағун (чума), тиф, сәсәк микроорганизмдары үрсетеп, шулай уҡ, ботулизм ағыуы етештереп хайуандарҙа тәжрибә үткәрәләр&lt;ref&gt;[http://meteocenter.net/photo/island/ Остров Возрождения: правда и домыслы об Аральском Полигоне]&lt;/ref&gt;. Әлеге мәлдә, ошо үлемесле микроорганизмдар һаҡланып ҡалып, саң-туҙан һәм кимереүселәр аша башҡа төбәктәргә таралыу хәүефе бар.

1950 йылдарҙан 2000 йылдарға тиклем [[Обь]] йылғаһы бассейнынан Арал бассейнына каналдар төҙөп һыу ташларға тигән әллә күпме проекттар тәҡдим ителә. Бының менән Арал яны төбәгендә иәтисадты (шулай уҡ, ауыл хужалығында ла), өлөшләтә Аралды терелтеп булыр ине тигән фекерҙәр әйтелә. Әммә ул проект бик ҡиммәт һәм [[Себер]] өсөн эҙемтәләре бик етди, тормошҡа ашырыу мөмкин булған хәл түгел.

Әлеге ваҡытта Каспийҙың бассейнынан Аралға канал төҙөп,Аралдың һәм ҡушылдыҡтарының төбөн таҙартып, диңгеҙҙе кире тергеҙергә тигән проект тәҡдим итәләр. Тик ундай төҙөлөш Ҡаҙағстандан территориаль сығымдар, Ҡаҙағстандан, [[Рәсәй]]ҙән, Үзбәкстандан, [[Төрөкмәнстан]]дан һәм башҡа Урта Азия илдәренән бик күп матди һәм интеллектуаль сығымдар талап итә.

2013 йылдың июнендә РФА-ның Океанология институты директорының урынбаҫары Петр Завьялов ултырыштарҙың береһендә Аралдың кибеүе әкренәйҙе тип белдерә. Тоҙлолоғо ныҡ юғары булыуға ҡарамаҫтан, унда үҙенә күрә яңы экосистема барлыҡҡа килгән. «Бик үҙенсәлекле, ләкин тере экосистема», — ти ғалим. Океанология институты үткәргән экспедициялар 40 төр фитопланктон, бик күп биомасса барлыҡҡа килтереүсе, башлыса бер төр ҡыҫаланан торған (Artemia parthenogenetica) зоопланктон барлығын асыҡлай.
{| {{prettytable}}
!Күрһәткестәр
![[1960]]
![[1990]]
![[2003]]
![[2004]]
![[2007]]
![[2008]]
![[2009]]
![[2010]]
|-
!Һыу кимәле, м
|53,40
|38,24
|31,0
|
|
|
|
|
|-
!Күләме, км³
|1083
|323
|112,8
|
|75
|
|
|
|-
!Өҫлөк майҙаны, тыс.км²
|68,90
|36,8
|18,24
|17,2
|14,183&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.ntsomz.ru/projects/eco/econews_271108_beta Данные 2010 г. Аральское море] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031093855/http://www.ntsomz.ru/projects/eco/econews_271108_beta |date=2014-10-31 }}&lt;/ref&gt;.
|10,579&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
|11,8&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
|13,9&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
|-
!Минерализация, [[промилле|‰]]
|9,90
|29
|78,0
|91&lt;ref&gt;[http://aralgenofond.org/rus/aral-evalution/ Фонд защиты генофонда Приаралья &amp;gt; Эволюция Аральского моря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070320032629/http://www.aralgenofond.org/rus/aral-evalution/ |date=2007-03-20 }}&lt;/ref&gt;
|100
|
|
|
|-
!Һыу килеме, км³/год
|63
|12,5
|3,2&lt;ref&gt;2001 йылғы мәғлүмәт&lt;/ref&gt;
|
|
|
|
|
|}
Диңгеҙ акваторияһында (элекке ярҙарынан 100 км арауыҡта) климат континенталь булып бара: йәй ҡоро һәм эҫе, ҡыш оҙайлы һәм һыуыҡ. Кипкән диңгеҙ төбөнән тоҙло, химикатлы саңдау ел менән башҡа региондарға тарала.

Һайығыу сәбәпле Ҙур Аралдың тоҙлолоғо (10 тапҡыр тиерлек) артыу флора һәм фаунаның юҡҡа сығыуына килтергән&lt;ref&gt;[http://inviders.ocean.ru/kharakteristiki-regionov/aralskoe-more.html Высыхание Аральского моря]&lt;/ref&gt;. Унда инде балыҡ промыслаһы юҡҡа сыҡҡан, порттары ябылған&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://velopiter.spb.ru/rep/aral/ Возрождённый Арал-2006]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://zyalt.livejournal.com/239299.html Кладбище кораблей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120611054233/http://zyalt.livejournal.com/239299.html |date=2012-06-11 }} (фотоальбом южной части Аральского моря, апрель 2010 года)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dima-chatrov.livejournal.com/213870.html Про маленьких любителей Арала] (фотоальбом 2007 года)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://baursak.info/?p=4622 Аральское море практически уже уничтожено. Фото.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181230181155/http://baursak.info/?p=4622 |date=2018-12-30 }}&lt;/ref&gt;.

Экологик хәлдең хөртәйеүе арҡаһында Арал яны төбәгендә эшһеҙлек, балалар һәм әсәйҙәре араһында үлем күрһәткестәре үтә лә юғары. 1994—1997 йылдарҙа академик Чаржоу Абдиров Ҡараҡалпакстанда Арал диңгеҙе эргәһендәге халыҡтың экологик хәлен яҡшыртыу өҫтөндә эшләй. Шулай ҙа, Үзбәкстан яғынан диңгеҙҙең кибеүе көслөрәк. (Амударья һыуҙары диңгеҙгә барып етә алмай). Диңгеҙ урынында Аҡҡом сүллеге хасил булған (Аралҡом)&lt;ref&gt;[http://techlib.info/ Nukus city город в интернете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151227160856/http://techlib.info/ |date=2015-12-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.godmol.ru/ekologija/127-aralskoe-more.html Экологическая катастрофа Аральского моря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180629102349/http://www.godmol.ru/ekologija/127-aralskoe-more.html |date=2018-06-29 }}&lt;/ref&gt;.

Диңгеҙҙең кибеүе һөҙөмтәһендә, уның эргәһендәге төбәктең климаты үҙгәргән.

== Элекке порттары ==
[[Файл:AralSea ComparisonApr2005-06.jpg|мини|Кесе Арал 2005—2006 йылдарҙа]]
[[Файл:AralShip.jpg|мини|Аральск ҡалаһы янында ташландыҡ судно]]

* Аральск (Ҡаҙағстан)
* Муйнаҡ (Үзбәкстан)
* Ҡаҙаҡдаръя (Үзбәкстан)

== Элекке утрауҙары ==
Арал диңгеҙенең элекке утрауҙары:
* Возрождение
* Барһакилмәҫ
* Кокарал

== Ҡултыҡтары ==
Арал диңгеҙенең ҡултыҡтары:
* Шевченко ҡултығы — Төньяҡ Аралдың өлөшө (Кесе Арал).
* Сарышыганак — Төньяҡ Аралдың өлөшө
* Бутаков ҡултығы — Төньяҡ Аралдың өлөшө.
* Тущибас — хәҙерге ваҡытта күл.
* Чернышёв ҡултығы — Көнбайыш Аралдың өлөшө

Шулай уҡ юҡҡа сыҡҡандары:
* Бозколь
* Аджибай
* Джилтырбас.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
# Hydrobiology of the Aral Sea. Edited by Nikolay V. Aladin et al. Dying and Dead Seas: Climatic vs. Anthropic Causes. NATO Science Series IV: Earth and Environmental Sciences, Vol. 36. Kluwer, 2004.
# The Aral Sea Disaster. Philip Micklin in Annual Review of Earth and Planetary Sciences, Vol. 35, pages 47-72; 2007.
# The Young Man And The Sea. Gael Guichard. Steppe Magazine, steppe 3, pages 70-95; winter 2007. http://www.exacteditions.com/exact/browse/481/565/3772/2/73?dps=on
# ''Шило Н. А., Кривошей М. И.'' Причина исчезновения Арала найдена? // Наука в России. 1995. № 6. С. 85-87.

== Һылтанмалар ==
{{Викиһаҡлағыс|Category:Aral Sea}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Аральское море}}
* [http://www.nkj.ru/archive/articles/2781/ «Вслед за уходящим морем» (журнал «Наука и Жизнь»)]
* [http://www.ntsomz.ru/projects/eco/econews_271108_beta Мониторинг падения уровня Аральского моря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141031093855/http://www.ntsomz.ru/projects/eco/econews_271108_beta |date=2014-10-31 }}
* [http://tapemark.narod.ru/more/04.html Аральское море] в книге: ''А. Д. Добровольский, Б. С. Залогин.'' Моря СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1982.
* [http://earthengine.google.org/#intro/AralSea Поэтапные космические снимки падения уровня Арала]
* [http://ecologyproblems.ru/index.php/15-ekologicheskie-problemy-aralskogo-morya Экологические проблемы Аральского моря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140228101019/http://ecologyproblems.ru/index.php/15-ekologicheskie-problemy-aralskogo-morya |date=2014-02-28 }}

{{Яҡшы мәҡәлә|Һыу ятҡылыҡтары}}
[[Категория:Кипкән күлдәр]]
[[Категория:Тоҙло күлдәр]]</text>
      <sha1>qdr4331ltaioi4yr6to7vn8qd92taa7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Архитектура</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117051</id>
    <revision>
      <id>1303538</id>
      <parentid>1299262</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T07:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52250" sha1="81hrcj3u7vw65fcupu0ch3n2284bax5" xml:space="preserve">[[File:Congresso do Brasil.jpg|thumb|alt= The view shows a 20th-century building with two identical towers very close to each other rising from a low building which has a dome at one end, and an inverted dome, like a saucer, at the other.|
[[Бразилия]]ның Милли конгрессы. Архитектор [[Оскар Нимейер]]]]

'''Архитекту́ра''' йәки '''зо́дчество'''&lt;ref name=&quot;НИЭ&quot;&gt;Архитектура // Новая иллюстрированная энциклопедия. Кн. 2. Ар-Би. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2002. — 256 с.: ил. — '''С. 21—22'''. — ISBN 5-85270-192-0 (кн. 2), ISBN 5-85270-218-8.&lt;/ref&gt; — йорттар, биналар һәм ҡоролмаларҙы проектлаштырыу, [[төҙөлөш|төҙөү]] һәм биҙәү сәнғәте һәм фәне (уларҙың архитектур ансамблен дә үҙ эсенә алып)&lt;ref name=&quot;бэс&quot;&gt;Архитектура //[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/60458 Большой энциклопедический словарь]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;кр&quot;&gt;[http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/ARHITEKTURA.html Архитектура //Энциклопедия Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141026125533/http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/ARHITEKTURA.html |date=2014-10-26 }}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ [[кеше]] тормошо һәм эшмәкәрлеге өсөн мөхит арауығы тыуҙырған йорт-биналар һәм ҡоролмалар йыйылмаһы&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;
{{статья|автор=А. В. Иконников|заглавие=Архитектура|издание=Большая Советская Энциклопедия. 3-е изд.|ответственный=Гл. ред. А. М. Прохоров|том=2. Ангола — Барзас|издательство=Советская Энциклопедия|место=М.|год=1970|страницы=296—302}}&lt;/ref&gt;. Архитектура [[кеше]]ләрҙең ынтылыш-теләктәренә, заманса [[техника|техник]] мөмкинлектәргә һәм эстетик фекер-ҡараштарға ярашлы уларҙың тормошо һәм эшмәкәрлеге өсөн кәрәк булған материаль ойошторолған мөхит булдыра&lt;ref name=&quot;бэс&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;кр&quot; /&gt;. Объекттарҙың ''функциональ'' (тәғәйенләнеше, файҙаһы), ''техник'' (ныҡлығы, оҙаҡ ваҡыт хеҙмәт итеүе) һәм ''эстетик'' (матурлығы) үҙенсәлектәре архитектурала үҙ-ара тығыҙ бәйләнгән&lt;ref name=&quot;бэс&quot; /&gt;.

Архитектура эштәре йыш ҡына мәҙәни һәм сәйәси символ, шулай уҡ сәнғәт әҫәре булараҡ ҡабул ителә. Тарихи мәҙәниәттәр
(цивилизациялар) үҙҙәренең архитектура ҡаҙаныштары менән дә айырылып тора һәм билдәләнә. Архитектура бер үк ваҡытта йәмғиәттең йәшәйеш функцияларын тормошҡа ашырырға булышлыҡ итһә һәм уларҙы йәмғиәт үҫеше ҡанундарына ярашлы тейешле юҫыҡҡа йүнәлтә. Әммә архитектура кешеләрҙең мөмкинлектәренә һәм ихтыяж-талаптарынан сығып йәшәп килә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot; /&gt;.

Ер-урын, аралыҡ менән эшләү предметына шулай уҡ тораҡ пуктын дөйөм ойоштороу ҙа инә. [[Ҡала төҙөлөшө]] (градостроительство) төшөнсәһе менән ул айырым йүнәлеш итеп ҡарала&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot; /&gt; һәм ижтимағи-иҡтисади, төҙөлөш-техник, архитектура-сәнғәт, санитар-гигиена проблемаларын үҙ эсенә ала. Шуға ла, ҡала төҙөлөшө нигеҙҙәрен белмәй, архитектура ҡоролмаһына дөрөҫ баһа биреү ауырға төшә&lt;ref name=«Мир архитектуры»&gt;{{книга|автор=А. Гутнов, В. Глазычев|заглавие=Мир архитектуры|место=Москва|издательство=Молодая гвардия|год=1990|тираж=200000|страниц=351|isbn=5-235-00487-6}}&lt;/ref&gt;.

Архитектура өлкәһендәге юғары халыҡ-ара бүләктәрҙең береһе —''Притцкер премияһы'', ул һәр йыл һайын архитектура буйынса иң юғары ҡаҙаныштар өсөн бирелә.

Халыҡ-ара архитекторҙар союзының [[1996 йыл]]да [[Барселона]]ла үткән 20-се Генераль ассамблеяһы ҡарарына ярашлы, һәр йыл һайын октябрҙың беренсе дүшәмбеһендә архитекторҙарҙың һәм архитектура ҡомартҡыларын яратыусыларҙың халыҡ-ара һөнәри байрамы — Бөтә донъя архитектура көнө билдәләнә&lt;ref&gt;''[http://www.uia-architectes.org/en/s-informer/nouvelles/6967#.UdFt3qzDWgE World Day of Architecture — Message from the UIA President] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103221832/http://www.uia-architectes.org/en/s-informer/nouvelles/6967#.UdFt3qzDWgE |date=2014-01-03 }}''&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|мини|[[Һиндостан]]дың Чандигарх ҡалаһындағы Ассамблея Һарайы, архитекторы [[Ле Корбюзье]]]]

== «Архитектура» һүҙенең сығышы ==
[[Рус теле]]ндә киң ҡулланылышта булған һәм уның аша элекке [[Советтар Союзы]]нда йәшәгән башҡа халыҡтар телдәренә инеп киткән «архитектура» һүҙе [[поляк теле]] аша ({{lang-pl|architektura}}) [[латин теле]]нән ({{lang-la|architectura}}) үҙләштерелгән&lt;ref&gt;{{книга|автор=Фасмер М.|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=1|ссылка=http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=91&amp;vol=1|место=М.|издание=Прогресс|год=1964–1973|страницы=91}}&lt;/ref&gt;. Латин телендә был һүҙ ''architectus'' «архитектор» һүҙенән яһалған, ә уныһы үҙ сиратында боронғо грек теленән алынған ({{lang-grc|ἀρχιτέκτων}}): αρχι- (''главный, старший'') һәм τέκτων (''плотник, строитель'') — «главный строитель»&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Ernout A., Meillet A.|заглавие=Dictionnaire etymologique de la langue latine|издание=3|место=Paris|год=1951|pages=78}}&lt;/ref&gt;.

[[Рус теле]]ндә төҙөлөш сәнғәтенә ҡағылышлы тағы ла бер үҙенсәлекле һүҙ ҡулланыла: «'''зодчество'''» ({{lang-cu|«зьдьчий»}} «зьдь» — глина, материя) һүҙенән алынған&lt;ref name=&quot;Etymology&quot;&gt;{{книга|автор = Преображенский, А.|заглавие = Этимологический словарь русского языка|место = М.|издательство = Типография г. Лиссиера и Д. Совко|год = 1910-1914|страницы = 246-247}}&lt;/ref&gt;.

== Архитектор ==
Архитектор — йорт һәм биналар, уларҙың [[фасад]]тары, шулай уҡ эске аралыҡ пландарын дөйөм һәм өлөшләтә эшләүҙе үҙ эсенә алған архитектура йәһәтенән проектлау менән шөғөлләнеүсе махсус белемле белгес. [[Рәсәй Федерацияһы]]нда архитектура буйынса юғары белем 270100 «Архитектура» һәм 270900 «Ҡала төҙөлөшө» (градостроительство) һөнәрҙәре буйынса бирелә&lt;ref&gt;http://www.consultant.ru/online/base/?req=doc;base=LAW;n=118285;p=3 Приказ Министерства образования и науки Российской Федерации от 17.09.2009 г. № 337 «Об утверждении перечней направлений подготовки высшего профессионального образования»&lt;/ref&gt;.

== Сәнғәт төрө булараҡ архитектура ==
[[Файл:Classical orders from the Encyclopedie.png|thumb|right|Төрлө [[Архитектура ордеры|архитектура ордерҙарының]]
капителдәре&lt;br&gt; (өҫкө өлөштәре)&lt;ref name=&quot;dAlembert&quot;&gt;Иллюстрация из «Энциклопедии, или Толкового словаря наук, искусств и ремёсел». Франция, XVIII век&lt;/ref&gt;]]

[[Сәнғәт]] төрө булараҡ архитектура рухи [[мәҙәниәт]] өлкәһенә ҡарай, кешенең тирә-яғын [[эстетика|эстетик]] йәһәттән формалаштыра, йәмғиәттең уй-фекерҙәрен һәм идеяларын нәфис (художестволы) образдарҙа сағылдыра һәм кәүҙәләндерә.

Йәмғиәттең тарихи үҫеше ҡоролмаларҙың функцияларын һәм төрҙәрен (йорт-биналарҙың эске төҙөлөшө, асыҡ арауыҡлы ҡоромалар, төрлө төҙөлөш ансамблдәре), уларҙың техник конструкция системаларын, архитектура ҡоролмаларының художестволы төҙөлөшөн билдәләй.

[[Художестволы образ]]дарҙы формалаштырыу йәһәтенән архитектураны һынлы булмаған (''неизобразительный, тектонический'') сәнғәт төрҙәренә индерәләр, сөнки уларҙа ҡулланылған билдәләр сағылдырған образдарҙа ниндәйҙер реаль предметтарҙы, күренештәрҙе һәм хәл-ваҡиғаларҙы күреп-таныу мөмкин түгел&lt;ref name=&quot;apxu&quot;&gt;[http://www.apxu.ru/article/kako/culpt/hudogectvennotvor4eckaa_deatelnoct_4eloveka.htm Проект apxu.ru — Художественно-творческая деятельность человека]&lt;/ref&gt;. Архитектура әҫәрҙәренә эстетик баһа уларҙың үҙ функциональ тәғәйенләнешен үтәү, хеҙмәтләндереү һәләтлеге аша бирелә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot; /&gt;.

Образдарҙың булдырылыу ысулдары буйынса архитектураны сәнғәттең ''арауыҡлы (пластик һынлау)'' төрөнә индерәләр ''пространственный (пластический вид искусства''). Уның әҫәрҙәре:
* үҙгәрмәй һәм ваҡыт үтеү менән үҫешмәйсә арауыҡта ҡала бирә; 
* улар предметлы характерҙа була;
* матди материалы эшкәртеү юлы менән яһала;
* ҡараусы тарафынан туранан-тура һәм визуаль рәүештә (күҙҙәр аша) ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;apxu&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.glossary.ru/cgi-bin/gl_sch2.cgi?RPrgxyo,lxqol!oxqzxxyig Глоссарий.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110601222613/http://glossary.ru/cgi-bin/gl_sch2.cgi?RPrgxyo,lxqol!oxqzxxyig |date=2011-06-01 }}&lt;/ref&gt;.

Архитектура сәнғәтен сағылдырған саралар иҫәбенә архитектура композицияһы, тектоника, масштаб, пропорциялар, ритм, күләмдәр пластикаһы, фактура (әҫәрҙәр техникаһының үҙенсәлеге) һәм ҡулланылған [[төҙөлөш материалдары]]ның [[төҫ]]ө инә&lt;ref name=&quot;бэс&quot; /&gt;. Архитектура әҫәрҙәренең эстетик йәһәттән йоғонтоһона байтаҡ дәрәжәлә уларҙың конструктив сиселеше йоғонто яһай. Ҡоролма ныҡ  булыу менән бергә үҙенең ныҡлығы тураһында ныҡлы тәьҫир ҙә ҡалдырырға тейеш. Әгәр ҙә ҡарағанда материалдың етмәгәнлеге хаҡында фекер тыуа икән, йорт-бина ла тотороҡһоҙ һәм ышанысһыҙ булып күренә, шул уҡ ваҡытта материалдың артыҡлығы саманан тыш ауырлыҡ тойғоһо тыуҙыра. Был инде үҙ сиратында кире [[эмоция]]ларға килтерә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot; /&gt;.

== Архитектураның төп өлкәләре ==
{{врезка
 | Выравнивание    = right
 | Заголовок    = 
| Ширина = 200px
 | Содержание   =
''Архитектура'' өс башланғысҡа нигеҙләнә: ''	ныҡлыҡ (прочность)'' ({{lang-la|firmitas}}), ''файҙа (польза)'' ({{lang-la|utilitas}}) һәм  ''матурлыҡ (красота)'' ({{lang-la|venustas}}).
| Подпись         = [[Марк Витрувий Поллион]]. Десять книг&lt;br&gt; об архитектуре&lt;ref name=&quot;Vitruvius&quot;&gt;
{{книга|автор = Витрувий.|заглавие = Десять книг об архитектуре. Пер. с лат. Ф. А. Петровского|место = М.|издательство = Едиториал УРСС|год = 2003}}&lt;/ref&gt;. Книга I}}

=== Йорт-биналарҙы һәм ҡоролмаларҙы проектлау ===
''Күләмле-планлы проектлау'' (архитектура тар мәғәнәлә, зодчество) — архитектураның төп бүлеге, ул бина һәм ҡоролмаларҙы проектлау һәм төҙөү менән бәйле.  

''Архитектура эшмәкәрлеге'' — архитекторҙарҙың архитектура объекты булдырыуға йүнәлтелгән маҡсатлы һөнәри эшмәкәрлеге. Ул түбәндәгеләрҙе үҙ эсенә ала: 
* архитектура проектын төҙөү буйынса [[ижад]]и процесс,
* төҙөү йәки яңыртыу буйынса проект документацияһының барлыҡ бүлектәрен эшләүҙе координациялау,
* архитектура объектын төҙөүгә автор күҙәтеүе.

=== Ҡала төҙөлөшө эшмәкәрлеге ===
[[XX быуат]] уртаһында архитектор һөнәре ике тармаҡҡа бүленә: «күләмле проектлау» («күләмдәрҙе, йәғни йорт-биналарҙы проектлау) һәм  «[[ҡала төҙөлөшө]]» (ҡала райондарын йә эре күп функциялы комплекстарҙы проектлау).

''Ҡала төҙөлөшө'' — архитектураның ҡала мөхитен проектлау һәм үҫтереү менән шөғөлләнеүсе бүлеге. Ул шулай уҡ бер комплекста ҡаланың планлы үҫеш һәм яңы объекттар төҙөү мәсьәләләрен дә, санитар-иҡтисади һәм экология проблемаларын да хәл итә.   

Хәҙерге заман ҡала төҙөлөшөнә нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып [[Швейцария]]ла тыуған [[Франция|француз]] архитекторы, рәссам һәм дизайнер [[Ле Корбюзье]] һанала&lt;ref name=&quot;LeCorbusier&quot;&gt;{{книга|автор = [[Ле Корбюзье]] |заглавие = Три формы расселения. Афинская хартия |оригинал = Пер. с франц. Ж. Розенбаума. Послесл. Ю. Бочарова и А. Раппапорта |место = М. |издательство = Стройиздат |год = 1976 |страниц = 136}}&lt;/ref&gt;. Ул ҡала төҙөлөшөнә ҡағылған күп һанлы проектарында (1922—1945), «ирекле ҡала планы» йәки «йәшел ҡала» идеяларын (идея «свободного городского плана» или «зеленого города»: «Лучезарный Город» — по Ле Корбюзье) беренсе урынға ҡуя, улар бары XX быуаттың икенсе яртыһында ғына ысын мәғәнәлә танылыу һәм таралыу ала.

Архитектура менән ҡала төҙөлөшөнөң үҙ-ара бәйләнеше үтә мөһим һәм бер үк ваҡытта бәхәсле мәсьәлә булып ҡала килә.

Ле Корбюзье эшләгән һәм Хәҙерге заман архитектураның халыҡ-ара конгресы (Международный конгресс современной архитектуры -CIAM) тарафынан [[1933 йыл]]да [[Афина]]ла ҡабул ителгән Афина хартияһының (Ҡала төҙөлөшө манифесының) 92-се пунктында архитектура менән ҡала төҙөлөшө мөнәсәбәте тураһында түбәндәгесә әйтелгән:
{{начало цитаты}}Архитектура беренсе дәрәжәләге һәм иң мөһим әһәмиәткә эйә була бара. Архитектура ҡала яҙмышын алдан, көн элгәре хәл итә. Архитектура ҡала төҙөлөшө планының беренсел нигеҙе булған торлаҡтың структураһын билдәләй. ''Архитектура, теүәл иҫәпләүҙәргә һылтанып, торлаҡты эре комплекстарға берләштерә.''{{конец цитаты}}
Халыҡ-ара манифеста яҙылғандың төп мәғәнәһе: «Кеше — бар әйберҙәрҙең үлсәме» («Человек — мера всех вещей») принцибынан сығып, ''Афина хартияһы архитектураны беренсел тип иҫәпләй''.

Шул уҡ ваҡытта башҡа уй-фекерҙәр ҙә бар. Мәҫәлән, ''Зигфрид Гидион'' яҙуынса&lt;ref name=&quot;Giedion&quot;&gt;{{книга|автор = Гидион Зигфрид |заглавие = Пространство. Время. Архитектура |оригинал = Перевод. изд.: Raum, Zeit, Architektur: Die Entstehung einer neuen Tradition / S. Giedion - Ravensburg |ответственный = Сокр. пер. с нем. М.В. Леонене, И.Л. Черня. |издание = 3-е изд |место = М. |издательство = Стройиздат |год = 1984 |страницы = 39 |страниц = 455 с., ил.}}&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}Архитектураның киләсәге ҡала төҙөлөшө менән айырылғыһыҙ бәйләнгәнен беҙҙең заман архитекторҙары бик яҡшы белә. Берҙән-бер матур йорт үҙе генә бер ниндәй әһәмиәткә эйә түгел.{{конец цитаты}}
Бындай ҡараш, әлбиттә, бер кешенең генә түгел, ә ҙур социаль төркөмдәрҙең, дөйөм йәмғиәттең мәнфәғәтен күҙ уңында тота.&lt;br /&gt;
[[СССР|Совет]] ҡала төҙөлөшө мәктәбе лә шулай уҡ мөхит булараҡ ҡала масштабынан сығып уй-фекер йөрөтөргә өйрәтте&lt;ref name=&quot;Гутнов&quot;&gt;{{книга|автор = Гутнов А.Э. |заглавие = Эволюция градостроительства |место = М. |издательство = Стройиздат |год = 1984 |страницы = 5 |страниц = 256 с., ил.}}&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}Ҡалалағы урынын белмәй тороп, айырым йорт-бинаның индивидуаль үҙенсәлектәрен тойоу һәм әйтеп биреү мөмкин түгел. Ҡала төҙөүсе... үҙҙәренең ҙурлығы һәм ҡатмарлығы яғынан ғәҙәти архитектура ҡоролмаһынан күпкә юғары булған объекттар менән шөғөлләнә.{{конец цитаты}}

Хәҙергә [[Рәсәй]] ҡануниәте лә ҡала төҙөлөшөнә ҡағылған эшмәкәрлекте архитектура эшмәкәрлеге менән сағыштырғанда киңерәк төшөнсә  итеп ҡарай. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның ''Ҡала төҙөлөшө кодексының'' (Градостроительный кодекс Российской Федерации -ГСК РФ)1-се статьяһына ярашлы:
{{начало цитаты}}''Ҡала төҙөлөшө эшмәкәрлеге'' — территорияларҙы, шул иҫәптән ҡалаларҙың һәм башҡа биләмәләрҙең территорияларын үҫтереү буйынса эшмәкәрлек һәм ул түбәндәге эш төрҙәре менән тормошҡа ашырыла:
* территориаль планлаштырыу,
* ҡала төҙөлөшө зоналарын асыҡлау,
* территорияларҙы әҙерләү,
* ''архитектура-төҙөлөш проекты эшләү'',
* [[төҙөлөш]],
* капиталь төҙөкләндереү (ремонт),
* капиталь төҙөлөш объектарын тергеҙеү һәм яңыртыу.{{конец цитаты}}

XX быуат аҙағында ҡала төҙөлөшө төшөнсәһенән социология һәм системаларҙың дөйөм теорияһына яҡыныраҡ торған фән булараҡ ''урбанистика'' айырылып сыҡты, ул ҡала һәм уның үҫеш принциптарын өйрәнә. 

=== Ландшафт архитектураһы ===
''Ландшафт архитектураһы'' — архитектураның [[баҡса]], [[парк]] һәм материалдары ландшафт (ер өҫтөнөң үҙенә генә хас үҙенсәлекле бер өлөшө) һәм тәбиғи үҫемлектәр булған башҡа мөхиттәрҙе ойоштороуға арналған бүлеге. Ландшафт архитекторы парктарҙы һәм баҡсаларҙы биҙәү, ҡала микрорайондарын һәм йорт алды участкаларын йәшелләндере менән шөғөлләнә. 

[[Рәсәй]]ҙәге ландшафт архитектураһының иң яҡшы өлгөләре булып һанала:
* [[Мәскәү өлкәһе]]нең Красногорский райоеы Архангельский ауылындағы «Архангельский» дәүләт-музей усадьбаһы.&lt;ref&gt;[http://www.beautygarden.ru/sady-i-parki-mira/rossiya/archangelskoe Архангельское ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[Мәскәү]]ҙәге Кусков музей-усадьбаһы.&lt;ref&gt;[http://www.kuskovo.ru/ Жемчужина Европы — Усадьба Кусково]&lt;/ref&gt;
* [[Петергоф һарай-парк ансамбле]] музей-ҡурсаулығы.&lt;ref&gt;[http://peterhofmuseum.ru/ Музей-заповедник «Петергоф»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070524112828/http://peterhofmuseum.ru/ |date=2007-05-24 }}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Kuskovo-2004-1.jpg|thumb|680 px|center|Кусков, Һарай һәм манаралы сиркәү күренеше]]
{{Панорама|St Petersburg Peterhof 23453.jpg|900px|Ҙур Петергоф һарайының Түбәнге паркы панорамаһы}}

=== Интерьер дизайны ===
''Интерьер дизайны'' — архитекторҙарҙың һәм дизайнерҙарҙың архитектура һәм сәнғәт саралары менән йорт-бина эсендә фунциональ, эргономик һәм эстетик аралыҡ булдырыу буйынса һөнәри һәм ижади эшмәкәрлеге. Уның маҡсаты — уңайлыҡ тыуҙырыу һәм кешеләрҙең мөхит менән эстетик яҡтан үҙ-ара ыңғай тәьҫир итешеүен булдырыу. Интерьер дизайны үҙендә сәнғәт һәм сәнәғәт дизайнын берләштерә.

Дизайнер йорт-бина эсендәге хеҙмәт барышын оптималләштерә, махсуслашҡан бүлмәләрҙең биҙәлешен эшләй, артабан уларҙы планлаштырыуҙан башлап, яҡтылыҡ, елләтеү, акустика системаларын ҡороу, мебелде урынлаштырыу хәстәрҙәренә тиклем интерьерҙы матурлау менән етәкселек итә.    

Архитектураның бер өлөшө булған интерьер дизайнының үҙенең күп төрлө стилдәре бар, улар, төрлө тарихи дәүерҙәрҙә барлыҡҡа килеп, артабан үҫеш алған. Бер үк бина, мәҫәлән, конференц-зал, төрлө стилдәрҙә биҙәлергә мөмкин: «Хай-тек», роман архитектураһы,  модернизм стилдәре һәм башҡалар. Интерьер стилдәре архитектураныҡына ҡарағанда күберәк.

==== Интерьер дизайны өлгөләре ====
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
File:Hotel San Domenico-Taormina-Sicilia-Italy - Creative Commons by gnuckx (3667442268).jpg|[[Италия]]ның Таормина ҡалаһындағы  Сан-Доминико ҡунаҡханаһы 
File:Lenno Villa Balbianello wnetrze 4.jpg|Балбьянелло виллаһы
File:Apothecary room - Arppeanum - DSC05136.JPG|Дарыухана
File:Lenno Villa Balbianello wnetrze 3.jpg|Ленно виллаһы
File:Johan Zacharias Blackstadius, Interiör, salong med läsande flicka, 1850.jpg|Салон 
File:Bar in de Rotterdamzaal.jpg| Роттердам ҡалаһындағы бар
File:Balboa Bay Club 9 Photo Don Ramey Logan.jpg|Бальбоа Бей клубы
File:12-03-01-axel-springer-by-RalfR-28.jpg|Шпрингер небоскрёбы
&lt;/gallery&gt;

=== Ваҡ формалар архитектураһы ===
''Ваҡ формалар архитектураһы'' — архитектураның функциональ-декорация (мәҫәлән, кәртә-ҡоймалар), мемориаль характерҙағы (ҡәбер таштары), ҡаланы төҙөкләндереү (яҡтыртыу ҡорамалдары) һәм мәғлүмәт биреүсе (стендтар, реклама таҡталары) объекттар менән шөғөлләнеүсе бүлеге. 

&lt;gallery widths=&quot;180px&quot;&gt;
File:Zabor.jpg | Ҡойма
File:Daniel Fuchs.CC-BY-SA.Morus nigra.Hedge.jpg | «Тере» кәртә (живая изгородь)
File:Харьков Хар.наб.8 Беседка Vizu2010.JPG | Беседка
File:Athina Ogrod Narodowy 3.jpg | Сатыр (пергола)
&lt;/gallery&gt;

Ландшафт архитектураһында һәм баҡса-парк сәнғәтендәге ярҙамсыл архитектура ҡоролмалары, ябай функциялы һәм архитектура ансамбленең дөйөм композицияһын тулыландырыусы ҡорамалдар һәм художество-декоратив элементтар ҙа ваҡ архитектура формаларына ҡарай&lt;ref&gt;Академия архитектуры. 1935. т. I, стр. 15&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;belparavo&quot;&gt;[http://www.determiner.ru/dictionary/219/word/malye-arhitekturnye-formy Малые архитектурные формы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130416010316/http://www.determiner.ru/dictionary/219/word/malye-arhitekturnye-formy |date=2013-04-16 }} — Право Белоруссии: Понятия, термины, определения, 2002 г.&lt;/ref&gt;. Уларҙың ҡайһы берҙәре ҙур функциялар үтәмәй, бары тик художество-декоратив яҡтан ғына әһәмиәткә эйә. Шул уҡ ваҡытта ваҡ архитектура формалары архитектура ансамлендә мөһим роль уйнарға ла мөмкин&lt;ref&gt;[http://interpretive.ru/dictionary/968/word/ansambl-arhitekturnyi Ансамбль архитектурный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203145/http://interpretive.ru/dictionary/968/word/ansambl-arhitekturnyi |date=2016-03-04 }} — Энциклопедия «Искусство» в 4 т. Под ред. Горкина А. П.&lt;/ref&gt;. Ландшафт дизайнында улар баҡсаны биҙәүҙең төп элементтары булып тора&lt;ref&gt;[http://www.artwindows.ru/smallarchitecturalforms/smallarchitecturalforms.html Малые архитектурные формы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130819125221/http://www.artwindows.ru/smallarchitecturalforms/smallarchitecturalforms.html |date=2013-08-19 }} — Уроки ландшафтного дизайна&lt;/ref&gt;. Еңел конструкцияларҙан йыйылған һәм махсус нигеҙ яһамай ғына ваҡытлыса урынлаштырылған ҙур булмаған ҡоролмалар ҙа ваҡ архитектура формаларына ҡарай сауҙа павильондары һ.б.)&lt;ref name=&quot;ukrkiosk&quot;&gt;[http://www.country.ua/art/19/1132.html Типовые правила размещения малых архитектурных форм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130611074634/http://www.country.ua/art/19/1132.html |date=2013-06-11 }} — приказ Государственного комитета строительства, архитектуры и жилой политики Украины&lt;/ref&gt;.

Башҡа ваҡ архитектура формалары: баҫҡыстар, кәртә-ҡоймалар, скульптуралар, мемориаль таҡтаташтар, фонтандар, тыштағы яҡтыртыу ҡорамалдары, афиша һәм реклама стендтары, баҡса-парк ҡоролмалары (газондар, беседкалар, парк эскәмйәләре, баҡсалағы мебель), ҡала урамындағы мебуль, сүп-сар һауыттары (урналар һәм кәрзиндәр), балалар уйын майҙансыҡтары һәм комплекстары, киоск һәм павильондар, сауҙа лотоктары һәм автоматтары һ.б. 

=== «Ҡағыҙҙағы архитектура» ===
'''Ҡағыҙ архитектураһы''' — архитекторҙарҙың материалләштереү маҡсаты булмаған архитектура формаларын проектлау буйынса теоретик эшмәкәрлеге. Был проекттар үҙҙәренең техник яҡтан ҡатмарлы, тормошҡа ашырыу өсөн ҡиммәт, масштаблы булыуы йә цензура рөхсәт итмәүе арҡаһында бары тик ҡағыҙҙа ғына тороп ҡала. Барокко һәм классицизм дәүерендәге [[Франция]] — тарихта киң билдәле «ҡағыҙ архитектураһы» осоро.  

«Ҡағыҙҙағы архитектура» — утопик сәнғәт. Ул бер яҡтан төрлө архитектура формалары эҙләү өсөн тәжрибә майҙаны булһа, икенсе яҡтан авторҙың сикһеҙ фантазияһын сағылдыра.

&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Архитектура өлкәләре&quot; widths=&quot;140px&quot; heights=&quot;140px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Файл:Marina_Bay_Sands_model_1.jpg|Макет [[:en:Marina Bay Sands|Marina Bay Sands]]. Архитектор Моше Сафди
Файл:Life mounds charles jencks.jpg|''Life Mounds'' at Jupiter Artland. Архитектор Чарльз Дженкс
|Интерьер Galleria Department Store, [[Сеул]]. Архитектор [[:en:UNStudio|UNStudio]]
Файл:Rietveld chair 1.JPG|Ҡыҙыл-зәңгәр ултырғыс. Архитектор Геррит Ритвельд
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Архитектура теорияһы ==
{{врезка
 | Выравнивание    = right
 | Заголовок    = 
| Ширина = 200px
 | Содержание   =
''Архитектура'' — арауыҡтағы [[музыка]], ҡатып-ҡалған музыка.
| Подпись         = Философ Фридрих Вильгельм Йозеф фон Шеллинг&lt;ref&gt;[http://www.bibliotekar.ru/encSlov/a/100.htm Архитектура — ҡатып-ҡалған музыка]&lt;/ref&gt;
}}

Төҙөлөш терминдары һүҙлеге&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/stroitel/4977 Терминологический словарь по строительству на 12 языках]&lt;/ref&gt; архитектура теорияһын өйрәнеү объекттары архитектураның тәбиғәте һәм үҙенсәлектәре, уның сәнғәт булараҡ килеп сығыуы, үҫеше һәм эшләүе, шулай уҡ асылы, йөкмәткеһе һәм формалары булған [[фән]] тип билдәләй.&lt;br /&gt;
Архитектура теорияһы предметына тағы ла төп төшөнсәләр системаһы (категориялар) ҡарай, улар, атап әйткәндә, түбәндәгеләр: 
архитектура композицияһы, функцияһы, формаһы, конструкцияһы, архитектоника (бина конструкцияһының, уның өлөштәренең үҙ-ара бәйләнеше, бер бөтөнлөгө) архитектура мөхите, [[симметрия]] һәм асимметрия һ.б. [[Күләм]] — тыштан ҡарағанда — мөхиттең йомоҡ һәм сикләнгән, бөтөн берәмеге. Ара, арауыҡ (пространство) — эстән ҡарағанда — мөхиттең бер өлөшө&lt;ref name=&quot;Gegello&quot;&gt;{{книга|заглавие = Очерки теории архитектурной композиции |ответственный = Гл. ред. А.И. Гегелло |место = М. |издательство = Гос. изд-во лит-ры по стр-ву, архитектуре и стр. материалам |год = 1960}}&lt;/ref&gt;.

== Архитектура тарихы ==
Архитектура тарихы — социаль ихжтыяждарға һәм фәнни-техник шарттарға ярашлы архитектураның ваҡыт һәм арауыҡта функциональ, конструктив һәм эстетик яҡтан үҫешен өйрнеүсе һәм тикшереүсе фән һәм академик дисциплина. Ул архитектураның үҫеш ҡанундарын  тарихи процесстың дөйөм ҡанундары, мәҙәниәт һәм йәмғиәттең тарихы менән тығыҙ бәйләнештә өйрәнә&lt;ref&gt;[http://www.aspirantura.spb.ru/pasp/18_0_1.html Паспорт специальности 18.00.01 Теория и история архитектуры, реставрация и реконструкция историко-архитектурного наследия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008121536/http://aspirantura.spb.ru/pasp/18_0_1.html |date=2011-10-08 }}&lt;/ref&gt;.

== Архитектура стиле ==
{{main|Архитектура стиле}}
''Архитектура стиле'' — билдәле бер ваҡыт һәм урын өсөн хас архитектураның функциональ, конструктив һәм художество яғынан (йорт-биналарҙың тәғәйенләнеше, ҡулланылған төҙөлөш материалдары һәм конструкциялары, архитектура композициялары) төп билдәләре һәм үҙенсәлектәре йыйылмаһы. Ул, оҫта ижадының төп идея-художество үҙенсәлектәре тупланмаһы булараҡ, йәмғиәттең билдәле бер социаль һәм иҡтисади үҫеше шарттарындағы сәнғәт һәм мәҙәниәттең бөтә яҡтарын да үҙ эсенә алған донъяға художестволы ҡараш тигән дөйөм төшөнсәгә эсенә инә. 

Архитектура стилдәре үҫеше [[климат]]ҡа һәм техникаға, шулай уҡ [[дин]]и һәм [[Мәҙәниәт|мәҙәни]] факторҙарға ла бәйле.

Архитектура үҫеше ваҡыт менән туранан-тура мөнәсәбәттә булһа ла, төрлө стилдәр бер-береһен һәр саҡ эҙмә-эҙлекле алыштырмай, уларҙың ҡайһылары үҙ-ара альтернатив формала бер юлы ҡулланылышта була ала (мәҫәлән, [[барокко]] һәм [[классицизм]], [[модерн]] һәм эклектика, функционализм, конструктивизм һәм [[ар-деко]])&lt;ref name=&quot;Давидич&quot;&gt;{{книга|автор = Давидич Т. Ф. |заглавие = Стиль как язык архитектуры |место = Харьков |издательство = Изд-во Гуманитарный центр |год = 2010 |страниц = 336 |isbn = 978-966-8324-70-3}}&lt;/ref&gt;.

Дөйөм алғанда, архитектура стиле, сәнғәттәге башҡа стилдәр кеүек үк, — шартлы төшөнсә. Ул, тәү сиратта, [[Европа]] архитектураһы тарихын аңлау уңайлы булһын өсөн ҡулланыла. Шул уҡ ваҡытта төрлө төбәктәрҙең архитектураһы тарихын сағыштырғанда стиль төшөнсәһе тасуирлау сараһы булараҡ ҡулланыуға ярамай.  

Архитектура стилдәренең ҡайһы берҙәре (мәҫәлән, ''модерн'', төрлө илдәрҙә төрлөсә атама менән йөрөтөлә. Хәҙерге заман философияһында ла шулай уҡ бер-береһенән һиҙелерлек айырылған йүнәлештәр барлыҡҡа киле, шуға ла теге йәки был йүнәлештең үҙ аллылығы хаҡында ғилми бәхәстәр дауам иткәндә, атамалар һәм төшөнсәләр буйынса берҙәмлек әлегә юҡ һәм уның булыуы ла мөмкин түгел. 

Билдәләнгән етешһеҙлектргә ҡарамаҫтан, [[Архитектура стиле|стиль]], тасуирлау сараһы булараҡ, архитектура тарихындағы фәнни алымдың бер өлөшө, сөнки ул архитектураға ҡағылышлы уй-фекерҙәр үҫешендәге глобаль векторҙы күҙалларға булышлыҡ итә. Донъя әһәмиәтендәге түбәндәге архитектура стилдәрен айырып ҡарау ҡабул ителгән:
[[Файл:Sicily Selinunte Temple E (Hera).JPG|thumb|right|Беҙҙең эраға тиклем V быуатта [[Сицилия]]ла никах һаҡлаусы алиһә [[Гера]]ға бағышлап төҙөлгән һарай]]
* Боронғо архитектура (Храм архитектураһы).
* Антик архитектура (Боронғо Греция һәм Рим архитектураһы). Б.э.т. VIII — V быуаттар.
* Роман стиле. X — XII быуаттар.
* [[Готика]]. XII — XV быуаттар.
* [[Яңырыу]] дәүере архитектураһы. XV — XVII быуаттар.
* [[Барокко]] архитектураһы. XVI — XVIII быуаттар. 
* [[Рококо]] архитектураһы. XVIII быуат башы — XVIII быуат аҙағы.
* [[Классицизм]] стиле, шул иҫптән (палладианство, [[ампир]], неогрек. XVIII быуат уртаһы — XIX быуат.
* Эклектика стиле. 1830 — 1890 йылдар
* Модерн арихитектураһы. 1890 — 1910 йылдар.
* Модернизм архитектураһы. 1900-сы йылдар башы — 1980-се йылдар.
* Конструктивизм архитектураһы. 1920—1930-сы йылдар башы.
* Постмодернизм архитектураһы. [[XX быуат]] уртаһынан.
* Хай-тек стиле. 1970-се йылар аҙағынан.
* Деконструктивизм. 1980-се йылдар аҙағынан.
* Динамик архитектура. [[XXI быуат]] башынан.

== Психологик тәьҫир ==
Психолог ''Коллин Эллард'' архитектураның психологик тәьҫир итеү һәләтлеген билдәләй{{sfn|Эллард|2016|с=25|name=&quot;стр25&quot;}}{{не АИ|23|11|2016}}: 
&lt;blockquote&gt;[...] сабыйҙың шатлыҡлы йылмайыуына яуап итеп йылмайғанда беҙ нисек бәхетлерәк булып китәбеҙ, — нәҡ шулай йорт-биналар беҙҙе [архитектура дизайнына һалынған хис-тойғоларҙы (эмоцияларҙы)] тойорға мәжбүр итә. Был үҙ-ара бәйләнештәр беҙҙең организмда нерв сылбырҙары кеүек һалынған, һәм улар беҙгә бер-беребеҙ менән тәжрибә уртаҡлашыу, үҙебеҙ йәшәгән мөхиттә булған хәүеф-хәтәргә һәм мөмкинлектәргә ярашлы (адекватно) яуап биреү һәм иғтибар итә алыу мөмкинлеген бирә.&lt;/blockquote&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Архитектура ордеры]]
* [[Архитектура стиле]]
* [[Сәнғәт]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 | автор         =  Колин Эллард
 | заглавие      =  Среда обитания: Как архитектура влияет на наше поведение и самочувствие  
|оригинал =   Colin Ellard “Places of the Heart: The Psychogeography of Everyday Life”
 | место         = М.
 | издательство  =   Альпина Паблишер
 | год           = 2016
 | allpages      = 282
 | isbn          =  978-5-9614-5390-4
 | тираж         =  2000
 | ref           =  Эллард
}}
* {{Книга
|автор         = В. А. Пилявский, Т. А. Славина, А. А. Тиц, Ю. С. Ушаков, Г. В. Заушкевич, Ю. Р. Савельев
|заглавие      = История русской архитектуры
|издание       = 2-е изд доп. и перабот.
|ответственный = Под ред. Н. Н. Днепрова, Г. Г. Яцевича
|место         = {{СПб}}
|издательство  = Стройиздат СПб
|год           = 1994
|страницы      = 
|страниц       = 600
|isbn          = 5-274-00728-7
|тираж         = 25000
}}
* ''Лю Цзунъюань'' (Китай, VIII век н. э.), «Рассказ о плотнике» // Шедевры китайской классической прозы в переводах академика В. М. Алексеева: В 2 кн. — М., 2006.
* {{книга|заглавие = Источник (в 2-х томах)|оригинал = The Fountainhead|автор = Айн Рэнд|ссылка = |isbn = 978-5-9614-1671-8|страницы = 808|год = 2011|издание = |место =  М.|издательство = «Альпина Паблишер»}}
* Мастера архитектуры об архитектуре (В. А. Веснин, Г. П. Гольц, И. В. Жолтовский, И. А. Фомин, А. В. Щусев) / Отв. ред. М. П. Цапенко. — Киев, 1953.
* ''Буров А. К.'' Об архитектуре. — М., 1960.
* Мастера архитектуры об архитектуре: Избр. отрывки из писем, статей, выступлений и трактатов / Под общ. ред. А. В. Иконникова, И. Л. Маца, Г. М. Орлова. — М., 1972.
* Мастера советской архитектуры об архитектуре: Избр. отрывки из писем, статей, выступлений и трактатов: В 2 т. — М., 1975.
* ''Николаев И. С.'' Профессия архитектора. — М., 1984.
* ''Чепелик В. В.'' Зодчие средневековья и Нового времени (VI—XIX вв.). — Киев, 1990.
* ''Асєєв Ю. С.'' Професія — архітектор. — Київ, 1991.
* ''Пучков А. А.'' Поэтика античной архитектуры / ИПСИ АИУ. — Киев: Феникс, 2008. — 992, XXXII с. — ISBN 978-966-651-659-9.
* ''Пучков А. А.'' Древнегреческий архитектор: Реконструкция творческой практики как интерпретация нетворческого ремесла // Сучасні проблеми дослідження, реставрації та збереження культурної спадщини / ІПСМ АМУ. — Київ, 2008. — Вип. 5. — С. 159—228.
* ''Яргина З. Н. и др.'' Основы теории градостроительства: Учеб. для вузов. Спец. &quot;Архитектура&quot; / З. Н. Яргина, Я. В. Косицкий, В. В. Владимиров, А. Э. Гутнов, Е. М. Микулина, В. А. Сосновский. — М.: Стройиздат, 1986. — 326 с.
* ''Яргина З. Н., Яргин С. В.'' Озеленение в центре Москвы: средство снижения транспортной нагрузки // Архитектура и время, 2012, № 5. – С. 22-25.
* {{книга
 |автор = Осятинский А. И.
 |заглавие = Строительство городов на Волге
 |ссылка = 
 |издание = 
 |ответственный = Под ред. д-ра архитектуры проф. В. И. Пилявского
 |место = Саратов
 |издательство = Изд-во Саратовского университета
 |год = 1965
 |страниц = 191
 |isbn = 
}}
* {{книга
 |автор = Саваренская Т. Ф.
 |заглавие = Западноевропейское градостроительство XVII-XIX веков: Эстетические и теоретические предпосылки
 |ссылка = 
 |издание = 
 |ответственный = 
 |место = М.
 |издательство = Стройиздат
 |год = 1987
 |страниц = 192
 |isbn = 
}}
* ''Алфёрова Г. В.'' Организация строительства городов в Русском государстве в XVI – XVII вв. // Вопросы истории. 1977, № 7. С. 50-67.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал=Архитектура
|Викицитатник=Архитектура
|Викисловарь=архитектура
|Тема=Архитектура
}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Архитектура}}
* Open-Site|International/Russian/Искусство/Архитектура
* [https://www.youtube.com/watch?v=hXJJAJytPrw Профессия &quot;Архитектор&quot;] — Образовательный анимационный фильм о профессии «Архитектор».
* {{ВТ-ЭСБЕ|Архитектор}}
* [http://cih.ru/bc.html Российские архитекторы] — каталог
* [http://www.myarchipress.com/ Открытый журнал об архитектуре и дизайне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306180637/https://www.myarchipress.com/ |date=2021-03-06 }} myarchipress: архитектурно-дизайнерский портал
* [http://bse.sci-lib.com/article012797.html Статья в БСЭ]
* [http://www.cityhistory.ru/goroda-v-proshlom-i-v-budushhem-gradostroitelstvo/ Города в прошлом и в будущем (Градостроительство)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110125203800/http://www.cityhistory.ru/goroda-v-proshlom-i-v-budushhem-gradostroitelstvo/ |date=2011-01-25 }}
* [http://www.gradplan.ru/ Портал о градостроительстве]{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://townevolution.ru/books/ Библиотека с книгами по архитектуре и градостоительству]

{{Һайланған мәҡәлә|Архитектура}}

[[Категория:Архитектура]]</text>
      <sha1>81hrcj3u7vw65fcupu0ch3n2284bax5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өфө епархияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125907</id>
    <revision>
      <id>1303531</id>
      <parentid>1302321</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T00:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14730" sha1="4g2ddh2xbanxwsu5ccn18wc15xqkw08" xml:space="preserve">{{Православная епархия
 | Епархия                = Өфө епархияһы
 | Поместная церковь      = [[Урыҫ православие сиркәүе]]
 | Изображение            = [[Файл:Orthodox church at the end of Kirov street.jpg|280px]]
 | Подпись                = 
 | Страна                 = [[Рәсәй]]
 | Площадь                = 
 | Численность населения  = 
 | Архиепископский округ  = [[Башҡортостан митрополияһы]]
 | Епархиальный центр     = [[Өфө]]
 | Основана               = [[1859 йыл]]
 | Упразднена             = 
 | Количество благочиний  = 
 | Количество приходов    = 279 ([[2010 год]] йылға ҡарата)
 | Количество монастырей  = 8
 | Кафедральный храм      = [[Собор Рождества Богородицы (Уфа)|Рождество Богородицы соборы]]  [[Өфө|Өфө]]лә
 | Второй кафедральный храм = [[Никольск соборы (Стәрлетамаҡ)]]
 | Сан правящего архиерея   = Митрополит
 | Титул правящего архиерея = Өфө һәм Стәрлетамаҡ
 | Сайт                   = [http://епархия-уфа.рф епархия-уфа.рф]
 | Архиепископ            = 
 | Правящий архиерей      = [[Никон (Васюков)]]
 | Дата начала управления =  [[1990 йыл]], [[20 июль]]
 | Викарии                = 
 | Карта                  = 
}}
'''Өфө епархияһы'''&lt;ref&gt;http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/8-statya/10165-f-eparkhiya-y {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405205443/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/10165-f-eparkhiya-y |date=2016-04-05 }}&lt;/ref&gt; — Урыҫ Православие сиркәүенең Башҡортостан Республикаһы [[Архангел районы|Архангел]], [[Белорет районы|Белорет]], [[Благовещен районы|Благовещен]], [[Ғафури районы|Ғафури]], [[Иглин районы|Иглин]], [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ]], [[Учалы районы]] территорияларындағы епархия. [[Башҡортостан митрополияһы]] составына инә.

[[1990 йыл]]дан алып епархияны митрополит Никон (Васюков) етәкләй (башта епископ, архиепископ).

== Исемдәре ==
* [[Ырымбур]] һәм [[Өфө]] (1799 йылдан)
* Өфө һәм [[Минзәлә]] (1859 йылдан)
* Өфө һәм [[Дәүләкән]] (1928 йылдан)
* Өфө һәм [[Башҡортостан]] (1945 йылдан)
* Өфө һәм [[Стәрлетамаҡ]] (1952 йылдан)
* Өфө (2011 йылдың 27 декабренән)

== Тарихы ==
Өфөлә кафедралы епархия император Павел I 1799 йылдың 27 сентябрҙәге указына ярашлы ойошторолған һәм 1900 йылдың башында Ырымбур һәм Өфө епархияһы булараҡ Ырымбур губернаһы сиктәрендә булдырыла. Уның составына Ҡаҙан епархияһынан — [[Өфө]], [[Минзәлә]], [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]], [[Бәләбәй]], [[Стәрлетамаҡ]], [[Ырымбур]]; Тобольск епархияһынан — Троицк, [[Силәбе]], [[Верхнеурал]] инә.

1859 йылдың 21 мартында (2 апрель) епархия икегә бүленә: Ырымбур һәм Өфө, епархия үҙәктәре ошо ҡалаларҙа урынлаша.

19 быуат аҙағына епархияла 366 сиркәү булған. Дини консистория, Дини семинария, Дини ир-егеттәр училищеһы, Епархиаль ҡатын-ҡыҙ училищеһы, ғибәҙәтханалар янында — сиркәү-приход мәктәптәре ғәмәлдә була. Дини уҡыу йорттарsның эшмәкәрлеген үҙ-ара килештереү өсөн 1884 йылда Епархиаль училище советы төҙөлә. «Өфө хәбәрҙәре» гәзите сығарыла. 1913 йылға епархияла 17 монастырь һәм община (6 ир-егеттәр һәм 11 ҡатын-ҡыҙҙар өсөн), 526 сиркәү, 225 часовня була; сиркәү һәм монастырҙар эргәһендә 388 китапхана эшләй.

[[1920 йыл]]дар башына Өфө епархияһында яҡынса 730 православие ғибәҙәтханаһы һәм 16 монастырь иҫәптә тора.

[[1937 йыл]]да Өфө епархия идаралығы бөтөрөлә, епархия менән етәкселек итеү Куйбышев епархияһы архиерейына күсә. 40-сы йылдарға барлыҡ тиерлек руханиҙар составы репрессиялана.

[[1939 йыл]]да совет власы органдары тарафынан Өфө епархияһында, Сергиев сиркәүенән башҡа, бөтә ғибәҙәтханалар ҙа ябыла. Күп кенә бик матур православие сиркәүҙәре емерелә, мәҫәлән, Өфөлә Троицк ғибәҙәтханаһы шартлатыла, уның урынында Дуҫлыҡ монументы төҙөлә. Диндардарҙың приходтарынан барлыҡ сиркәү ҡиммәттәре тулыһынса тиерлек тартып алына.

[[1942 йыл]]да Өфө епархия идаралығы яңынан тергеҙелә. 1945 йылда епархияла Стәрлетамаҡта һәм Өфөлә үҙәктәре булған бер генә благочиние була. Идаралыҡта яҡынса 40 сиркәү һәм доға йорттары була. 60‑сы йылдарҙа сиркәүҙәрҙең бер өлөшө ябыла һәм 1970 йылға уларҙың һаны 17 була.

[[1990 йыл]]ға епархияла 30 тирәһе сиркәү ғәмәлдә була. 2010 йыл мәғлүмәттәре буйынса епархияла 279 приход һәм 8 монастырь, 250 ашыу руханиҙар иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://www.eparhia-ufa.ru/?/hist Официальный сайт Уфимской епархии РПЦ.]&lt;/ref&gt;. Дини белем биреү һәм катехизация, йәштәр, миссионерлыҡ, хәйриәлек һәм социаль хеҙмәт итеү буйынса, йәкшәмбе мәктәптәре менән эш итеү, патриотик тәрбиә һәм спорт, епархия территорияһы менән эшләү буйынса бүлектәре булдырыла. Епархия территорияһында 160 йәкшәмбе мәктәбе, приют, епархия музейы, иконалар эшләү оҫтаханалары ғәмәлдә була. «Өфө епархия яңылыҡтары» гәзите нәшер ителә.

[[2011 йыл]]да епархияла 287 приход (29 благочиние), 8 монастырь, 6 монастырь скитаһы һәм ихатаһы, 247 руханиҙар була.

[[2011 йыл]]дың 27 декабрендә Өфө епархияһынан [[Нефтекама]] һәм [[Салауат]] епархиялары бүленеп сыға, улар һәм Өфө епархияһы яңы булдырылған Башҡортостан митрополияһына инә&lt;ref&gt;http://www.patriarchia.ru/db/text/1909396.html&lt;/ref&gt;.

[[2016 йыл]]дың 4 — 5 июнендә епархия тарихында беренсе мәртәбә Өфө епархияһына һәм Башҡортостан митрополияһына Патриах Кирилл килә.

== Епископтар ==
# Порфирий (Соколовский) (21 март 1859 — 13 сентябрь 1860)
# Филарет (Малышевский) (13 сентябрь 1860 — 28 февраль 1869)
# Петр (Екатериновский) (4 апрель 1869 — 19 ноябрь 1876)
# Никанор (Бровкович) (25 декабрь 1876 — 12 декабрь 1883)
# Дионисий (Хитров) (12 декабрьь 1883 — 8 сентябрь 1896)
# Иустин (Полянский) (14 октябрь 1896 — 14 июль 1900)
# Антоний (Храповицкий) (4 июль 1900 — 27 апрель 1902)
# Климент (Верниковский) (26 май 1902 — 26 ноябрь 1903)
# Христофор (Смирнов) (26 ноябрь 1903 — 17 октябрь 1908)
# Нафанаил (Троицкий) (31 октябрь 1908 — 17 апрель 1912)
# Михей (Алексеев) (17 апрель 1912 — 22 декабрь 1913)
# Андрей (Ухтомский) (22 декабрь 1913—1921)
#* ''Симон (Шлеёв)'' (май 1920 — 18 август 1921) в/и, еп. Охтенский
# Борис (Шипулин) (1921 — 5 сентябрь 1927)
# Иоанн (Поярков) (1928 — 17 январь 1933)
# Софроний (Арефьев) (13 февраль 1933 — 3 март 1934)
# Дионисий (Прозоровский) (3 май 1934 — январь 1936)
# Григорий (Козлов) (январь 1936 — 29 ноябр 1937)
#: 1937—1941 — Мәскәү митрополиты идаралығы ҡарамағында
# Алексий (Сергеев) (февраль — 13 июль 1942)
# Стефан (Проценко) (13 июль 1942 — 25 август 1944)
# Иоанн (Братолюбов) (14 февраль 1945 — 18 ноябрь 1948)
# Нифонт (Сапожков) (18 ноябрь 1948 — 17 март 1950)
# Арсений (Крылов) (17 март 1950 — 17 ноябрь 1953)
# Иларион (Прохоров) (17 ноябрь 1953 — 9 декабрь 1958)
# Никон (Лысенко) (12 март 1959 — 9 октябрь 1963)
# Иларион (Прохоров) (9 октябрь 1963 — 7 октябрь 1967) (икенсе мртәбә)
# Михаил (Воскресенский) (7 — 23 октябрь 1967)
# Иов (Кресович) (23 октябрь 1967 — 16 октябрь 1973)
# Феодосий (Погорский) (16 октябрь 1973 — 3 май 1975)
# Ириней (Середний) (27 июль 1975 — 19 июль 1976)
# Валентин (Мищук) (25 июль 1976 — 16 ноябрь 1979)
# Анатолий (Кузнецов) (16 ноябь 1979 — 20 июль 1990)
# Никон (Васюков) (26 августан 1990)

== Викариатстволар ==
* Асҡын (ғәмәлдә түгел)
* Байҡы (ғәмәлдә түгел)
* Бәләбәй (ғәмәлдә түгел)
* Бөрө (ғәмәлдә түгел)
* Дәүләкән (ғәмәлдә түгел)
* Златоуст (ғәмәлдә түгел)
* Минзәлә (ғәмәлдә түгел.)
* Сатҡа (ғәмәлдә түгел)
* Староуфимск (ғәмәлдә түгел)
* Стәрлетамаҡ (ғәмәлдә түгел.)
* Усть-Ҡатау (ғәмәлдә түгел)

== Монастырҙар ==
* Марфа-Мариин монастыры (Ира)
* Успенск Изге-Георгий монастыры
* Богородица -Табын монастыры

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Собор Уфимских святых

== Әҙәбиәт ==
* Газеты Уфимские епархиальные ведомости за 1879—1916 г.г.
* Златоверховников И. Е. Уфимская епархия. Уфа, 1899;
* Из истории Уфимской епархии //Дорога к храму. История религиозных учреждений г. Уфы. Уфа, 1993;
* Уфимская епархия Русской Православной церкви: справочник-путеводитель — М., 2005, — 672 с.:ил.
* Оренбург, 1902; Сергеев Ю. Н. Уфимско-Оренбургские епископы первой пол. XIX в. //Башкирский край. Вып.5. Уфа, 1994.
* Абдулов, Наиль Талгатович. Уфимская епархия в системе государственно-церковных отношений : 1917—1991 гг. : диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.02. — Уфа, 2006. — 303 с. : ил.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.eparhia-ufa.ru/ Официальный сайт Уфимской епархии РПЦ]
* [http://www.patriarchia.ru/db/text/31544.html Уфимская и Стерлитамакская епархия] на сайте Православие. Ru
* [http://likirussia.ru/ Храмы Уфимской епархии на сайте «Православные лики России»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914061958/http://likirussia.ru/ |date=2017-09-14 }}
* [http://www.oepress.ru/arhierei_orenburgskoy_eparhii.html Архиереи Оренбургской епархии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110503063803/http://www.oepress.ru/arhierei_orenburgskoy_eparhii.html |date=2011-05-03 }}
* [http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/10839-eparkhiya-ufimskaya Башкортостан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203080033/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/10839-eparkhiya-ufimskaya |date=2013-12-03 }} [http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/10839-eparkhiya-ufimskaya Энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203080033/http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/10839-eparkhiya-ufimskaya |date=2013-12-03 }}</text>
      <sha1>4g2ddh2xbanxwsu5ccn18wc15xqkw08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡытай милли китапханаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128849</id>
    <revision>
      <id>1303519</id>
      <parentid>1295192</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T17:35:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12033" sha1="i3vca69yz998x96u9iqq3ompnajmodl" xml:space="preserve">{{coord|39.941726|N|116.317438|E|type:landmark_region:CN|format=dms|display=title}}
{{Библиотека
| название библиотеки    = Ҡытай милли китапханаһы
| Изображение            = 中国国家图书馆.JPG
| Ширина изображения     = 
| Подпись изображения    = Төп бина
| месторасположение      = {{Флагификация|Китай}}, [[Пекин]]
| основана               = [[9 сентябрь]] [[1909 йыл]]
| количество филиалов    =
| предметы собрания      = китаптар, ваҡытлы матбуғат баҫмалары, диссертациялар, картография баҫмалары, видеояҙмалар, тауыш яҙмалары, микрофильмдар, микрофишалар, электронные ресурстар һәм башҡалар.&lt;ref&gt;{{cite web|date=2010|url=http://www.nlc.gov.cn/en/visitus/librarycollections.htm|title=Overview of Library Collections|publisher=National Library of China|accessdate=2010-07-17|lang=en|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/20060814000701/www.nlc.gov.cn/en/visitus/librarycollections.htm|archivedate=2006-08-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060814000701/http://www.nlc.gov.cn/en/visitus/librarycollections.htm |date=2006-08-14 }}&lt;/ref&gt;
| размер собрания        = {{nobr|27,8 млн берәмек}}&lt;ref name=&quot;report&quot;&gt;{{cite web|date=2009|url=http://www.ndl.go.jp/en/cdnlao/meetings/pdf/CR2010_China.pdf|title=ANNUAL REPORT TO CDNL 2010|accessdate=2010-07-14|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66R0WvDjo|archivedate=2012-03-25}}&lt;/ref&gt; ({{nobr|9,4 млн книг}}&lt;ref&gt;{{cite web|date=2006|url=http://www.nlc.gov.cn/en/collections/books.htm|title=National Library of China - English Version. Library Collections: Books|accessdate=2010-07-14|lang=en|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/20060814204537/www.nlc.gov.cn/en/collections/books.htm|archivedate=2006-08-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060814204537/http://www.nlc.gov.cn/en/collections/books.htm |date=2006-08-14 }}&lt;/ref&gt;)
| условия записи         = 16 йәшкәсә түләүһеҙ (балалар бүлеге өсөн — 6 йәштән 15 йәшкә тиклем)&lt;ref&gt;{{cite web|date=2010|url=http://www.nlc.gov.cn/en/visitus/rules.htm|title=Rules and Regulations for Readers|publisher=National Library of China|accessdate=2010-07-17|lang=en|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/20060814000242/www.nlc.gov.cn/en/visitus/rules.htm|archivedate=2006-08-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060814000242/http://www.nlc.gov.cn/en/visitus/rules.htm |date=2006-08-14 }}&lt;/ref&gt;
| ежегодная выдача       =
| обслуживание           = көн һайын 12 мең китап уҡыусы&lt;ref&gt;{{cite web|date=2010|url=http://www.nlc.gov.cn/en/aboutus/history.htm|title=History|publisher=National Library of China|accessdate=2010-07-17|lang=en|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/20060814204819/www.nlc.gov.cn/en/aboutus/history.htm|archivedate=2006-08-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060814204819/http://www.nlc.gov.cn/en/aboutus/history.htm |date=2006-08-14 }}&lt;/ref&gt;
| количество читателей   = {{nobr|йылына 5,2 миллион}}&lt;ref name=&quot;report&quot;/&gt;
| бюджет                 = 
| директор               = Чжоу Хэпин&lt;ref&gt;{{cite web|date=2010|url=http://www.nlc.gov.cn/en/aboutus/leadership.htm|title=Leadership|publisher=National Library of China|accessdate=2010-07-17|lang=en|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/20060814000712/www.nlc.gov.cn/en/aboutus/leadership.htm|archivedate=2006-08-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060814000712/http://www.nlc.gov.cn/en/aboutus/leadership.htm |date=2006-08-14 }}&lt;/ref&gt;
| количество сотрудников = 1365&lt;ref name=&quot;report&quot;/&gt;
| веб-сайт               = http://www.nlc.cn/}}

'''Ҡытайҙың милли китапханаһы''' ({{Китайский||中国国家图书馆|Zhōngguó guójiā túshūguǎn}}, {{lang-en|National Library of China}}, NLC) — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]ның иң ҙур китапханаһы.

== Тарихы ==
[[Файл:National Library of China pic.jpg|left|thumb|Ҡытай милли китапханаһының элекке бинаһы.]]
Китапхана Ҡытайҙағы һуңғы [[Цин империяһы|Цин династияһы]] хакимдәре һәм хөкүмәт араһындағы килешеү нигеҙендә [[1909 йыл]]да «Баш ҡала уҡытыусылары палаталары китапханаһы» ([[урыҫ теле|урыҫса]] «Библиотека Столичных учительских палат», {{lang-zh|京师图书馆}}) булараҡ асыла. [[1911 йыл]]ғы [[Синьхай революцияһы]]нан һуң «Баш ҡала уҡытыусылары палаталары» [[Пекин университеты]] итеп үҙгәртелә, китапхана [[1912 йыл]]дың авгусында Мәғариф министрлығына бирелә һәм уҡыусылар өсөн асыла. [[1916 йыл]]да уға илдең төп китапханаһы функциялары йөкмәтелә, ә [[1928 йыл]]да уға Милли китапхана статусы бирелә. 1930 йылғы матбуғат тураһындағы ҡанунға ярашлы Милли китапхана илдәге барлыҡ баҫма продукцияны теркәп, иҫәпкә ала башлай, тағы ла бер йылдан уның өсөн махсус бина төҙөлә. 

[[1949 йыл]]дың [[1 октябрь|1 октябрендә]] Ҡытай Халыҡ Республикаһы иғлан ителгән ваҡытҡа Милли китапхана фондтарында һаҡланған документтар һаны миллион ярымдан да кәм булмай.

[[1998 йыл]]дың декабрендә илдең Дәүләт советы китапхана исемен «Чжунго гоцзя тушугуань» (Ҡытайҙың милли китапханаһы — Национальная библиотека Китая) итеп үҙгәртеүҙе раҫлай. 

== Хәҙерге торошо ==
Ҡытайҙың милли китапханаһы бөгөнгө көндә бөтөн нәмәне үҙ эсенә алған ғилми китапхана, төрлө милли баҫмаларҙы төп һаҡлау урыны, милли библиография үҙәге, Китапхана өлкәһендәге мәғлүмәт һәм фәнни-техник китапханалар селтәре үҙәге һәм Үҫеш үҙәге булып танылыу алған. 

Китапхана биләп торған дөйөм майҙан 170000 квадрат метр тәшкил итә, был донъя китапханалары араһында бишенсе күрһәткес. [[2003 йыл]]дың аҙағына шулай уҡ [[Ер|Ер йөҙөндә]] бишенсе урынды алып, китапхана 24 110 000 томлыҡ бай китап тупланмаһына эйә булған. Улар араһынан 270 000 томы һирәк осраған, ә 1 600 000 томы боронғо китаптар тәшкил итә.

[[Файл:Nlc phaseii southeast 001b.jpg|thumb|left|Ҡытай милли китапханаһының яңы корпусы]]
[[Файл:中國國家圖書館.JPG|thumb|right|Китапхананың яңы корпусының эске күренеше]]
[[2010 йыл]]да Милли китапхана өс бинала урынлашып, уларҙың иң мөһим тип һаналғаны [[1987 йыл]]да төҙөлгән була. [[1931 йыл]]да һалынған иҫке бина 1987 йылға тиклем төп бина булып йөрөй, хәҙер унда китапхананың боронғо китаптар бүлеге урынлашҡан({{lang-en|NLC Ancient Book Library}}). [[2008 йыл]]дың [[9 сентябрь|9 сентябрендә]] [[2003 йыл]]да төҙөлә башлаған яңы корпус сафҡа индерелә, ул Төп бинанан төньяҡ йүнәлештә нигеҙләнгән була&lt;ref&gt;[http://www.archi.ru/foreign/guide/object_current.html?oid=4954&amp;fl=2&amp;sl=3 Национальная библиотека Китая - новый корпус]&lt;/ref&gt; (авторы проекта — Михаэль Циммерман, Юрген Энгель&lt;ref&gt;[http://archi.ru/foreign/news/news_current.html?nid=8855&amp;fl=3&amp;sl=2 Комплекс Национальной библиотеки Китая дополнен новым корпусом, спроектированным немецким бюро KSP]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;). Дөйөм майҙаны 80,5 мең квадрат метрҙан ашыу булған яңы корпуста бер үк ваҡытта 8 меңгә яҡын китап уҡыусы хеҙмәтләндерелә. Ошо яңы корпус менән бергә иҫәпләгәндә китапхананың тулайым майҙаны 250 мең квадрат метр тәшкил итә. Был күрһәткес буйынса Ҡытайҙың милли китапханаһы бары тик Франция менән Америка Ҡушма Штаттарының Милли китапханаларынан ғына ҡалыша. Милли китапхананың төп бинаһы тағы ла «Ҡытай милли китапханаһының көньяҡ өлөшө» ({{lang-en|NLC South Area}}), ә яңы корпус — «Ҡытай милли китапханаһының төньяҡ өлөшө» тип аталып йөрөтөлә.({{lang-en|NLC North Area}}).&lt;ref&gt;[http://www.nlc.gov.cn/en/visitus/librarylayout.htm NLC Layout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029151652/http://www.nlc.gov.cn/en/visitus/librarylayout.htm |date=2009-10-29 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Милли китапхана [[Ҡытай теле|ҡытай телендәге]] китаптарҙың бөтә донъялағы иң бай йыйылмаһы булыу менән бер рәттән, дәүләт буйынса  сит ил телдәрендәге төрлө йүнәлешле иң күп материалдарҙы туплау урыны ла. Китапхана йылына 365 көн эшләү менән бергә төрлө коммуникация саралары ярҙамында китап уҡыусыларға тәүлегенә 24 сәғәт барышында онлайн-хеҙмәттәр күрһәтә. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{навигация|Тема=Национальная библиотека Китая}}
* [http://www.nlc.gov.cn/en/indexen.htm Официальный сайт]
* [http://archi.ru/foreign/guide/object_current.html?oid=4954&amp;fl=2&amp;sl=3 Новый корпус]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Из Baidu|21200|中国国家图书馆
* [https://www.wdl.org/ru/search/?institution=national-library-of-china Национальная библиотека Китая]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} в Мировой цифровой библиотеке.

[[Категория:Ҡытай китапханалары‎]]
[[Категория:Милли китапханалар‎]]</text>
      <sha1>i3vca69yz998x96u9iqq3ompnajmodl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡылыс (фехтование)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131405</id>
    <revision>
      <id>1303518</id>
      <parentid>1060599</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T17:01:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11176" sha1="2uksaz79yysybzty8l3qjp98skncqs8" xml:space="preserve">{{УК}}
[[Файл:Sport_sabre.jpg|мини|Спорт [[фехтование]]&lt;nowiki/&gt;һы]]

== Спорт фехтованиеһы ==
Әлеге ваҡытта уның өс төп (иң киң таралған) спорт дисциплинаһы бар: ҡылыс, шпага һәм рапира. Элегерәк шулай уҡ һығылмалы штык ҡулланылған спорт ярышы булған, әммә ул хәҙер бик аҙ таралған.
Ҡылыс — спорт фехтованиеһының сабыу алымы ҡулланылған берҙән-бер төрө. Спорт ҡылысында ҡулды ҡабырғанан сабыуҙан һаҡлау өсөн ҙур гарда һәм һабының һул яғында  электр шнурын беркетеү өсөн &quot;игеҙәк&quot; (двойник) ҡуйылған. Ҡылыс хәнйәренең уртаса оҙонлоғо — 87 см (88 см-нан артыҡ түгел), ҡылыстың үҙенең оҙонлоғо — 104 см (105 см-нан артыҡ түгел) һәм ауырлығы 400—500 гр.

Шпага һәм рапиранан айырмалы рәүештә ҡылыс һуғыуҙарҙы электр ярҙамында теркәү менән йыһазландырылған — ҡылыс хәнйәренең осо юҡ, электр аппараты өсөн ҡылыс хәнйәренең, гарданы ла индереп, ҡайһы өлөшө менән һуғылыуы мөһим түгел. Һәр бер хәнйәр тупаҡ — хәүефһеҙлек маҡсаттарында ул мотлаҡ ҡалынайтып тамамлана,  әгәр ҙә хәнйәрҙең тупаҡ өлөшө һынған йәки зыян күргән булһа, уны файҙаланырға ярамай.

== Ҡылыссының кейеме һәм уны камиллаштырыу тарихы ==
Ҡылыстарҙа алышыу (фехтование), ҡайһы бер техник ҡатмарлылыҡтар булыу сәбәпле (шпага йәки рапира осона төймә ҡуйыуҙағы ҡыйынлыҡ), электрлаштырыу системаһына һуңғыларҙан булып күсә.  Иҫке спорт ҡылыстарында беркетелгән электр шнуры булмай. Тәүҙә ҡылыстар, гардаһын да индереп, тулыһынса ҡоростан етештерелә. Һаптары һырланған ағастан ҡуйыла. Бындай ҡылыстар тупаҫ һәм бик ауыр була, өҫтәүенә ҡул тиреһен өйкәй. 70 — 80-се йылдарҙа СССР-ҙа заманса алюминь гардалы, эрзинкә менән ҡапланған һаплы, еңеләйтелгән ҡорос хәнйәрле (Венгрияла етештерелгән) ҡылыстарға күсәләр. Был хәнйәрҙең төп үҙенсәлеге — ваҡыт үтеү менән яраҡһыҙлана барыуы. Ундай хәнйәр үҙен тиҙ күрһәтә —  ғәҙәттә, һәр алыштан һуң ул үҙ формаһын юғалта, һәм ҡылыссыға уны юлға (уны ғәҙәттә баҡырҙан эшләйҙәр, һәм юлдан ситтә алышыу тыйыла) &quot;ышҡып&quot; турайтырға тура килә. Иртәме-һуңмы бындай хәнйәр баребер һына, һәм алышты туҡтатып торорға тура килә. Әгәр ҡаршы уйнаусының хәнйәре дәғүәсеһенә батман-һуғыу алымын ҡулланғанда һынһа, был һуғыу уның иҫәбенә яҙыла. Туҙған хәнйәр менән дәғүәсенең һағын үтергә мөмкин. 

Һаҡлағыс кейем дә үҙгәреш кисерә. Иҫке түшелдеректәр ҡара төҫтән эшләнгән була. Оҙаҡ ваҡыт һаҡлағыс салбарҙар ҙа ҡулланылмай, уның урынына алыш ваҡытында ғәҙәти күнекмә салбарҙары кейелә. 
Ваҡыт үтеү менән фехтование өсөн сәнәғәттә етештерелгән махсус бирсәткәләр, терһәк ҡаплағыстар һәм ярымкедаға  йәки сепрәк, тик эске яҡтан эрзинкә ҡаплағыстар ҡуйылған теннис туфлиҙарына оҡшаш махсус &quot;тәпешкәләр&quot;  барлыҡҡа килә. Битлектәр ҙә үҙгәрә — артыҡ ауыр һәм уңайһыҙ битлектәр урынына камиллашҡан битлектәр килә.

Күнекмә алышында ҡатнашыу өсөн минималь йыйылма — ҡылыс, битлек, түшелдерек. Битлекһеҙ алыш алып барыу, йәки хатта шаяртып ҡына алышҡан булып күренергә тырышыу ҡәтғи тыйыла.  Түшелдерекһеҙ, бирсәткәһеҙ алышыу ҙа тыйыла. Ҡалғаны өҫтәмә кейемгә ҡарай һәм һәр саҡ талап ителмәүе ихтимал. Ә бына битлектең туҙыуын-туҙмауын ентекле тикшереп торорға кәрәк. 

== Ҡылыстарҙа спорт фехтованиеһының төп ҡағиҙәләре һәм уларҙың үҫеш тарихы ==
Билбауҙан (кәүҙә, ҡулдар, бирсәткәләр һәм битлек) юғары һуғыуҙар ғына иҫәпкә алына. Һуғыуҙы беренсе булып башҡарыу мөһим. Әгәр һуғыуҙар бер юлы яһалһа, алға табан хәрәкәт итеүсе өҫтөнлөккә эйә, әммә ҡаршы яҡтың хәнйәрен тотоп ситкә тайшандыра алһа, өҫтөнлөк шул уйынсыға күсә.

Һөжүм мәлендә һуғыуға ҡарағанда һаҡланып ҡалыуҙың бик ҡатмарлы булыуы ҡылыстарҙа фехтованиеның бер үҙенсәлеге. Шуға күрә күптәр, бигерәк тә яңы был уйынға килгәндәр йышыраҡ һөжүм итергә тырыша. Бәхәсле мәлдәр килеп тыуһа, бер кемгә лә һуғыу иҫәпләнелмәй. Бер юлы һөжүм итеүҙең даими ҡабатланыуына, туҡтауһыҙ юлдың аҙағына сығыуға ҡарата аныҡ ҡағиҙәләр системаһы булдырылған.

Алыш уйынсыларҙың бер-береһен сәләмләүҙән һәм судьяның командаһынан һуң башлана. Алышты тамамлау командаһынан һуң һәм фехтование юлынан ситтә эшләнгән һуғыу иҫәпкә алынмай. Ниндәйҙер сәбәп менән ҡаршы яҡ уйынсының башында битлек булмаһа һәм ул буш ҡулын күтәрһә, алышты дауам итергә ярамай, шулай уҡ дәғүәсенең ҡулында ҡылысы булмаһа ла ярышты башлау тыйыла. Ауырттырып һуҡҡан өсөн ғәфү үтенеү яҡшы тон, тип иҫәпләнелә. 

Буш ҡулды артҡа йәшерергә мөмкин, әммә күп кенә фехтовальщиктар быны эшләмәй. Шул уҡ ваҡытта бер генә тәжрибәле ҡылыссы ла алыш ваҡытында буш ҡулын билбауҙан түбән төшөрмәй йәки ҡораллы ҡулын юғары күтәрмәй.

Хәҙер сатраш аҙым (ҡоралһыҙ яҡтағы аяҡтың алда булыуы) рөхсәт ителмәй. Элек был алым ҡулланылған һәм флеш-һөжүм тип аталған. Ғәмәлдә был уйын юлы буйынса тәртипһеҙ хәрәкәт барлыҡҡа килтергән, бигерәк тә яңы уйнай башлаусылар ошо алымды йышыраҡ ҡулланған.

Шулай уҡ, 2016-2017 миҙгеле башында һәм 2016 йыл аҙағына тиклем ваҡытлыса түбәндәге үҙгәреш индерелде - хәҙер уйынсылар алышты бер-береһенә 1 метрға яҡыныраҡ килеп башлай.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
* Фехтованиела халыҡ-ара ярыштарҙа судьялыҡ итеүҙе француз телендә алып барыу традицияһы бар. Шуға күрә күп кенә фехтовальщиктар төп терминдарҙың французса атамаларын яҡшы белә.
* Ҡылыс менән алышта ҡаршы яҡ уйынсының кәүҙәһенә диоганаль буйынса һуғыу бар. Был да традияцияға эйәреп кенә башҡарыла, ғәмәлдә бындай һуғыу спорт алышын алып барыу алымына инмәй. 
* Рәсәйҙә абруйлы халыҡ-ара ярыштар даими үткәрелә — мәҫәлән, Мәскәү Ҡылысы турниры.
* Һәр ҡылыссыға иртәме-һуңмы манекендә күнекмәләр үтәргә тура килә. Бындай клубтарға йөрөүселәр манекенды «Вася ағай менән күнекмә» тип шаярта.
* Билдәле актерҙар биографияларында фильмда төшөргә әҙерләнгәндә аҙмы-күпме ҡылыста алышырға тура килеүе тураһындағы хәтерләргә &quot;ярата&quot;. Бында һүҙ [[Фехтование|арт-фехтование]] тураһында бара, ти белгестәр. Арт-фехтованиеның реаль алыш менән бер ниндәй ҙә уртаҡлығы юҡ, улар шпага, рапира йәки ҡылыстарҙа ысынға оҡшаш алыш күренешен генә тыуҙыра.

== Һылтанмалар ==
* [http://aboutweapons.com.ua/historical-swords/saber/primenenie-sabli.html Ҡылыс ҡулланы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202015245/http://aboutweapons.com.ua/historical-swords/saber/primenenie-sabli.html |date=2012-02-02 }}у
* [http://bmsi.ru/doc/8a481557-25f3-429f-82f6-7663eff87e7c Мушкетерһарса әҙерлек: фехтовальщик өсөн кейем] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020042808/http://bmsi.ru/doc/8a481557-25f3-429f-82f6-7663eff87e7c |date=2012-10-20 }}
[[Категория:Фехтование]]</text>
      <sha1>2uksaz79yysybzty8l3qjp98skncqs8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡуҡан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134897</id>
    <revision>
      <id>1303517</id>
      <parentid>1275636</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T16:51:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7164" sha1="agyanwhigip7enuyfuyaaan2euonq8o" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡуҡа́н''' ({{lang-uz|Qo‘qon, Қўқон}}) — [[Үзбәкстан]]дың [[Фирғәнә]] өлкәһендәге ҡала. Иң боронғо ҡалаларҙың береһе, [[Коканд ханлығы|Ҡуҡан ханлығы]]ның баш ҡалаһы&lt;ref&gt;AN ACCOUNT OF THE KINGDOM OF CAUBUL, AND ITS DEPENDENCIES, IN PERSIA, TARTARY, AND INDIA; A VIEW OF THE AFGHAUN NATION, AND A HISTORY OF THE DOORAUNEE MONARCHY. BY THE HON. MOUNTSTUART ELPHINSTONE. NEW AND REVISED EDITION. IN TWO VOLUMES. VOL. I. LONDON: RICHARD BENTLEY, NEW BURLINGTON STREET, 1839. Р. 119&lt;/ref&gt; Был ханлыҡ [[1709]]—[[1876]] йылдарҙа хәҙерге [[Үзбәкстан]], [[Тажикстан]], [[Ҡырғыҙстан]], көньяҡ [[Ҡаҙағстан]] һәм Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы ерҙәрен биләп торған&lt;ref&gt; Кокандское ханство &lt;/ref&gt;
[[Файл:31 Коканд. Торговцы гончарными изделиями.jpg|thumb|слева| Ҡуҡан. Көршәк һатыусылар]]

== Халҡы ==
2016 йылдың 1 апреленә халыҡ һаны 233,5 мең кеше булған&lt;ref name=&quot;uz.2014&quot;&gt;[http://www.stat.uz/upload/str2.jpg Статистический буклет «О населении языком цифр»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014235825/http://www.stat.uz/upload/str2.jpg |date=2014-10-14 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Ҡуҡан ҡалаһындағы ҡомартҡыларҙы археологик йәһәттән тикшереү барышында 5 метр тәрәнлектә 2 мең йыл элекке мәҙәни ҡатлам табылған. Табылған артефакттар буйынса был урында б.э.т. кәмендә VII быуат элек кеше йәшәгәнлеге асыҡланған. Ҡала Сох оазисы үҙәге булған һәм конфедератив Фирғәнә дәүләтенең баш ҡалаһы булған тип фараз ителә (ҡытай йылъяҙмаларында «Давань»).

Х быуат [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] географтары һәм сәйәхәтселәре Әл-Истаһри менән Ибн Һәүкәл Ховакенд йәки Хоканд ҡалаһы тураһында яҙма ҡалдырған. Уның буйынса һүҙ бөгөнгө Ҡуҡан тураһында барғаны аңлашыла.

Ховакенд йәки Хокан [[Бөйөк Ебәк юлы]]нда урынлашҡан булған, ихтимал, эре сауҙа үҙәге булғандыр. [[XIII быуат]]та [[монголдар]] тарафынан емертелгән&lt;ref&gt;[http://www.orexca.com/rus/monuments_kokand.shtml Исторические и архитектурные памятники Коканда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111105201755/http://www.orexca.com/rus/monuments_kokand.shtml |date=2011-11-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ots.uz/ru/uzbekistan/cities-of-uzbekistan/29-kokand Коканд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091227102305/http://ots.uz/ru/uzbekistan/cities-of-uzbekistan/29-kokand |date=2009-12-27 }}&lt;/ref&gt;.

Буласаҡ [[Коканд ханлығы|Ҡуҡан ханлығының]] биләмәһе 1571—1626 йылдарҙа [[Бохара]] әмирлегенә ингән. Артабан Калвака, Аҡтепә, Иҫке-Ҡурған һәм Хоканд урынында ҙур Коканд ҡалаһы барлыҡҡа килгән һәм [[Коканд ханлығы|Ҡуҡан ханлығы]]ның баш ҡалаһына әүерелгән.

[[1876 йыл]]дың 19 февралендә Ҡуҡанды урыҫ ғәскәре яулап ала (генерал Скобелев Михаил Дмитриевич етәкселегендә). Ханлыҡ юҡҡа сығарыла һәм [[Рәсәй]] империяһының [[Фирғәнә]] өлкәһе составына ҡушыла. Ҡуҡан өйәҙ үҙәгенә әүерелә.

Ҡуҡандағы хан һарайын бик тиҙ нығытмаға әйләндерәләр.

[[1917]]—[[1918]] йылдарҙа Ҡуҡан Төркөстан автономияһы баш ҡалаһы була (рәсми атамаһы ''Туркестани мухтариат'').

[[1918]] йылдың 12 февралендә Эргаш етәкселегендәге баҫмасылар Ҡуҡан нығытмаһына һөжүм итеп, бер нисә көндән яулап алалар, һәм уларҙы ике йыл үткәс кенә ҡыуып сығара алалар&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/sobyt/1918basm.html Борьба с басмачами в Средней Азии. Хронология]&lt;/ref&gt;.

[[1924]] йылда Ҡуҡан [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]] тәркибенә инә.

[[1991]] йылдан [[Үзбәкстан]]дың [[Фирғәнә]] өлкәһенә инә

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Зарипов Мәҙиәр Фәхретдин улы]] (11.05.1929—15.04.2006), ғалим-инженер-электромеханик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1972—1980 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1970), профессор (1970). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), [[СССР]]‑ҙың юғары мәктәп отличнигы (1975), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1999), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1984)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4975-zaripov-m-i-r-f-khretdin-uly Башҡорт энциклопедияһы — Зарипов Мәҙиәр Фәхретдин улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421134704/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4975-zaripov-m-i-r-f-khretdin-uly |date=2016-04-21 }}{{V|10|05|2019}}&lt;/ref&gt;. 

== Әҙәбиәт ==
* Соловьев Л. В. «Повесть о Ходже Насреддине» книга вторая «Очарованный принц»
* Никитин Н. Н. «Это было в Коканде

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://hokandi.narod.ru/ hokandi.narod.ru]
* [http://bse.sci-lib.com/article062600.html БСЭ].

{{Ханлыҡтар}}
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Үзбәкстандың боронғо ҡалалары]]
[[Категория:Фирғәнә өлкәһе тораҡ пункттары]]
[[Категория:Үзбәкстан ҡалалары]]
[[Категория:Ебәк юлы ҡалалары]]</text>
      <sha1>agyanwhigip7enuyfuyaaan2euonq8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡаршы (ҡала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135828</id>
    <revision>
      <id>1303514</id>
      <parentid>1288384</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T13:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14310" sha1="9ndewvwvq2ddpd9z0ab90300znpedhj" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Город
 |русское название        = Ҡаршы
 |оригинальное название   = {{lang-uz|Qarshi, Қарши}}
 |страна                  = Үзбәкстан
 |герб                    = 
 |флаг                    = 
 |ширина флага            = 
 |ширина герба            =  
 |регион                  = Кашкадарьинская область
 |вид региона             = область
 |регион в таблице        = Кашкадарьинская область{{!}}Кашкадарьинская
 |район                   = 
 |вид района              = 
 |район в таблице         = 
 |lat_deg= 38
|lon_deg= 65
|lat_min= 52
|lat_sec= 
 |lat_dir = 
|lon_min= 48
|lon_sec= 
 |lon_dir = 
|CoordAddon = type:city_region:UZ
 |внутреннее деление      = 
 |глава                   = 
 |вид главы               = хаким
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       = XIV век
 |прежние имена           = Нахшаб, Насаф, Бек-Буди
 |статус с                = 1926
 |площадь                 = 
 |высота центра НП        = 
 |вид высоты              =
 |климат                  = 
 |официальный язык        = узбекский
 |население               = 254 600&lt;ref name=&quot;uz.2014&quot;/&gt;
 |год переписи            = 2014
 |плотность               = 
 |агломерация             = 
 |национальный состав     = 
 |конфессиональный состав = 
 |этнохороним             = 
 |часовой пояс            = +5
 |DST                     =
 |телефонный код          = + 998 75
 |почтовый индекс         =73**** 
 |почтовые индексы        = 
 |автомобильный код       = 18 (старого образца 1998—2008)&lt;br /&gt;70 — 74 (нового образца с 01.10.2008)&lt;ref&gt;{{cite web| url        =http://www.goldenpages.uz/avto/| title        =Новые автомобильные номера Үзбәкстана| author        =| date        =| work        =| publisher        =Справочник Үзбәкстана — Золотые Страницы| archiveurl        =https://www.webcitation.org/6CRrtNN1e?url=http://www.goldenpages.uz/avto/| archivedate        =2012-11-25}}&lt;/ref&gt;  
 |цифровой идентификатор  = 
 |вид идентификатора      = 
 |сайт                    = 
 |язык сайта              = 
 |язык сайта 2            = 
|категория в Commons     = Qarshi
 |размер карты страны     = 250
 |размер карты региона    = 
 |размер карты района     = 
 |официальный язык-ref    = 
 }}

'''Ҡаршы''' ({{lang-uz|Қарши, Qarshi}}) — [[Үзбәкстан]]дағы ҡала, [[Ҡашҡадаръя]] өлкәһенең административ үҙәге.

Халҡы — 254,6 мең. кеше ([[2014]])&lt;ref name=&quot;uz.2014&quot;/&gt;.

== Географияһы ==
Ҡаршы Памир-Алай тау системаһының көнбайыш сигендә, Ҡаршы оазисында, [[Ҡашҡадаръя]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Кунгуртау итәгендә, көнсығышында — Ҡаршы далаһы. Климаты ҡоро, яуым-төшөм йылына — 200—400 мм&lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;по [http://bse.sci-lib.com/article059647.html БСЭ]&lt;/ref&gt;.
1970-се йылдар башында [[Амударъя]]нан ирригация каналы үткәрелгән.

[[Ташкент]]тан 400 км (520 — юл буйлап). Ҡаршынан 10 км көнсығыштараҡ Ҡаршы-Ханабад хәрби-һауа базаһы.

== Тарихы ==
Ҡаланың атамаһы бик боронғо сығанаҡтарҙа бар.
Хәҙерге [[Үзбәкстан]]да ҡала 2700 йыл элек барлыҡҡа килгән тип һанайҙар. 2006 йылдың 27 октябрендә илдә Ҡаршы ҡалаһының 2700 йыллығын үткәрҙеләр.
[[Файл:Мост Амира Темура.jpg|thumb|Ҡаршыла Әмир Тимер (Аҡһаҡ Тимер) күпере]]
; Манғыттар династияһы осоро (1756—1920)

[[Бохара ханлығы]]нда әштәрхәниҙәрҙе манғыт династияһы&lt;ref&gt;Манкытская династия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.&lt;/ref&gt; алмаштыра (әсәй яҡлап [[Сыңғыҙхан]] улы Джучи туғаны), улар Рәсәйҙәге революцияға тиклем Бохарала хакимлыҡ итә.

Манғыт аристократияһының [[Бохара ханлығы]]нда көс йыя башлауы XVII быуатҡа тура килә. 1712 йылда манғыт Хоҙаяр бей аталыҡ вазифаһына ҡуйыла, ул 1715—1716 йылдарҙа вазифаһынан төшөрөлә. 1719—1720 йылдарҙа уны төшөргән Ибраһим бей Бохаранан ҡасып киткәс, Хоҙаяр бейгә хакимлыҡҡа ҡайтырға рөхсәт итәләр. Уның ҡарамағына Ҡаршы ҡалаһын бирәләр. 1721 йылда улы Хәким бейҙе аталыҡ итеп ҡуялар.

1740 йылда Персия башлығы Нәдир шаһ Мәүерәннәһргә һөжүм итергә килгәс, Хәким бей уның менән һөйләшеп, дәүләтен һуғыштан һаҡлап ҡала. Уның биш улы була. Өсөнсө улы Мөхәммәд Рәхимбей Нәдир шаһҡа ҡушылып яуҙарында ҡатнаша.

1747 йылда хан үлтерелгәс, бар хакимлыҡ Мөхәммәд Рахимбей ҡулына күсә. Мөхәммәд Рәхимбей Әбүлфәйез хандың ҡыҙына өйләнә. Рәхимбей хан осоронда Бохара ханлығына [[Бохара]], [[Сәмәрҡәнд]], Миәнкәл, Кермине, Ҡаршы, [[Гузар]], Атамурат, Чарджоу, Шәһрисәбез ҡалалары инә. Гиссар менән [[Ташкент]] үҙаллы биләмәләр булып ҡала. Мөхәммәд Рахимхан [[Сыңғыҙхан]] тоҡомо булмаһа ла, ҡатынҡы сәйәсәте, яҡшы ойоштора белеүе менән хатта хан титулына эйә булыуға өлгәшә.

== Зәки Вәлидиҙең табышы ==
Ҡалала бөйөк башҡорт ғалимы [[Зәки Вәлиди]] булып киткән.

[[1913 йыл]]да [[Зәки Вәлиди]] [[Ҡазан]] университеты эргәһендәге Археология, тарих һәм этнография йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлана. Шул уҡ йылда профессор Н. Ф. Катанов тәҡдиме буйынса Зәки Вәлиди [[Фирғәнә]] өлкәһенә ғилми сәфәргә ебәрелә. Бер йылдан ул [[Бохара ханлығы]]нда тарихи эҙләнеүҙәр үткәрә һәм [[Санкт-Петербург]]та Рәсәй Фәндәр академияһының Рәсәй императоры археология һәм тарих йәмғиәтендә эше тураһында доклад менән сығыш яһай. Сығышын юғары баһалайҙар, шуға күрә ул [[Урта Азия]]ла ғилми тикшеренеүҙәрҙе дауам итергә рөхсәт һорай. Әммә бының өсөн аҡса бүлә алмайҙар&lt;ref&gt;Салихов А. Г. Научная деятельность А. Валидова в России. — Уфа: Гилем, 2001, С.100-103.&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, йәш ғалимға В. В. Бартольд фатихаһы менән Рәсәй Урта һәм Шәрҡи Азияны өйрәнеү комитеты һәм Император Фәндәр академияһы юлға сығырға рөхсәт бирә. 1914 йылдың 23 июнендә ул Бохаранан Шәһрисәбез ҡалаһы аша [[Сурхандаръя]] үҙәнендәге ҡалаларға йүнәлә, боронғо ҡулъяҙмалар, ҡомартҡылар эҙләй. Инде кире ҡайтып барғанда 1914 йылдың 16 июлендә Ҡаршы ҡалаһында туҡтай. Был сәфәрендә Зәки Вәлиди ҡиммәтле табышҡа юлыға. Баҙарҙа бер һатыусының ниндәйҙер ҡулъяҙмалараға төрөп дарыу һатыуын күреп ҡала. Вәлиди ҡағыҙҙы һатып ала. Ҡулъяҙма боронғо [[Ҡөрьән]] тәфсире булып сыға. Вәлиди Ҡаршынан 1914 йылдың 23 июлендә Бохараға юл тота. Йәш ғалим барлығы 23 ҡулъяҙма табып, бер нисә китап һатып алып ҡайта.

В. В. Бартольд ҡулъяҙманы XI быуаттан алда яҙылған тип иҫәпләй. А. К. Боровков XII—XIII быуаттарға ҡайтарып ҡалдыра. Шулай ҙа Тәбәриҙең төркисә тәфсиренән алынған тип фараз иткәндә, ул X быуат аҙағына ҡарауы ихтимал&lt;ref&gt;Салихов А. Г. Научная деятельность А. Валидова в России. — Уфа: Гилем, 2001, С.103-105.&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
2014 йылдың 1 ғинуарына халҡы 254,6 мең кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;uz.2014&quot;&gt;[http://www.stat.uz/upload/str2.jpg Статистический буклет «О населении языком цифр»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141014235825/http://www.stat.uz/upload/str2.jpg |date=2014-10-14 }}&lt;/ref&gt;.

{|class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 1em 0; background: white; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;  font-size: 95%;&quot; style=&quot;border: 1em solid white&quot;)
|-
|'''Йыл'''
|1939
|1972
|1979
|1999
|2010
|2014
|-
|'''Халҡы, &lt;br /&gt; мең кеше'''
|23
|79
|108
|197
|238,2
|254,6
|}

== Иҡтисады ==
Төбәктә тәбиғи газ сығарыла (Шуртан һәм Мөбәрәк газ ятҡылығы), [[мамыҡ]] һәм иген культуралары үҫтерелә.

== Ҡомартҡылары ==
* боронғо Ерҡорған нығытмаһы
* мәсеттәр — Күк Көмбәҙ (XVI быуат аҙағы), Бекмир (XVI), Киличбой, Хужа ҡорбан, Мәғзон һәм Чармгар (XIX—XX)
* [[XIX быуат]] мәҙрәсә бинаһы.

== Билдәле кешеләр ==

=== Ҡалала тыуғандар ===
* Нәжмүддин ән-Нәсәфи (1068—1142) — дин ғалимы, хәҙистәр белгесе, хәнәфи мәҙһәб шәриғәте белгесе.
* Зыя әд-Дин Нәхшәби́ (1350 вафат) — табип һәм яҙыусы. Фәлсәфә һәм медицинатрактаттары авторы, «Тутый-намә» китабы менән мәшһүр.
* Бардина Ольга Васильевна ([[1932]]—[[2001]]) — опера йырсыһы, СССР|-ҙың халыҡ артисткаһы ([[1981]])
* Ишбүләков Идеал Дәүләт улы (1926—1998) — опера йырсыһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы.
* [[Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы]] ([[16 март]] [[1934]] — [[14 сентябрь]] [[2005]]) — [[Башҡорттар|башҡорт]] телсе-ғалимы, филология фәндәре докторы ([[1992]]), профессор ([[1995]]), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ([[1987]]). Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (2003).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [[БСЭ]]: [Карши Карши]
* {{ВТ-ЭСБЕ}}
* [http://tour.solutions.uz/ru/section.scm?sectionId=12853 «Узбектуризм»: 2700-летие Карши] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201233653/http://tour.solutions.uz/ru/section.scm?sectionId=12853 |date=2008-12-01 }}
&lt;!-- * [http://tsymbal.su/video/tsymbal-i-antrakt-moi-gorod Видеоклип о городе Карши (Антракт и Цымбал — Мой город)]
* [http://meteocenter.net/38812.htm Погода в Карши] --&gt;
* [http://www.orexca.com/rus/karshi.shtml Город Карши] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100103085024/http://orexca.com/rus/karshi.shtml |date=2010-01-03 }}
* [http://www.qashqadaryo.uz/ Официальный сайт администрации Кашкадарьинского вилоята, информация об организациях, регионах вилоята, статистические данные,…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190213005611/http://qashqadaryo.uz/ |date=2019-02-13 }}
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Үзбәкстан]]
[[Категория:Үзбәкстан ҡалалары]]
[[Категория:Ҡаршы]]
[[Категория:Үзбәкстандың боронғо ҡалалары]]
[[Категория:Сөғд ҡалалары]]
[[Категория:Ҡашҡадаръя өлкәһе ҡалалары]]</text>
      <sha1>9ndewvwvq2ddpd9z0ab90300znpedhj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әрмәнстандың Милли картиналар галереяһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138041</id>
    <revision>
      <id>1303528</id>
      <parentid>1300159</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T22:38:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34371" sha1="0yudq5pxruvrq3tp43g0y043uop14qt" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әрмәнстандың Милли галереяһы''' ({{Lang-hy|Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահ}}) — [[Әрмәнстан]]дың төп һынлы сәнғәт музейы. Ул [[БДБ]] территорияһында иң ҙур музейҙарҙың береһе булып тора&lt;ref name=&quot;Все музеи мира&quot;&gt;[http://allmuseum.ru/armenia Государственная картинная галерея Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301044123/http://allmuseum.ru/armenia |date=2017-03-01 }}&lt;/ref&gt;.

Галерея [[1921 йыл]]да нигеҙләнә һәм [[Ереван]]да [[Республика майҙаны (Ереван)|Республика майҙаны]]ндағы Музей комплексының бер өлөшөн тәшкил итә. Милли галерея комплекстың өсөнсө — һигеҙенсе ҡаттарын биләй, ә аҫҡы ике ҡатта Әрмәнстандың Милли тарихи музейы урынлашҡан. Әрмән һынлы сәнғәте тупланмаһы буйынса — донъялағы иң ҙур коллекция. Музейҙа [[Айвазовский Иван Константинович|Айвазовский]] картиналары коллекцияһының иң тулы коллекцияһы ҡуйылған (Феодосиялағы И. К. Айвазовский исемендәге Милли картиналар галереяһынан ҡала). Әрмәнстандың Милли галереяһы фондында 35 меңдән ашыу&lt;ref&gt;[http://www.gallery.am/ru/Departments/archive/ Архивный отдел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220041326/http://www.gallery.am/ru/Departments/archive/ |date=2020-02-20 }}&lt;/ref&gt; һаҡлау берәмеге иҫәпләнә, Көнбайыш Европа фондында 350-нән ашыу һүрәт бар.

== Әрмән сәнғәте ==
Яҡынса 700 сәнғәт өлгөһө бар&lt;ref&gt;[http://www.gallery.am/ru/Departments/armPainting/ Отдел армянской живописи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180625161344/http://www.gallery.am/ru/Departments/armPainting/ |date=2018-06-25 }}&lt;/ref&gt;. Әрмән классик сәнғәте экспозицияһы урта быуат фрескаларының һәм миниатюраларының дөрөҫ күсермәләре өлгөләренән башлана. [[XVIII быуат]] әрмән сәнғәте нигеҙҙә Овнатаняндар династияһының һынлы сәнғәт мираҫынан баш ала. О. Овнатанян әҫәрҙәренән тыш, бында [[XIX быуат]] башында ижад иткән, әрмән һынлы сәнғәтендә портрет жанрына нигеҙ һалған А. Овнатанян ижады тулыраҡ бирелгән. Музейҙа әрмән милләтле рус рәссамы, әрмән мотивтарына күп әҫәрҙәр яҙған [[Айвазовский Иван Константинович|И. Айвазовский]]&lt;nowiki/&gt;ҙың 62 картинаһы һаҡлана&lt;ref name=&quot;армянское&quot;&gt;[http://www.gallery.am/ru/Armenian/OilPainting/ Армянская живопись] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309010640/http://www.gallery.am/ru/Armenian/OilPainting |date=2018-03-09 }}&lt;/ref&gt;. Галереяның әрмән экспозицияһының билдәле өлөшө [[XIX быуат]]&lt;nowiki/&gt;та — [[XX быуат]] башында йәшәгән әрмән сәнғәте классиктары — В. Суренянц, С. Агаджанян, Е. Тадевосян, Ф. Терлемезян, Г. Башинджагян, М. Сарьян, А. Коджоян, А. Фетваджян һ. б. ижадына арнала.&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Hovnatanyan.jpg|Успение Богородицы. О Овнатанян, XVIII быуат
File:Portrait of Natali Teumian (1830-40).jpg|А. Овнатанян, Туманян Натали портреты, 1830-1840 йылдар
File:Суренянц, «Попранная святыня», 1895.jpg|В. Суренянц, Попранная святыня, 1895 й.
File:П. Терлемезян. Гавит Санаинского монастыря, 1904.jpg|П. Терлемезян, Гавит Санаинского монастыря, 1904 й.
File:The Genius and the Crowd.jpg|Е. Татевосян, Гений һәм халыҡ төркөмө, 1919 й.
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Picnic on the bank of the Kura (1860).jpg|С Нерсисян, Куралағы пикник, 1860 й.
File:By the Well. Hot Day, 1908.jpg|М. Сарьян, Ҡоҙоҡ эргәһендә, эҫе көн, 1908 й.
File:V. Makhokhyan. Ocean.jpg|В Махохян, Океан, 1918-1920 йылдар
File:Z. Zakarian. Still life. Art items.jpg|З. Закарян, Натюрморт. Художестволы әйберҙәр, 1900 й.
File:Fetvadjian Ani cathedral 1905.jpg|А. Фетваджян, Ани Кафедраль соборы, 1905 йыл
&lt;/gallery&gt;

== Көнбайыш Европа сәнғәте ==
Яҡынса 170 картина һаҡлана&lt;ref name=&quot;зарубежные&quot;&gt;[http://www.gallery.am/ru/Departments/foreignPainting/ Отдел зарубежной живописи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307054825/http://www.gallery.am/ru/Departments/foreignPainting/ |date=2012-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Нигеҙҙә, төп дүрт — итальян, фламанд, голланд һәм француз коллекциялары, шулай уҡ испан, немец һ. б. һынлы сәнғәт мәктәптәре картиналары ла бар. [[XVI]]—[[XVII быуат]]&lt;nowiki/&gt;тарҙағы Европа графикаһы тупланмаһында 180-дән ашыу әҫәр иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://gallery.am/ru/European/Graphics/ Коллекция европейской графики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120235325/http://www.gallery.am/ru/European/Graphics |date=2012-01-20 }}&lt;/ref&gt;.

=== Итальян коллекцияһы ===
[[Файл:Tintoretto_Appolon_and_Mars.jpg|справа|мини|250x250пкс|[[Тинторетто]], «Аполлон һәм Пан» ]]
Музей тупланмаһында итальян сәнғәте [[XIV быуат]] әҫәрҙәре менән асыла&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=198}}&lt;/ref&gt;. Боттичелли мөхитендәге билдәһеҙ рәссамдың «Рождество» картинаһы иғтибарға лайыҡ. Абруйлы Тинтореттоның «Аполлон и Пан» картинаһы — Юғары Яңырыу осороноң сағыу миҫалы. XVII йөҙ йыллыҡтың итальян портрет сәнғәте музей коллекцияһында Б. Строцциҙың «Никола Куччи портреты» һәм Болон мәктәбенең сағыу вәкиле Гверчиноның ике портреты менән кәүҙәләндерелә. Портрет жанрының иртә осорона Понтормо эше тура килә. Коллекция Библия сюжеттарына бик бай. Бында Я. Бассаноның «Рождение Христа и поклонение пастухов» (күптән түгел галерея Бассаноның тағы бер әҫәренә эйә була) һәм Л. Бассаноның «Добрый самарянин», Л. Джордано, П. Кортона, С. Риччи, Л. Синьорелли, П. Батони&lt;ref name=&quot;Дрампян,207&quot;&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=207}}&lt;/ref&gt;, Л. Бернардино, П. Фаринати, Сассоферрато, А.Турки, Дж. Каведоненың Библия темаһына яҙған эшиәре ҡуйылған. Шулай уҡ Б. Гарофало&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=200}}&lt;/ref&gt;, С. Конка, Э. Сирани һ.б. Богородица портреттары ла иғтибарға лайыҡ. и др. Пейзаж төшөрөүсе рәссамдарҙан музейҙа Ф. Дзуккарелли, Дж. Гизольфи һәм XVIII быуаттың билдәһеҙ оҫталарының картиналар тупланмаһы бар. Шул уҡ осорға дәүерҙең иң билдәле итальян оҫталарының береһе — Ф. Гвардиҙың «Дворик» картинаһы ҡарай.

Галерея тупланмаһында Дж. Тьеполо, Дж. Панини, [[Цуккаро, Федерико|Ф.]] Цуккаро, Я. Эмполи, Л. Камбьязо, С. делла Белла кеүек авторҙарҙың графика эштәре бар.&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Pietro da Cortona. St. Mary, little Jesus and st. Katharina.jpg|П. Кортон, Богородица, бәләкәй Ғайса бәйғәмбәр һәм изге Катарина
File:Bernardo Strozzi. Portrait of Nikola Kuchi.jpg|Б. Строцци, Никола Куччт портреты
File:Jacopo Bassano. The birth of Jesus and adoration of the shepherds.jpg|Я. Бассано, Рождение Христа и поклонение пастухов
File:Guercino. Cleopatra.jpg|Гверчино, Клеопатра
File:Francesco Guardi. Yard.jpg|Ф. Гварди, Ихата
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Sebastiano Conca. Godmother.jpg|С Конка, Богородица
File:Benvenuto Tisi. Madonna and Child.jpg|Гарофало, Сабый менән Мадонна
File:Luca Giordano. The good shepherd.jpg|Л. Джордано, Изге Пастырь
File:Bernardino Luini. St. Sebastian.jpg|Л. Бернардино, Изге Себастьян
File:Luca Signorelli. Children's massarce.jpg|Л. Синьорелли, Сабыйҙарҙы туҡмау
&lt;/gallery&gt;

=== Фламанд һәм голланд коллекцияһы ===
[[Файл:Anthony_van_Dyck._Descent_from_the_Cross.jpg|справа|мини|249x249пкс|А. В/ Дейк, «Тәренән төшөрөү»]]
1982 йыл мәғлүмәттәре буйынса галереяла 30-ға яҡын&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=209}}&lt;/ref&gt; фламанд һәм 60 голланд&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=217}}&lt;/ref&gt; һынлы сәнғәте әҫәре күргәҙмәгә ҡуйыла. Музей коллекцияһының Нидерландтарҙың голланд һәм фламанд һынлы сәнғәт мәктәбенең күпселек эштәре XVII быуатҡа ҡарай&lt;ref name=&quot;Европейская&quot;&gt;[http://www.gallery.am/ru/European/OilPainting/ Европейская коллекция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180323155339/http://www.gallery.am/ru/European/OilPainting |date=2018-03-23 }}&lt;/ref&gt;.

Музей тупланмаһында фламанд һынлы сәнғәте беренсе дәрәжәле оҫталарҙың картиналары менән күрһәтелә. Улар араһында [[Питер Пауль Рубенс|П.]] [[Питер Пауль Рубенс|Рубенсты]]ң «Шествие Силена» һәм Ван Дейктың «Снятие с креста» эштәре бар. Г. Вербрюген менән Я Фейт натюрморттары ҡыҙыҡлы. Фламанд портреттары бер нисә картинанан ғибәрәт&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=213}}&lt;/ref&gt;, шуларҙың иң күренеклеһе П. Пурбустың һәм [[XVII быуат]]тың билдәһеҙ оҫтаһының ҡатын-ҡыҙ портреты. Фламанд жанр һынлы сәнғәте Д. Тенерис-Кесенең ике рәсеме һ.б. аша кәүҙәләндерелә. Сағыштырмаса билдәһеҙ рәссам Я. Коссирстың «Фавн в гостях у крестьян» картинаһы тиңһеҙ реализм менән башҡарылған. Галереяла фламанд пейзажисы Й. Момперҙың «Горный пейзаж» тигән әҫәре бар.

Голланд коллекцияһы алтын быуаттың билдәле оҫталарының эштәрен тәшкил итә. Атап әйткәндә, жанр һынлы сәнғәте төрлө сағылышта К. Нештерҙың «Урок пения», П. Кодденың «Общество за столом», И. Дрохслоттың «Праздничный день», К. Дюсарттың «Игра в кегли» әҫәрҙәре, трактир мотивтарын һүрәтләгән картиналары һ.б. аша күрһәтелә. Х. Гольциустың «Война и мир» портрет композицияһы иғтибарға лайыҡ. К. Йостың «Рождение Христа» эше Библия сюжетына ҡарай. Шулай уҡ голланд пейзажсыларының һүрәттәре лә экспозицияға ҡуйыла, улар араһында Я. В. Гойендың «Вид Дордрехта» эше бигерәк тә әһәмиәтле. Шулай уҡ Л. бакхейзендың диңгеҙ пейзажы һәм А. Эвердингендың «Пейзаж со сломанным деревом» картинаһы ҡыҙыҡлы. «Итальчнлаштырылған пейзаж» тип аталған һәм Голландияла киң таралған алым Н. Берхем, К. Пуленьург, К. Дюжарден һәм Ф. Мушерон әҫәрҙәре аша күрһәтелә. Галереяла шулай уҡ голланд натбрморты оҫталары П. Клас, Я. Веникс һәм А. Бейерендың эштәре бар. Голланд портретын М. Стоммерҙың «Обменник» эше һәм К. нетшерҙың ҡатын-ҡыҙ портретында күрергә мөмкин. Һуғыш күренештәрен һүрәтләүсе жанрға Ф. Вауэрмандың «Война поляков против шведов», Э. Вельденың «Битва» композицияларын һ.б. индерергә була.

Галереяла А. Остаде, Я. Ливенс, Я. Ван дер Хейден, М. Хемскерк, Г. Схалкен, А. Дипенбек, А. Вельде, Я. Бот. һ. б. график эштәре һаҡлана.&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Peter Paul Rubens. Silenus march.jpg|П. Рубенс, Шествие Силена
File:Joos de Momper. Mountain landscape.jpg|Й. Момпер, Тау пейзажы
File:Pieter Claesz. Still life.jpg|П. Клас, Натюрморт
File:David Teniers the Younger. Playing skittles.jpg|Д. Тенирс (Мл.), Кеглиҙа уйнаусылар
File:Jan van Goyen. Dordrecht.jpg|Я. В. Гойен, Дордрехт күренеше
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Unknown holland painter. Portrait of woman.jpg|Билдәһеҙ рәссам, ҡатын-ҡыҙ портреты
File:Caspar Netscher. Singing lesson.jpg|К. Нетшер, Йыр дәресе
File:Esaias van de Velde. Battle.jpg|Э. Вельде, Һуғыш
File:Matthias Stom. Exchange.jpg|М. Стоммер, Обменник
File:Joos van Cleve. The birth of Christ.jpg|К. Йос, Христостың тыуыуы
&lt;/gallery&gt;

=== Француз коллекцияһы ===
Француз һынлы сәнғәте коллекцияһы галереяла көнбайыш һынлы сәнғәте өлгөләре араһында һан буйынса иң ҙуры&lt;ref name=&quot;Драмбян,225&quot;&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=225}}&lt;/ref&gt;. Тупланма XVII быуат һүрәттәре менән асыла. Бында Францияның XVIII быуаттың «Ринальдо и Армида» әҫәре менән Ж. Фрагонар, «Голова девушки» картинаһы менән Ж.-Б. Грез кеүек һынлы сәнғәт оҫталары, шулай уҡ Ж.-М. Натье, Н. Ларжильер, Ф. Друэ, Ш. Ван Лоо, Ж. Куртуа һ .б. кеүек рәссамдар әҫәрҙәре ҡуйыла. Күптән түгел музейға рококо стилендә ижад итеүсе иң билдәле вәкилдәрҙең береһе булған Ф. Бушеның&lt;ref name=&quot;дар&quot;&gt;[http://www.tert.am/ru/news/2008/09/30/present/www.youtube.com/user/tertamarmenia/?sw Большой дар Национальной картинной галерее Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819085258/http://www.tert.am/ru/news/2008/09/30/present/www.youtube.com/user/tertamarmenia/?sw |date=2014-08-19 }}&lt;/ref&gt; «Девушка с цветком»&lt;ref name=&quot;дар2&quot;&gt;[http://mincult.am/news-1-64-page-74.html Дар американо-армянского коллекционера Национальной галерее Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612142401/http://mincult.am/news-1-64-page-74.html |date=2018-06-12 }}{{ref-hy}}(арм.)&lt;/ref&gt; полотноһын бүләк итәләр. Н. Ланкреның «Итальянские комедианты» һәм Ф. Лемуандың «Спящее дитя и ангелы» эше лә шул уҡ стилгә ҡарай. Сентименталлек һәм классицизм стилендә Э. Виже-Лебрёндың портрет эштәрен күрергә мөмкин. Француз һынлы сәнғәтендә пейзаж жанрының үҫешен XVII быуаттан башлап күҙәтергә була. Г. Дюгеның эштәре ошо дәүергә ҡарай. XVIII йөҙ йыллыҡтың пейзаж жанры галереяла Ю. Роберҙың һәм К. Верненың өсәр картинаһы аша сағылдырыла. Француз сәнғәтендә реалистик традицияларҙы үҫтереүҙә барбизон мәктәбе ҙур урын алып тора. Уларҙың вәкилдәренән музейҙа Т. Руссоның «Сумерки в лесу» һүрәте, Диастың ике картинаһы, шулай уҡ Ф. Зимдың диңгеҙ пейзажы ҡуйылған. Галереяла XIX быуат француз реализмының билдәле вәкилдәренең береһе Г. Курбеның «Портрет девушкаи» картинаһы бар&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Ереванская картинная галерея|издание=3}}&lt;/ref&gt;. Ошо уҡ йөҙ йыллыҡҡа музей коллекцияһындағы О. Верне, А. Декан, Ж.-А. Гюдендың һ.б. әҫәрҙәре ҡарай. Яңы замандың француз һынлы сәнғәтен Э. Буден, Л. Анкетен, Б. Бюффе, А. Монтичелли картиналары аша күрергә була.

Галереяла А. Ватто&lt;ref&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=228}}&lt;/ref&gt;, Ж. -Б. Грез, Ж. Белланж, Ж. Паскин, О. Роден һ.б. кеүек рәссамдарҙың график әҫәрҙәре, А. Канов һәм Э. Фальконе кеүек скульпторҙарҙың эштәре бар. &lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Jean-Baptiste Greuze. Portrait of a girl.jpg|Ж.-Б. Грез, Ҡыҙ портреты
File:Gustave Courbet Portrait of a girl.jpg|Г. Курбе, Ҡыҙ портреты
File:Jean-Honoré Fragonard. Rinaldo and Armida.jpg|Ж. О. Фрагонар, Ринальдо менән Армида 
File:Nicolas Lancret. The italian actors.jpg|Н. Ланкре, Итальян комедианттары
File:Eugène Delacroix. The guest.jpg|Э. Делакруа, Ҡунаҡтар
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Théodore Rousseau Dusk in a forest.jpg|Т. Руссо, Урманда эңер
File:Narcisse Virgilio Díaz. Landscape.jpg|Диас, Пейзаж
File:Eugène Boudin. Sea port.jpg|Э. Буден, Порт
File:Joseph Vernet. Sea view.jpg|К. Верне, Диңгеҙ пейзажы
File:Hubert Robert. Ancient temple, 1787.jpg|Ю. Робер, Антик ҡорам
&lt;/gallery&gt;

=== Испан, немец һ. б. ===
Испанһынлы сәнғәте галерея тупланмаһында бер нисә полотно аша күрһәтелә, улар араһында испан маньеризмының күренекле вәкилдәренең береһе Л. Моралестың «Снятие с креста» картинаһы бар. Музейҙа романтизм осоро һынлы сәнғәт оҫталарының иң сағыу ижадсыһы[[Франсиско Гойя| Ф. Гойя]]&lt;nowiki/&gt;ның «Быки» һәм романтик ориентализм лидерҙарының береһе М. Фортуниҙың «Чтение» картиналары һаҡлана. Шулай уҡ яңыраҡ галереяға С. Далиҙың д-рт график эше бүләк итеп тапшырыла&lt;ref&gt;[http://www.mir-dali.ru/news/nacionalnaya-galereya-armenii-poluchila-v-dar-raboti-dali.html Национальная картинная галерея Армении получила в дар работы Дали, Кандинского и Беллмера]&lt;/ref&gt;. Немец һынлы сәнғәте пейзаж төшөрөүселәр Я. Гаккерт, Г. Роос һ.б. полотнолары аша күрһәтелә. Музей коллекцияһында билдәле немец рәссамы [[Альбрехт Дюрер|А.]] [[Альбрехт Дюрер|Дюрер]]&lt;nowiki/&gt;ҙың 9 график әҫәре, гравюр Г. Бехамдың, «Христос перед народом», шулай уҡ XIX—XX быуат сигендәге ижад иткән рәссам Ф. Штуктың һ.б. картиналары бар. Испан һәм немец һынлы сәнғәт мәктәбе рәссамдарының эштәре тыш, музей Шфейцария рәссамдары А. Калам, Л. Робер, Д Ходовецкий, Я. Суходольский, Й. Андрееску, Ш. Димитреску һ.б. эштәренә эйә.

== Рус сәнғәте ==
230 һынлы сәнғәт өлгөһө ҡуйылған. Рус донъяуи сәнғәте галереяла XVIII быуат урталарынан башлана&lt;ref name=&quot;Дрампян,133&quot;&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=133}}&lt;/ref&gt;. Музей тупланмаһында XVIII—XIX быуат башының һуңғы тиҫтә йылдары портреттары һәм скульптуралары, шул иҫәптән И. Аргунов, Д. Левицкий, Ф. Рокотов, В. Боровиковский, И. Матрос, Ф. Шубиндың эштәре бар&lt;ref name=&quot;Русская коллекция&quot;&gt;[http://www.gallery.am/ru/Russian/OilPainting/ Русская коллекция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180210082050/http://www.gallery.am/ru/Russian/OilPainting |date=2018-02-10 }}&lt;/ref&gt;. Д. Левицкийҙәң өс портреты араһында уның билдәле эштәренең иң иртә яҙылғаны бар&lt;ref name=&quot;Дрампян,134&quot;&gt;{{книга|автор=Р. Дрампян.|часть=|заглавие=Государственная картинная галерея Армении|ссылка=|место=М.|издательство=Искусство|год=1982|страницы=135}}&lt;/ref&gt;. XVIII быуат рус пейзажы галереяла Ф. Матвеевтың һәм М. Ивановтың бер нисә картинаһы менән бирелгән. XIX быуаттың беренсе яртыһының рус һынлы сәнғәте О. Кипренский әҫәрҙәре, В. Тропининдың — 4, С. Щедриндың 3 полотноһы, К. Брюллов, П. Басин һ.б. эштәре ааш күрһәтелә. XIX быуаттың икенсе яртыһының академик йүнәлеше Г. Семирадский ижады аша бирелә. XIX быуаттың икенсе яртыһын С. Зарянко, И. Хруцкий, В. Серебряков һ.б. әҫәрҙәре кәүҙәләндерә. XIX—XX быуаттар сигендәге сәнғәт А. Бенуа, символик йүнәлеш оҫталары Б. Анисфельд, В. Борисов-Мусатов әҫәрҙәре, шулай уҡ рус авангарды эштәре менән сағылдырыла. Ошо осор коллекцияһы шедеврҙары араһында М. Шагалдың «Дача»һы һәм В. Кадринскийҙың 2 полотноһы бар. Музей тупланмаһында И. Шишкиндың — 5, И. Левитандың — 10, В. Суриков, [[И. Е. Репин|И. Репин]], В. Серов, А. Куинджи, В. Верещагин, К. Маковский, В. Поленов, М. Врубель, [[М. В. Нестеров|М. Нестеров]], К. Петров-Водкиндың һ.б. күп һанлы әҫәрҙәре бар. Музейҙа [[Иван Айвазовский|И. Айвазовский]]ҙың 60-тан ашыу картинаһы һаҡлана.&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:Sylvester Shchedrin. Balcony. In Sorrento.jpg|С. Щедрин, Балкон. Сорренто
File:Mikhail Nesterov. Three old men.jpg|М. Нестеров, Өс ҡарт
File: Konstantin Makovsky — Moving of the Prophet Muhammad's Sacred Carpet in Cairo (1875).jpg|К. Маковский, Перемещение ковра Мухаммеда из Мекки в Каир
File:I. Levitan. Autumn. Sunny Day.jpg|И. Левитан, Көҙ. Ҡояшлы көн
File:Ivan Shishkin. In the forest.jpg|И. Шишкин, Урманда
&lt;/gallery&gt;&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
File:V. Serov. Portrait of M. N. Akimova.jpg|В. Серов, М. Н. Акимова портреты
File:Ilya Repin. The blonde woman (portrait of Tevashova).jpg|И. Репин, Тевяшова портреты
File:Karl Bryullov. Portrait of M. A. Bek.jpg|К. Брюллов, М. А. Бек портреты
File:V. Tropinin. Nail cutting woman.jpg|В. Тропинин, Ҡатын-ҡыҙ портреты
File:M. Shagal. Summer residence.jpg|М. Шагал, Дача
&lt;/gallery&gt;Музейаколлекцияһы даими рәүештә яңы экспозициялар менән тулыландырыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2|height=200}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья |автор = Р. Дрампян. |заглавие  = У истоков музея |ссылка =http://otkritka-reprodukzija.blogspot.com/2011/02/print-65-905-905-microsoftinternetexplo.html|ответственный =  |автор издания =  |издание = [[Наука и жизнь]] |тип  =  |место  = М. |издательство  =  |год = 1982 |том  =  |номер  = 4 |страницы  =116-122 }}
* {{книга |автор = Р. Дрампян. |часть =  |заглавие      = Государственная картинная галерея Армении |ссылка  =  |место  = М. |издательство  = Искусство |год= 1982}}
* {{книга  |заглавие      = Национальная галерея Армении (альбом)  |ссылка  =  |ответственный =  |место= Ер.  |год = 2008|страниц  = 314}}
* {{книга  |заглавие      = Нидерландская и Фламандская живопись XVI-XVIII веков в Национальной галерее Армении (каталог)
  |ссылка  =  |ответственный =  |место= Ер.  |год = 1999  |страниц  = 56 }}
* {{книга  |заглавие      = Голландская живопись XVII-XIX веков в Национальной галерее Армении (каталог)
  |ссылка  =  |ответственный =  |место= Ер.  |год = 2003 |страниц  =73}}
* {{статья |автор= В. Бадалян. |заглавие = Два полотна Джулио Карпиони в собрании Картинной галереи Армении. |ссылка   = http://hpj.asj-oa.am/4155/1/1984-4(239).pdf |издание  = Ист.-филол. журн  |год  = 1984 |номер = 4 |страницы = 239-242 }}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.gallery.am/ Официальный сайт галереи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223124827/http://www.gallery.am/ |date=2008-12-23 }}
* [http://www.tert.am/ru/news/2008/09/30/present/www.youtube.com/user/tertamarmenia/?sw Большой дар Национальной картинной галерее Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819085258/http://www.tert.am/ru/news/2008/09/30/present/www.youtube.com/user/tertamarmenia/?sw |date=2014-08-19 }}
* [http://mincult.am/news-1-64-page-74.html Дар американо-армянского коллекционера Национальной галерее Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612142401/http://mincult.am/news-1-64-page-74.html |date=2018-06-12 }}
* [http://www.tert.am/ru/news/2008/11/22/clock/?sw Достижения искусства и науки в сборнике часов Национальной галереи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115165039/http://www.tert.am/ru/news/2008/11/22/clock/?sw |date=2012-11-15 }}
* [http://www.panarmenian.net/rus/news/83228/ Национальная галерея Армения оборудована новейшей японской реставрационной техникой]
* [http://hetq.am/arm/articles/14295/anhetacats-qandakner-ochnchacats-nkarner-azgayin-patkerasrahum-qreakan-gortser-chen-harucvum.html Անհետացած քանդակներ, ոչնչացած նկարներ՝ Ազգային պատկերասրահում.] [http://hetq.am/arm/articles/14295/anhetacats-qandakner-ochnchacats-nkarner-azgayin-patkerasrahum-qreakan-gortser-chen-harucvum.html քրեական գործեր չեն հարուցվում]{{Ref-hy}}(әрм.)
* [http://hetq.am/arm/interviews/362/patkerasrahy-khosoxneri-berany-chi-el-pordzum-pakel-orovhetev-patkerasrahi-drnery-bolori-araj-bac-en.html Պատկերասրահը խոսողների բերանը չի էլ փորձում փակել, որովհետեւ պատկերասրահի դռները բոլորի առաջ բաց են]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ref-hy}}(әрм.)
* [http://hetq.am/arm/articles/15071/hetq-breaks-story-police-promise-to-investigate-missing-art-from-national-gallery.html Անհետացած քանդակների գործով կզբաղվի քննչական բաժինը]{{Ref-hy}}(әрм.)
* [http://www.karenkarslyan.com/blog/2012/05/23/40/ Ֆիլմից հետո թեկուզ ջրհեղեղ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115012056/http://www.karenkarslyan.com/blog/2012/05/23/40/ |date=2012-11-15 }}{{Ref-hy}}(әрм.)

[[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]]</text>
      <sha1>0yudq5pxruvrq3tp43g0y043uop14qt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ӨДНТУ-ның Салауат филиалы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139660</id>
    <revision>
      <id>1303530</id>
      <parentid>1281444</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T23:43:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12110" sha1="jzdcyh1rw4qrr46h2tq22ccdwrr0q8a" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''ӨДНТУ-ның Салауат филиалы''' — [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһында]] урынлашҡан филиалы.

Бөгөн филиалда 4 кафедра (ОПНН)&lt;ref&gt;[http://sfugntu.ru/opnn/ Кафедра ОПНН Филиала УГНТУ в г. Салавате] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180123213843/http://sfugntu.ru/opnn/ |date=2018-01-23 }}&lt;/ref&gt;, (ХТП)&lt;ref&gt;[http://www.sfugntu.ru/xtp/sait/ Кафедра ХТП] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180918191346/http://www.sfugntu.ru/xtp/sait/ |date=2018-09-18 }}&lt;/ref&gt;, (ОНД), (ЭАПП), хисаплау үҙәге, китапхана бар.

== Тарихы ==
Өфө нефть университеты филиалы&lt;ref&gt;[http://img-fotki.yandex.ru/get/5904/jane6666.20/0_5a7d5_410aef01_orig Фото филиала в 2006 году]&lt;/ref&gt; [[1956 йыл]]да Мәскәү нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институтының уҡыу-консультация пункты булараҡ асыла.

[[1959 йыл]]да Мәскәү нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институты киске факультетының Ишембай ҡалаһындағы киске бүлеге тип үҙгәртелә.

[[1962 йыл]]да Салауат ҡалаһындағы Мәскәү нефть химияһы һәм газ сәнәғәте институтының киске факультеты Өфө нефть институты составына тапшырыла.

[[1983 йыл]]да Салауат ҡалаһындағы Өфө нефть институтының киске факультеты Өфө нефть институтының Салауат филиалы итеп үҙгәртелә.

1998 йылда Өфө нефть институтының исемен «Өфө дәүләт нефть техник университеты» итеп үҙгәртеү менән бәйле, Өфө нефть институтының  Салауат филиалы «Өфө дәүләт нефть техник университетының Салауат филиалы» тип үҙгәртелә.

Филиалдың беренсе деканы һәм директоры — иҡтисад фәндәре кандидаты, БАССР-ҙың атҡаҙанған иҡтисадсыһы, СССР-ҙың юғары белем биреү алдынғыһы Арыҫланов Әхнәф Гәрәй улы. Институтта С. А. Әхмәтов, А. А. Абакумов, Б. С. Жирнов, М. Н. Рәхимов, Г. И. Иванов, Э. Ю. Хәсәнов докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Институтта ете программа буйынса ғилми-тикшеренеү эштәре үткәрелә. Координация программаһына ярашлы 17 тема буйынса эш алып барыла.

Филиалдың адресы: Башкортостан, Салауат ҡалаһы, Губкин урамы, 67; тел. +7 (34763) 3-16-20;

Филиал TUV CERT системаһы халыҡ-ара сертификатына эйә&lt;ref&gt;[http://www.qcert.ru/certification/tuv-cert/tuv-thuringen-info/ Информация о TÜV Thüringen — ИНТЕРСЕРТИФИКА-ТЮФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180905104900/http://www.qcert.ru/certification/tuv-cert/tuv-thuringen-info |date=2018-09-05 }}&lt;/ref&gt;. Бындай сертификат булыуы абитуриентҡа, студентҡа һәм эш биреүсе предприятиегә белем биреүҙең юғары сифатын гарантиялай.

Филиалда әҙерлек курстары, компьютер курстары, квалификация күтәреү курстары эшләй&lt;ref&gt;[http://www.sfugntu.ru/training/qualification/ Филиал УГНТУ в г. Салавате] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180831145742/http://www.sfugntu.ru/training/qualification/ |date=2018-08-31 }}&lt;/ref&gt;

Институтта уҡыу хаҡы — йылына 60 мең һумдан башлап. 2011 йылда институтта «Нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы» һөнәре буйынса магистрҙар уҡытыуға уҡыусылар ҡабул итеү иғлан ителә. Уҡыу көндөҙгө бүлектә 2 йыл. Уҡыу тамамлағандан һуң тыңлаусыларға Европа өлгөһөндәге ӨДНТУ «Техника һәм технология магистры» һәм Юғары Милли Нефть һәм Моторҙар Мәктәбенең «Нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы магистры» квалификацияһы бирелә.

== Институтта студенттар тормошо ==
Филиалда студенттар өсөн спорт залы&lt;ref&gt;http://img-fotki.yandex.ru/get/4422/16389044.26/0_6bd41_750adbde_orig&lt;/ref&gt;, ятаҡта тренажер залы бар. Студенттар араһында футбол, волейбол, баскетбол, өҫтәл теннисы, бадминтон буйынса даими ярыштар үткәрелә.

Филиалда йәмәғәт тормошо үҫешкән — күп егеттәр студенттар клубына йөрөйҙәр. Үҙҙәренең КВН-командаһы — «ӨДНТУ СФ йыйылма командаһы» бар.

== Әҙерлек йүнәлештәре ==
Филиалда юғары профессиональ белем биреү түбәндәге йүнәлештәр буйынса алып барыла:

* 240801 Химик етештереү машиналары һәм аппараттары;
* 220700 Технологик процестарҙы һәм етештереүҙе автоматлаштырыу;
* 240100 Тәбиғи энергия биреүсе һәм углеродлы материалдарҙың химик технологиялары;
* 140400 Предприятиеләр, ойошмалар һәм учреждениеларҙың электр ҡорамалдары һәм электр хужалығы;
* 230100 Бизнес-процестар һәм финанс менән автоматлаштырылған идара итеү.

== Институт биналары ==

* Үҙәк уҡыу корпусы&lt;ref&gt;[http://salavatugntu.h12.ru/photo.php SalavatUGNTU [Фотогалерея&amp;#x5D;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110530040836/http://salavatugntu.h12.ru/photo.php |date=2011-05-30 }}&lt;/ref&gt;, Яндекс картала&lt;ref&gt;[http://maps.yandex.ru/-/C6DGrfA Яндекс. Карты]&lt;/ref&gt;
* Ятаҡ — биш ҡатлы 200 урынлыҡ бина. Бүлмәләр 2 урынлыҡ.

== Институт директорҙары ==
А. Г. Арыҫланов — 1956 йылдан

Р. Б. Измайлов — 1984 йылдан

Ф. М. Хәжиев — 2002 йылдан

Г. И. Евдакимов —, 2011 йылдан

Н. Н. Лунева — 2015 йылдан

== Институтты тамамлаған билдәле шәхестәр ==

* Шәүәлиев Дамир Әхәт улы — «Газпром нефтехим Салауат» ААЙ генераль директоры — институтта «Менеджмент» һөнәренә уҡыта.
* Арыҫланов Ирек Наил улы — «„Витязь“ [[Витязь (компания)|машиналар эшләү компанияһы]]» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры (Ишембай)
* Бәширов Муса Ғүмәр улы — техник фәндәр докторы, профессор, ӨДНТУ-ның Салауат филиалында «Сәнәғәт предприятиеларының электр ҡорамалдары һәм автоматика» кафедраһы мөдире, Европа тәбиғәт фәндәре академияһы ағзаһы.
* Дауытов Салауат Әхәт улы — Дәүләт Йыйылышы — Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы депутаты.
* [[Ҡотлогилдин Наил Закир улы|Ҡотлогилдин Наил Зәкир улы]] — «Салауатнефтеоргсинтез» ААЙ генераль директоры, 1999—2003 йылдарҙа Дәүләт Йыйылышы — Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы депутаты.
* П. Ф. Тюгаев (1963) — Салауат нефть химияһы комбинаты директоры.
* Валуенко Василий Андреевич — «Газпром добыча Ямбург» ЯСЙ газ промысла идаралығының производство-техник бүлеге начальнигы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* Газпром нефтехим Салауат. Энциклопедия. Өфө. изд. Башҡорт энциклопедияһы. 2013.
* «Любимый город Салават», 2009 год, 2000 экс. К 60-летию города Салавата.
* Потеряхин, В. А. Филиал Уфимского государственного нефтяного технического университета в городе Салавате / В. А. Потеряхин. Уфа : Скиф, 2006 (Уфа : Уфимский полиграфический комбинат)
* Газета «Салаватский нефтехимик», № 27, от 16.07.2016. Н. Евдокимова. Ст. Салаватскому филиалу УГНТУ — 60.
* ИНТЕГРАЦИЯ НАУКИ И ОБРАЗОВАНИЯ В ВУЗАХ НЕФТЕГАЗОВОГО ПРОФИЛЯ −2016. Материалы Международной научно-методической конференции, посвященной 60-летию филиала Уфимского государственного нефтяного технического университета в г. Салавате. 2016. Издательство: Уфимский государственный нефтяной технический университет (Уфа).
* Абакумов А. А. Зарождение магнитоскопии подземных трубопроводов : воспоминания / Алексей Абакумов. — М. : Энергоатомиздат, 2005. — 303 с., [8] л. ил., цв. ил., портр.; 22 см; ISBN 5-283-00798-7.
* Зыкина Р. Ф., Чистяков Ю. И. «Комбинат и город Ивана Березовского». Салават, 2017. с. 65.

== Һылтанмалар ==

* [http://www.ngpedia.ru/id562049p2.html Салаватский филиал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911194940/http://www.ngpedia.ru/id562049p2.html |date=2017-09-11 }}. Большая энциклопедия нефти и газа.
* [http://www.sfugntu.ru/drupal/ Новый сайт института] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180824064405/http://www.sfugntu.ru/drupal/ |date=2018-08-24 }}
* [http://ugrb.ru/news/main/10756/ Салаватскому филиалу УГНТУ — 60] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170307232239/http://ugrb.ru/news/main/10756/ |date=2017-03-07 }}
* [http://slv-city.blogspot.ru/2011/11/blog-post_28.html Директор УГНТУ: «Начинайте копить деньги»]

[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университеты]]</text>
      <sha1>jzdcyh1rw4qrr46h2tq22ccdwrr0q8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үрге Троицк ауыл Советы (Туймазы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139938</id>
    <revision>
      <id>1303526</id>
      <parentid>1187391</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T19:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6218" sha1="ib2s0v81mg2liwxqg801ctj71wtrlwy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Үрге Троицк ауыл Советы''' —[[ Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]]ндағы [[муниципаль берәмек]].

Административ үҙәге — Үрге Троицк ауылы.

== Тарихы ==
Үрге Троицк ауыл Советы — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Туймазы районы]] муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы [[ауыл биләмәһе]] статусына эйә&lt;ref name=&quot;RBzakon&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113266 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 20.07.2005 № 211-з]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113265 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 21.06.2006 № 329-з]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113261 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 29.12.2006 № 404-з]&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
{{ Население | Верхнетроицкий сельсовет (Туймазинский район) }}

== Ауыл биләмәһе составы ==
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 = Тораҡ пункты
  | Заголовок3 = Тораҡ пункты тибы
  | Заголовок4 = Халҡы
  | Сортировка4 = һаны
  | Выравнивание4 = right
|%| [[Үрге Троицк (Туймазы районы)|Үрге Троицк]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Верхнетроицкое (Туймазинский район) | тс }}
| | [[Фрунзе (Туймазы районы)|Фрунзе]] | ауыл | {{ Население | Фрунзе (Туймазинский район) | тс }}
| | [[Яңы Нарыш]] | ауыл | {{ Население | Новонарышево | тс }}
| | [[Чапаев (Туймазы районы)|Чапаев]] | ауыл | {{ Население | Чапаево (Туймазинский район) | тс }}
| | [[Майский (Туймазы районы)|Майский]] | ауыл | {{ Население | Майское (Туймазинский район) | тс }}
| | [[Ҡарамалы (Туймазы районы)|Ҡарамалы]] | ауыл | {{ Население | Кармалка (Башкортостан) | тс }}
}}

== Иҫтәлекле урындары ==

* '''Изге Троица храмы'''  —Үрге Троицк ауылындағы ғибәҙәтхана,  XVIII быуат архитектура ҡомартҡыһы, ҡазан бароккоһы стилендә төҙөлгән. Бейек манараһы  һәм өлөшләтә һаҡланып ҡалған һылап яһалған биҙәге бар. Стеналарының ҡалынлығы урыны менән 1,2 метрға етә.  Бер нисә тәҙрә уйымдарында сүкеп яһалған тулҡын-ромб һүрәтле рәшәткәләр, ҡыҫып ҡуйылған тәҙрәләрҙә  — горизонталь һәм тәре ҡиәфәтле бәйләүҙәр менән берләштерелгән  һөңгө ҡиәфәтендәге вертикалдәр тора. Октябрь революцияһына тиклем ғибәҙәтхана округта төп мәхәллә булған. Уны төҙөгәндә иретмә әҙерләү өсөн йомортҡа ҡулланылған. Хәҙерге ваҡытта ғибәҙәтхана өлөшләтә тергеҙелгән&lt;ref&gt;[https://tuimazy.bashkortostan.ru/about/places/231045/ Свято-Троицкий храм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221110438/https://tuimazy.bashkortostan.ru/about/places/231045/ |date=2017-02-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://likirussia.ru/content/view/315/ Троицкая церковь (с. Верхнетроицкое)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170222053115/http://likirussia.ru/content/view/315/ |date=2017-02-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://verhnetroick.cerkov.ru/ Троицкий храм]&lt;/ref&gt;.
* '''[[Шумилов шарлауыҡтары]]''' — шарлауыҡ Шумилов шишмәләренән барлыҡҡа килә. Яҡындағы тауҙарҙан алыҫ ятыуы менән ғәҙәти булмаған шарлауыҡ,  һыуы бейек булмаған ҡаялы ҡалҡыулыҡтың  битләүенән  яртыһы тиерлек кимәле  бейеклегенән ағып төшә. Шарлауыҡ һыуҙары бер шишмәгә ҡушылып, [[Оло Ҡыҙаш]] йылғаһына ҡоя.  2010 йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы&lt;ref&gt;[https://tuimazy.bashkortostan.ru/about/places/231171/ Шумиловский водопад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221110519/https://tuimazy.bashkortostan.ru/about/places/231171/ |date=2017-02-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/463515484 Постановление Правительства Республики Башкортостан от 14 декабря 2010 г. № 480 &quot;О памятниках природы республиканского значения&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ufamama.ru/Posts/View/4422 Туймазинский район «Водопад Шумиловский»]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}</text>
      <sha1>ib2s0v81mg2liwxqg801ctj71wtrlwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡайан башняһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145349</id>
    <revision>
      <id>1303511</id>
      <parentid>1300763</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T12:07:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8523" sha1="6642g6xkqowx1pm68qwgavxff6igant" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡайан башняһы''' ({{Lang-ar|برج كيان}}), төҙөлөү ваҡытына '''Сикһеҙлек башняһы'''  булараҡ билдәле — Дубай Марина районындағы  торлаҡ [[Үтә бейек йорттар|йорт]],  [[Дубай (ҡала)|Дубай]] ҡалаһы, [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]. [[2013 йыл]]дың 10 июнендә донъяның иң бейек 90° борош бинаһы&lt;ref&gt;&lt;div&gt;''Мартин Крохер. '' [http://www.thenational.ae/news/uae-news/dubai-marina-gets-new-twist-as-residential-tower-opens Residential new opens tower as Marina gets twist Dubai] {{ref-en}} сайтта ''thenational.ae'', 10 июнь 2013&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;div&gt;''Алексей Скобкин. '' [http://libymax.ru/?p=61545 Cayan Tower — иң бейек башня иләнгән] {{ref-ru}} сайты ''libymax.ru'', 18 июнь 2013&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;, һәм донъяла бейеклеге буйынса һигеҙенсе торлаҡ йорт булып һанала. Бейеклеге буйынса [[2015 йыл]]ға Азияла  74-се һәм  һәм донъяла 94-се булып тора.

== Тасуирламаһы ==
Үтә бейек йорттоң бейеклеге 307,3 метр тәшкил  итә&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.emporis.com/building/cayan-tower-dubai-united-arab-emirates Кайан башнялар] {{ref-en}} сайты ''emporis.com''&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 303,9 м&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=40770 Кайан башнялар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928191416/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=40770 |date=2012-09-28 }} {{ref-en}} сайты ''skyscraperpage.com''&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;),   фундаментының тәрәнлеге — 27 м&lt;ref name=&quot;e247&quot; /&gt;. 73 ҡат ер өҫтөндә һәм 7 ҡат ер аҫтында, 8 лифт,  биш кимәлле 610 автомобиль өсөн ер аҫты парковкаһы, 495 элиталы фатиры бар&lt;ref name=&quot;armag&quot;&gt;&lt;div&gt;''Кэти Герфный. '' [http://www.architectmagazine.com/design/cayan-tower-opens-in-dubai.aspx Opens Cayan in Tower Dubai] {{ref-en}} сайты ''architectmagazine.com''&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; фатирҙың хаҡы  2 миллиондан алып 3,5 миллионға тиклем дирһәм тора&lt;ref&gt;[http://oae-dubai.com/business/item/1024-opening-of-infinity-tower-worlds-tallest-‘twisted-tower’ Открытие ''Infinity Tower'' — самой высокой «витой» башни в мире] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141227152556/http://oae-dubai.com/business/item/1024-opening-of-infinity-tower-worlds-tallest-%E2%80%98twisted-tower%E2%80%99 |date=2014-12-27 }} {{ref-ru}} на сайте ''oae-dubai.com''&lt;/ref&gt;, уларҙың 80 %  төҙөлөштөң рәсми  тамамланыуы мәленә һатыла&lt;ref name=&quot;e247&quot;&gt;&lt;div&gt;''Параг Деулгаонкар. '' [http://www.emirates247.com/news/emirates/beyond-infinity-world-s-tallest-twisted-tower-in-dubai-gets-new-name-2013-06-11-1.509917 Beyond Infinity: world ' s name tallest in new tower gets twisted Dubai] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728183111/http://www.emirates247.com/news/emirates/beyond-infinity-world-s-tallest-twisted-tower-in-dubai-gets-new-name-2013-06-11-1.509917 |date=2013-07-28 }} {{ref-en}} сайты ''emirates247.com'', 11 июнь 2013&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. Дизайнын ''[[:ru:Skidmore,_Owings_&amp;_Merrill|Skidmore, Owings &amp; Merrill]]''  архитектура''l''&lt;ref name=&quot;armag&quot; /&gt; бюроһы башҡара: стеналары нигеҙенән алып ҡыйығына тиклем теүәл 90 градусҡа борола&lt;ref name=&quot;armag&quot; /&gt;, һәр ҡаты алдағыһына ҡарата 1,2 ° боролған&lt;ref name=&quot;e247&quot; /&gt;, бынан тыш  бүлмәләр  перфоратор менән тишкеләнгән хәрәкәтсән экрандар ярҙамында туранан-тура ҡояш нурҙарынан һаҡланған.  Бөтә коммуникациялар төҙөлөштөң «күсәрендә»  түңәрәк киҫелештә  һәм уның эргәһендә урынлашҡан һәм  шуға күрә улар теүәл вертикаль үтә һәм бинаның формаһы уларға йоғонто яһамай  &lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://archi.ru/world/49957/effektnyi-razvorot Разворот Эффектный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140522124646/http://archi.ru/world/49957/effektnyi-razvorot |date=2014-05-22 }} {{ref-ru}} сайты ''archi.ru'', 27 август 2013&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Башня 2006 йылда төҙөлә башлай. 2007 йылдың 7 февралендә яһалма ҡултыҡтағы һыу, төҙөлөш барған ерҙе баҫа, буласаҡ бейек йорттоң нигеҙе һыу аҫтында ҡала. Йөҙләп эшсе&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://gulfnews.com/news/gulf/uae/general/lucky-escape-for-100-workers-1.160417 100 for escape workers Lucky] {{ref-en}} сайты ''gulfnews.com'', 8 февраль, 2007&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; 20 метр тәрәнлектәге  котловандан ваҡытында эвакуациялана, унда һыу дүрт минут эсендә тула&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.snopes.com/photos/architecture/infinity.asp Tower Infinity Accident Flooding] {{ref-en}} сайты ''snopes.com''&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. Ошоноң менән бәйле төҙөлөш йыл ярымға туҡтап тора, тик  2008 йылдың июлендә яңынан башлана. 2013 йылдың 10 июнендә Ҡайан башняһын  лазер шоу һәм салют менән оҙатылған асыу тантанаһы үтә&lt;ref name=&quot;e247&quot;/&gt;. Ошо ваҡыттан Ҡайан, швед ''[[:ru:Turning_Torso|Turning Torso]]''  бейек бинаһын икенсе урынға ҡалдырып, донъяла иң бейек борош бина була. Асыу тантанаһында бинаның хужаһы ''Сикһеҙлек башняһынан'' ''Ҡайан башняһы'' тип атауы тураһында иғлан итә, был бейек йортҡа донъяла булмаған үҙенсәлекле исем бирергә теләүен әйтә һәм «Сикһеҙлек» атамаһы менән башнялар донъяла бер нисә тип белдерә&lt;ref name=&quot;e247&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Например, {{Тәржемәһеҙ 5|Башня Бесконечность (Республика Корея)|Башня Бесконечность||Tower Infinity}} в [[Көньяҡ Корея|Южной Корее]] и {{Тәржемәһеҙ 5|Башня Бесконечность (Австралия)|Башня Бесконечность||Infinity Tower (Brisbane)}} в [[Австралия|Австралии]].&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Список самых высоких зданий мира
** Список самых высоких жилых зданий мира
* Список самых высоких зданий ОАЭ
** Список самых высоких зданий Дубая

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [https://web.archive.org/web/20140522123154/http://www.cayan.net/projects/cayan-tower Cayan Group] {{ref-en}}
* [http://www.skyscrapercenter.com/building.php?building_id=%20464 Кайан башнялар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131209053214/http://www.skyscrapercenter.com/building.php?building_id= |date=2013-12-09 }} {{ref-en}} сайты ''skyscrapercenter.com''
* [http://www.archdaily.com/331128/in-progress-infinity-tower-som/ Кайан башнялар] {{ref-en}} сайты ''archdaily.com''
* [http://www.som.com/projects/cayan_tower Кайан башнялар] {{ref-en}} сайты ''som.com''
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>6642g6xkqowx1pm68qwgavxff6igant</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алма-Ата — минең тәүге мөхәббәтем!</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146166</id>
    <revision>
      <id>1303534</id>
      <parentid>1260418</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T05:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10131" sha1="gny84qgr028krp64d5inhhgpb0wru4a" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Главный_вход_в_Лечебно-оздоровительный_комплекс_«Алатау»-2.jpg|мини| «Алатау» шифаханаһы. 1999—2009, 2017 йй. ретро-фестивалде үткәреү урыны,]]
[[Файл:AlmatySkiJump.jpg|мини|Трамплиндар комплексы. 2011—2014, 2016 йй. ретро-фестивалде үткәреү урыны.]]
'''«Алма-ата — тәүге һөйөүем минең!» ''' — [[Алматы|Алма-Ата]] ([[Ҡаҙағстан]]) ҡалаһында[[1999 йыл|1999 йылдан,]] ҡала көнөн байрам итеү сиктәрендә, [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстандың]] иң ҙур ретро-фестивалдәренең береһе үткәрелә.

== Тарихы ==
«Алма-Ата — минең тәүге мөхәббәтем» беренсе ретро-фестивале 1999 йылда Дәриғә Нурсолтан ҡыҙы Назарбаева {{comment|яҡлауы|патронажлығы}} аҫтында үткән. Фестиваль «[[Алатау (шифахана)|Алатау]]».&lt;ref&gt;[https://www.inalmaty.kz/afisha/full/68899 Алма-ата — тәүге һөйөүем минең!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181219230241/https://www.inalmaty.kz/afisha/full/68899 |date=2018-12-19 }}&lt;/ref&gt; шифаханаһында ойошторолған. Ретро-фестивалдең төп идеяһы булып алматалылар быуындарының рухи бәйләнешен һаҡлау тора, Алма-Атаның [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстандың]]мәҙәни үҙәге статусына эйә булыуын хуплау. Фестивалде ойоштороусы булып «Хәбәр» агентлығы сығыш яһай. Был 1960 — 80-се йылдар башындағы.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20170421180700/http://almatykala.info/thesaurus/amaty-moya-pervaya-yubov.html Алматы Энциклопедия. Алматы — минең беренсе мөхәббәт]&lt;/ref&gt;ҡаланың рухи атмосфераһын һәм уникаль мәҙәниәтен тергеҙеү проекты булған.

2008 йылда 10-сы юбилей фестивале үтте. Был ваҡытта [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстандың]] Карагандаһында («Караганда — минең йәшлек ҡалам») һәм Усть-Каменогорскиһында («Усть-Каменогорск— йәшлеем минең») аналогы барлыҡҡа килә. Конкурстың даими башҡарыусылары — [[Роза Рымбаева]], «Етеген» һәм «Дос-Мукасан»&lt;ref&gt;[https://www.kt.kz/rus/culture/v_almati_proshel_10j_retrofestivalj_almaata_moja_pervaja_ljubovj_1153459942.html 10. Алматы-ретро йырҙар-фестивале «А-Ат — минең беренсе мөхәббәт»]&lt;/ref&gt; ансамблдәре.

2009 йылда традицион фестиваль музыкаль спектакль булараҡ уҙғарылған&lt;ref[https://www.kt.kz/rus/society/v_almati_projdet_11j_retrofestivalj_almaata_moja_pervaja_ljubovj_1153497631.html Алматы үтә. 11 ретрофестиваль «А-Ат — минең тәүге мөхәббәтем»]&lt;/ref&gt;.

2010 йылда ретро-фестиваль үткәрелмәгән.

2011 йылда фестиваль үткәреү урынын алмаштырған. Ошо йылдарҙа ул беренсе тапҡыр Халыҡ-ара саңғы трамплиндары комплексында үткән. Традиция буйынса кисәне Сағнай Абдуллин һәм Нәғимә Ескалиева.&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://www.caravan.kz/art/retrofestival-almaata-moya-pervaya-lyubov-9509/ Ретро-фестивале «А-Ат — минең беренсе мөхәббәт!»]&lt;/ref&gt; алып барған. Фестиваль[[Ҡаҙағстан]] бойондороҡһоҙлоғоноң 20 йыллығына арналған. Унда 90-сы һәм 2000-се йылдар йырҙары&lt;ref&gt;[https://zonakz.net/2011/09/13/%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0-%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D1%8F-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%8F-%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%BE/ «Фестивалендә а-Ат — минең беренсе мөхәббәт» темаһына үткән үҙебеҙсә булыуы менән айырылып] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181219182428/https://zonakz.net/2011/09/13/%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0-%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D1%8F-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%8F-%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%BE/ |date=2018-12-19 }}&lt;/ref&gt;башҡарылған.

2012 йылда фестивалдең темаһы «Мин — легенда!» тип аталған. Фестивалдә билдәле ҡаҙағстан башҡарыусыларының йырҙары яңғыраны.&lt;ref&gt;[https://www.kt.kz/rus/culture/hiii_muzikaljnij_retrofestivalj_almaata_moja_pervaja_ljubovj_projdet_8_sentjabrja_1153560003.html Ретро музыкаһы ХІІІ-фестивале «А-Ат — минең беренсе мөхәббәт!» 8 сентябрҙә үтәсәк]&lt;/ref&gt;.

2013 йылда фестивале сиктәрендә үткән йылдарҙа сығыш яһаған башҡарыусылар араһында «Музыкаль баттл»&lt;ref&gt;[https://total.kz/ru/news/obshchestvo/v_almaty_proshel_retro_festival В Алматы прошел ретро-фестиваль «Алма-Ата — моя первая любовь!»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/fotoarchive/452/ ХIV ретро-фестиваль «Алма-Ата — моя первая любовь!»]&lt;/ref&gt; ойошторолған.

15-се юбилей фестиваленең темаһы — &quot;Церемония «О…». Фестиваль сиктәрендә ҡаҙағстан музыка үҫешенә ҙур өлөш индергән кешеләргә иҫтәлекле бүләктәр тапшырылды. Тәүге статуэткалар шоуҙы алыштырғыһыҙ алып барыусылар Нәғимә Ескалиева һәм Сағнай Абдуллин, СССР-ҙың халыҡ артисы Бибигөл Түләгәнова, Алма-ата фестивалгә нигеҙ һалыусы һәм аҡын Әхмәтйән Есимовҡа тапшырылған.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/music/dariga-nazarbaeva-spela-baskovyim-festivale-alma-ata-pervaya-261352/ Дарига Назарбаева спела с Басковым на фестивале «Алма-Ата — моя первая любовь»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://alnaz.ru/sobytiya/retrofestival2014.html Ретро-фестиваль «Алма-Ата — моя первая любовь» (6 сентября 2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181219182637/http://alnaz.ru/sobytiya/retrofestival2014.html |date=2018-12-19 }}&lt;/ref&gt;Фестивалдән һуң булған фейерверк арҡаһында, трамплиндар комплексы янындағы ҡоро үлән янып киткән.&lt;ref&gt;[https://camonitor.kz/13331-festival-alma-ata-moya-pervaya-lyubov-zakonchilsya-pozharom.html Фестиваль «Алма-Ата — моя первая любовь» закончился пожаром] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181219230222/https://camonitor.kz/13331-festival-alma-ata-moya-pervaya-lyubov-zakonchilsya-pozharom.html |date=2018-12-19 }}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың ретро-фестивале үткәреү өсөн финанслау етмәй.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/music/retro-festivalya-alma-ata-pervaya-lyubov-etom-godu-budet-279403/ Ретро-фестивале «А-Ат — минең тәүге мөхәббәтем» булды был йыл.]&lt;/ref&gt;.

2016 йылғы ретро-фестиваль Алма-Атаның 1000 йыллығын һәм Ҡаҙағстан бойондороҡһоҙлоғоноң 25 йыллығын байрам итеү сиктәрендә үткәрелә. «Ҡайтанан киләсәккә» шоуы XX быуат аҙағының әһәмиәтле ваҡиғаларына арналды.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/festival-alma-ata-pervaya-lyubov-2016-godu-profinansiruyut-285424/ «Фестивалендә а-Ат — минең тәүге мөхәббәтем» баҫманы сығарыу 2016 йылда ҡала бюджетынан.]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://sxodim.com/almaty/event/alma-ata-moya-pervaya-lyubov/ А-Ат — минең беренсе мөхәббәт]&lt;/ref&gt;.

2017 йылда фестивале «Алатау» шифаханаһы майҙансығына әйләнеп ҡайтҡан.&lt;ref&gt;[https://www.ktk.kz/ru/news/video/2017/12/26/86846/ «А-Ат — минең беренсе мөхәббәт» — йырлай иҫкә һәм ваҡыт етте]&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Азия Дауысы

== Һылтанмалар == 
*[http://fitweb.me/best/%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0-%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D1%8F-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%8F-%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C/ Видео с фестиваля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181219230202/http://fitweb.me/best/%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0-%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BC%D0%BE%D1%8F-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%8F-%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C/ |date=2018-12-19 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

[[Категория:Ҡаҙағстандың музыкаль фестивалдәре]]
[[Категория:Алма-Ата мәҙәниәте]]
[[Категория:1999 йылдан даими уҙғарылған саралар]]</text>
      <sha1>gny84qgr028krp64d5inhhgpb0wru4a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡаҙағстан тәбиғәте музейы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147771</id>
    <revision>
      <id>1303515</id>
      <parentid>1225712</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T14:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6764" sha1="2bfnh6cqdqzs6jjv0hga0zrgcmrn2gb" xml:space="preserve">{{Музей
 |название        = Ҡаҙағстан тәбиғәте музейы
 |sort            = 
 |оригинал        = 
 |файл            = Академия наук Казахстана.jpg
 |размер          = 300px
 |подпись         = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 43.243354 |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir = E |lon_deg = 76.948977 |lon_min =  |lon_sec = 
 |region          = KZ-ALA
 |CoordScale      = 
 |основан         = 1961 йыл
 |местонахождение = {{KAZ}}, Алма-Ата, Шевченко урамы, 28
 |посетители      = 
 |директор        = Тләүбирҙина Пирүзә Аблай ҡыҙы
 |проезд          = 
 |телефон         = 
 |открыт          = 
 |билет           = 
 |ссылка          = gylymordasy.kz/музеи/музей-природы/
 |Commons         = 
}}
'''«Ғылым Ордасы» тәбиғәт музейы''' — Ҡаҙағстан Милли Фәндәр академияһының ''Ғылым ордасы'' ([[Алматы|Ҡаҙағстан, Алма-Ата]]) комплексына ҡушылған палеонтология музейы.

== Тарихы ==
Ҡаҙағстан территорияһында беренсе палеонтологик ҡомартҡы булып 1912 йылда табылған гигант мөгөҙморон һөлдәһе һанала. Шунан һуң тиҫтәләрсә фәнни асыштар яһалды, һәм улар Ҡаҙағстанға донъя күләмендә палеонтологик тикшеренеүҙәр буйынса уникаль ил булараҡ танылыу килтергән. Үҙенең географик урыны, территорияһының күләме һәм ландшафт төрлөлөгө арҡаһында, Ҡаҙағстан боронғо дәүерҙән башлап хәҙерге заманға тиклем хайуандар донъяһының төрлөлөгө менән ҡылыҡһырлана. 1932 йылдан алып 1957 йылға саҡлы коллекцияның байтаҡ өлөшөн Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһының Зоология институты ғалимдары йыйған&lt;ref&gt;[http://gylymordasy.kz/музеи/музей-природы/ Музей природы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220703182454/http://www.gylymordasy.kz/%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B8/%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B/ |date=2022-07-03 }}&lt;/ref&gt;.

Тәбиғәт һәм палеонтология музейы ысынбарлыҡта 1959 йылда Ленин проспекты (хәҙерге Алма-Ата ҡалаһындағы Достыҡ проспекты), 85 адресы буйынса эшләй башланы.

Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһы Президиумының 1961 йылдың 29 апрелендә сыҡҡан 44-се һанлы Ҡарарына ярашлы, Ҡаҙаҡ ССР-ының 40 йыллыҡ юбилейы айҡанлы музейҙы рәсми асыу тантанаһы ойошторола&lt;ref&gt;Постановление Президиума АН Казахской ССР от 29 апреля 1961 года № 44 «О мероприятиях, приуроченных к юбилею Казахской ССР»&lt;/ref&gt;.

Ҡаҙағстан Республикаһының Мәғариф һәм фән министрлығы фән буйынса комитетының 2010 йылдың 1 июнендә сыҡҡан 35-ПР бойороғона ярашлы, музейҙарҙы һәм коллекцияларҙы өйрәнеү һәм популярлаштырыу, фәнни, тарихи һәм мәҙәни мираҫты киң таратыу һәм ғилми-тикшеренеү һәм мәҙәни-ағартыу эшен атҡарыу маҡсатында, Ҡаҙағстандың Тәбиғәт һәм палеонтология музейы «Ғылым ордасы» үҙәге ҡарамағына күсә&lt;ref&gt;Приказ Комитета по науке Министерства образования и науки Республики Казахстан от 1 июня 2010 года № 35-ПР&lt;/ref&gt;.

2012 йылда, реставрациянан һуң, музей «Ғылым ордасы» комплексы сиктәрендә — Ҡаҙағстан Фәндәр академияһы &lt;ref&gt;[https://www.altyn-orda.kz/muzei-gylym-ordasy-vstrechayut-gostej-v-obnovlennom-vide/ Музеи «Гылым ордасы» встречают гостей в обновленном виде]&lt;/ref&gt; бинаһында, яңы адресы буйынса, ҡабаттан асыла.

== Экспозицияһы ==
Экспонаттар араһында хайуандар һәм үҫемлектәрҙең, динозаврҙар, тарбозаврҙар һөлдәләре, шулай уҡ башҡа боронғо фауна вәкилдәренең ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтары бар. Ҡаҙағстан биләмәләрендә ҡаҙыныу һөҙөмтәһендә табылған&lt;ref&gt;[https://yvision.kz/post/521462 10 музеев Алматы, которые обязательно нужно посетить]&lt;/ref&gt; әйберҙәрҙән тороуы коллекция предметтарының үҙенсәлеге булып тора.

Музейҙың зоология секцияһы ҡунаҡтарға республиканың бай һәм төрлө флораһын һәм фаунаһын күрһәтә. Республика территорияһында йәшәгән ҡоштар һәм бөжәктәр, имеҙеүселәр һәм һөйрәлеүселәр төрҙәре, моғайын, зоологияға битараф булмаған кешене хисләндерер&lt;ref&gt;[https://kazakhstan.orexca.com/rus/museums_kazakhstan.shtml Музеи Казахстана. Музей природы и палеонтологии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170723173630/https://kazakhstan.orexca.com/rus/museums_kazakhstan.shtml |date=2017-07-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

{{Гылым Ордасы}}
{{Музеи Алма-Аты}}

[[Категория:Палеонтология музейҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]]
[[Категория:Алматы музейҙары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>2bfnh6cqdqzs6jjv0hga0zrgcmrn2gb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлсәмдәр һәм ауырлыҡтарҙың төп палатаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147934</id>
    <revision>
      <id>1303524</id>
      <parentid>1291694</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T18:34:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8043" sha1="cjn5ywgn79pexh7r823qw7zjmozw81x" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:St._Petersburg._Moskovsky_Prospekt,_19_(2).JPG|мини|Санкт-Петербургтың Мәскәү проспектында үлсәмдәр һәм ауырлыҡтар палатаһы бинаһы.]]
'''Оҙонлоҡтар һәм ауырлыҡтарҙың төп палатаһы''' (1842 йылдан 1893 йылға тиклем — '''өлгөлө оҙонлоҡтар һәм ауырлыҡтар Депоһы''') — [[Рәсәй империяһы]]ның метрологик һәм тикшереү учреждениеһы; Рәсәйҙә был төрҙәге беренсе дәүләт учреждениеһы. Илдә финанс министрлығының тикшереү өлкәһе менән етәкселек иткән һәм сауҙа өлкәһенә буйһонған үҙәк учреждениеһы булып тора.

== Тарихы ==
Өлгөлө оҙонлоҡтар һәм ауырлыҡтар Депоһы [[Санкт-Петербург]] ҡалаһында [[1842 йыл|1842 йылда]] ойошторола. Уның бурыстарына үлсәмдәр эталонын һаҡлау һәм уларҙы тикшереүҙе ойоштороу, шулай уҡ яңы эталондар эшләү инә.

Оҙонлоҡтар һәм ауырлыҡтар Депоһының беренсе ғалим-һаҡлаусыһы булып академик Адольф Яковлевич Купфер һәм профессор Владимир Семенович Глухов тора. 1892 йылда ғалим-һаҡлаусы итеп химик [[Менделеев Дмитрий Иванович|Дмитрий Иванович Менделеев]] тәғәйенләнә. Депо менән етәксек итеү буйынса эшмәкәрлегенең башында уҡ Менделеев үҙенең алдына өс бурыс ҡуя, уның фекеренсә, был мәсьәләләрҙе хәл итеү оҙонлоҡтар һәм ауырлыҡтар өлкәһендә булған хәлде тамырынан үҙгәртергә тейеш була: урыҫ оҙонлоҡ һәм масса прототиптарын тергеҙеү; ғилми эштәр өсөн яҡшы йыһазландырылған лабораториялар менән үҙәк метрологик учреждение булдырыу; тикшереү эштәрен яңы башланғыстарҙа ойоштороу.

[[1893 йыл]]да Менделеев инициативаһы буйынса Өлгөлө оҙонлоҡтар һәм ауырлыҡтар Депоһы Төп оҙонлоҡтар һәм ауырлыҡтар палатаһы тип үҙгәртелә, ул уның менән идара итеүсе итеп тәғәйенләнә.

Оҙонлоҡтар һәм ауырлыҡтарҙың төп палатаһы тураһындағы положениеға ярашлы, уға йөкмәтелә:

# Рәсәйҙә ҡабул ителгән ауырлыҡ һәм оҙонлоҡ берәмектәренең төп өлгөләрен (прототибтарын) һаҡлау;
# Сит ил ауырлыҡ һәм оҙонлоҡ үлсәмдәре берәмектәренең күсермәләрен һәм өлгөләрен һаҡлау;
# Сауҙа ауырлыҡ һәм оҙонлоҡ үлсәмдәрен тикшереү өсөн төп өлгөләрҙең теүәл күсермәһен эшләү һәм был күсермәләрҙе ваҡыт-ваҡыт тикшереп тороу;
# һәр төрлө үлсәмдәрҙе һәм үлсәү приборҙарын тикшереү;
# урыҫ һәм сит ил үлсәмдәрдәренең сағыштырма таблицаһын һәм урындағы тикшереү учреждениеларында ауырлыҡтарҙы һәм оҙонлоҡтарҙы тикшереүҙе башҡарауҙы билдәләүсе инструкцияларҙы төҙөү;
# Хөкүмәт органдары тәҡдиме буйынса, шулай уҡ Төп палатала алып барылған эштәр ваҡытында тыуған үлсәмдәр һәм ауырлыҡтарға ҡағылышлы бөтә мәсьәләләрҙе ҡарау.

1899 йылдағы үлсәмдәр һәм ауырлыҡтар тураһында положение буйынса «үлсәмдәр һәм ауырлыҡтар буйынса үҙ-ара ярашлыҡты, дөрөҫлөктө, бер төрлөлөктө һаҡлау» палатаның бурысы булып тора; 1901 йылдағы закон буйынса уға урындағы тикшереү палаткалары, уларҙың ваҡытлыса бүлектәре менән етәкселек итеү, палатала булған тикшереүселәрҙе улар буйынса бүлеү һәм командировкаға ебәреү, шулай уҡ метрология буйынса төрлө мәсьәләләрҙе ҡарау һәм оҙонлоҡ һәм ауырлыҡ үлсәүҙәренә тамға һалған өсөн ҡаҙнаға ингән аҡса буйынса отчёт биреү йөкмәтелә.

1931 йылда Палата стандартлаштырыу һәм метрология институты тип үҙгәртелә, 1934 йылдан — метрология институты, хәҙер — Д. И. Менделеев исемендәге Бөтә Рәсәй метрология ғилми-тикшеренеү институты.

== Бинаһы ==
{{Культурное наследие народов РФ|781510363640006}}

Оҙонлоҡтар һәм ауырлыҡтар палатаһы комплексы биналары Санкт-Петербургта ошо адрес буйынса урынлашҡан: Мәскәү проспекты, йорт № 19.

Торлаҡ корпусы (литер Г, корп 4) архитектор А. И. фон Гоген проекты буйынса төҙөлә. 1893—1907 йылдарҙа бында [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеевтың]] фатиры була, хәҙер был бинала уның исемендәге музей урынлашҡан. Сәғәтле башнялы корпус 1902 йылда граждан инженеры С С. Козлов проекты буйынса элекке Забалканский проспектында төҙөлә&lt;ref name=&quot;ginak&quot;&gt;[http://museum.vniim.ru/files/bashnja.pdf Гинак Е. Б. Метрология тарихында уникаль ҡомартҡы территорияһында ФГУП «д. и. Менделеев исемендәге ВНИИМ» (100 йыл тулыу уңайынан төҙөү тамамланған көн «манаралы бина менән», 1902 йылда, архар. С Кәзә)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023205435/http://museum.vniim.ru/files/bashnja.pdf |date=2013-10-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Е. Каменцева, Н. Устюгов. ''Русская метрология.'' М.: Высшая школа, 1975.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.citywalls.ru/house1396.html Информация о здании на сайте citywalls.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190713202924/http://www.citywalls.ru/house1396.html |date=2019-07-13 }}

[[Категория:Дмитрий Менделеев]]
[[Категория:Рәсәй империяһының дәүләт ҡоролошо]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>cjn5ywgn79pexh7r823qw7zjmozw81x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ангела Пискерник</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158402</id>
    <revision>
      <id>1303536</id>
      <parentid>1285094</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T06:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6348" sha1="0xqcdal9xvno683muekbx4wa5tht3gs" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ангела Пискерник''' ({{lang-sl|Angela Piskernik}}; {{ВД-Преамбула}}) — [[Австрия]] һәм [[Югославия]] ботанигы һәм консервационисы.

== Биографияһы ==
Ангела Пискерник 1886 йылдың 27 авгусында [[Австро-Венгрия]]ның (хәҙерге [[Австрия]]ның) Көньяҡ Каринтия Бад-Айзенкаппель (словен телендә Железна-Капла исеме аҫтында билдәле).

1914 йылда Ангела Пискерник [[Вена университеты]]нда ботаника докторы дәрәжәһен ала&lt;ref&gt;Tina Bahovec (2010): ''Engendering Borders: The Austro-Yugoslav Border Conflict Following the First World War'', in: Agatha Schwartz (Ed.), ''Gender and Modernity in Central Europe: The Austro-Hungarian Monarchy and its Legacy'', University of Ottawa Press, {{ISBN|978-0-7766-0726-9}}, pp. 219—234.&lt;/ref&gt;. Уның уҡытыусылары араһында Ганс Молиш була. Һуңыраҡ ул үҫемлектәр физиологияһы һәм анатомия өлкәһендә фәнни дәрәжәләр алыуға өлгәшә. Артабан Ангела Пискерник [[Югославия]]ның [[Любляна]]ның провинциаль музейында эшләй һәм төрлө урта мәктәптәрҙә уҡыта.

Үҙенең словен милләтенән булыуын аңлап, Ангела Пискерник Каринтия плебисцитында һәм мигранттар клубында ҡатнаша&lt;ref&gt;Danijel Grafenauer (2009): [http://www.cliohres.net/books4/6/05.pdf ''Carinthian Slovenes´ Clubs and the Contacts between Carinthian Slovenes and Slovene-American Politicians''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304062610/http://www.cliohres.net/books4/6/05.pdf |date=2016-03-04 }}, in: Matjaž Klemenčič, Mary N. Harris (Eds.) ''European migrants, diasporas and indigenous ethnic minorities'', Edizioni Plus-Pisa University Press, {{ISBN|978-88-8492-653-1}}, pp. 83-103&lt;/ref&gt;. 1943 йылдаул төрмәгә ябыла һәм Равенсбрюк нацист концентрацион лагерында тотҡонлоҡта була&lt;ref&gt;Janez Stergar (2004): [http://www.inv.si/DocDir/Prispevki/JStergar_APiskernik.pdf ''Dr. Angela Piskernik (1886—1967), Natural Scientist, Environmentalist, and Nationally Conscious Activist from Carinthia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201020337/http://www.inv.si/DocDir/Prispevki/JStergar_APiskernik.pdf |date=2020-12-01 }} (Abstract in English), Institute of Ethnic Studies, Ljubljana. Retrieved October 31, 2013.&lt;/ref&gt;. Ул Австрия яҙыусыһы Майя Хадерлаптың «Онотоу фәрештәһе» ({{lang-de|Engel des Vergessens}})тигән автобиографик романында телгә алына&lt;ref&gt;Maja Haderlap (2016): ''Angel of Oblivion'' (Translated from German by Tess Lewis), Archipelago Books, Brooklyn, New York&lt;/ref&gt;.

[[Икенсе донъя һуғышы]] тамамланғандан һуң [[Любляна]]лағы Словения тәбиғи тарих музейы директоры була һәм Тәбиғәтте һаҡлау хеҙмәтендә эшләй&lt;ref&gt;Mateja Tominšek Perovšek (2012): [http://issuu.com/muzejnzs/docs/katalog_angl_www/63 ''Slovene Women in the Modern Era''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190408152431/http://issuu.com/muzejnzs/docs/katalog_angl_www/63 |date=2019-04-08 }} (Exhibition Catalogue), National Museum of Contemporary History, Ljubljana, pp. 63-64&lt;/ref&gt;. Айырым әйткәндә, ул Юлияна Альп ботаник баҡсаһын һәм Триглав милли паркын яңыртыу һәм һаҡлау эшендә ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://www2.pms-lj.si/garden/after.html ''Juliana after 1945''] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20111229003235/http://www2.pms-lj.si/garden/after.html |date=December 29, 2011 }} Slovenian Museum of Natural History, Ljubljana. Retrieved November 19, 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vito Hazler (2010): [http://hrcak.srce.hr/file/93446 ''Protection and Presentation of Cultural Heritage in the Triglav National Park and in Regional and Landscape parks in Slovenia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161227201857/http://hrcak.srce.hr/file/93446 |date=2016-12-27 }}, Etnološka istraživanja (Ethnological Researches), Vol. 1 No. 15, pp. 53-67&lt;/ref&gt;. Ангела Пискерник [[Италия]] консервационисы Ренцо Видесотт йоғонтоһо аҫтында була.

1960-сы йылдарҙа Альп тауҙарын һаҡлау буйынса халыҡ-ара комиссияһында (CIPRA) Югославия делегацияһын етәкләй һәм Австрия менән бергә Сава Альп тауҙарында һәм Караванкала дәүләт-ара милли парк төҙөргә тәҡдим итә. Әммә был проект тормошҡа ашырылмай ҡала&lt;ref&gt;Carolin Firouzeh Roeder (2012), ''Slovenia’s Triglav National Park: From Imperial Borderland to National Ethnoscape'', in: Bernhard Gissibl, Sabine Höhler, Patrick Kupper (Eds.), ''Civilizing Nature: National Parks in Global Historical Perspective'', Berghahn Books, New York and Oxford, {{ISBN|978-0-85745-525-3}}, pp. 240—255.&lt;/ref&gt;. Хәҙерге заманда был территория Европаның йәшел буйҙатының бер өлөшө булып тора.

Ангела Пискерник 1967 йылдың 23 декабрендә Любляна ҡалаһында вафат булған.

== Хеҙмәттәре ==
* [http://www.dlib.si/details/URN:NBN:SI:DOC-PBZHTJAF/?=&amp;language=eng ''Jugoslovansko-Avstrijski visokogorski park (predlog za zavarovanje)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404224606/http://www.dlib.si/details/URN:NBN:SI:DOC-PBZHTJAF/?=&amp;language=eng |date=2019-04-04 }} (1965), Varstvo narave 4, pp. 7-15

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

{{ВС}}

[[Категория:Словения ғалимдары]]</text>
      <sha1>0xqcdal9xvno683muekbx4wa5tht3gs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡарағолова Фәйрүзә Хәмзә ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186954</id>
    <revision>
      <id>1303513</id>
      <parentid>1283882</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T13:41:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7150" sha1="1agptuvc5dehejui2344a37doou7huy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ҡарағолова Фәйрүзә Хәмзә ҡыҙы''' ([[18 май]] [[1964 йыл]]) — педагог, Бөрйән районы Байназар урта мәктәбенең башҡорт теле уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010).

== Биографияһы ==
Фәйрүзә Хәмзә ҡыҙы Ҡарағолова (Сөләймәнова) 1964 йылдың 18 майында [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|БАССР]]-ҙың [[Баймаҡ районы]] [[1-се Этҡол]] ауылында тыуған. 1981 йылда [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның филология факультетына уҡырға инә һәм 1986 йылда тамамлай, Бөрйән районы [[Байназар мәктәбе|Байназар урта мәктәбе]]ндә башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта башлай.

Фәйрүзә Хәмзә ҡыҙы Ҡарағолованың уҡыусылары башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса үткәрелгән фәнни-тикшеренеү һәм ижади эштәр конкурстарында район, республика кимәлендә призлы урындар яулайҙар. Ул күп тапҡыр башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса төбәк-ара олимпиада еңеүселәрен әҙерләй. Был хаҡта «[[Башҡортостан уҡытыусыһы]]» журналы бына нимә тип яҙа:

{{Цитата|Артабан Байназар мәктәбенең алдынғы уҡытыусыһы, башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса республика олимпиадаһында, конкурс-фестивалдәрҙе еңеүсе Лилиә Ҡаһарманова кеүек көслө уҡыусылар әҙерләгән Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы Фәйрүзә Хәмзә ҡыҙы Ҡарағоловаға һүҙ бирелде. Ул үҙ сығышында йондоҙҙар парадында ҡатнашыусы уҡыусыларҙы ихлас ҡотлап, артабан да ныҡышмалы, эшһөйәр, алдынғы булырға өндәне, бөтә уңыштарҙың да нигеҙе тырышлыҡта икәнлеген һыҙыҡ өҫтөнә алды һәм башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса төбәк-ара олимпиада еңеүсеһе XI класс уҡыусыһы Гүзәлиә Төлкөбаеваға; призер, IX класс уҡыусыһы Зилиә Буранбаева; “Йәншишмә” гәзитенең Ғәбиҙулла Зарипов исемендәге премияһына лайыҡ булыусы Зәлиә Алтынбаеваға маҡтау ҡағыҙҙары тапшырҙы. Шулай уҡ Фәйрүзә Хәмзә ҡыҙы республика буйынса олимпиада, конкурс еңеүселәрен әҙерләүсе Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы Рәсимә Рауил ҡыҙы Баязитоваға маҡтау һүҙҙәре әйтеп, эшендә уңыштар теләне.|}}&lt;ref&gt;[https://uchbash.com/articles/bash-ort-tele-m-bi-te/2019-01-30/tyryshtar-a-ay-a-la-h-rm-t-209515 Тырыштарға ҡайҙа ла хөрмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221206134444/https://uchbash.com/articles/bash-ort-tele-m-bi-te/2019-01-30/tyryshtar-a-ay-a-la-h-rm-t-209515 |date=2022-12-06 }}&lt;/ref&gt;

Фәйрүзә Хәмзә ҡыҙы район, республика кимәлендә үткәрелгән профессиональ конкурстарҙа даими ҡатнаша һәм еңеүҙәр яулай. Уҡытыу методикаһына арналған эшкәртмәләре бар&lt;ref&gt;[https://www.online.irorb.ru/viewtopic.php?p=20853 5 — се класта Ноғман Мусиндың «Төлкөнө алдап буламы?» хикәйәһен өйрәнеү. (Кластан тыш уҡыу) Ҡарағолова Фәйрүзә Хәмзә ҡыҙы, Бөрйән районы Байназар урта мәктәбе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221206132710/https://www.online.irorb.ru/viewtopic.php?p=20853 |date=2022-12-06 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы&lt;ref&gt;[https://zakon-region3.ru/1/61489/ Указ Президента РБ от 07.05.2010 N УП-206 «О присвоении почетного звания „Заслуженный учитель Республики Башкортостан“ работникам образования Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221206125912/https://zakon-region3.ru/1/61489/ |date=2022-12-06 }}&lt;/ref&gt;
* Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы Маҡтау ҡағыҙы (2006)
* РФ Халыҡ мәғарифы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан республика комитеты Президиумының Почет грамотаһы (2010)
* «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 2003» регион-ара конкурсынның «Шәхси педагогик стиль» номинацияһында еңеүсе
* «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы — 2010» регион-ара конкурсы лауреаты
* Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы конкурсы еңеүсеһе (2014)&lt;ref&gt;[https://ufa-edu.ru/advertising/Победители%20гранта%20Правительства%20РБ%20в%202014%20году.pdf Победители гранта Правительства РБ в 2014 году.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221206125221/https://ufa-edu.ru/advertising/%D0%9F%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%20%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%D0%A0%D0%91%20%D0%B2%202014%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%83.pdf |date=2022-12-06 }}&lt;/ref&gt;

== Сығанаҡтар ==
* {{Бурзянская энциклопедия|страницы =264}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Баймаҡ районында тыуғандар]]
[[Категория:Уҡытыусылар]]</text>
      <sha1>1agptuvc5dehejui2344a37doou7huy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абукаева Любовь Алексеевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188407</id>
    <revision>
      <id>1303532</id>
      <parentid>1236185</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T03:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12910" sha1="qwuhkgtk3rmd4g4vmh9xofswv1ol215" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Любовь Алексеевна Абукаева''' ([[25 декабрь]] [[1969 йыл]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] [[Мишкә районы]] [[Яңы Ключево|Новоключево]] ауылында тыуған) — Рәсәй лингвисы һәм фольклорсыһы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы. [[Марий дәүләт университеты|Мари дәүләт университетының]] рус һәм дөйөм тел ғилеме кафедраһы профессоры&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ru/articles/104166/ Абукаева Любовь Алексеевна]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
[[1987 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетына уҡырға инә. [[1990 йыл]]да [[Марий дәүләт университеты]]на уҡырға ебәрелә. Уны 1992 йылда тамамлай, «Филолог. Рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» һөнәренә эйә була.

1992 йылдан 1993 йылға тиклем рус һәм дөйөм тел ғилеме кафедраһы уҡытыусыһы. 1993—1996 йылдарҙа — Марий дәүләт университетының фин-уғыр телдәре кафедраһы аспиранты, 2001—2004 йылдарҙа шунда уҡ докторант. 2006 йылдан Марий дәүләт университетының рус һәм дөйөм тел ғилеме кафедраһы профессоры.

[[Марий-Эл Республикаһы|Марий Эл Республикаһы]] буйынса Роскомнадзор Идаралығы ҡарамағындағы РФ киң мәғлүмәт саралары тураһында РФ ҡануниәтен ҡулланыу буйынса Консультация советы ағзаһы, Рәсәй халыҡ-ара энциклопедияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Марий Иле Республикаһының Дәүләт телдәре буйынса комиссия ағзаһы, «Вестник Марийского университета» фәнни журналының редколлегия ағзаһы.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары мари теленең тарихи һәм экспрессив синтаксисы, мари фольклоры менән бәйле. 90-дан ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт, шул иҫәптән 3 монография, 1 һүҙлек авторы.

[[1996 йыл]]да — кандидатлыҡ («Принципы классификации и история сложноподчинённых предложений нерасчленённой структуры в марийском языке»), 2005 йылда докторлыҡ диссертацияларын («Экспрессивные синтаксические конструкции в марийском языке») яҡлай.

Фәнни эшмәкәрлеге марий тел ғилеменә һәм фольклорға, атап әйткәндә, тыйыуҙарҙы, йола халыҡ йырҙарын һәм таҡмаҡтарын өйрәнеүгә; халыҡ педагогикаһына һ. б. арналған. 130-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. «Көнсығыш мариҙары йырҙары» (1991) йыйынтығын, «Мишкә мариҙарының туй йырҙары» (2009; бөтәһе лә — Йошкар-Ола ҡалаһында баҫылып сыға) йыйынтығын һ. б. төҙөүсе&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ru/articles/104166/ Абукаева Любовь Алексеевна]&lt;/ref&gt;.

=== Һайланма хеҙмәттәре ===
Сложноподчинённые предложения нерасчленённой структуры в марийском языке // Финно-угроведение. — 1996. — № 1. — С. 23-38.

Семантика синтаксических фразеологизмов оценки в марийском языке // Материалы II Всероссийской науч. конф. финно-угроведов «Финно-угристика на пороге Ш тысячелетия». — Саранск, 2000. — С. 20-22.

Сложноподчинённые предложения нерасчлененной структуры в марийском языке (монография). — Йошкар-Ола, 2000. — 98 с.

Влияние русского языка на формирование и развитие синтаксических фразеологизмов в марийском языке // Бодуэновские чтения. Бодуэн де Куртенэ и современная лингвистика : Тр. и матер. междунар. науч. конф. — Казань, 2001. — С. 45-46.

Синтаксические фразеологизмы недифференцированной оценки в русском и марийском языках // Фундаментальные и прикладные исследования в системе образования : Матер. 2-й Междунар. науч.-практ. конф. — Тамбов: Изд-во ТГУ им. Г. Р. Державина, 2004. — Ч. 4. — С. 55-57.

Экспрессивность современной марийской художественной прозы // Ашмаринские чтения : Матер. межрегион. науч. конф. — Чебоксары, 2004. — С. 206—213.

Выражение ограниченности синтаксическими фразеологизмами в марийском и русском языках // Матер. Междунар. науч. конф. «Сохранение традиционной культуры коренных малочисленных народов Севера и проблема устойчивого развития». — М., 2004. — С. 317—320.

Синтаксические фразеологизмы в марийском языке (монография). — Йошкар-Ола, 2005. — 192 с.

История изучения субъективной модальности в марийском языкознании // Проблемы комплексного развития Республики Марий Эл. Приложение № 6 к журналу «[[Регионология]]». — Саранск, 2005. — С. 278—284.

Фразеологизированные конструкции со значением оценки как соответствия норме в русском и марийском языках // Вестник Томского государственного педагогического университета. — Томск, 2005. — Вып. 4. — С.107-111.

Фразеологизированные конструкции со значением несогласия, непринятия, отрицания в марийском языке // Linguistica Uralica. — 2006. — № 2. — С. 94-102.

Писатели Марий Эл : Биоблиографический справочник. — Йошкар-Ола, 2008. — 752 с. (В соавторстве с В. Абукаевым, А. Васинкиным и Ю. Соловьёвым).

Репертуар синтаксических фразеологизмов марийского языка // Материалы X Международного конгресса финно-угроведов: Лингвистика. IV часть / Мар. гос. университет. — Йошкар-Ола, 2008. — С. 170—179.

Мишкан мари уна муро : Гостевые песни мишкинских мари. — Йошкар-Ола, 2008. — 98 с.

Структура синтаксических фразеологизмов множественности в марийском и мордовских языках // Проблемы сохранения культуры и языка в условиях глобализации : Матер. VII Междунар. симпоз. «Языковые контакты Поволжья». — Казань: КГУ, 2009. — С. 11-13.

Фразеологизированные конструкции с нормативно-оценочным значением в русском и марийском языках // Финно-угры — славяне — тюрки: опыт взаимодействия (традиции и новаторство) : Матер. междунар. науч. конф. — Ижевск, 2009. — С. 687—694.

Свадебные песни мишкинских мари / сост., перевод, предисл. — Йошкар-Ола, 2009. — 96 с.

Фразелогизированные конструкции с частицами гын / дык в марийском языке // 11th INTERNATIONAL CONGRESS FOR FENNO-UGRIC STUDIES. Linguistics. — Piliscsaba, 2010. — Р. 78-79.

Принципы формирования моделей синтаксических фразеологизмов в марийском языке // Матер. VIII междунар. симпозиума «Языковые контакты Поволжья». — Йошкар-Ола, 2011. — С. 13-18.

[http://www.science-education.ru/103-6015 Репрезентация образа адресата в величальных песнях восточных мари] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924095249/http://www.science-education.ru/103-6015 |date=2015-09-24 }} // Современные проблемы науки и образования. — 2012. — № 3.

Фразеологизированные конструкции в марийском языке. Выражение эмоций и оценок. — Saarbrücken : LAP LAMBERT Academic Publishing, 2013. — 144 p.

[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fe/Словарь_сравнений_марийского_языка.pdf Абукаева, Любовь Алексеевна. Словарь сравнений марийского языка / Л. А. Абукаева, А. В. Чемышев, А. А. Митрускова. — Йошкар-Ола: Издательский дом «Марийское книжное издательство», 2019. — 493 с.]

(E s s a y): Ойöрö: кугезе ой да илыш умы­ лымаш. Йошкар­Ола, 2007; Мишкан мари уна муро. Гостевые песни мишкинских мари. Йошкар­Ола, 2008; Запреты в системе воззрений мари. Йошкар­Ола, 2018.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Марий Иле Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Почёт грамотаһы (2006, 2012).

== Әҙәбиәт ==
* {{Книга:Учёные МарГУ|164|Абукаева Любовь Алексеевна}}
* {{Книга:Марийская биографическая энциклопедия|14|Абукаева Любовь Алексеевна}}
* {{Книга:Марийская биографическая энциклопедия-2|12|Абукаева Любовь Алексеевна|Айплатов Г. Н.}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bashenc.online/ru/articles/104166/ Абукаева Любовь Алексеевна]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{ВС}}
{{Rq|sources}}

[[Категория:Лингвист ҡатын-ҡыҙҙар]]
[[Категория:Марий университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Фин-уғыр телен өйрәнеүселәр]]
[[Категория:Марий телен өйрәнеүселәр]]
[[Категория:Марий Эл филологтары]]
[[Категория:Филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мишкә районында тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1969 йылда тыуғандар]]
[[Категория:25 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>qwuhkgtk3rmd4g4vmh9xofswv1ol215</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әстәғәфируллаһ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188707</id>
    <revision>
      <id>1303529</id>
      <parentid>1215732</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T22:45:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4221" sha1="lesstipxk4ij6qi1abjc54bwpc1hjsm" xml:space="preserve">{{Ук}}{{Ислам}}'''Әстәғәфируллаһ''', '''Әстәғәфирулла''' ({{lang-ar|أستغفر الله}}; {{lang-ru|астагфируллах}}) — [[Аллаһ]]ы тәғәлә алдында ғәфү үтенеү, [[тәүбә]] итеү [[зекер]]е&lt;ref&gt;Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, «Русский язык», 1993. — 2-се том, 756-сы бит — ISBN 5-200-01108-6&lt;/ref&gt;. Тамыр һүҙ «ғәфәрә» — «ғәфү итеү» ҡылымынан яһалған.

== Ҡулланылышы ==
Кеше үҙенең гонаһтарын, хаталарын аңлаһа, Аллаһ алдында «әстәғәфируллаһ» тип ғәфү үтенергә тейеш.

== Ҡөрьәндә ==

[[Ҡөрьән]] Кәримдең бер нисә [[сүрә]]һендә был хаҡта аяттар бар. [[Әл-Бәҡара сүрәһе]]нән 222-се [[аят]]:

{{Коран/Цитата
| Ысынлап та, Алла тәүбә иткәндәрҙе һәм таҙарынғандарҙы ярата!  |2|222
|тәржемә=башҡортса}}

[[Ән-Ниса сүрәһе]]нән 149-сы [[аят]]:

{{Коран/Цитата
| Әгәр яҡшы эште асыҡ эшләһәгеҙ йәки йәшерен ҡалдырһағыҙ, йәки берәй яманлыҡты ғәфү үтенеү менән япһағыҙ, ысынлап та, Аллаһ кисереүсе һәм ҡөҙрәтле!|4|149
|тәржемә=башҡортса}}

[[Әлү Ғимран сүрәһе]]нән 16-сы, 17-се [[аят]]тар:
{{Коран/Цитата
| «Раббыбыҙ! Беҙ иман килтерҙек! Беҙҙең гонаһтарыбыҙҙы ярлыҡа, беҙҙе ут ғазабынан һаҡла!» — тигәндәрҙе,— {{аят}} сабыр итеүселәрҙе, дөрөҫөн һөйләүселәрҙе, түбәнселеклеләрҙе, мал сарыф итеүселәрҙе, һәм таң ваҡытында ярлыҡау һораусыларҙы|3|16|17
|тәржемә=башҡортса}}

== Тәүбә шарттары ==
Ихлас тәүбә итеү өсөн өс шарт бар:

* Киләсәктә гонаһ ҡылыуҙан баш тартырға ниәт. Йәғни, хилаф эштең гонаһлы икәнен аңлап, кеше артабан да гонаһтан йыраҡлашырға тейеш.
* Ихлас күңелдән үкенеү һәм тәүбә итеү тойғоһо.
* Аллаһыға мөрәжәғәт итеп, тәүбә итеү кешенең гонаһтарын тик Аллаһ ҡына ҡаплай алыуын, йәғни Уның ғәфү итә алыуын аңлау.

Аллаһтан кисереүҙе һорап үҙ һүҙҙәрең менән теләгән бер телдә доға ҡылырға мөмкин. Әммә быны, быны [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт Пәйғәмбәр]] кеүек тулы итеп — «әстәғәфируллаһ үә әтүбү иләйһи» (Аллаһынан ғәфү үтенәм һәм тәүбә итәм), тип, уның ғәрәп телендә тәржемәһен һәм мәғәнәһен аңлап тәүбә итеү хәйерлерәктер&lt;ref&gt;[https://naistine.ru/astagfirullah/ АстагфируЛлах — перевод, значение.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230212054110/https://naistine.ru/astagfirullah/ |date=2023-02-12 }}&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Үәрд]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |автор=Ньюби Г.|заглавие= Краткая энциклопедия ислама |оригинал=A Concise Encyclopedia of Islam|ссылка=|ответственный=Пер. с англ. |издание= |место=М. |издательство=Фаир-пресс |год=2007|страниц=384|isbn=978-5-8183-1080-0 |тираж=3000|ref=Ньюби}}
{{islam-stub}}
{{Ғәрәп һүҙбәйләнештәре}}
[[Категория:Ислам терминдары]]</text>
      <sha1>lesstipxk4ij6qi1abjc54bwpc1hjsm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алғышаева Гөлшат Әбдрәхим ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189173</id>
    <revision>
      <id>1303535</id>
      <parentid>1283984</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T06:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3496" sha1="hnb3j0yzr9jbovnqvt0px7a6bo16qsi" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Алғышаева Гөлшат Әбдрәхим ҡыҙы''' ([[1 октябрь]] [[1965 йыл]]) — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы

== Биографияһы ==
Гөлшат Әбдрәхим ҡыҙы Алғышаева (Ғәбитова) [[Бөрйән районы]] [[Ғәлиәкбәр]] ауылында тыуған. [[Ғәлиәкбәр мәктәбе|Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ мәктәбе]]ндә уҡый. 1988 йылда [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институты]]ның рус-башҡорт бүлеген тамамлай. Хеҙмәт юлын Өфө ҡалаһының 112-се һанлы мәктәбендә башлай, аҙаҡ [[Йылайыр районы]]нда уҡыта. Әлеге көндә Йылайыр районы [[Йылайыр]] ауылының [[Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт гимназияһы]]ның башҡорт теле һәм әҙәбиәте, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. Республика кимәлендә үткәрелгән конкурс, башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса регион-ара олимпиадаларында уҡыусылары уңыштарға өлгәшә.
{{цитата|...Гөлшат Әбдрәхим ҡыҙы Алғышаеваға ла рәхмәтемде белдерәм. Сөнки ул бишенсенән алып мине ошо олимпиадаларға, конкурс­тарға әҙерләне. Уҡытыу­сыларым башҡорт теленә һөйөү тәрбиәләне, ҡы­ҙыҡһыныу уятты. Улар ярҙамы менән «Урал батыр» эпосын яттан һөйләү­селәр конкурсында ҡатнаштым һәм II урын­ға лайыҡ булдым, – ти Айгүзәл Йосопова. &lt;ref&gt;[https://yanshishma.com/articles/b-ygel-r/2023-01-20/uralymday-m-ge-y-sh-bash-ort-tele-3112713 Йәншишмә Уралымдай мәңге йәшә, башҡорт теле!]&lt;/ref&gt;}}

== Методик эшкәртмәләре ==
* Н.Мусин «Һайлап алған яҙмыш» романы буйынса&lt;ref&gt;[https://www.online.irorb.ru/viewtopic.php?p=22136 Методическая копилка. «Яҙмышымды үҙем яһайым»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230302175435/https://www.online.irorb.ru/viewtopic.php?p=22136 |date=2023-03-02 }}&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы
* Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (2022)

== Һылтанмалар ==
* [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]], 12 август 2022 [https://bashgazet.ru/articles/belem-m-t-rbi/2022-08-12/he-m-temde-yu-ary-ba-alanylar-2908085 «Хеҙмәтемде юғары баһаланылар»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230302175435/https://bashgazet.ru/articles/belem-m-t-rbi/2022-08-12/he-m-temde-yu-ary-ba-alanylar-2908085 |date=2023-03-02 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Уҡытыусылар]]
[[Категория:Ғәлиәкбәр]]</text>
      <sha1>hnb3j0yzr9jbovnqvt0px7a6bo16qsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡотдосова Шәфиҡа Йософ ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190600</id>
    <revision>
      <id>1303516</id>
      <parentid>1301736</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T15:45:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14353" sha1="02hnbz44qdhe1m9hatin4ulv5nxc34n" xml:space="preserve">{{фш|Ҡотдосова}}
{{Ук}}
'''Ҡотдосова Шәфиҡа''' '''Йософ ҡыҙы'''  (''ҡыҙ фамилияһы'' Рәхимова,  ''[[18 март]]  [[1910 йыл]] , [[Рәсәй империяһы|РИ]], Таврия губернаһы, [[Севастополь|Аҡъяр]] —  [[18 апрель]] [[1956 йыл]]  , [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Мәскәү]]'') — йырсы (''лирик-колоратуралы сопрано''), пианиносы, [[Муса Йәлил]] исемендәге (956) Татар  дәүләт опера һәм балет театрының опера солисы (1941—1951), Татар дәүләт филармонияһы солисы (1951-1954). Татарстан Республикаһы  атҡаҙанған артисы (1954). «Алтынсәс» операһында Алтынсәс арияһын беренсе башҡарыусыларҙың береһе (1941).

== Биографияһы ==
[[1910 йыл|1910 йылдың]] [[18 март|5 (18) мартында]] [[Севастополь|Аҡъярҙа]] (хәҙер [[Севастополь]])   ҡала мәсете муллаһы Йософ хәҙрәт Рәхимовтың ете балалы ғаиләһендә алтынсы бала булып тыуған. [[Истанбул|Истанбулда]] дини академия тамамлаған.  Сығышы менән атаһы Ульяновск губернаһы Ҡурмыш өйәҙе Яңы Муса  ауылынан. Әсәһе  Фатима,  ағалары  Фазыл, Наил, апаһы Ғәйшә, һеңлеһе Нурия.  [[1909 йыл|1909 йылда]] Йософ хәҙрәт [[Исмәғил Ғаспыралы]] саҡырыуы буйынса [[Севастополь|Аҡъярға]] килеп, яңы мәсеткә, татар милли мәктәбенә нигеҙ һала. Ҡыҙына исемде [[Исмәғил Ғаспыралы]]  һәм [[Аҡсурина Зөһрә Әсфәндиәр ҡыҙы|Зөһрә Аҡсуринаның]] ҡыҙҙары [[Ғаспыралы Шәфиҡа Исмәғил ҡыҙы|Шәфиҡа]] хөрмәтенә куша.

Шәфиҡа [[Музыка|музыкага]] өй шартларында Смольный дворян ҡыҙҙары институтын тәмамлаган поляк кызы Елена Строменскаянан  өйрәнә. Уның кәңәшн менән  Мәскәү консерваторияһына  уҡырга керергә тип бара, ләкин мулла ҡыҙы булыу  сәбәпле, уны консерваторияға  алмайҙар. Аҡъярға кире   әйләнеп Ҡайта.
[[Севастополь|Севастополгә]]  гастролдәргә килгән [[Ҡырымтатар академия музыкаль драма театры|Ҡырым татар театры]] спекталдәрен ҡарағас, драма актеры булырга хыяллана башлай. Татар клубында асылған драмтүңәрәктә  спектаклдәргә ҡатнаша (''мәҫәлән, «[[Аршын мал алған|Аршин мал алан]]&lt;nowiki/&gt;»да Гөлчәһрәне уйнай'').&lt;ref&gt;[http://www.crimea.ru/item_info_big.htm?id=1319 Кутдусова Шафика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426225135/http://crimea.ru/item_info_big.htm?id=1319 |date=2015-04-26 }}. crimea.ru{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

[[1927 йыл|1927 йылда]] юрист Абдраим (''Ғабдерәхим'') Ҡотдосовҡа кейәүгә сығып, Керчь ҡалаһына күсә. Беренсе балаһы  Жәүит тыуа. Радионың симфоник оркестрында пианист-концертмейстер булып урынлаша. Ҡыҫҡартыуға эләгеп, кинотеатрға тапер булып күсә. [[1934 йыл|1934 йылда]] икенсе улы Эрик (Эрнст) тыуа. Совхоз директоры булып эщләгән ирен партиянан  сығаралар. Шәфиҡаға  ике эштә эшләргә тура килә: көндөҙ заводта иҡтисадсы, кисен кинотеатрҙа тапер булып пианинола уйнай.

== Аҡмәсеттә ==
[[1936 йыл|1936 йылда]] Ҡотдосовтар ғаиләһе [[Аҡмесджит|Аҡмәсеткә]] күсә. Аҡмәсеттә  музыка бүлегендә  фортепиано һәм вокал факультеттарын тамамлай (1930,1940. Фортепиано факультетында уның менән Мәскәү һәм Лениград консерваторияларында белем алған Ева  Павел ҡыҙы Сеферова (''милләте менән [[Әрмәндәр|әрмән]]'') шөғөлләнә. Музыка факультетын тамамлағас, ҡырым-татар йыр һәм бейеү ансамблендә солистка булып урынлаша. [[Ҡырым]] радиокомитетында пианист-аккомпаниатор булып эшләй. Татар халыҡ, [[Ҡырым татарҙары]] йырҙарынан, романстар, опера арияларынан торған үҙ концерт программаһын булдыра.

== Ҡазанда ==
[[1940 йыл|1940 йылдың]] көҙөндә [[Ҡырым|Ҡырымға]] килгән комиссия (''рәйесе Йәүҙәт Фәйзи'') * Ш. Ҡотдосованы  Мәскәүҙә уҙасаҡ татар сәнғәте декадаһына опера йырсыһы булараҡ һайлап ала һәм Ҡазанға саҡыра. «Алтынсәс» операһынан Алтынсәс ролен өйрәнеү өсөн йырсы ғаиләһе менән Ҡазанға килә.  [[Бөйөк Ватан һуғышы]]  башланыу сәбәпле, декада уҙмай ҡала. Операның премьераһы [[1941 йыл|1941 йылдың]] [[12 июль|12 июлендә]] [[Ҡазан|Ҡаҙанда]] уҙа. Алтынсәс арияһын Ғәлиә Кайбицкая  менән сиратлап башҡаралар.

Шәфиҡа  Татар  дәүләт опера театрында әйҙәүсе йырсыға әүерелә. [[1950 йыл|1950 йылда]] уға ТАССР-ҙың атҡаҙанған артисы исеме бирелә.

[[СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты|НКВД]] талабы менән (''[[Урта Азия|Урта Азияға]] гастролгә барғас, һөргөндәге туғандары менән күрешеп, сәйәси ышанысты юғалтҡан өсөн'') [[1951 йыл|1951 йылда]] «һөнәри яраҡһыҙ» тип, эшенән ҡыуыла. Олег Лундстрем уны үҙенең джаз төркөмөнә йырсы итеп ала, ләкин [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] [[джаз]] уйнау тыйылғас, төркөм тарҡала.

== Мәскәүҙә ==
Гастроль бюро  саҡырыуы  буйынса  [[Мәскәү|Мәскәүгә]] китеп, бер нисә йыл ил буйынса гастролдәрҙә йөрөй. [[1953 йыл|1953 йылда]] [[Ҡазан|Ҡазанға]] ҡайтып, «Алтынсәс» операһында Алтынсәс арияһында яҙылып китә. Москонцерт солисы  булып урынашып, ҙур сәхнәләрҙән танылған йырсылар Иван Козловский , [[Долуханова Зара Александровна|Зара Долуханова]], [[Бәһбудов Рәшид Мәжид улы]] менән бергә йырлай.&lt;ref&gt;[http://esu.com.ua/search_articles.php?id=52144 Кутдусова Шафіка Юсуфівна]. Енциклопедія Сучасної України{{Ref-uk}}&lt;/ref&gt;

[[1956 йыл|1956 йылдың]] [[18 апрель|18 апрелендә]] [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] ашҡаҙан [[Яман шеш|яман шеше]] ауырыуынан вафат була.

== Ҡайһы бер опера партиялары ==
Ҡазан опера театры сәхнәһендә ике тиҫтәнән артыҡ төп роль башҡара:

* ''Алтынсәс'' — «Алтынсәс» [[Муса Йәлил]] (либретто), [[Жиһанов Нәжип Ғаяз улы|Нәжип Жиганов]]
* ''Галиябану'' — «Ғәлиәбаныу» Мансур Мозафаров
* ''Фәриҙә'' — «Фәриҙә» Юдин Михаил
* ''Һыуһылыу'' — «Түләк» [[Жиһанов Нәжип Ғаяз улы|Нәжип Жиганов]]
* ''Сәрүәр'' — «Башмағым» Йәүҙәт Фәйзи
* ''Джильда'' — «Риголетта» [[Джузеппе Верди]]
* ''Виолетта'' — «Травиата» [[Джузеппе Верди]]
* ''Марфа'' — «Батша кәләше»  [[Николай Римский-Корсаков]]  һ. б.

== Ғаиләһе ==
Атаһы  [[Севастополь]] мәсетенең имам-хатибы Йосыф Рәхимовҡа [[1938 йыл|1938 йылда]] «халыҡ дошманы» тип сығарылған үлем язаһы тураһында ҡарар ун йылға ирегенән мәхрүм итеүгә алыштырыла. Төрмәлә [[1943 йыл|1943 йылдың]] [[19 февраль|19 февралендә]] йөрәк өйәнәгенән вафат була. [[1957 йыл|1957 йылда]] аҡлана.

[[Октябрь революцияһы|Инҡилаб]] һәм [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе бөтә донъя һуғышы]] йылдарында [[Ҡырым|Ҡырымдағы]] тугандарының ҡайһы берҙәре трагик рәүештә  вафат була.

Ағаһы  [[Рәхимов Камил Йософ улы|Камил Рәхимов]] (1890-1978), [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғышында]] ҡатнаша, [[Бөрйән районы|Бөрйәндә]] һөргөндә була, композитор, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт  эшмәкәре.

Һеңлеһе Нурия Рәхимова, әҙәбиәт белгесе, педагог.

Беренсе ире Ғабдерәхим ({{Lang-crh|Abdureim}}, Абдраим) Ҡотдос улы Котдусов [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғышында]] һәләк була.

Өлкән улы Жәүит Ҡотдосов (1927—), хор дирижеры, композитор, профессор, ТАССР (1968), РСФСР (1977) атҡаҙанған сәнғәт  эшмәкәре&lt;ref&gt;Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: ТР ФА Татар энциклопедиясе институты, 136нчы бит&lt;/ref&gt;.

Кесе улы Эрнст (Ирек) Ҡотдосов  (1934—) [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү дәүләт университетын]] тамамлай.
Икенсе ире Алексей Григорий улы Мамай, профессор&lt;ref&gt;''Роза Мулланурова''. [http://syuyumbike.ru/categories/aprel-sanybyz Хуш, якты йолдызым.] [[Сөембикә (журнал)|«Сөембикә»]], 2020 ел, апрель, 30-33нче бит&lt;/ref&gt;.

== Әҙәбиәт ==

# ''[[Халит Кумысников|Кумысников Х. Л.]]'' Шефика Кутдусова. [[Яр Саллы|Челнинка]]: КамАЗ нәшриәте, 1995.
# ''Фидаил Мәжитов''. Ҡанаты ҡайырылған һандуғас. «Майҙан», 2010 йыл, март, 153-се бит.
# Шафиҡа Кутдусова. Т.: «Ысын күңелдән» нәшриәте, 2015.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* [https://www.youtube.com/watch?v=6XmfVn2a_4Y&amp;feature=youtu.be Г. Опера «Алтынсәс» (Златовласка). Казань] (видео, 1:03)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
== Һылтанмалар ==
* [http://www.millattashlar.ru/index.php/Кутдусова_Шафика_Юсуфовна Шефика Кутдусова порталында Милләттәштәр]
* [http://gasprinskylibrary.ru/qt/events/event/shafika-kutdusova-1910-1956/ Шафиҡа Кутдусова (1910—1956)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200920193854/http://gasprinskylibrary.ru/qt/events/event/shafika-kutdusova-1910-1956/ |date=2020-09-20 }}. Республиканская карымкарская библиотека им. И. Гаспринскиға, 13.09.2016{{Ref-ru}}
* [https://kazanutlary.ru/j-archive/journal-materials/1959-3/shfika-kotdusova / «Казан утлары» Шәфика Котдусова]
[[Категория:Сопрано]]
[[Категория:Шәхестәр:М. Йәлил исемендәге Татар опера һәм балет театры]]
[[Категория:Татарстандың атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:XX быуат йырсылары]]
[[Категория:СССР йырсылары]]
[[Категория:Татар телендә йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1956 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:18 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Севастополдә тыуғандар]]
[[Категория:1910 йылда тыуғандар]]
[[Категория:18 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>02hnbz44qdhe1m9hatin4ulv5nxc34n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азас (ҡурсаулыҡ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193579</id>
    <revision>
      <id>1303533</id>
      <parentid>1255905</parentid>
      <timestamp>2026-09-05T04:37:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15821" sha1="3jlukpnthi0vafvj0ypqmml0uj49m8l" xml:space="preserve">{{значения|Азас}}
{{Заповедная зона
| Название                = «Азас» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы
| Национальное название   = 
| Изображение             = Вид с берега на озеро (зима).JPG
| Подпись                 = 
| Категория МСОП          = Ia
 |Координаты              = 52/28/12/N/96/8/11/E
 |CoordScale              = 
| Страна                  = Россия
| Регион                  = Тыва
| Район                   = Тоджин кожууны
| Ближайший город         = [[Ҡыҙыл (ҡала)]]
| Площадь                 = 300 390 га
| Средняя высота          = 
| Дата основания          = 11.01.1985
| Посещаемость            = 
| Год посещаемости        = 
| Управляющая организация = [[РФ Тәбиғәт министрлығы]]
| Сайт                    = {{URL|http://zapovednik-azas.ru}}
 |Позиционная карта       = Россия
 |Позиционная карта 1     = Тыва
}}
'''«Аза́с»'''&lt;ref&gt;{{ССГН|Аза́с|ссылка=https://rus-geo-enc.slovaronline.com/139-Азас}}&lt;/ref&gt; — дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы. [[Тыва Республикаһы]]ның Тоджин муниципаль берәмегендә урынлашҡан.

1985 йылдың 11 ғинуарында «Азас» республика заказнигы нигеҙендә ойошторолған. Алтай-Саян экотөбәге ҡурсаулыҡтары һәм милли парктары ассоциацияһы составына инә.

Ҡурсаулыҡ хакимиәте Тоора-Хем ауылында урынлашҡан.

== Физик-географик ҡылыҡһырламаһы ==
Ҡурсаулыҡ территорияһы (1991 йыл сиктәрендә 300 390 гектар) Тыва Республикаһының төньяҡ-көнсығышында Тоджин бассейнының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан һәм Азас йылғаһы буйлап һуҙылған. Уның ситке нөктәләренең географик координаталары: төньяҡ — 52°42', көньяҡ — 52°16', көнбайыш — 98°42', көнсығыш — 96°30'. Көнсығыштан [[Бүрәт Республикаһы]] менән сиктәш. Ҡурсаулыҡ тирәләй дөйөм майҙаны 90 мең км² булған ике километрлыҡ һаҡ зонаһы булдырылған.

Тоджин ҡаҙанһыуы — Алтай-Саян тау иле сиктәрендәге ҙур тау-ара уйпатлыҡ. Был уникаль һыу йыйыу бассейны, [[Себер]]ҙең иң ҙур йылғаһы [[Йәнәсәй]]ҙең сығанаҡтарын туйындыра. Уның ғәйәт ҙур гидроресурстары йылға селтәрҙәрендә һәм күлдәрҙә тупланған.

== Климаты ==
Тоджин ҡаҙанһыуы [[климат]]ы ҡырҡа континенталь, уртаса дымлы. Көнбайышта һәм төньяҡ-көнбайышта ҡаҙанһыу ситтәрендәге тауҙарҙың тәпәш булыуы еүеш атлантик һауа килтергән төньяҡ-көнбайыш елдәргә ҡамасауламай. Күлдәрҙән һәм һаҙлыҡтарҙан күпләп пар күтәрелеү иҫәбенә барлыҡҡа килгән өҫтәмә дымлылыҡ был урында яуым-төшөмдәр барлыҡҡа килтерә{{sfn|Ефимцев|1957|с=46—65}}. Климатҡа юғары бүлкәттәрҙең йоғонтоһо ҙур.

Тоора-Хем метеостанцияһының күп йыллыҡ уртаса мәғлүмәттәренә ярашлы, ғинуарҙа иң түбән температура −54-кә етә. Ғинуарҙың уртаса тәүлек температураһы −28,7, июлдә — 14,6 градус. Һауа температураһы йылына −5,5 градус тәшкил итә. Йәй һалҡынса, йәйге ҡырауҙар ғәҙәти күренеш. Һалҡын булмаған осорҙоң оҙайлығы — 52 көн. 10 °C-тан юғары уртаса тәүлек температураһының суммаһы — 10,94 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм — 343 мм, шуларҙың 60 проценты йәйгә тура килә. Тауҙарҙа йомшаҡ континенталь климат һәм яуым-төшөм 600—800 мм тиклем яуа.

Уйһыулыҡтарҙа фенологик ҡыш{{sfn|Молокова, Карташов|1999|с=128—146}} октябрь аҙағында башлана, ноябрь башында [[ҡар]] япмаһы урынлаша. Ғинуар — февраль айҙарында ҡарҙың бейеклеге 25 — 30 см, урта таулыҡтарҙа — 80 см-ға тиклем һәм унан да юғарыраҡ. Тотороҡло ҡар япмаһы уртаса 162 көн ята һәм март аҙағында ирей башлай һәм апрель уртаһына тамамлана, урта таулыҡтарҙа — май аҙағына, бейек тауҙарҙа июль уртаһына тиклем һуҙыла.

Уйһыулыҡтарҙа вегетация уртаса 24 апрелдә башлана. Май уртаһына [[ағас]]тар һәм [[ҡыуаҡ|ҡыуаҡлыҡтар]] япраҡ ярып бөтә. Яҙҙың һуңғы этабын — йәй башын йылға үҙәндәрендә [[муйыл]]дың сәскә атыуы менән билдәләйҙәр, күпселек еләк-емеш сәскә ата. Йәй ҡыҫҡа — ике айҙан ашмай. Вегетация осоро 10 сентябрҙә тамамлана. Сентябрь урталарынан тәүлек температураһы 5 градустан түбән төшә, ҡырау даими төшә, [[ҡарағас]] һарғая. Ҡалҡыулыҡтарҙа яҙ һәм йәй бик ҡыҫҡа. Ҡырауҙар теләһә ҡайһы ваҡытта төшөүе ихтимал. Вегетация осоро июнь уртаһында башлана, ә инде августың тәүге ун көнлөгөндә үк түңәрәк япраҡлы ҡайын (ерник) һары төҫкә инә һәм көҙ башланыуын белдереп, туғайҙар ҡыуара.

== Рельефы ==

== Йылғалары һәм күлдәре ==

== Тупрағы ==

== Үҫемлектәре ==

== Хайуандар донъяһы ==
Умыртҡаһыҙҙар фаунаһын өйрәнеү башланғыс стадияла. [[балыҡтар|Ихтиофауна]]ға 15 төр инә, улар араһында иң һирәк осрай торған [[Ҡыҙыл балыҡ]] (''Hucho taimen''), Тыва Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән (2002)&lt;ref name=&quot;zapovednik&quot;/&gt;. Ер-һыу хайуандарынан 2 төр — себер углозубы (Hynobius keyserlingi) һәм осло моронло тәлмәрйен (Rana arvalis) бар&lt;ref name=&quot;zapovednik&quot;/&gt;.

Ҡурсаулыҡ биләмәһендә орнитофауна 230 төрҙө (һаҡ зонаһын иҫәпкә алып, 254 төр) үҙ эсенә ала, шуларҙың 138-е оя ҡора{{sfn|Молокова, Карташов|1999|с=128—146}}. [[Ҡоштар]]ҙың 20 төрө — Тыва Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2002), шуларҙың 10-ы Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән (2001).

Ҡурсаулыҡта [[һөтимәрҙәр]]ҙең 51 төрө йәшәй: [[бөжәктәр]] — 10, [[ярғанаттар]] — 2, [[ҡуян һымаҡтар]] — 2, [[кимереүселәр]] — 17, йыртҡыстар — 13, [[ҡуш тояҡлылар]] — 7 төрө&lt;ref name=&quot;zapovednik&quot;&gt;{{cite web |url=http://azas17.ru/o-zapovednike/fauna |title=О заповеднике » Фауна |lang=ru |website=azas17.ru |accessdate=2020-02-10 |deadlink=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140505113803/http://azas17.ru/o-zapovednike/fauna |archivedate=2014-05-05}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://zapovednik-azas.ru Официальный сайт заповедника «АЗАС»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015044859/http://zapovednik-azas.ru/ |date=2014-10-15 }}
* [[Федеральное государственное бюджетное учреждение|ФГБУ]] [http://www.altai-sayan.ru/members_of_the_association.php?ELEMENT_ID=1768 Государственный природный заповедник «Азас»]
* [http://oopt.aari.ru/oopt/Азас Заповедник «Азас»] в ИАС «ООПТ России»

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |автор=Ефимцев, H. A. |часть=Климатический очерк |заглавие=Природные условия Тувинской автономной области. Труды Тувинской компл. экспедиции, вып. 3 |ссылка= |тип=сборник |место=М. |издательство=[[Издательство Академии наук СССР|Изд-во АН СССР]] |год=1957 |страниц=5665 |язык=ru |ref=Ефимцев}}
* {{книга |автор=Молокова Н. И., Карташов Н. Д. |часть=Заповедник «Азас» [Тува] |заглавие=Заповедники Сибири |язык=ru |ссылка= |ответственный=Отв. ред.-сост. Штильмарк Ф. Р. |место=М. |издательство=«Логата» |год=1999 |том=1 |серия=«Заповедники России» |ref=Молокова, Карташов}}
* {{книга |автор=[[Гросвальд, Михаил Григорьевич|Гросвальд М. Г.]] |заглавие=Развитие рельефа Саяно-Тувинского нагорья |язык=ru |ссылка= |место=М. |издательство=«[[Наука (издательство)|Наука]]» |год=1965 |страниц=167 |ref=Гросвальд}}
* {{статья |автор=Обручев С. В. |заглавие=Новые материалы по орографии Северо-Восточной Тувы |ссылка= |издание=Вопросы геологии Азии |тип=сборник |место=М. |издательство=[[Издательство Академии наук СССР|Изд-во АН СССР]] |год=1955 |том=II |страницы=332—342 |язык=ru |ref=Обручев}}
* {{книга |автор=Говоров, К. А. |заглавие=Тоджа: учебное пособие |язык=ru |ссылка= |место=Красноярск |издательство=[[Красноярский государственный педагогический университет|КГПИ]] |год=1990 |ref=Говоров}}
* {{книга |автор=Савельев А. П., Унжаков В. В. |часть=Тувинские бобры: современный статус, проблемы сохранения и изучения аборигенной колонии |заглавие=Редкие виды млекопит. России и сопред. стран. Тез. Межд. совещ. |язык=ru |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство= |год=1997 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref=Савельев, Унжаков}}
* {{статья |автор=Бакалин В. А., Молокова Н. И., Отнюкова Т. Н. |заглавие=К флоре печеночников Тоджинской котловины (Республика Тува, Южная Сибирь) |ссылка= |издание=«Арктоа» |тип=журнал |место=М. |издательство=KMK Scientific Press |год=2001 |том=10 |страницы=19—26 |issn=0131-1379 |язык=ru |ref=Бакалин и др.}}
* {{статья |автор=Отнюкова Т. Н. |заглавие=Материалы к флоре листостебельных мхов Тоджинской котловины (республика Тыва, Южная Сибирь) |ссылка= |издание=«Arctoa» |тип=журнал |место=М. |издательство=KMK Scientific Press |год=2003 |том=12 |страницы=97–109 |issn=0131-1379 |язык=ru |ref=Отнюкова}}
* {{статья |автор=Молокова Н. И., Шауло Д. Н., Артемов И. А., Додук А. Д. |заглавие=Флористические находки в Республике Тыва |ссылка=http://old.ssbg.asu.ru/turcz/p42-48.pdf |издание=«Turczaninowia» |тип=журнал |место=Барнаул |издательство=Изд-во [[Алтайский государственный университет|АлтГУ]] |год=2002 |номер=5(2) |страницы=42–48 |issn=1560-7259 |язык=ru |ref=Молокова и др.}}
* {{книга |автор=Пиннекер Е. В. |заглавие=Минеральные воды Тувы |язык=ru |ссылка= |место=Кызыл |издательство=«Тувкнигоиздат» |год=1968 |страниц=106 |ref=Пиннекер}}
* {{книга |автор=Носин В. А. |заглавие=Почвы Тувы |язык=ru |ссылка= |ответственный=Отв. ред. Иванова Е. Н. |место=М. |издательство=[[Издательство Академии наук СССР|Изд-во АН СССР]] |год=1963 |страниц=348 |ref=Носин}}
* {{книга |автор=Куминова А. В. |часть=Основные черты и закономерности растительного покрова |заглавие=Растительный покров и естественные кормовые угодья Тувинской АССР |язык=ru |ссылка=https://books.google.ru/books/about/Растительный_покров_и.html?id=GXIeAAAAIAAJ |место=Новосибирск |издательство=«[[Наука (издательство)|Наука]]» |год=1985 |страниц=253 |ref=Куминова}}
* {{книга |автор=Шауло Д. Н. |заглавие=Сосудистые растения государственного природного заповедника &quot;Азас&quot; (Тыва) |язык=ru |ссылка= |место=Барнаул |издательство=Изд-во [[Алтайский государственный университет|АлтГУ]] |год=1998 |страниц=99 |ref=Шауло}}

{{ВС}}
{{Себер ҡурсаулыҡтары}}

[[Категория:Рәсәй ҡурсаулыҡтары]]
[[Категория:Тыва Республикаһы географияһы]]
[[Категория:Рәсәйҙең биосфера резерваттары]]</text>
      <sha1>3jlukpnthi0vafvj0ypqmml0uj49m8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Минкин, Максим Сергеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201421</id>
    <revision>
      <id>1303527</id>
      <parentid>1303263</parentid>
      <timestamp>2026-09-04T19:05:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-46823-16</username>
        <id>48762</id>
      </contributor>
      <origin>1303527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7504" sha1="pv8auy3mo35va7cymmv8t3cbaiz2sxu" xml:space="preserve">
'''Максим Сергеевич Минкин''' (род. 4 июля 2008) — российский предприниматель и создатель цифровых медиа-проектов. Основатель проекта KISLOROD, связанного с исследованием социальных платформ, цифровыми медиа и развитием проектов в этой области.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot;&gt;{{cite web|last=Jones|first=Will|title=The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions|url=https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/|website=The Village Voice|date=2026-04-01|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot;&gt;{{cite web|title=Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy|url=https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy|website=Forbes Liberia|date=2026-04-03|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;

== Биография ==
Максим Минкин родился 4 июля 2008 года. Родом из Магнитогорска Челябинской области. В подростковом возрасте начал заниматься созданием контента в социальных сетях, в том числе на платформе Likee.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

По данным ''The Village Voice'', в 14 лет Минкин начал создавать контент на Likee и изучать принципы работы алгоритмов социальных сетей. В том же возрасте он получил верификацию на платформе. В 15 лет начал получать доход от создаваемого контента. К 17 годам его основной аккаунт в Likee насчитывал более 1,2 млн подписчиков.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

В 2026 году ''Forbes Liberia'' опубликовал материал о влиянии алгоритмов социальных сетей на цифровую идентичность поколения Z, в котором Минкин представлен как 17-летний специалист по социальным сетям из Магнитогорска. В статье также описывается его опыт разработки стратегий продвижения для технологических стартапов.&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot; /&gt;

== KISLOROD ==
В 2026 году Минкин основал проект '''KISLOROD'''. Проект позиционируется как исследовательское медиа и акселератор стартапов, работающий на пересечении медиа-аналитики, социальных платформ и развития новых проектов.&lt;ref name=&quot;KISLOROD&quot;&gt;{{cite web|title=KISLOROD — Катализатор медиа-эволюции|url=https://kislorodmedia.ru/|website=KISLOROD|date=2026|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;

Согласно официальному сайту KISLOROD, направления деятельности проекта включают исследование медиа и алгоритмов платформ, акселерацию стартапов и развитие сети основателей, исследователей и инвесторов.&lt;ref name=&quot;KISLOROD&quot; /&gt;

''The Village Voice'' описывает KISLOROD как независимый медиа-стартап и акселератор, основанный Минкинем. Согласно публикации, проект сочетает исследование алгоритмов социальных платформ, разработку идей и практическую поддержку начинающих проектов.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

Среди проектов, представленных KISLOROD, указаны Project Aether — проект в области создания и распространения медиаконтента с использованием искусственного интеллекта и генеративных моделей — и Digital Society Lab, занимающийся исследованием влияния цифровых медиа на общество и культуру.&lt;ref name=&quot;KISLOROD&quot; /&gt;

== Деятельность в социальных сетях ==
Минкин начал профессиональную деятельность с создания контента в социальных сетях. По данным ''The Village Voice'', впоследствии он сосредоточился на изучении алгоритмов распространения контента и разработке стратегий развития аудитории.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

''Forbes Liberia'' сообщает, что накопленный опыт работы с социальными платформами позволил Минкинy участвовать в разработке стратегий продвижения более чем для десяти технологических стартапов.&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot; /&gt;

== Образование ==
По данным ''The Village Voice'', в 2026 году Минкин прошёл онлайн-курсы, связанные с предпринимательством, маркетингом и технологиями, в том числе курсы Стэнфордского и Оксфордского университетов, Нью-Йоркского университета и Йельского университета через платформу Coursera.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

== Освещение в СМИ ==
В апреле 2026 года ''The Village Voice'' опубликовал отдельный материал о Минкинe, его деятельности в социальных сетях и создании KISLOROD.&lt;ref name=&quot;VillageVoice2&quot; /&gt;

3 апреля 2026 года ''Forbes Liberia'' опубликовал материал ''Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy'', в котором рассматривались деятельность Минкина в социальных сетях, развитие его аудитории и создание KISLOROD.&lt;ref name=&quot;ForbesLiberia2&quot; /&gt;

== Примечания ==
{{примечания}}

== Ссылки ==

* [https://kislorodmedia.ru/ KISLOROD — официальный сайт]
* [https://www.villagevoice.com/the-17-year-old-entrepreneur-from-a-steel-town-how-maxim-minkin-built-a-media-startup-under-sanctions/ The Village Voice — The 17-Year-Old Entrepreneur from a Steel Town: How Maxim Minkin Built a Media Startup Under Sanctions]
* [https://forbesliberia.com/article?slug=digital-identity-of-gen-z-how-algorithms-shape-the-new-content-economy Forbes Liberia — Digital Identity of Gen Z: How Algorithms Shape the New Content Economy]
* [[Максим Минкин]] — статья в Башкирской Википедии</text>
      <sha1>pv8auy3mo35va7cymmv8t3cbaiz2sxu</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>