Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 71939 1303632 1303602 2026-09-06T17:26:30Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1303632 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''7 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 250-се ([[кәбисә йыл]]ында 251-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 115 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Хәрби уйынсыҡтарҙы юҡ итеү көнө. ** Таланттар эҙләү көнө. ** «Зәңгәр күккә — саф һауа» көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Бразилия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Мозамбик}}: Еңеү көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Барабансы-музыканттар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1812]]: [[Ватан һуғышы (1812)|Ватан һуғышы]]ның иң көсөргәнешлеһе булып танылған Бородино алышы. * [[1928]]: [[СССР]]-ҙа [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] булдырыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1945]]: [[Берлин]]да [[Икенсе донъя һуғышы союздаштары]] СССР, [[АҠШ]], [[Бөйөк Британия]] һәм [[Франция]] ғәскәрҙәрҙең Еңеү парады була. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Толстой Пётр Петрович]] (1870—7.07.1918), дәүләт эшмәкәре, [[Рәсәй империяһы]]ның беренсе (1906) [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дәүләт думаһы]]на [[Өфө губернаһы]]нан депутат. Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск]] ҡалаһынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * Нуруллин Фәнис Нурлығаян улы (1931—?), инженер. 1975—1997 йылдарҙа «Салауатгоргаз» тресы идарасыһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәре. * [[Кустов Михаил Григорьевич]] (1951), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, табип-хирург. 1989 йылдан [[Сибай]] үҙәк ҡала дауаханаһының хирургия бүлеге мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2013), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм [[Башҡортостан]]дың (2003) һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Ҡаланың почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Тәтешле районы]] [[Ивановка (Тәтешле районы)|Ивановка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лезнева Валентина Ивановна]] (1951), сәнәғәт өлкәһе хеҙмәткәре. [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. * [[Мәмлиев Игорь Айрат улы]] (1951—2017), балалар хирургы-[[фән|ғалим]]. 1990—2017 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2004), профессор (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). Сығышы менән [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһынан. * [[Волков Владимир Иванович]] (1956), инвалид-[[спорт]]сы, йәмәғәтсе. 1994 йылдан [[дзюдо]] буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. 1996 йылғы ([[АҠШ]], [[Атланта]] ҡалаһы) һәм 2000 йылғы ([[Австралия]], [[Сидней]] ҡалаһы) [[Паралимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Күп тапҡырҙар [[Европа]] һәм Рәсәй чемпионы. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1996). [[Туймазы]] ҡалаһының почётлы гражданы (1997). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Әбделмәнов Рим Сәлимйән улы]] (1956), [[бейеү]]се. 1973 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1989 йылдан — педагог-репетиторы; 2006—2011 йылдарҙа [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]], 2012 йылдан — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (1998), [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1989) артисы. [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Георгий Калитов]] (1952—22.11.2021), рәссам-график, [[Педагогика|педагог]]. 1980—1996 йылдарҙа Башҡортостан ижади производство комбинаты рәссамы, бер үк ваҡытта 1994—2004 йылдарҙа (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]], 1984—2003 һәм 2004—2017 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1995 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2012), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987). [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1995). * [[Күскилдин Кинйә Сәғит улы]] (1962), педагог, мәғариф, комсомол һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2009 йылдан Башҡортостан Республикаһы йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министрының беренсе урынбаҫары; 2010—2022 йылдарҙа хәҙерге Рәсәй Туристик индустрия союзының Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе. Башҡортостан Республикаһының бишенсе саҡырылыш (2013—2018) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Рәсәй һәм Башҡортостандың Кинематографсылар союздары ағзаһы, Башҡортостан Кинематографсылар союзының рәйес урынбаҫары. Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғүмәров Вадим Азат улы]] (1997), кикбоксинг буйынса 1-се разрядлы спортсы. [[Рәсәй]] чемпионы ([[Нефтекама]], 2010), Бөтә Рәсәй турниры еңеүсеһе ([[Магнитогорск]], 2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Сиҙәм (Әбйәлил районы)|Сиҙәм]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Игнатьев Руф Гаврилович]] (1818—2.01.1886), [[Рәсәй империяһы]] [[Археология|археологы]], этнограф, [[журналистика|журналист]] һәм [[тәржемә]]се. 1858 йылдан — [[Ырымбур губернаһы]]ның, 1865—1877 йылдарҙа һәм 1880—1886 йылдарҙа [[Өфө губернаһы|Өфө губерна]] статистика комитеты китапханасыһы. «Башҡорт Салауат Юлаев, Пугачёв бригадиры, йырсы һәм импровизатор» («Башкир Салават Юлаев, пугачёвский бригадир, певец и импровизатор», 1893) исемле ғилми хеҙмәт һәм [[башҡорттар]]ҙың археологияһы, [[тарих]]ы, этнографияһы һәм ауыҙ-тел ижады буйынса башҡа материалдар авторы. * [[Яҡуп Ҡолмой]] (1918—11.10.1994), [[СССР]] шағиры, журналист. 1940 йылдан — КПСС, 1944 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙниәт хеҙмәткәре (1978) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Новоселов Владимир Николаевич]] (1948), [[Баймаҡ]] ҡалаһының [[Ғата Сөләймәнов]] исемендәге балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Солтанов Тәлғәт Әхтәм улы]] (1948), табип-хирург. 1987—1997 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] үҙәк район дауаханаһының баш табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Русинов Самуил Гецелевич]] (1914—30.12.2004), [[йыр]]сы (тенор). 1942 йылдан — [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] һәм бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның музыкаль‑әҙәби лекторийы солисы. 1942 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1955 йылда [[Мәскәү]]ҙә үткән [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы|башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында]] ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған артисы (1955). Бөтә Союз опера спектаклдәре смотры дипломанты ([[Өфө]], 1967). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]]ның Минск өлкәһе Борисов ҡалаһынан. * [[Айҙарбәкова Фирҙәүес Абдулхаҡ ҡыҙы]] (1929—2003), хеҙмәт алдынғыһы. [[Күгәрсен районы]] «Сорғояҙ» колхозының элекке һауынсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рафиға Усманова]] (1954), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). * [[Исхаҡов Салауат Миҙхәт улы]] (1959), [[фән|ғалим]]-тарихсы. 1995 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Рәсәй тарихы институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (2003). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:7 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1805]]: Модест Богданович, [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби [[тарих]]сыһы, генерал-лейтенант. * [[1810]]: Герман Генрих Госсен, [[Германия]] [[иҡтисад]]сыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1860]]: Анна Мэри Мозес, [[АҠШ]] рәссамы. * [[1870]]: Александр Куприн, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[драма]]тург. * [[1915]]: Киёси Ито, [[Япония]] [[Математик|математигы]]. * [[1925]]: Павел Вигдергауз, СССР һәм [[Украина]] [[Архитектура|архитекторы]], СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты. * [[1925]]: Александр Хмелик, СССР һәм [[Рәсәй]] яҙыусыһы, драматург һәм киносценарист, «Ералаш» киножурналының баш мөхәррире. * [[1930]]: Сонни Роллинз, АҠШ-тың [[джаз]] саксофонсыһы, композитор. * [[1935]]: Анатолий Бучаченко, СССР һәм Рәсәй [[фән|ғалимы]], [[Физик химия|физик-химик]], академик. * [[1935]]: Игорь Голембиовский, СССР һәм Рәсәй [[Журналистика|журналисы]], 1991—1997 йылдарҙа «Известия» гәзитенең баш мөхәррире. * [[1940]]: Дарио Ардженто, [[Италия]] кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер, ҡурҡыныс фильмдар авторы. * [[1955]]: Ефим Зельманов, СССР һәм АҠШ ғалимы, математик, Чикаго һәм Йель университеттары профессоры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:7 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[2010]]: [[Диваев Рәшит Мансур улы]], [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған агрономы (1981). == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И07]] [[Категория:7 сентябрь]] o3wis63am0dmuewwtg23y18x1f7abxc 1303633 1303632 2026-09-06T17:31:40Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1303633 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''7 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 250-се ([[кәбисә йыл]]ында 251-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 115 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Хәрби уйынсыҡтарҙы юҡ итеү көнө. ** Таланттар эҙләү көнө. ** «Зәңгәр күккә — саф һауа» көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Бразилия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Мозамбик}}: Еңеү көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Ер}} [[Ер]]: Барабансы-музыканттар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1812]]: [[Ватан һуғышы (1812)|Ватан һуғышы]]ның иң көсөргәнешлеһе булып танылған Бородино алышы. * [[1928]]: [[СССР]]-ҙа [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] булдырыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1945]]: [[Берлин]]да [[Икенсе донъя һуғышы союздаштары]] СССР, [[АҠШ]], [[Бөйөк Британия]] һәм [[Франция]] ғәскәрҙәрҙең Еңеү парады була. * [[1951]]: Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһында «Нефтяник» [[стадион]]ы асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Толстой Пётр Петрович]] (1870—7.07.1918), дәүләт эшмәкәре, [[Рәсәй империяһы]]ның беренсе (1906) [[Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы|Дәүләт думаһы]]на [[Өфө губернаһы]]нан депутат. Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск]] ҡалаһынан. }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Нуруллин Фәнис Нурлығаян улы]] (1931—?), инженер. 1975—1997 йылдарҙа «Салауатгоргаз» тресы идарасыһы. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәре. * [[Кустов Михаил Григорьевич]] (1951), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, табип-хирург. 1989 йылдан [[Сибай]] үҙәк ҡала дауаханаһының хирургия бүлеге мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2013), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм [[Башҡортостан]]дың (2003) һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Ҡаланың почётлы гражданы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Тәтешле районы]] [[Ивановка (Тәтешле районы)|Ивановка]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Лезнева Валентина Ивановна]] (1951), сәнәғәт өлкәһе хеҙмәткәре. [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе. * [[Мәмлиев Игорь Айрат улы]] (1951—2017), балалар хирургы-[[фән|ғалим]]. 1990—2017 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2004), профессор (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998). Сығышы менән [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһынан. * [[Волков Владимир Иванович]] (1956), инвалид-[[спорт]]сы, йәмәғәтсе. 1994 йылдан [[дзюдо]] буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. 1996 йылғы ([[АҠШ]], [[Атланта]] ҡалаһы) һәм 2000 йылғы ([[Австралия]], [[Сидней]] ҡалаһы) [[Паралимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы. Күп тапҡырҙар [[Европа]] һәм Рәсәй чемпионы. Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1996). [[Туймазы]] ҡалаһының почётлы гражданы (1997). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Әбделмәнов Рим Сәлимйән улы]] (1956), [[бейеү]]се. 1973 йылдан хәҙерге [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]] солисы, 1989 йылдан — педагог-репетиторы; 2006—2011 йылдарҙа [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]], 2012 йылдан — [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы|Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған]] (1998), [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ]] (1989) артисы. [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Георгий Калитов]] (1952—22.11.2021), рәссам-график, [[Педагогика|педагог]]. 1980—1996 йылдарҙа Башҡортостан ижади производство комбинаты рәссамы, бер үк ваҡытта 1994—2004 йылдарҙа (өҙөклөк менән) хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]], 1984—2003 һәм 2004—2017 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 1995 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2012), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987). [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1995). * [[Күскилдин Кинйә Сәғит улы]] (1962), педагог, мәғариф, комсомол һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 2009 йылдан Башҡортостан Республикаһы йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министрының беренсе урынбаҫары; 2010—2022 йылдарҙа хәҙерге Рәсәй Туристик индустрия союзының Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе. Башҡортостан Республикаһының бишенсе саҡырылыш (2013—2018) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Рәсәй һәм Башҡортостандың Кинематографсылар союздары ағзаһы, Башҡортостан Кинематографсылар союзының рәйес урынбаҫары. Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғүмәров Вадим Азат улы]] (1997), кикбоксинг буйынса 1-се разрядлы спортсы. [[Рәсәй]] чемпионы ([[Нефтекама]], 2010), Бөтә Рәсәй турниры еңеүсеһе ([[Магнитогорск]], 2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Сиҙәм (Әбйәлил районы)|Сиҙәм]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Игнатьев Руф Гаврилович]] (1818—2.01.1886), [[Рәсәй империяһы]] [[Археология|археологы]], этнограф, [[журналистика|журналист]] һәм [[тәржемә]]се. 1858 йылдан — [[Ырымбур губернаһы]]ның, 1865—1877 йылдарҙа һәм 1880—1886 йылдарҙа [[Өфө губернаһы|Өфө губерна]] статистика комитеты китапханасыһы. «Башҡорт Салауат Юлаев, Пугачёв бригадиры, йырсы һәм импровизатор» («Башкир Салават Юлаев, пугачёвский бригадир, певец и импровизатор», 1893) исемле ғилми хеҙмәт һәм [[башҡорттар]]ҙың археологияһы, [[тарих]]ы, этнографияһы һәм ауыҙ-тел ижады буйынса башҡа материалдар авторы. * [[Яҡуп Ҡолмой]] (1918—11.10.1994), [[СССР]] шағиры, журналист. 1940 йылдан — КПСС, 1944 йылдан — [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙниәт хеҙмәткәре (1978) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Новоселов Владимир Николаевич]] (1948), [[Баймаҡ]] ҡалаһының [[Ғата Сөләймәнов]] исемендәге балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Солтанов Тәлғәт Әхтәм улы]] (1948), табип-хирург. 1987—1997 йылдарҙа [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] үҙәк район дауаханаһының баш табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Русинов Самуил Гецелевич]] (1914—30.12.2004), [[йыр]]сы (тенор). 1942 йылдан — [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] һәм бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның музыкаль‑әҙәби лекторийы солисы. 1942 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1955 йылда [[Мәскәү]]ҙә үткән [[Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы|башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында]] ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған артисы (1955). Бөтә Союз опера спектаклдәре смотры дипломанты ([[Өфө]], 1967). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). Сығышы менән хәҙерге [[Беларусь Республикаһы]]ның Минск өлкәһе Борисов ҡалаһынан. * [[Айҙарбәкова Фирҙәүес Абдулхаҡ ҡыҙы]] (1929—2003), хеҙмәт алдынғыһы. [[Күгәрсен районы]] «Сорғояҙ» колхозының элекке һауынсыһы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Рафиға Усманова]] (1954), [[Журналистика|журналист]], [[Шиғриәт|шағир]] һәм [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). * [[Исхаҡов Салауат Миҙхәт улы]] (1959), [[фән|ғалим]]-тарихсы. 1995 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Рәсәй тарихы институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (2003). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:7 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1805]]: Модест Богданович, [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби [[тарих]]сыһы, генерал-лейтенант. * [[1810]]: Герман Генрих Госсен, [[Германия]] [[иҡтисад]]сыһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1860]]: Анна Мэри Мозес, [[АҠШ]] рәссамы. * [[1870]]: Александр Куприн, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[драма]]тург. * [[1915]]: Киёси Ито, [[Япония]] [[Математик|математигы]]. * [[1925]]: Павел Вигдергауз, СССР һәм [[Украина]] [[Архитектура|архитекторы]], СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты. * [[1925]]: Александр Хмелик, СССР һәм [[Рәсәй]] яҙыусыһы, драматург һәм киносценарист, «Ералаш» киножурналының баш мөхәррире. * [[1930]]: Сонни Роллинз, АҠШ-тың [[джаз]] саксофонсыһы, композитор. * [[1935]]: Анатолий Бучаченко, СССР һәм Рәсәй [[фән|ғалимы]], [[Физик химия|физик-химик]], академик. * [[1935]]: Игорь Голембиовский, СССР һәм Рәсәй [[Журналистика|журналисы]], 1991—1997 йылдарҙа «Известия» гәзитенең баш мөхәррире. * [[1940]]: Дарио Ардженто, [[Италия]] кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер, ҡурҡыныс фильмдар авторы. * [[1955]]: Ефим Зельманов, СССР һәм АҠШ ғалимы, математик, Чикаго һәм Йель университеттары профессоры. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:7 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[2010]]: [[Диваев Рәшит Мансур улы]], [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971), [[БАССР]]-ҙың атҡаҙанған агрономы (1981). == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И07]] [[Категория:7 сентябрь]] 9is4a0gllgzcdmr7nkspnd9wh1z9xra 0 71940 1303634 1252713 2026-09-06T17:35:32Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1303634 wikitext text/x-wiki '''8 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 251-се ([[кәбисә йыл]]ында 252-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 114 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Журналистика|Журналистарҙың]] халыҡ-ара теләктәшлек көнө. ** Уҡый-яҙа белеү көнө. ** Физиотерапия көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Андорра}}: Милли көн. * {{Флагификация|Испания}}: Ирекмән (волонтёр) көнө. * {{Флагификация|Македония}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{RUS}}: Хәрби дан көнө: [[Рәсәй империяһы]] армияһының [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]ндағы Бородино алышында француздарҙы ҡыйратыуы. ** [[Ленинград]]ты һаҡлаусыларҙы иҫкә алыу көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Актёрҙар көнө. * {{RUS}}: Финансистар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1930]]: [[АҠШ]]-тың «МММ» химия компанияһы хеҙмәткәре Ричард Дрю йәбешкәк таҫма — скотч уйлап таба. * [[1970]]: [[СССР]]-ҙа урта мәктәп уставы раҫлана. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Калинина Людмила Ивановна]] (1915—24.06.2014), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] хәрби хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында — танк ғәскәрҙәренең ремонт-тергеҙеү полкы командиры; инженер-полковник. * [[Сафин Хәниф Усман улы]] (1935), хеҙмәт ветераны, 1955—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]]ның «Алға» хужалығы механизаторы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1981). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Конашова Светлана Ивановна]] (1950), [[фән|ғалим]]-урман белгесе. 1983 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Воронеж өлкәһе]]нең Расстрижено ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Хәзиәхмәтов Шамил Сафуан улы]] (1941—22.12.2012), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[Журналистика|журналист]], [[Проза|яҙыусы]], [[тәржемә]]се. 1982 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 2005—2012 йылдарҙа [[Өфө]]лә үҙе ойошторған «Скиф» нәшриәтенең баш мөхәррире. * [[Дауытов Гәрәй Дәүләтбай улы]] (1946—6.12.2008), [[уҡытыусы]], комсомол, [[КПСС|партия]] һәм [[мәғариф]] органдары хеҙмәткәре, журналист. 1990 йылдан [[Бөрйән районы]]ның [[Таң (гәзит)|«Таң» гәзите]] хәбәрсеһе. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Əхәтов Ғабделхәй Хурам улы]] (1927—25.11.1986), [[фән|ғалим]]-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]. 1958—1986 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, [[татар теле]] һәм [[татар әҙәбиәте|әҙәбиәте]] кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1965), профессор (1970). * [[Майстренко Валерий Николаевич]] (1947—18.05.2023), ғалим-химик. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылдан химия факультеты деканы, 1992 йылдан органик булмаған химия, 2012 йылдан — аналитик химия кафедраһы мөдире; бер үк ваҡытта 1993 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]] Йәшәйеш хәүефһеҙлеге ғилми-тикшеренеү институтының директор урынбаҫары, 1996—2009 йылдарҙа — директоры. 1998—2009 йылдарҙа «Башкирский экологический вестник» журналының баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2006), химия фәндәре докторы (1990), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғарипов Рим Мөхәрәм улы]] (1947), ғалим-хирург. 1978 йылдан [[Үрге Ҡыйғы]] район үҙәк дауаханаһының баш табибы. 1986 йылдан [[Өфө]]ләге 21-се дауахананың бүлек мөдире, 1992 йылдан — ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһының баш табип урынбаҫары, бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы; 2003 йылдан — университет клиникаһы директоры, 2011 йылдан БДМУ-ның Дипломдан һуң белем биреү институты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2005) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған табибы. Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡыйғы районы]] Үрге Ҡыйғы ауылынан. * [[Әхмәҙиев Әлим Әхәт улы]] (1952—8.08.2022), ғалим-[[Социология|социолог]], [[Политология|политолог]]. 1981 йылдан [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы; 1994 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, 1995 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Закондар сығарыу палатаһы рәйесе урынбаҫары, 1999 йылдан — Закондар сығарыу палатаһының власть мәсьәләләре, милләттәр, йәмәғәт һәм дини берекмәләр эштәре буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары, 2003 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] аппаратында бүлек мөдире урынбаҫары, 2007 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының Республика балалар (үҫмерҙәр) ижады үҙәге директоры. Философия фәндәре докторы (1993), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012), [[Башҡортостан комсомолы]] премияһы лауреаты (1985). Сығышы менән [[Күгәрсен районы]]ның [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Әҙелмырҙин Үлмәҫбай Абдулхаҡ улы]] (1928—1.03.2011), иҫәпсе. 1953 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Путь Ленина» колхозы иҫәпсеһе, 1968 йылдан — ағас әҙерләүсе, 1984—1990 йылдарҙа — келәт мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1967). Сығышы менән ошо райондың [[Салауат (Әбйәлил районы)|Салауат]] ауылынан. * [[Ғәлиев Графит Мөбәрәк улы]] (1938), [[нефть|нефтсе]]. 1965 йылдан «Южарланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1988). [[Ленин ордены|Ленин]] (1981) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) ордендары кавалеры. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1970). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дүртөйлө районы]]ның [[Йосоп (Дүртөйлө районы)|Йосоп]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәниев Ишдәүләт Солтан улы]] (1938), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Әбйәлил районы «Путь Ленина» колхозының элекке механизаторы. [[БАССР Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1981), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1984). Сығышы менән ошо райондың [[Дәүләт (Әбйәлил районы)|Дәүләт]] ауылынан. * [[Адушев Игорь Евгеньевич]] (1958), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1955—2013 йылдарҙа «Востокнефтезаводмонтаж» тресының хәҙерге «Металлоконструкция» йәмғиәтенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2010 йылдан — директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2013). Сығышы менән хәҙерге [[Төркмәнстан]]дың [[Төркмәнабад]] ҡалаһынан. * [[Хызырова Зөмәрә Мөнир ҡыҙы]] (1963), [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1986 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] артисы; 1991—1994 йылдарҙа һәм 2003 йылдан [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] мәҙәниәт йорто директоры; 1994—2003 йылдарҙа Асҡарҙың 1-се мәктәбенең педагог-ойоштороусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010), төрлө кимәл ижади конкурстар еңеүсеһе һәм лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Миәкә районы]]ның [[Яңы Ишле]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:8 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1830]]: Фредерик Мистраль, [[Франция]] [[шиғриәт|шағиры]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1904). * [[1841]]: [[Антонин Дворжак]], [[Чехия]] композиторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1910]]: Жан-Луи Барро, Францияның [[театр]] һәм кино актёры, режиссёр. * [[1920]]: Александр Граве, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[Педагогика|педагог]], [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы. * [[1923]]: [[Рәсүл Ғамзатов]], СССР шағиры, [[әҙәбиәт|яҙыусы]], публицист, йәмәғәт эшмәкәре, [[Дағстан]]дың халыҡ шағиры, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1974). * [[1923]]: Иван Земнухов, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Краснодонда «Йәш гвардия» йәшерен ойошмаһын ойоштороусыларҙың береһе, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). * [[1924]]: Любовь Шевцова, «Йәш гвардия» йәшерен ойошмаһы ағзаларының береһе, Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң). * [[1925]]: [[Питер Селлерс]] (төп исеме Ричард Генри Селлерс), [[Британия]] киноактёры, «[[Алтын глобус]]» премияһы лауреаты. * [[1930]]: Марио Адорф, [[Германия]]ның театр һәм кино актёры. * [[1945]]: Владимир Фокин, СССР һәм Рәсәй кинорежиссёры, сценарист һәм актёр, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (2008). * [[1960]]: Ия Нинидзе, СССР, [[Грузия]] һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актрисаһы, [[йыр]]сы. * [[1975]]: Елена Лиховцева, Рәсәй [[теннис]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:8 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1811]]: [[Петер Симон Паллас]], [[Германия]] һәм [[Рәсәй империяһы]]ның энциклопедист-ғалимы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И08]] [[Категория:8 сентябрь]] cvwkp70l61yc0c9z14vibpxsyd3n5dx 0 110275 1303645 1299747 2026-09-06T22:11:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303645 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Страна = {{BUL}}<br />{{USSR}}<br />{{RUS}} |Изображение = Philipp Kirkorov in Vitebsk.jpg |Описание изображения = Филипп Киркоров 2014 йылда Витебскиҙағы «Славян базарында» |Полное имя = Филипп Бедросович Киркоров |Дата рождения = 30.04.1967 |Дата смерти = |Место рождения = Болгария Халыҡ Республикаһы, Варна ҡалаһы |Место смерти = |Годы активности = 1985 — әлеге көнгәсә |Профессии = {{певец|СССР|Рәсәй|XX быуат|XXI быуат}}, {{актёр|СССР|Рәсәй|XX быуат|XXI быуат}}, {{музыкальный продюсер|Рәсәй}}, {{композитор|Рәсәй}} |Певческий голос = |Инструменты = [[гитара]] |Жанры = [[поп-музыка]] |Коллективы = «Ленинградский мюзик-холл» |Сотрудничество = Ани Лорак, Сакис Рувас, Анна Нетребко, Анастасия Стоцкая |Лейблы = «Мелодия» фирмаһы |Награды = {{{!}} {{!}}{{РФ-тың халыҡ артисы}}{{!!}}{{Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы}}{{!!}}{{Украинаның халыҡ артисы}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Франциск Скорина ордены}}{{!!}}{{Астанаға 10 йыл миҙалы}} {{!}}} |Сайт = [http://www.kirkorov.ru/ kirkorov.ru] |Исеме = Филипп Киркоров }} {{Listen | Имя_файла = Filipp Kirkorov voice.oga | Название = Ф.Б. Киркоровтың тауыш яҙмаһы | Описание = «Эхо Москвы» радиоһына интервью, 16 апрель 2005 йыл | float = }} '''Киркоров Филипп Бедросович''' ({{lang-bg|Фи́лип Бедро́сов Кирко́ров}}, төп исеме — '''Фили́пп Бедро́с Кирко́ров'''<ref name="Указ">{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/16505 |title=Указ Президента Российской Федерации от 19.01.2001 № 54 «О присвоении почётного звания „Заслуженный артист Российской Федерации“ Киркорову{{nbsp}}Ф.{{nbsp}}Б.» |author= |date=2012-06-01 |website= |publisher=Kremlin.ru |accessdate=2017-10-10 |lang=}}</ref>; [[30 апрель]] [[1967 йыл]], [[Варна]], [[Болгария]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең эстрада [[йыр]]сыһы, актёр, композитор һәм продюсер. [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (2008). Һигеҙ тапҡыр «Овация» премияһына, биш тапҡыр «World Music Awards» наградаһына лайыҡ булған, күп тапҡырҙар «Алтын граммофон», «Йөҙ ботло хит», «Көмөш галош» премияларын алған, йыл һайын үткәрелеүсе «Йыл йыры» фестивале лауреаты. 2002 йылда «Кинотавр» фестивалендә «Вечера на хуторе близ Диканьки» мюзиклындағы роле өсөн Киркоров «Иң яҡшы ирҙәр роле» номинацияһында еңеүсе була<ref>[http://www.kinotavr.ru/ru/history/winners/ Призеры 1991—2005 гг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019083348/http://www.kinotavr.ru/ru/history/winners |date=2016-10-19 }}</ref>. == Ғаиләһе == * Олатаһы (атаһы яҡлап) — Филипп Киркоров (ысын фамилияһы — Крикорян), әрмән<ref name="youtube.com">[http://www.youtube.com/watch?v=DEobdAmbqHA&feature=player_detailpage#t=71s Интервью Бедроса Киркорова на канале «Шант»] (''часть интервью на русском, часть на армянском'')</ref>, итексе булып эшләй.  * Өләсәһе (атаһы яҡлап) — София Киркорова, шулай уҡ әрмән<ref name="youtube.com"/>. * Олатаһы (әсәһе яҡлап) — Манион Михаил Альфонсович, (1891—1918), акробат, музыкаль эксцентрик, клоун, ярым француз, ярым рус, Манион фамилияһы — ирланд сығышлы. * Өләсәһе (әсәһе яҡлап) — Манион Лидия Михайловна, цирк актрисаһы, ксилофонсы, бейеүсе. Тамырҙары менән сиған. ** Атаһы — Бедрос Филиппович Киркоров<ref>[http://www.donbass.ua/news/culture/music/2009/10/21/bedros-kirkorov-vrjad-li-u-filippa-i-koli-baskova-chto-to-poluchitsja.html Бедрос Киркоров: Вряд ли у Филиппа и Коли Баскова что-то получится…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140521032111/http://www.donbass.ua/news/culture/music/2009/10/21/bedros-kirkorov-vrjad-li-u-filippa-i-koli-baskova-chto-to-poluchitsja.html |date=2014-05-21 }}</ref><ref>[http://www.pc-armenia.ru/ru/153/349 Знаменитые армяне (Бедрос Киркоров)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517132052/http://www.pc-armenia.ru/ru/153/349 |date=2014-05-17 }}</ref><ref name="Б.Киркорова">Из интервью Б.</ref><ref>[http://www.day.az/news/showbiz/79307.html «Несмотря на то, что я наполовину являюсь армянином…» — из интервью Day.]</ref> болгар йырсыһы, әрмән<ref name="Б.Киркорова">Из интервью Б.</ref> (1932 йылдың 2 июнендә тыуған<ref name="zvezdi.ru">[http://www.zvezdi.ru/groups/b5094.htm Киркоров Бедрос Звезды.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110426031904/http://www.zvezdi.ru/groups/b5094.htm |date=2011-04-26 }}</ref>). Бедростың әйтеүенсә, ул болгар мәктәбенә инеү өсөн мотлаҡ шарт булғанлыҡтан Крикорян фамилияһын Киркоровҡа алмаштырған<ref name="youtube.com"/>. *** Атаһы яҡлап һеңлеһе — Ксения (2002 йылдың сентябре), бары 2 аҙна ғына йәшәп ҡала. Ата-әсәһе әйтеүенсә, сабый табиптарҙың хатаһы арҡаһында һәләк булған. ** Әсәһе — Виктория Марковна Киркорова (Лихачёва)<ref>[http://dv-gazeta.info/afisha/kto-pojdet-na-kontsert-kirkorova.html Кто пойдет на концерт Киркорова?]</ref>, концерттар алып барыусы (6 апрель, 1937 — 30 апрель 1994<ref name="zvezdi.ru"/>), рактан үлә. ** Әбеһе (атаһының апаһы) — Мари Киркорова (1945 йылғы), опера йырсыһы. [[АҠШ]]-та эшләй. ** Бабаһы (атаһының ағаһы) — Харри Киркоров (1937 йылғы), бизнесмен. ; Балалары * Ҡыҙы — Алла-Виктория (26 ноябрь, 2011). Уның тыуыуы тураһында 20.00 «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» программаһында хәбәр ителә. 2011 йылдың 30 ноябрендә «Һөйләһендәр әйҙә» тигән программала  Киркоров ҡыҙына әсәһе Виктория <ref>[http://www.dni.ru/showbiz/2011/11/27/223041.html У Филиппа Киркорова родился первенец]</ref>  һәм А. Пугачёва хөрмәтенә исем ҡушылыуы тураһында һөйләй. * Улы — Мартин (29 июнь, 2012). Уның тыуыуы тураһында йырсы Софиялағы концертында иғлан итә<ref>[http://kp.ru/daily/25907/2863832/ У Филиппа Киркорова родился сын!]</ref>. ; Ҡатыны * 1994—2005 — А. Пугачёва менән никахта тора.1994 йылдың 13 ғинуарында пар Мәскәүҙә йәрәшеүҙәре тураһында белдерә. 15 мартта никах Санкт-Петербургта ҡала мэры А. Собчак тарафынан теркәлә. 15 майҙа [[Иерусалим]]д<nowiki/>а сиркәүҙә никахлашалар. А. Пугачёва менән 2005 йылдың мартында кешегә белдермәй генә айырылышалар, был хаҡта 2005 йылдың ноябрендә Лолитаның «Комплекстарһыҙ» программаһында рәсми иғлан ителә. == Биографияһы == Биш йәшенән ата-әсәһе менән гастролдәргә йөрөй. Бала сағында Мәскәүҙә йәшәй. Киркоров беренсе тапҡыр сәхнәгә 5 йәшендә сыҡҡан, тиҙәр. Филипп Петрозаводск театрында атаһы Б. Киркоровтың концертында була.  Бедрос 1944 йылда Варнала үҙе осратҡан совет танкистарына арналған «Улыҡайым» тигән автобиографик йырын башҡара. Йыр тамамланғас, Филипп сәхнәгә сыға һәм атаһына ҡәнәфер бүләк итә, ә Бедрос уны тамашасыларға таныта һәм Фиипп үҙ ғүмерендә тәүге алҡыштарҙы ала<ref>[http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=SRH6CpB5CXo Бедрос Киркоров — О семье Киркоровых]</ref>. === Белеме === * № 413-сө мәктәпте алтын миҙалға тамамлай<ref>[http://www.guruken.ru/alla/unizitelnoe_detstvo Тяжелое унизительное детство Филиппа КИРКОРОВА в женских панталонах | ''Гуру Кен Шоу'']</ref>. Мәктәптән һуң Театр институтына инергә тырышып ҡарай, ләкин имтихан тапшыра алмай<ref>[http://www.c-cafe.ru/days/bio/40/kirkorov.php Биография Филиппа Бедросовича Киркорова]</ref>. * «Фортепиано» һәм «гитара» кластары буйынса музыка мәктәбен тамамлай. * ''1984—1988 йылдар'': Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка училищеһы, музыкаль комедия бүлексәһе<ref>[http://www.gnesin.ru/vypuskniki Наши выпускники :: Государственный музыкальный колледж имени Гнесиных] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124011200/http://www.gnesin.ru/vypuskniki |date=2020-11-24 }}</ref>, ҡыҙыл диплом менән тамамлай. === 1985—1989: карьераһының башы === ''1985 йылдың ноябре'' — «Шире круг» программаһында «Алёша» тигән йырҙы болгар телендә башҡарып, тәүге тапҡыр телевидениеға сыға.    «Шире круг» программаһында Киркоровҡа «Зәңгәр ут» режиссёры С. И. Анапольская иғтибар итә һәм уны тапшырыуға саҡыра. «Зәңгәр ут» етәкселеге, үтә һылыу тип, рөхсәт бирмәй. Анапольская, әгәр  Ф. Киркоровты «Ут»ҡа төшөрөтмәһәләр, ул тапшырыуҙы бөтөнләй эшләмәйәсәге тураһында беренсе ғаризаны яҙа. Икенсе  ғаризаһында, әгәр ул «Ут»ты төшөрмәһә, эштән бушатыуҙарын  үтенә.  ''1987 йыл'' — И. Рахлин етәкселегендәге «Ленинград мюзик-холл»ға эшкә саҡырылыу, [[Берлин]]<nowiki/>дағы бар донъяға билдәле «Фридрихштадтпаласт» театрындағы шоуҙа ҡатнашыу өсөн сит ил турнеһы. Мюзик-холдан киткәс, Филипп йырҙар яҙыусы шағир И. Резник менән осраша, ул егеткә ҙур булышлыҡ күрһәткән тәүге профессионалдарҙың береһе була.  ''1988 йылдың апреле'' — И. Резниктың вернисажында А. Пугачёва менән  Ф. Киркоровтың тәүге осрашыуы. 1988 йылдың октябрендә Филипп унан беренсе «Раштыуа осрашыуҙары»нда ҡатнашыуға саҡырыу ала. Был ваҡытҡа Киркоров  Гнесиндар исемендәге училищены тамамлай, Ялтала ғүмерендәге тәүге конкурста уңышлы сығыш яһай, «Кармен» тигән йырға беренсе клибын төшөрә һәм [[Монголия]]ла совет хәрби частарында түләүһеҙ концерттар күрһәтә.   «Раштыуа осрашыуҙары»н әҙерләгәндә йырсы шағир Л. Дербенёв менән таныша, ул Киркоров өсөн артабан шлягерға әйләнеп киткән йырҙарын яҙа: «Ты, ты, ты», «Небо и земля», «Атлантида», «Днём и ночью» һ.б. ''1989 йыл'' — А. Пугачёваның партнёры сифатында [[Австралия]]ға һәм [[Германия]]ға гастролдәре, Пермгә беренсе яңғыҙ гастроле. Шул уҡ йылды Киркоров тәүләп «Йыл йыры» фестиваленең финалына сыға<ref>[http://pesnyagoda.my1.ru/1988_91.html ПЕСНЯ ГОДА. 1988-91] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815224138/http://pesnyagoda.my1.ru/1988_91.html |date=2015-08-15 }}</ref>. ''1989 йылдың аҙағы'' — Киркоров «Алла Пугачёва театры»нан китә һәм әүҙем концерт эшмәкәрлеген башлай. === 1990-сы йылдар: киң билдәлелек алыу === ''1990 йыл'' — [[Санкт-Петербург|Ленинград]]<nowiki/>та «Шлягер-90» конкурсында  «Небо и земля» тигән йыр менән Гран-при яулай. ''1992 йыл'' —  композитор А. Лукьяновтың «Атлантида» тигән йырына видеоклип йылдың иң уңышлы клибы тип табыла. Йырсының ике яңғыҙ программаһы — «Небо и земля» һәм «Атлантида» сыға. Һуңғыһы йылдың иң яҡшы шоуы тип таныла. Ошо уҡ йылдарҙа  Киркоровтың АҠШ-та, [[Канада]]ла, Германияла һәм [[Израиль|Израил]]дә тәүге гастролдәре була. ''1993 йыл'' — «Йылдың иң яҡшы йырсыһы» номинацияһында «Овация» премияһы һәм халыҡ-ара «Алтын Орфей» конкурсында премия. Ошо уҡ ваҡытта Австралиялағы гастроле уңышлы  үтә. ''1994 йыл'' — «Я не Рафаэль» тигән соло программаһы сыға, уның төп өлөшөн Э. Хампердинк, Т. Джонс, Ф. Синатра, П. Анка һәм [[Элвис Пресли|Э. Пресли]] репертуарындағы хиттар алып тора. «Я поднимаю свой бокал» тигән йырҙы яҙҙырыу. 1994 йылдың ноябрендә Киркоров менән Пугачёва Атлантик-Ситиҙа, Американың иң ҙур «Таж-Махал» казиноһында ҙур концерт бирә, киләһе йылының майында Израиль буйлап уртаҡ концерт туры үткәрәләр.  1994 йылдың 18 июлендә — В. Листьев, 1997 йылдың 20 февралендә (А. Пугачёва менән икәүләп) А. Разбаш алып барған «Час пик» программаһында ҡатнаша. ''1995 йылда'' Киркоров тағы 2 «Овация» премияһын ала — «Иң яҡшы программа өсөн» и «Иң яҡшы йырсы» булараҡ, 3 хитҡа видеоклиптар төшөрә — «Пташечка», «Посмотри, какое лето» һәм «Милая». Көтмәгәндә, [[Дублин]]да буласаҡ «Евровидение» халыҡ-ара конкурсы башланыуға бер аҙна ҡалғанда, Филипп унда Рәсәй исеменән сығыш яһаясағын ишетә; «Колыбельная для вулкана» йыры менән 17-се генә урынды ала. Игорь Николаев һәм Лайма Вайкуле менән бергәләп Валдис Пельштың «Угадай мелодию» программаһында ҡатнаша.  ''1995 йыл аҙағы'' — «Полиграм» лейблында һыйҙырышлылығы ике тапҡырға ҙурыраҡ компакт-дискы сыға, ул «Скажи солнцу: &#x201E;<span style="font-family: 'Georgia', 'FreeSerif', 'Times New Roman Cyr', 'Times New Roman', 'Times', serif; font-size: 105%;"></span><span>Да!</span>“» тип атала. Альбомдың сығыуы Дәүләт эстрада театрында «Лучшее, любимое и только для Вас» программаһы премьераһы менән тап килә. Ул һуңынан бөтә илдә ҙур уңыш менән бара.  ''1996 йыл'' — Монте-Карлола Рәсәй башҡарыусылары араһындағы рекордлы тираж өсөн (2 миллион тауыш яҙмаһы)  Бөтә донъя музыкаль премияһы (World Music Awards). «Мөғжизәләр яланы» капитал-шоуының Яңы йыл сығарылышында, «Тема» программаһында ҡатнаша. ''1997 йыл'' — донъя буйлап  «Лучшее, любимое и только для Вас!» туры. «Чердачок Фруттис» программаһында ҡатнаша. ''1999 йыл'' — «Ой, мама, шика дам!» тигән яңы программаһы сыға, ул күпселек шәреҡ йырҙарынан тора.  ''1999 йылдың 5 майы ''Монте-Карлола 1998 йыл өсөн  World Music Awards премияһын алыу, унан һуң Германияға гастроль. 1999 йылдың июнендә М. Джексон саҡырыуы буйынса «Michael Jackson and Friends. What more can I give» хәйриә программаһында Рәсәй вәкиле булараҡ ҡатнаша. === 2000 йылдан һуңғы ижады === 2001 йылда испан телендәге берҙән-бер альбомы ''Magico Amor ''сыға, ул ''Azteca Records'' (Лос-Анджелес) студияһында яҙҙырыла һәм [[Мексика]]<nowiki/>ла нәшер ителә. Артист тағы бер испанса альбом, ''Sueno d’Amor'', яҙҙырырға теләһә лә, бер нисә йыры әҙер булыуға ҡарамаҫтан (Гранада, Пташечка, Марина, Ой мама шика дам һәм Единственная), төрлө сәбәптәр арҡаһында альбом донъя күрә алмай. Әле Киркоров продюсерлыҡ менән шөғөлләнә һәм үҙенең концерт программалары менән сығыш яһай.  == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * <big> '''Рәсми исемдәре һәм бүләктәре'''</big> **  Франциск Скорина ордены ([[Беларусь|Белоруссия]], 2012)<ref>[http://top.rbc.ru/society/18/05/2012/651114.shtml А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621221850/http://top.rbc.ru/society/18/05/2012/651114.shtml |date=2012-06-21 }}</ref> ** Ялта ҡалаһының Почетлы гражданы ([[Украина]], 2010)<ref>[http://news.allcrimea.net/news/2010/8/11/1281538358/ Киркоров стал почётным гражданином Ялты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217025234/http://news.allcrimea.net/news/2010/8/11/1281538358/ |date=2010-12-17 }}</ref> ** Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2008) — ''сәнғәт өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн''<ref name="186-2008">[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=44218 Указ Президента Российской Федерации от 12.02.2008 № 186 «О присвоении почётного звания „Народный артист Российской Федерации“ Киркорову Ф.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628182126/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=44218 |date=2011-06-28 }}</ref> ** Украинаның халыҡ артисы (2008)<ref name="Лорак-Киркоров">[http://korrespondent.net/showbiz/music/477976 Лорак и Киркоров стали народными артистами Украины]</ref> ** Украинала йыл кешеһе (2008)<ref>[http://news.bigmir.net/entertainment/118459/ Киркоров стал человеком года в Украине — bigmir)net]</ref> ** «Астанаға 10 йыл» юбилей миҙалы ([[Ҡаҙағстан]], 2008) ** <ref>[http://www.liveinternet.ru/users/986338/post91580746/ ФИЛИППУ КИРКОРОВУ ВРУЧЕНА ГОСУДАРСТВЕННАЯ НАГРАДА]</ref> ** «Сәнғәткә хеҙмәт итеү» Алтын Ордены кавалеры (8 сентябрь, 2007)<ref name="autogenerated3">[http://www.mecenat100.ru/article.php?id=1128 Торжественное открытие Именных Звезд в честь величайших людей планеты в Парке 850-летия Москвы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109084736/http://www.mecenat100.ru/article.php?id=1128 |date=2007-11-09 }}</ref> ** Халыҡ-ара Мәҙәниәт һәм Сәнғәт Академияһы Академигы  (8 сентябрь, 2007)<ref name="autogenerated1"><span class="citation">[http://ria.ru/culture/20140206/993458811.html Филипп Киркоров вернется в мюзикл "Чикаго" 5 марта].&#x20;<small>Проверено 29 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> ** «Рәсәй профессионалы» почётлы ордены  (30 август, 2007) ** Чечняның халыҡ артисы<ref name="autogenerated2">[http://www.pravda.ru/news/showbiz/07-10-2006/199377-kirkorov-0/ Киркоров приехал в Чечню за наградой по стопам Кобзона — Шоу-бизнес — Правда.]</ref> (2006) ** Ингушетияның халыҡ артисы<ref name="autogenerated2" /> (2006) ** Донъя Халыҡтары Берҙәмлеге Халыҡ-ара Академияһы Академигы (25 ноябрь, 2006) ** Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (2001) — ''сәнғәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн ''<ref name="54-2001">[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=005553 Указ Президента Российской Федерации от 19.01.2001 № 54 «О присвоении почётного звания „Заслуженный артист Российской Федерации“ Киркорову Ф.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628182117/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=005553 |date=2011-06-28 }}</ref> ** «Рәсәйҙең тылсымлы тауышы» — йыл да тапшырыла торған «Алтын Һыуғояр» бөтә Рәсәй премияһы (19 апрель, 2001)<ref>[http://www.visualrian.ru/ru/site/search/?q=киркоров+водолей&field=all&types%5B%5D=photo&types%5B%5D=video&types%5B%5D=infographics&types%5B%5D=cartoon&types%5B%5D=russia Библиотека изображений «РИА Новости» :: Поиск]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ** Ҡырым Автономиялы Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (25 август, 2000) ** БМО-ның Изге Ихтыяр илсеһе (23 февраль, 2000) ** «Йыр батшаһы» (январь 2000, Латин Америкаһының «Fama» премияһы) ** Эстрада сәнғәте эшмәкәрҙәренең халыҡ-ара идараһы ағзаһы  * «Только один месяц и только для Вас!» (ғинуар, 1999) концерттар серияһы өсөн Гиннесстың Рекордтар китабына индерелгән.  == Премиялары == === «World Music Awards» === Рәсәйҙең иң популяр башҡарыусыһына: тауыш яҙмаларының һатылыу лидерына «Best selling Russian Artist» * ''8 май, 1996'' — Монте-Карло, «Днем и ночью» йыры * ''5 май, 1999'' — Монте-Карло, «Come and dance» йыры * ''15 сентябрь, 2004'' — Лас-Вегас, «Un dia feliz» йыры * ''31 август, 2005'' — Лос-Анджелес, «Карнавал» йыры * ''9 ноябрь, 2008'' — Монте-Карло, «Tango» йыры === «Овация» === * ''1993'': Йыл йырсыһы * ''1994'': Йыл йырсыһы * ''1997'': 1996 йылдағы иң яҡшы видеоклип өсөн  («Зайка моя») * ''май, 1998'': ** Йыл йырсыһы, ** «Рәсәй эстрадаһын пропагандалаған өсөн» премияһы —  «Лучшее, любимое и только для Вас!» донъя супертуры, ** «Иң яҡшы шоуҙың идеяһы һәм ҡуйылышы өсөн» премияһы —  «Алла өсөн сюрприз» программаһы («Спасибо Вам, враги мои» йыры) * ''28 апрель, 1999'': «Йылдағы иң яҡшы шоу» —  «Лучшее, любимое и только для Вас!» шоуы * ''21 май, 2001'': «Ун йыллыҡтың иң яҡшы  гастроль  туры» — «Лучшее, любимое и только для Вас!» туры<ref>[https://web.archive.org/web/20040423064505/http://www.kirkorov.ru/usr-cgip/trophy-list.pl#4 Филипп Киркоров: Призы и награды]</ref> * ''2008'': Йыл йырсыһы === «Йыл йыры» фестивалендә ҡатнашыу === {| border="1" class="wikitable" ! width="50" |Йыл ! width="300" |Һайлау ! width="300" |Финал |- | align="center" rowspan="1" | ''1989'' | «Не смотри ты на часы» |- | align="center" rowspan="1" | ''1990'' | «Кармен» |- | align="center" rowspan="2" | ''1991'' | «Ты, ты, ты…» |- | «Атлантида» |- | align="center" rowspan="2" | ''1993'' | «Люстры старинного зала» | align="center" rowspan="2" | «Ты скажи мне вишня» |- | «Моя голубка» |- | align="center" rowspan="2" | ''1994'' | «Марина» | align="center" rowspan="2" | «Примадонна» |- | «Примадонна» |- | align="center" rowspan="2" | ''1995'' | «Милая» | align="center" rowspan="2" | «Днём и ночью» |- | «Днём и ночью» |- | align="center" rowspan="2" | ''1996'' | «Зайка моя» | «Зайка моя» |- | «Виноват я, виноват» | «Виноват я, виноват» |- | align="center" rowspan="2" | ''1997'' | align="center" rowspan="2" | «Мало» | «Единственная» |- | «Мало» |- | align="center" rowspan="2" | ''1998'' | «Дива» |- | «Медсестра» |- | align="center" rowspan="3" | ''1999'' | «Мышь» |- | «Лишь бы ты меня ждала» |- |«Йыр-99»-ҙа ҡатнашмай, ләкин йырҙары фестиваль лауреаты итеп  таныла |- | align="center" rowspan="3" | ''2000'' | «Огонь и вода» |- | «Роза красная» |- | «Килиманджаро» |- | align="center" rowspan="4" | ''2001'' | «Любовь уходит в небеса за нами» | «Я за тебя умру!» |- | «Ты поверишь?» | «Ты поверишь?» |- | «Pum!» |- | «История любви» |- | align="center" rowspan="4" | ''2002'' | «Влюбленный и безумно одинокий» | «Влюбленный и безумно одинокий» |- | «Моя Виктория» | «Жестокая любовь» |- | «Мария-Магдалена» | «Дай огня, детка!» |- | «Странные люди» |- | align="center" rowspan="3" | ''2003'' | «Немного жаль» | «Немного жаль» |- | «Роза чайная» (М.Распутина менән) | «Роза чайная» (М. Распутина менән) |- | «Радио-бэйби» | «Радио-бэйби» |- | align="center" rowspan="2" | ''2005'' | «Обычная история» |- | «Я эту жизнь тебе отдам» — бонус |- | align="center" rowspan="2" | ''2006'' | «Полетели!» |- | «Холодно в городе» (А. Пугачева менән) |- | align="center" rowspan="1" | ''2007'' | «Сердце в 1000 свечей» |- | align="center" rowspan="1" | ''2008'' | «Галки» |- | align="center" rowspan="1" | ''2009'' | «Просто подари» |- | align="center" rowspan="5" | ''2010'' | «Мы так нелепо разошлись» |- | «Голос» (А. Нетребко менән) — йыл дуэты  |- | «В саду Эдемовом» |- | «Дископартизаны» |- | «Дискобой» |- | align="center" rowspan="1" | ''2011'' | «Снег» |- | align="center" rowspan="1" | ''2013'' | «Любовь пять звезд» |- | align="center" rowspan="1" | ''2014'' | «Радость моя» |- | align="center" rowspan="3" |''2015'' | «Акапелла души» |- | «Прохожие» |- | «Индиго» |- |2016 |«Забываю» (Любовь Успенская менән) «О любви» «Любовь или обман» |} === «Алтын граммофон» === «Алтын граммофон» рекордсыһы: нисә церемония үтһә, шунса статуэткаһы бар: 2002 һәм 2008 йылда төшөп ҡалһа ла,  2003 һәм 2010 йылдарҙа икешәр награда ала. * ''1996:'' «Карнавал» * ''1997'': «Улетай, туча!» * ''1998'': ** «Ой, мама шика дам!», ** «Дива» — приз композитор Цвика Пикка тапшырыла * ''1999'': «Мышь» * ''2000:'' «Огонь и вода» * ''2001'': «Ты поверишь?», «Я за тебя умру!» — бонус * ''2003'': ** «Жестокая любовь», ** «Роза чайная» (М. Расптуина менән) * ''2004'': «Немного жаль» * ''2005'': ** «Обычная история» (церемонияла — «Попурри») ** «Иң үтемле башҡарыусы» призы * ''2006'': «Полетели!» * ''2007'': «Сердце в 1000 свечей» * ''2009:'' «Просто подари» * ''2010:'' ** «Струны души» (композитор Юлиана Донская), ** «Голос» (А. Нетребко менән) * ''2011:'' «Снег» * ''2012:'' «Я отпускаю тебя» * ''2013:'' «Сердце ждет» * ''2014:'' «Радость моя» * ''2015:'' «Он твоя июллюзия» * ''2016:'' «Прохожие» , «Забываю» (Любовь Успенская менән) === «Тауышлы юлаҡ» === * ''1994:'' «Марина», «Примадонна» йырҙары * ''1995:'' «Днём и ночью», «Посмотри, какое лето», «Милая», «Пташечка» йырҙары * ''2003:'' Йыл йырсыһы,  «Роза чайная», «Радио-бэйби», «Мечта», «Джалма» (М. Распутина менән) йырҙары * ''29 ғинуар, 2006:'' «Иң-иң» махсус призы, «Попурри» йыры * ''10 июль, 2007:''  «Евровидение-2006» махсус призы, «Йыл видеоһы», «Мәңгелек двигатель» призы, «Полетели!» йыры * ''2 февраль, 2008:'' Оперетта театрындағы «Юбилей шоуҙары» шоуы өсөн «Тауышлы юлаҡ»тың Дан Залы ваҡиғаһы һәм йыл концерты, «Приглашение на чай» йыры (М. Распутина менән)  === Кинола ҡатнашҡан өсөн === {| class="wikitable" ! Дата ! Премия ! Номинация ! Фильм ! Йыр/ роль |- | ''июнь 2002'' | XIII «Кинотавр» кинофестивале  |Кинофильмға иң яҡшы йыр<br> Иң яҡшы ирҙәр роле | «Вечера на хуторе близ Диканьки» | «Песня Чёрта» |- | ''2009'' | Төшөрөлдө! | Иң яҡшы актёрлыҡ дебюты | «Любовь в большом городе» | Изге Валентин |- | ''11 июня 2010'' | Муз-ТВ премияһы | Иң яҡшы  саундтрек | «Любовь в большом городе» | «Просто подари» |- | ''03 июня 2011'' | Муз-ТВ премияһы | Иң яҡшы  саундтрек | «Любовь в большом городе» −2 | «Струны» |} === Конкурсант === * ''август,'' '''1988''': Ялталағы конкурста дипломант. * ''24 июнь,'' '''1989''': «Парнасҡа баҫҡыс» (Москва). Тамашасы һөйөүе призы. * ''июнь,'' '''1990:''' «Шлягер-90» халыҡ-ара конкурсы (Санкт-Петербург). Гран-при,  «Небо и земля», «Кармен» йырҙары. * '''1992''': ** ''июнь'': «Алтын Орфей» халыҡ-ара конкурсы (Болгария). II премия, «Ты, ты, ты» йыры. ** ''июль:'' «Интерфест» халыҡ-ара конкурсы (Македония). I премия, «Загляни в мои глаза» йыры. * ''13 май, '''''1995''': Евровидение (Ирландия, Дублин). 17-се урын, «Колыбельная вулкану» йыры. * '''1996''' — Халыҡ-ара видеоклиптар конкурсы «Видеоклиптарҙа анимация» номинацияһында (Мәскәү). Юғары премия, «Зайка моя» клибы. * ''5 июль,'' '''2000''':  «Йыл тышлығы» конкурсы, «Тышлыҡ йөҙө» һәм «Йыл тышлығы» номинацияларындағы премиялар «Культ Личностей» № 26 (ноябрь-декабрь, 1999 йыл) журналын биҙәгән өсөн * '''2011''': «Призрак Оперы» телепроекты, [[Беренсе канал|1 каналд]]<nowiki/>а — 1-се урын<ref>[http://www.eg.ru/daily/stars/28385/ Киркоров стал победителем проекта «Призрак оперы» // Экспресс газета]</ref> == Ижады == === Концерт программалары === * '''«Загляни в мои глаза»''': ** ''1990 йыл,  1991 йылдың 7-8 марты'' — Эстрада Театры, Мәскәү * '''«Небо и земля»''': ** ''1991'' йылдың октябре — Россия дәүләт үҙәк концерт залы, Мәскәү  ** ''1992'' йылдың апреле — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург * '''«Атлантида»''': ** ''1992 йылдың октябре'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** ''1992 йылдың декабре — 1993 йылдың октябре'' — АҠШ, Канада, Израиль, Германия, Австралия буйлап тур * '''«Я не Рафаэль»''': ** '' 1994 йылдың 4-8 марты'' — Россия дәүләт үҙәк концерт залы, Мәскәү ** ''1994 йылдың 10-15 марты'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** 1994 йылдың майы — А. Пугачева менән Израиль буйлап «Венчальный тур»  ** ''1994'' йылдың ноябре — АҠШ буйлап тур  * '''«Я не Рафаэль»-II''' ** ''7-8 марта 1995'' — «Парад парадов» программаһында төшөү, Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** ''март — май 1995'' —  Германия, Израиль турҙары ** ''19-26 ноября 1995'' — Эстрада Театры, Мәскәү * '''«Звездное лето»''': ** ''январь 1996'' — АҠШ-та А. Пугачева, К. Орбакайте, кесе В. Пресняков менән ғаилә туры  * '''«Лучшее, любимое и только для Вас!»''': ** ''25-30 апрель, 1996'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** ''21-24 ноября 1996'' — Россия дәүләт үҙәк концерт залы, Мәскәү  ** ''апрель 1997 — январь 1998'' — АҠШ, Германия, Израиль, Украина, Латвия, Таиланд туры * '''«Лучшее, любимое и только для Вас!»-2''': ** ''20 февраль — 1 март, 1998'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** ''5-8 марта 1998'' — Олимпийский СК, Мәскәү  ** ''21-22 март, 1998'' — Лас-Вегас (АҠШ) туры ** ''3 сентябрь, 1998'' — Болгария ** ''1998'' — яҡын сит илдәр туры. * '''«Только один месяц и только для Вас!»''': ** ''30 октябрь — 2 декабрь, 1998'' — Октябрьский ҙур концерт залында, Санкт-Петербург, 32 концерт * '''«Ой, мама шика дам!»''': ** ''15-30 ғинуар, 1999'' — Россия дәүләт үҙәк концерт залы, Мәскәү  ** ''1-11 апрель,1999'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** '' 1999, көҙ'' — «Ваша музыка» программаһын төшөрөү, Россия дәүләт үҙәк концерт залы, Мәскәү  * '''«Дива»''': ** ''19-20 ноябрь,1999'' — Лас-Вегас, АҠШ * '''«Филлениум»''': ** ''апрель — июнь 2000'' — Израиль, Украина, Белоруссия туры * '''«Король мамбо»''' (& Лу Бега): ** ''13 декабрь, 2000'' — Олимпийский СК, Мәскәү  ** ''декабрь, 2000'' —  Боҙ ҙарайы (Санкт-Петербург) * '''«Вчера, сегодня, завтра и…»''': ** ''17 ноябрь −1 декабрь, 2000, 25-28 һәм 30 апрель, 2002'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** ''23-28 января 2001'' — Дәүләт Кремль һарайы, Мәскәү ** ''2001 — 2002'' — АҠШ, Балтик илдәре, Украина, Монголия, Төркиә туры * '''«В свой День рождения я пою для Вас!»''': ** ''30 апрель, 2001'' —  Боҙ һарайы (Санкт-Петербург) * '''«Лучшие песни»''': ** ''12-13 март, 17-26 октябрь, 2003'' — Россия дәүләт үҙәк концерт залы, Мәскәү  ** ''29 октябрь — 2 ноябрь, 2003'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** ''февраль, 2004'' — Украина туры ** ''5 мая 2005'' — Бөйөк Британияла концерт (Лондон, Apollo Hall) ** ''2004 —  2006 йылдың апреле '' —  Израиль, Германия, АҠШ, Бөйөк Британия, Болгария, Украина, Литва, Белоруссия, Болгария, Израиль буйлап А. Стоцкая менән тур ** '' 2006 йылдың июле —2007'' — Украина, Ҡырғыҙстан, Ҡаҙағстан, Болгария, Израиль туры * '''«Король ремейкоff»''': ** ''июль, 2004, февраль, 2005'' — Белоруссия, Балтик буйы туры ** ''22-24 сентябрь, 2005'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург * '''«Юбилейные концерты»''': ** ''16-25 октябрь, 2007'' — Эстрада Театры, Мәскәү ** ''12-16 декабрь, 2007'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** ''2008'' — Балтик буйы, АҠШ, Канада, Белоруссия, Швейцария туры ** ''2009'' — БҒӘ, Испания, АҠШ, Таиланд, Украина, Швейцария туры * '''«Юбилейные концерты. На бис!»''': ** ''15-30 апрель, 2008'' — Эстрада Театры, Мәскәү * '''«Просто подари»''': ** ''9-11 апрель, 2010'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** ''2010 йыл'' — Бельгия, Балтик буйы, Италия, Германия, Австрия, Испания, Болгария, Израиль туры ** ''8-10 апрель, 2011'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** ''2011 йыл ''— БҒӘ, Израиль, Италия, Украина, Белоруссия, Төркиә, Австрия туры * '''"ДруGOY"''': # ''8-9 ноябрь, 2011'' — Дәүләт Кремль һарайы, Мәскәү # ''20-22 апрель, 2012'' — Октябрьский Ҙур концерт залы, Санкт-Петербург * '''"Я"''': # ''16 - 20 март, 2016'' — Дәүләт Кремль һарайы, Мәскәү # ''1 - 3 апрель, 2016'' — Октябрьский Ҙур концерт залы, Санкт-Петербург == Яңы Тулҡын == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !Йыл !Йыр |- |''2002'' |«Я за тебя умру» «Влюбленный и безумно одинокий» «Марина - Магдалина» «Дай мне свободу» «Дай огня, детка!» «Странные люди» |- |''2003'' |«Мечта» (Маша Распутина менән) «Всё отдам я за любовь» «Влюбленная душа» (Анастасия Стоцкая менән) «Роза чайная» (Маша Распутина менән) «Радио Бейби» «Танец Алабама» |- |''2004'' |«Свадебные цветы» (Маша Распутина менән) «Баллада о ледяном доме» «Мир без твоей любви» |- |''2007'' |«Попурри» «Только раз» «Любовь, похожая на сон» |- |''2008'' |«Я не Рафаэль» «Немного жаль» «Дива» «Галки» «На душе переполох» (Верка Сердючка менән) |- |''2009'' |«Пара королей» «Просто подари» |- |''2010'' |«Дископартизаны» «В саду эдемовом» «Дискобой» «Эти глаза напротив» |- |''2011'' |«Кристина» (Кристина Орбакайте менән) «Снег» «L'amore» «Мир без твоей любви» |- |''2014'' |«Americano» «Любовь пять звёзд» «Сады вишнёвые» «Кумир» «Радость моя» |- |''2015'' |«Индиго» «Мне мама, тихо говорила» «Guarda Che Luna» (Бедрос Киркоров менән) «Жизнь полюбит нас» «Он твоя иллюзия» «Прохожие» «Забываю» (Любовь Успенская менән) «Акапелла души» «Затмение сердца» «Гимн несбывшимся мечтам» (Ани Лорак менән) |- |''2016'' |«Любовь или обман» «Единственная моя» «Химера» «Сиртаки» «О любви» «Яркий Я» (Дискотека Авария менән) «Просто подари» «Ты, всё что нужно мне» |} == Дискография == === Студияла яҙылған альбомдар === * 1990 — «Филипп»  * 1990 — «Синдбад-мореход»  * 1991 — «Ты, ты, ты»  * 1991 — «Небо и земля»  * 1992 — «Такой-сякой»  * 1994 — «Я не Рафаэль»  * 1995 — «Примадонна»  * 1995 — «Скажи Солнцу: „Да!“»  * 1998 — «С любовью к Единственной»  * 1998 — «Ой, мама, шика дам!»  * 2000 — «ЧелоФилия»  * 2001 — Magico Amor (испан телле альбом) * 2001 — «Влюблённый и безумно одинокий»  * 2003 — «Незнакомка»  * 2004 — «Дуэты»  * 2007 — «For You»  * 2011 — «ДруGOY»  * 2016 — «Я» == Видеография == === Концерттар === ** 2009 — «Юбилейное шоу в Московском театре оперетты 2008 год»  ** 2004 — «Лучшие песни»  ** октябрь 2001 — «С Днём Рождения, Филипп!»  ** апрель 2001 — «Филипп Киркоров в Кремле»  ** 1998 — «Лучшее, любимое, только для Вас!»  ** 1996 — «Я не Рафаэль»  ** 1996 — «Атлантида»  ** 1991 — «Небо и земля» === Видеофильмдар === ** апрель 2001 — «Как покорить Любимую»  ** 2000 — «Я буду жить, как хочу!»  ** 1998 — «Один год из жизни: Любовь и сцена»  ** 1996 — «Немного о любви» === Клиптар һәм сығыштар компиляциялары === ** 2008 — «Grand-коллекция»  ** 2006 — «Караоке по-киркоровски»  ** 2005 — «The Best Video»  ** апрель 2001 — «Филипп Киркоров: The Best Video»  ** 2000 — «Филипп Киркоров: Видеоклипы»  ** 1999 — «Видеоклипы»  ** 1996 — «Скажи солнцу: „Да!“» == Фильмография == === Фильмдар === {| border="1" class="wikitable" ! width="38" |Йыл ! width="500" |Атамаһы ! width="300" |Роль ! width="300" |Йыр |- | align="center" rowspan="1" | ''1991'' | Исчадье ада<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/ischade-ada Фильм Исчадье ада актеры и роли / 1991 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |ресторан йырсыһы | «В моём саду» |- | align="center" rowspan="1" | ''1993'' | сериал «Горячев и другие»<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/goryachev-i-drugie Фильм Горячев и другие актеры и роли / 1992 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | вокал, тауышландырыу | «Великий грех» |- | align="center" rowspan="1" | ''1999'' |33 квадратных метра | камео |- | align="center" rowspan="2" | ''2000'' | сериал «Салон красоты»<ref><span class="citation">[http://seria-z.net/serial/Salon-krasoty_Rossiya.html Сериал Салон красоты (Россия) смотреть онлайн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160823123444/http://seria-z.net/serial/Salon-krasoty_Rossiya.html |date=2016-08-23 }}.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | поп-йондоҙ Евгений Славин |- | Женское счастье<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/zhenskoe-schaste Фильм Женское счастье актеры и роли / 2001 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |яңы башлап йырлаусы | «Чили Ча Ча» |- | align="center" rowspan="1" | ''2001'' |Апрель <sup class="noprint nowrap">[''источник не указан 117 дней'']</sup> |Михаил Круг |- | align="center" rowspan="2" | ''2005'' |Киножурнал «Ералаш» | мәктәп психологы |- |Моя прекрасная няня («Король ремейков» серияһы)<ref>[http://nanny.cdom.ru/about/8.php Сайт сериала]</ref> |камео |- | align="center" rowspan="1" | ''2006'' |Приключения Верки Сердючки<br> <ref><span class="citation">[https://my-hit.org/film/4704/ Приключения Верки Сердючки (2006) - смотреть онлайн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810091216/https://my-hit.org/film/4704/ |date=2016-08-10 }}.&#x20; my-hit.org.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |камео |- | align="center" rowspan="2" | ''2008'' | На спине у чёрного кота<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/na-spine-u-chernogo-kota Фильм На спине у черного кота актеры и роли / 2008 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |камео |- |Любовь в большом городе<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/lyubov-v-bolshom-gorode Фильм Любовь в большом городе актеры и роли / 2009 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |Изге Валентин | «Просто подари» |- | align="center" rowspan="2" | ''2009'' |Любовь в большом городе 2<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/lyubov-v-bolshom-gorode2 Фильм Любовь в большом городе 2 актеры и роли / 2010 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |Изге Валентин | «Струны», «Любовь» |- |«Южное Бутово»<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/yuzhnoe-butovo Фильм Южное Бутово актеры и роли / 2009 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |камео |- | align="center" rowspan="1" | ''2010'' |Новогодние сваты <br> <ref name=":0"><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/novogodnie-svaty Фильм Новогодние сваты актеры и роли / 2010 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |камео |- | align="center" rowspan="1" | ''2011'' | Новогодняя SMS-ка<ref><span class="citation">[https://my-hit.org/film/16550/star/ Новогодняя sms-ка - создатели] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810042139/https://my-hit.org/film/16550/star/ |date=2016-08-10 }}.&#x20; my-hit.org.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | мөғжизәләр кибете һатыусыһы | «Мне не жаль» |- | align="center" rowspan="2" | ''2013'' |Любовь в большом городе 3<ref><span class="citation">[http://www.kinomania.ru/film/758500/people/ Актёры и роли фильма «Любовь в большом городе 3» | KINOMANIA.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160622210721/http://www.kinomania.ru/film/758500/people/ |date=2016-06-22 }}</span></ref> |Изге Валентин | «Радость Моя» |- |Дублер |камео |- |''2016'' |Экипаж |камео |«О любви» |} * <big>'''Музыкаль фильмдар'''</big> {| border="1" class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! width="100" |Йыр ! width="500" |Атамаһы ! width="300" |Роль ! width="300" |Йыр |- | align="center" rowspan="1" | ''1995'' |Старые песни о главном<ref><span class="citation">[http://www.vokrug.tv/product/show/Starye_pesni_o_glavnom_1/ Музыкальные: Старые песни о главном 1 — Вокруг ТВ.].&#x20; www.vokrug.tv.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |көньяҡтан шабашник | «Я встретил девушку» |- | align="center" rowspan="2" | ''1996'' |Старые песни о главном-2<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/starye-pesni-o-glavnom2 Фильм Старые песни о главном 2 актеры и роли / 1996 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | пан Йырсы | «Ди Лайла» |- | Карнавальная ночь-2<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/karnavalnaya-noch2-1996 Фильм Карнавальная ночь 2 актеры и роли / 1996 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | тореадор | «Карнавал» |- | align="center" rowspan="1" | ''сентябрь 1997'' | «10 песен о Москве»<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/10-pesen-o-moskve Фильм 10 песен о Москве актеры и роли / 1997 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | «Конфетки-бараночки / Москва златоглавая» |- | align="center" rowspan="1" | ''1997'' |Старые песни о главном-3<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/starye-pesni-o-glavnom3 Фильм Старые песни о главном 3 актеры и роли / 1997 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | йәш актёр | «Уходило лето» |- | align="center" rowspan="1" | ''2000'' |Старые песни о главном. Постскриптум<br> <ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/starye-pesni-o-glavnom:-postskriptum Фильм Старые песни о главном: Постскриптум актеры и роли / 2000 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | йыйыштырыусы | «Livin la vida loca» |- | align="center" rowspan="1" | ''2001'' |Вечера на хуторе близ Диканьки<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/vechera-na-hutore-bliz-dikanki-2001 Фильм Вечера на хуторе близ Диканьки актеры и роли / 2001 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | шайтан | «Песня чёрта» |- | align="center" rowspan="1" | ''2003'' |Безумный день или женитьба Фигаро<ref><span class="citation">[http://www.kinomania.ru/film/465089/people/ Актёры и роли фильма «Безумный день, или Женитьба Фигаро» | KINOMANIA.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160813011508/http://www.kinomania.ru/film/465089/people/ |date=2016-08-13 }}</span></ref> | граф Альмавива | «Сюзон», «Ну почему нельзя?» |- | align="center" rowspan="1" | ''2004'' |Осторожно, модерн!<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/ostorozhno,-modern!-2004 Фильм Осторожно, модерн! 2004 актеры и роли / 2004 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | крепостной мут Фёдор | «Барская усадьба» |- | align="center" rowspan="2" | ''2005'' | Ночь в стиле детства<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/noch-v-stile-detstva Фильм Ночь в стиле детства актеры и роли / 2005 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | Бесәй | «Песня Кота» |- |Первый Скорый<ref><span class="citation">[http://www.cultin.ru/films-pervyjj-skoryjj Первый Скорый, сюжет, песни, продолжение, сюжет, актёры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160427145534/http://www.cultin.ru/films-pervyjj-skoryjj |date=2016-04-27 }}.&#x20; www.cultin.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | парикмахер | «Выглядеть на сто» |- | align="center" rowspan="2" | ''2006'' | Звёздные каникулы<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/zvezdnye-kanikuly Фильм Звездные каникулы актеры и роли / 2006 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | барон Стар, галактика-ара поп-йондоҙ |«Кайф», «Танго» |- | Первый Дома<ref><span class="citation">[http://www.kinodisk.com/showkino.php?id=G137 Купить dvd диски, двд фильм почтой Первый дома / Первый дома 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816060630/http://www.kinodisk.com/showkino.php?id=G137 |date=2016-08-16 }}.&#x20; www.kinodisk.com.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | мушкетёр | «Александрин» |- | align="center" rowspan="1" | ''2007'' |Королевство кривых зеркал<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/korolevstvo-krivyh-zerkal-2007 Фильм Королевство кривых зеркал актеры и роли / 2007 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | төйлөгән Пилиф | «Хава нагила» |- | align="center" rowspan="2" | ''2008'' | Золотая рыбка<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/zolotaya-rybka-2008 Фильм Золотая рыбка актеры и роли / 2008 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | йондоҙло  кейәү | «Гламурно» |- | «Красота требует…»<ref><span class="citation">[https://my-hit.org/film/16976/ Красота требует... (2008) - смотреть онлайн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810041757/https://my-hit.org/film/16976/ |date=2016-08-10 }}.&#x20; my-hit.org.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |камео | «Единственная» (remix) |- | align="center" rowspan="4" | ''2009'' |«Золотой ключик»<br> <ref><span class="citation">[http://www.kinomania.ru/film/659158/people/ Актёры и роли фильма «Золотой ключик» | KINOMANIA.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160812230812/http://www.kinomania.ru/film/659158/people/ |date=2016-08-12 }}</span></ref> | Артемон | «Песня Артемона» |- | «Как казаки…»<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/kak-kazaki-... Фильм Как казаки ... актеры и роли / 2010 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | атаман | «Коза ностра» |- | «Морозко»<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/morozko-2010 Фильм Морозко актеры и роли / 2010 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | «звезда» от Морозко | «Наши Таньки грязи не боятся» |- | «Новогодние сваты»<ref name=":0"/> |камео | «Дископатизаны» |- | align="center" rowspan="1" | ''2012'' | Красная Шапочка<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/krasnaya-shapochka-2012 Фильм Красная шапочка актеры и роли / 2012 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |Бесәй Базилио | «Песня лисы Алисы и кота Базилио» |- | align="center" rowspan="1" | ''2013'' | Три богатыря<ref><span class="citation">[https://my-hit.org/film/23969/ Три богатыря (2013) - смотреть онлайн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810111509/https://my-hit.org/film/23969/ |date=2016-08-10 }}.&#x20; my-hit.org.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |кардинал Ришелье | «Песня кардинала и королевы» |} {| border="1" class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! width="38" |<br> ! width="225" |<br> ! width="100" |<br> ! width="200" |<br> ! width="500" |<br> |} <br> {| border="1" class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! width="225" |<br> ! width="100" |<br> ! width="200" |<br> ! width="500" |<br> |} {| border="1" class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! width="300" |<br> ! width="500" |<br> |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{Официальный сайт|kirkorov.ru|Филиппа Киркорова}} * Известия: [https://web.archive.org/web/20110517130958/http://www.izvestia.ru/person/article3103692/ «Сказать, что я равнодушно наблюдаю за личной жизнью Аллы, будет нечестно»] * [http://www.rollingstone.ru/articles/3132/26,4 Интервью Филиппа Киркорова журналу Rolling Stone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305080953/http://www.rollingstone.ru/articles/3132/26,4 |date=2009-03-05 }} * [https://echo.msk.ru/guests/2275/ Интервью Филиппа Киркорова на радио «Эхо Москвы»] * [http://kp.ru/daily/22585/10630/ У Киркорова отбирают джип «Хаммер»?], Газета «Комсомольская правда», 6 июля 2001 г. {{вс}} [[Категория:1967 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:СССР йырсылары]] [[Категория:Рәсәй йырсылары]] [[Категория:XX быуат йырсылары]] [[Категория:XXI быуат йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]] [[Категория:СССР актёрҙары]] [[Категория:Рәсәй актёрҙары]] [[Категория:Украинаның халыҡ артистары]] a3t852d2euudwrnr901ka2gyijlolna 0 138081 1303628 1263096 2026-09-06T13:57:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303628 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Илмәш |изображение = |ширина = |должность = старшина |флаг = Flag of Russia.svg{{!}}border |порядок = |периодначало = |периодконец = |предшественник = |преемник = |дата рождения = 1740 |место рождения = [[Нуғай даруғаһы]], [[Ҡатай]] улусы Минйәк? |дата смерти = ? |место смерти = Илмәш ауылы |партия = |профессия = |образование = |ученая степень = |награды = }} [[Файл:Шэжэрэ рода Ильмяш, Белорецкий район.jpg|thumb|Илмәш тоҡомдарынан Ғилман Ситдиҡов шәжәрәһе ]] '''Илмәш''' ([[1740]] — ?) — башҡорт старшинаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Белорет районы]]ның [[Татлы (Белорет районы)|Татлы]] ауылына нигеҙ һалған кеше, ырыуы — [[ҡатай]]. Ауыл башта уның исеме менән аталып йөрөгән, шунан рәсми документтарға Татлы тип ингән. Хәҙер [[Межгорье (ҡала)|Межгорье ҡалаһының]] биҫтәһе. [[Файл:Лес вокруг г.Ямантау.jpg|thumb|Ямантау — Илмәш тоҡомдары төйәкләнгән ер]] == Тарихынан == === Старшина һәм староста === Илмәш үҙе, уның тыуаһы '''Һарун''' ауылдарында шул саҡтағы урындағы хакимиәт етәкселәре: тәүгеһе — '''старшина''', икенсеһе '''староста''' булған. Старшина, старосталар быуын-быуын уның тоҡомдары булғандыр, әммә исеме асыҡ ҡына итеп хәтерҙә ҡалғаны - тап шул Һарун. Рәсәй империяһында 1861 йылда ҡабул ителгән закондар буйынса ауылда йәшәүселәр ауыл йәмәғәте тип атала башлай. Уларҙың һайланма үҙидара органдары булған: волость старшинаһы, староста һәм ауыл старшинаһы. Ауыл старшинаһы рәсми вәкил булмаған, ул йәмәғәттең дөйөм хужалыҡ һәм рухи тормошона бәйле мәсьәләләрҙе хәл иткән Ауыл ста́ростаһы — Рәсәй империяһында ауыл хакимиәтендәге иң түбән иерархия, ауыл йәмәғәте һайлап ҡуя торған берәмек. Староста — рәсми вәкил, ауыл йәмәғәтенең дөйөм йыйылышында (сходта) һайланған, ошонда уҡ уға йыллыҡ эш хаҡы ла билдәләнгән. Ул волость старшинаһының барлыҡ ҡушҡанын үтәгән, үҙ биләмәһендәге эштәре, бурыстары бихисап булған. Ул межаларҙың боҙолмауын, юлдарҙың, күперҙәрҙең төҙөклөгөн күҙәткән. Иғәнә йыйыу, килешеүҙәрҙең үтәлешен тикшереү, ғәскәри хеҙмәткә ебәреү, йәмәғәт урындарында тәртип булдырыу ҙа уның елкәһендә булған. Шулай уҡ ҡасҡындарҙы, документһыҙ кешеләрҙе тотоу ҙа уның бурысына ингән. Төрлө ғәрәсәттәр, тәбиғәт бәләләре, эпидемиялар килеп сыҡҡанда ла эште ойошторорға тейеш булған<ref>Община в XVIII — начале XIX вв [https://studbooks.net/599214/istoriya/obschina_xviii_nachale]</ref>. === Ауылдарҙың тар-мар ителеүе, күсенеү === Риүәйәттәрҙә бәйән ителеүенсә,[[Нуғай даруғаһы]] [[Ҡатай]] улусы башҡорттарынан Илмәш заты борон [[Оло Инйәр]]гә яҡын Минйәк тигән ерҙә көн иткән. Төрлө эштәр башҡарғанда һаман әле табылып торған йорт-ҡаралты,һауыт-һаба ҡалдыҡтары быны раҫлай. Иҫке ҡәберлек тә һаҡланған. Төбәктә тау сәнәғәте үҫә барған шарттарҙа башҡорттар үҙ ерҙәренән ҡыуыла, ауылдары юҡҡа сыға. Инйәр буйында урынлашҡан, ҡаршылыҡ күрһәткән 13 ауыл яндырыла. Минйәктәр ҙә ошондай уҡ яҙмышҡа дусар була. Улар, бүленеп, яңы урындарға китергә мәжбүр булған — бер өлөшө хәҙерге Беҙәк-Әхмәр <ref>Бзяк-Ахмерово[https://htmlweb.ru/geo/country/ru/city/110176]</ref> яғына, Ҡаҙмаш буйындағы [[Айыс]] ауылына киткән. Бер өлөшө Тоҡанбаш, Хәбир, Балаянған йылғалары Бағыраштыға ҡойған урынға килеп урынлашҡан, ошонда ауыл һалған. Шулай итеп Илмәш (Татлы) ауылы барлыҡҡа килгән. Һөйләүҙәренсә, ҡор башы Илмәш ҡарт эҙәрлекләүҙәрҙән ҡасып, бөтөнләй хәлдән тайған кешеләрҙе тау башында туҡтатып, артабан нисек йәшәргә, тип кәңәш ҡора. Бер елле дүнәнде һуйып, зимләмирҙәрҙе саҡырып һыйлайҙар һәм шул урында тороп ҡалырға рөхсәт алалар. Шул тауҙы Дүнәнһуйған тип атайҙар, урыҫтар иһә уны [[Юша (һырт)|Юша]] тип йөрөтә<ref>Зәкиә Фәтҡелисламова.Ҡарурманлы төбәктә — «Ағиҙел»[http://agidel-rb.ru/nomera/2017/25/zki-ftilislamova.html ]</ref>. Ауыл өҫтөнән тарих ғәрәсәттәре үтә тора, сөнки төбәкте үҙләштереү, буйһондороу ҡырағай алымдар менән бара. [[1740 йыл]]да был яҡтарҙа Салауат Юлаевтың өсөнсө быуын олатаһы Аҡай Ҡамаҡаев кешеләре ҡаршылыҡ күрһәтә. Завод хужалары кешеләре урманды, тауҙарҙы тикшерәләр. Ҡатын-ҡыҙҙарҙы мәсхәрәләйҙәр, бала-саға, ололарҙы үлтерәләр, осраған ауылдарҙы яндыралар, малдарын тартып алалар, хужаларын ҡулға алалар. Кублицкий, Тарбеев командаһы Аҡай отрядын 1740 йылдың 22 июнендә ҡыра (Ғ. Хөсәйенов. «Пугачев фельдмаршалы», 268-се бит). Ә. Әсфәндиәровтың «Башҡортостан ауылдары тарихы» китабында яҙылғанса, 1795 йылда Татлыла 19 өйҙә 66 ир, 61 ҡатын-ҡыҙ; 1859 йылда 30 йортта 219 кеше; 1920 йылда 47 йортта 233 кеше йәшәй. 30 йортта 150 ат, 100 һыйыр, 79 һарыҡ, 30 кәзә тоталар. 1900 йылда — 220 кеше; 1920 — 233; 1939 — 287; 1959 — 316; 1989 — 662 кеше<ref>Татлы. - Башкирская энциклопедия [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php?option=com_content&view=article&id=12979&catid=8]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Илмәш ауылы эргәһендә [[Бирҙеғол]], '''Ғәҙелша''', '''Әрипҡол''' ауылдары барлыҡҡа килә, улар Илмәш ҡарт тоҡомдары тип һанала<ref>Ф. Ахметов. Наши погоны. — Уфа, «Китап», 2009. — 10 с.</ref> [[Әүжән-Петровка заводтары|Әүжән ]]-[[Үҙән заводы|Үҙән]] яҡтарынан күсеп килгән урыҫтар Татлы тирәһендәге биләмәләргә ултыра башлай: [[Лапышты]] ауылы барлыҡҡа килә, завод төҙөлә. Горбатов, Дубинин утарҙары (һуңғыһы — хәҙер ауыл), [[Үрге Мәнәү]], [[Түбәнге Мәнәү]], Бағырашты утарҙары барлыҡҡа килә. Тар колеялы тимер юлы һалына, Юша, Бағырашты станциялары (1926 йыл), һыуалғыстар, казармалар төҙөлә. Ауыл халҡына ҡараған урмандар, көтөүлектәр, бигерәк тә сабынлыҡтар яйлап ҡына улар ҡулына күсә бара. Бигерәк тә Бағырашты, Ҡорғоҙо буйҙарына үтеп ингәндәр<ref>З. Моталлапов «Ауылым — тыуған төйәгем Татлы» -«Урал» , 1997 йыл, ғинуар- февраль.</ref> 1933 йылға тиклем ауыл кешеләре мал, солоҡ тотоу, ағас ҡырҡыу, ҡыуғын, һалабаш етештереү, арҡан ишеү, завод өсөн ағас күмере яндырыу, тимер рудаһы ташыу менән көн күргәндәр. Йәйҙәрен йәйләүгә сыҡҡандар. === Илмәш тоҡомонан === Ауыл ир-егеттәре 1812 йылғы Ватан һуғышында, рус-япон, Беренсе донъя, граждандар һуғышында, 1941—1945 йылғы Бөйөк Ватан яуында ҡатнашҡан. Илмәш ҡарттың тоҡомдарынан Юлмөхәмәттең улы — Әбделмәжит, уның уландары Бирҙеғол, Ғәҙелша һәм Әрипҡол ауыл нигеҙләп башҡа сыҡҡандар ҙа инде. '''Әбделмәжит Юлмөхәмәт улы''' баһадир кәүҙәле, хатта бер үҙе айыу алған кеше тигән хәтирәләр ҡалған. Ул 1812 йылда һуғышҡа киткән, «һуғышта һигеҙ ат алмаштырып, тере ҡайтҡан», — тип хәтерләгән уны ауылдаштары<ref>Ф. Ахметов. Наши погоны. — Уфа, «Китап», 2009. — 10 с.</ref> Әбделмәжиттең кинйә улы Әхмәт — мулла, тирә-яҡта атаҡлы Татлы мәсетенең аҙансыһы булған. Ауыр аҡыллы, зирәклеге менән абруй яулаған. Уның хаҡында хатта йыр сығарылған булған: <blockquote> Илмәш тә генә кеүек ил ҡайҙа, Әхмәт мулла кеүек тә ир ҡайҙа, Әхмәт мулла кеүек һүҙ һөйләргә Әхмәт мулла кеүек тә тел ҡайҙа</blockquote><ref>Ф. Ахметов. Наши погоны. — Уфа, «Китап», 2009. — 10 с.</ref> Әхмәт мулланың дүртме, бишме ҡатыны булған. Береһе үлеп ҡалған. Әхмәт мулланың '''Шөғәйеп, Таҡый, Афтәх, Һарун, Әхтәм, Абдрахман''' тигән улдары булған. === Егерменсе быуатта === Әхмәт мулланың '''Абдрахман''' тигән улы, олатаһы Ғәбделмәжит кеүек үк, баһадир кәүҙәле, бик эшсән кеше булған. Ул ваҡытта ғәскәр хеҙмәтенә егерме дүрт йәштән алһалар ҙа, Абдрахман ун һигеҙ йәшенән үк һалдат хеҙмәтенә киткән. Ул [[рус-япон һуғышы]]нда, [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашҡан, граждандар һуғышында һәләк булған. Уның орден-миҙалдары күп ине тип хәтерләйҙәр, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, фотоһы һаҡланмаған. Һуғыштарҙа ҡатнашҡан арала ғаилә ҡороп, ете балаға ғүмер биргән. Уларҙан милләткә билдәле шәхестәр булғаны, тәрбиәләп үҫтергәне икәү: '''Әбделғәфәр''' тигән улы 1912 йылда тыуған, уның улы [[Әхмәтов Фәрит Ғәфәр улы|Фәрит Әхмәтов]] — профессиональ ғәскәри, ике китап һәм бер нисә күләмле иҫтәлек авторы. Йәнә береһе — [[Абдрахманов Барый Абдрахман улы ]] ([[28 декабрь]] [[1916]] — [[1 апрель]] [[1996]]) — [[СССР|совет]] [[дәүләт]] һәм партия эшмәкәре. 1967—1978 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Юғары Советы Президиумы секретары. [[СССР]] Юғары Советының алтынсы саҡырылыш депутаты, [[КПСС]]-тың ХХII съезы делегаты. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны. Барый Абдрахмановтың улы ла танылған шәхес. [[Абдрахманов Илдус Барый улы]] — ғалим, химик. [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы|Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһы]] академигы, Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре. Барый Абдрахмановтың улы '''Зөфәр''' йәшләй вафат булып ҡала. Уның улы '''Азамат Моратов (Абдрахманов)''' иһә — билдәле тележурналист һәм спорт телекомментаторы. Әхмәт мулланың '''Һарун''' тигән улы тармағы ла ишле. Ул да бик тәрән аҡыллы, абруйлы, эшмәкәр кеше булған. Белореттан йыраҡ түгел Шушпа тигән ауылда йәшәгәндә, Татлы ауылы кешеләре уны үҙҙәренә '''староста'''<ref>Сельский староста[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0]</ref> итеп һайлап, саҡырып алғандар. Һарундың ҡыҙы Сәфәрбикә Ситдиҡованың улдары '''Ғәзиз, [[Ситдиҡов Ғилман Хәмзә улы|Ғилман]] һәм Сәлимйән [https://dshi7.bash.muzkult.ru/struktura_6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161128170009/http://dshi7.bash.muzkult.ru/struktura_6 |date=2016-11-28 }}, ҡыҙы Сәлиха''' — хеҙмәттәрендә уңыштар ҡаҙанып, юғары исемдәр, маҡтаулы бүләктәр алған шәхестәр. Илмәш ҡарттың ишле тоҡомдарының береһе шулай уҡ — [[Ғәйзуллин Рәмил Мәүлит улы]] ([[25 сентябрь]] [[1961 йыл]]) — музыкант, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2003). Музыкант, «Елмерҙәк» этно-рок төркөмөнән '''Әүбәкиров Вилмир Искәнйәр улы'''<ref>Аубакиров Вильмир Исканьярович [https://bashmusic.net/music/instrumentalisty/dumbristy/80-abubakirov-vilmir]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Илмәш тоҡомон дауам иттереүсе килендәрҙән — яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре [[Гүзәл Ситдиҡова]]. Илмәштең [[Бирҙеғол]]ға киткән тоҡомонан — '''Хажин Вәкил Исмәғил улы''', педагогия фәндәре кандидаты, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы<ref>Башкирская энциклопедия [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/754-khazhin-vakil-ismagilovich.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224141243/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/754-khazhin-vakil-ismagilovich.html |date=2019-12-24 }}.</ref> Шул уҡ тармаҡтан: [[Алтынбаев Рәнис Рәйес улы]]— [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәҙәниәт министры урынбаҫары, композитор, музыкант<ref>Башкортостан [https://www.bashkortostan.ru/thesaurus/persons/157445/]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> Бирҙеғол тармағынан: '''Ситдиҡова Зәлифә Төлкөбай ҡыҙы''' — Башҡортостан Рсепубликаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы<ref>Доска Почета тружеников России[http://xn--80aakfxxchpp7c.xn--e1afbansnjaej2cyg.xn--p1ai/%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA/%D0%93%D0%91%D0%9E%D0%A3%20%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9-%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%82%20%E2%84%962%20%D0%B8%D0%BC.%20%D0%92.%D0%98.%20%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180726004147/http://xn--80aakfxxchpp7c.xn--e1afbansnjaej2cyg.xn--p1ai/%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA/%D0%93%D0%91%D0%9E%D0%A3%20%D0%A1%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9-%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%82%20%E2%84%962%20%D0%B8%D0%BC.%20%D0%92.%D0%98.%20%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0 |date=2018-07-26 }}</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Абдрахманов Барый Абдрахман улы ]] ([[28 декабрь]] [[1916]] — [[1 апрель]] [[1996]]) — [[СССР|совет]] [[дәүләт]] һәм партия эшмәкәре. 1967—1978 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Юғары Советы Президиумы секретары. [[СССР]] Юғары Советының алтынсы саҡырылыш депутаты, [[КПСС]]-тың ХХII съезы делегаты. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны. * [[Абдрахманов Илдус Барый улы]] — ғалим, химик. [[Башҡортостан Фәндәр Академияһы|Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһы]] академигы, Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре. * '''Абдрахманов (Моратов) Азамат Зөфәр улы''' — тележурналист һәм спорт телекомментаторы. * [[Алтынбаев Рәнис Рәйес улы ]]— [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәҙәниәт министры урынбаҫары, композитор, музыкант * [[Ғәйзуллин Рәмил Мәүлит улы]] ([[25 сентябрь]] [[1961 йыл]]) — музыкант, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2003). *'''Исрафилов Әҡсән''' - “Рә­сәй­ҙең почетлы тимер юлсыһы” * '''Өмөтбаев Рәил''' - йырсы, композитор. * [[Ситдиҡов Ғилман Хәмзә улы]] — энергетик,Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2021) <ref>ООО «Уфаэнергоучет» [ https://synapsenet.ru/searchorganization/organization/1050204260160-ooo-ufaenergouchet{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]</ref> , [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Хеҙмәт ветераны, 1976—1980 йылдарҙа [[Белорет районы|Белорет район комсомол комитетының]] I секретары, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. *[[Ситдиҡов Мөхәмәт Хәмзә улы]] ([[8 сентябрь]] [[1943 йыл]] - [[25 февраль]] [[2023 йыл]]) — Хеҙмәт ветераны, «1941 — 1945 йй Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 20 йыллығы» юбилей миҙалы ([[7 май]] [[1965]]), «Алыҫ поход өсөн» жетоны (<ref>МВФ-тың Хәрби Диңгеҙ Флоты Баш Командованиеһы ҡарары, № 50 , 26 февраль,1966</ref>), «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы маҡтаулы хеҙмәт өсөн» миҙалы кавалеры ([[27 март]], [[1970]]). * '''Ситдиҡов Сәлимйән Хәмзә улы''' — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. * '''Ситдиҡова Зәлифә Төлкөбай ҡыҙы''' — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы * '''Хажин Вәкил Исмәғил улы''', педагогия фәндәре кандидаты, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы *'''Шәң­гәрәев Сәлим­йән''' - “Рә­сәй­ҙең почетлы тимер юлсыһы” * '''Әүбәкиров Вилмир Искәнйәр улы''' музыкант, «Елмерҙәк» этно-рок төркөмөнән * [[Әхмәтов Фәрит Ғәфәр улы]] ({{Тыуған көнө|1|1|1940}} — {{Үлгән көнө|17|01|2001}}) — [[Хәрби эш|кадрҙағы хәрби хеҙмәткәр]], подполковник, РФ Журналистар Союзы ағзаһы. *'''Яҡшыдәүләтов Алтынбай''' - “Рә­сәй­ҙең почетлы тимер юлсыһы” == Хәтер == * Межгорьеның Татлы биҫтәһендәге мәсеткә "Илмәш" исеме бирелгән * Межгорьела 2004 йылдан "Илмәш" тигән үҙешмәкәр ансамбль эшләп килә <ref>«Илмәш» ансамбленә – 10 йыл [http://ural-rb.ru/mezeniet/922-ilmsh-ansamblen-10-yyl.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180722104355/http://ural-rb.ru/mezeniet/922-ilmsh-ansamblen-10-yyl.html |date=2018-07-22 }}</ref> == Сығанаҡтар == * Ф. Ахметов. Наши погоны. — Уфа, «Китап», 2009. — 10 с. * З. Моталлапов «Ауылым — тыуған төйәгем Татлы» -«Урал» , 1997 йыл, ғинуар- февраль == Һылтанмалар == * Зәкиә Фәтҡелисламова.Ҡарурманлы төбәктә — «Ағиҙел»[http://agidel-rb.ru/nomera/2017/25/zki-ftilislamova.html ] *Д. Тәлғәтова. Тауҙарҙағы тынлыҡты тыңлап - "Башҡортостан", 2016, 5 ғинуар[http://bashgazet.ru/obshestvo/20897-tauaray-tynlyty-tylap.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170301091713/http://bashgazet.ru/obshestvo/20897-tauaray-tynlyty-tylap.html |date=2017-03-01 }}. * Татлы. - Башкирская энциклопедия [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php?option=com_content&view=article&id=12979&catid=8]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|3}} {{Портал|Шәхестәр|Башҡорттар}} {{Башҡорттар}} [[Категория:Шәхестәр:Белорет районы]] [[Категория:Башҡорт дин әһелдәре]] [[Категория:Шәхестәр:Белорет]] [[Категория:Илмәштәр]] 57mqn5obwuht5mc943uvrcho9sgp68i 0 141151 1303646 1188947 2026-09-07T01:25:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303646 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кушнаренко ауыл Советы''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Кушнаренко районы]] муниципаль районының [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге]]. Административ үҙәге — [[Кушнаренко]] ауылы. == Тарихы == «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы [[ауыл биләмәһе]] статусына эйә<ref name='RBzakon'>Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан (в ред. Законов РБ от 20.07.2005 N 211-з, от 21.06.2006 N 329-з, от 29.12.2006 N 404-з)</ref>. == Халҡы == {{ Население | Кушнаренковский сельсовет (Кушнаренковский район) }} == Ауыл биләмәһе составы == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тораҡ пункты тибы | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right |%| [[Кушнаренко]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Кушнаренково | тс }} | | [[Тарабирҙе]] | ауыл | {{ Население | Тарабердино | тс }} | | [[Япар]] | ауыл | {{ Население | Япарка | тс }} | | [[Сельхозтехникум учхозы]] | ауыл | {{ Население | Деревня Учхоза сельхозтехникума | тс }} | | [[Горный (Кушнаренко районы)|Горный]] | ауыл | {{ Население | Горный (Кушнаренковский район) | тс }} }} == Билдәле шәхестәре == * Канцеров Алексей Яковлевич (? — 25 июнь, 1918) — иерей, Урыҫ православие сиркәүе священномученигы<ref>[http://www.millionpodarkov.ru/imeniny/aleksij.htm Канцеров, Алексей Яковлевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121205011650/http://www.millionpodarkov.ru/imeniny/aleksij.htm |date=2012-12-05 }}</ref>. * [[Паширов Валентин Дмитриевич]] (6 август 1924 —  6 ноябрь 1943 йыл) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан, [[Советтар Союзы Геройы]]<ref>[http://bash-rmbs.ru/hero/herosurb/alfavitnyj-ukazatel/p/344-pashirovvd Республиканский музей боевой славы: Паширов Валентин Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520221933/http://www.bash-rmbs.ru/hero/herosurb/alfavitnyj-ukazatel/p/344-pashirovvd |date=2017-05-20 }}</ref><ref>[http://www.kvtkku.ru/heroes_ussr.shtml Выпускники Казанского высшего танкового командного краснознамённого училища. Паширов, Валентин Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120214122003/http://www.kvtkku.ru/heroes_ussr.shtml |date=2012-02-14 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡалып:Кушнаренко районы муниципаль берәмектәре}} [[Категория:Кушнаренко районы муниципаль берәмектәре]] [[Категория:Башҡортостандың муниципаль берәмектәре]] 5rt79kbjt8lpd7zwqfkenj8akr69dnp 0 141213 1303636 1299734 2026-09-06T19:54:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303636 wikitext text/x-wiki {{Ук}} ''' Канцеров Алексей Яковлевич ''' (? — 25 июнь, [[1918 йыл|1918]]) — иерей, Рус православие сиркәүе священномученигы. == Биографияһы == [[1902 йыл]]да Канцер Алексей Яковлевич<ref>[http://www.ruguard.ru/forum/index.php?topic=186.120 Православные духовные воины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719162502/http://www.ruguard.ru/forum/index.php?topic=186.120 |date=2019-07-19 }}.&#x20;<small>Проверено 4 февраля 2013.</small>&#x20;<small> 14 февраля 2013 года.</small></ref> Өфө дини семинарияһын тамамлай. Алексий (Канцеров Алексей Яковлевич) Самара-Златоуст тимер юлының Вязовая станцияһы сиркәү-мәхәллә мәктәбендә уҡытыусы, артабан станцияның Преображенск сиркәүендә псаломсы булып эшләй. [[1907 йыл]]дан Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Воздвиженка ауылында Крестовоздвиженский сиркәүе руханиһы. 1915 йылдан алып [[Өфө өйәҙе]] Топорнин ауылында ([[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Кушнаренко районы]] үҙәге) Покровская сиркәүендә священник була. [[1917 йыл]]да Алексий, Улус идараһы янында, халыҡ араһында эске хәрби дәүләт заемдары тураһындағы мәғлүмәттәрҙе таратыу буйынса комитет рәйесе итеп һайлана. [[1918 йыл]]дың 25 июнендә Алексий Топорнино ауылында ҡулға алына һәм пароходта Сарапулға алып китәләр. Күп һанлы язалауҙар һәм мыҫҡыл итеүҙәрҙән һуң большевиктар, Сарапулдан Өфөгә ҡайтып килгәндә, төндә уны атып үлтерәләр, кәүҙәһен һыуға ташлайҙар. == Изгеләр рәтенә индереү == [[1999 йыл]]да [[Өфө]] һәм [[Стәрлетамаҡ]] епископы Никон тарафынан изге ыҙа сигеүсе Алексей Канцеров Өфө епархияһының хөрмәтле изгеһе булараҡ изгеләр рәтенә индерелә. Изге ыҙа сигеүсе Алексей Канцеров Урыҫ Православие Сиркәүе Архиерей соборы тарафынан 2000 йылдың 13-16 авгусында изгеләр рәтенә индерелә. Хәтер көнө: Рәсәй яңы ыҙа сигеүселәр һәм тәүбә итеүселәр Соборы, 25.01/07.02 -дән башлап беренсе йәкшәмбе. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Мохов В., прот., Зимина Н. П. и др. Жития священномучеников Уфимской епархии// Ежегодная Богословская конференция Православного Свято-Тихоновского Института: Материалы 1998. М., 1998. * Деяние о канонизации// Уфимские епархиальные ведомости. 1999, N 10-11. С.1. * Деяние Юбилейного Освященного Аpхиерейского Собора Русской Православной Церкви о соборном прославлении новомучеников и исповедников Российских XX века. Москва, 12-16 августа 2000 г. == Һылтанмалар == * http://www.millionpodarkov.ru/imeniny/aleksij.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121205011650/http://www.millionpodarkov.ru/imeniny/aleksij.htm |date=2012-12-05 }} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса изгеләр]] [[Категория:25 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1918 йылда вафат булғандар]] [[Категория:XX быуат христиан изгеләре]] t6rkw9pmqxkcrgjen5hx92mskw7zmrb 0 145144 1303635 1231588 2026-09-06T18:48:10Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303635 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Йәнекәев Дамир Әхмәт улы |оригинал имени = |имя при рождении = |изображение = <!-- commons һәм ba-wiki --> |ширина = |описание изображения = <!-- Портрет тураһында --> |род деятельности = ғалим-патофизиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы |дата рождения = 01.01.1939 |место рождения =[[Башҡортостан АССР-ы]], {{ТыуғанУрыны|Өфө}} |гражданство = СССР → Рәсәй Федерацияһы |дата смерти = |место смерти = <!-- {{ВафатБулыуУрыны|}} --> |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Изобретатель СССР}} {{!}}} |автограф = |сайт = |викисклад = }} {{фш|Йәнекәев}} '''Йәнекәев Дамир Әхмәт улы''' ([[1 ғинуар]] [[1939 йыл]]) — ғалим-патофизиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1988), профессор (1989). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985). == Биографияһы == Дамир Әхмәт улы Йәнекәев 1939 йылдың 1 ғинуарында [[Башҡортостан АССР-ы]] [[Өфө]] ҡалаһында тыуған. Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән. 1957 йылдың сентябренән 1963 йылдың сентябренә саҡлы медицина институты студенты. 1963 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының (хәҙер университет — БДМУ) дауалау факультетын {{comment|тик яҡшы|с отличием}} билдәләренә тамамлаған. Махсуслашҡан һөнәре — {{comment|дауалаусы табип|врач-лечебник}} (диплом О№ 195349 № 6 от 01.07.1969г) == Хеҙмәт юлы == Башҡорт дәүләт медицина институтының (университет) патофизиология кафедраһында эшләй: 1963—1966 йй. — БДМИ-ның патофизиология кафедраһы аспиранты 1965—1977 йй. — патофизиология кафедраһы ассистенты 1977—1987 йй. — патофизиология кафедраһы доценты 1987 йылдан башлап хәҙерге көндәргә саҡлы БДМИ-ның патофизиология кафедраһы мөдире 1988 йылдың ноябренән 1995 йылға тиклем (7 йыл) — БДМУ-ның дауалау факультеты деканы. Патофизиологтарҙың Башҡортостан төбәк йәмғиәте рәйесе. Фәнни эшмәкәрлеге организмдың экстремаль һәм терминаль хәлдәрендә патофизиологияһын (шул иҫәптән асфиксия, кома, ҡан юғалтыу, ағыуланыу, стресс, травма, шаңҡыу һ.б. менән ҡуҙғатылған) өйрәнеүгә, реанимациянан һуңғы осорҙа аллергик һәм иммунологик реактивлыҡ проблемаларына арналған. Йәнекәйев ҡатнашлығында реанимация һәм ашығыс медицина ярҙамы ысулдары эшләнә һәм дауалау практикаһына индерелә. 1989 һәм 1995 й. — БДМУ-ның дауалау факультеты менән ике тапҡыр Рәсәй Федерацияһы юғары уҡыу йорттарының Дәүләт инспекцияһы тикшереүен уңышлы үткән. Кардиолог-табип һөнәри юғары квалификацион категорияға эйә. Д.Ә. Йәнекәев Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының киң аң-белем даирәһенә һәм ҙур ойоштороу һәләтенә эйә юғары квалификациялы педагог һәм әйҙәүсе ғалим патофизиолог-реаниматологы. Ул етәкләгән кафедра юғары уҡытыу кимәленә эйә коллектив. Уның етәкселегендә кафедрала белем биреү стендтар галереяһы һәм патофизиология буйынса экстремаль һәм терминаль тороштоң 10 тематик класс-модулдәре эшләнгән — барлығы 450-нән артығы Рәсәй Федерацияһы юғары уҡыу йорттарының Дәүләт инспекцияһының юғары баһаһын алған. Шулай уҡ медицина, физика һәм химия буйынса Нобель премяһы лауреаттары (400) портреттар галереяһы булдырылған. Халыҡ-ара конгрестар һәм симпозиумдарҙа ойоштороу комитеты ағзаһы, секция рәйестәше, докладсы сифатында ҡатнашты. Ул бер нисә тапҡыр доктор һәм кандидат диссертациялары буйынса әйҙәүсе ойошманың рәсми оппонент һәм вәкиле булараҡ сығыш яһаған. == Ғилми дәрәжәләре һәм исемдәре == * 1988 й. — медицина фәндәре докторы (ғилми дәрәжәһе; ВАК- 20 мая 1988г — МД№ 005027) * 1989 й. — профессор (ғилми вазифаһы; № 326 п, аттестат ПР № 003755 от 4 ноября 1989г.) * Рәсәй тәбиғәт фәндәре Академияһының ағза-корреспонденты, биомедицина бүлеге, махсус һөнәре — дөйөм патология (диплом № 74 БМ от 2 апреля 1998 г.) * Юғары белем мәктәбе Халыҡ-ара академияһының академигы, кеше тураһындағы фәндәр секцияһы, фәнни йүнәлеше — дөйөм патология һәм фармакология (диплом № 948 от 30 октября 1998 г.), * Рәсәй тәбиғәт фәндәре Академияһының «Йәш ғалимдарға белемдәрен күтәрергә ярҙам итеү мәсьәләләре» (диплом № 160 ПО от 16 сентября 1999г.) буйынса секция академигы * Фәнни асыштар һәм уйлап сығарыуҙар Халыҡ-ара академияһы академигы (диплом № 267 от 14 сентября 1999г) * Европа тәбиғәт фәндәре академияһы академигы (диплом Hannover, den 23.10.2003г.) == Йәмәғәт эшмәкәрлеге == * Халыҡ-ара патофизиологтар йәмғиәте ағзаһы * Бөтә Союз (Бөтә Рәсәй) патофизиологтар йәмғиәте Идаралығы ағзаһы * Башҡорт республика региональ патофизиологтар йәмғиәте рәйесе * «Патологическая физиология и экспериментальная терапия», ''Клиническая медицина и патофизиология", «Медицинский вестник Башкортостана»,Вестник Башкирского государственного медицинского университета" журналдарының редакция советы ағзаһы * Бөтә Рәсәй «Экстремаль һәм терминаль хәл-торош», «Реаниматологияның фәнни нигеҙҙәре» проблема комиссиялары ағзаһы * Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Бөтә Рәсәй уҡытыу-фәнни-методик Үҙәге эргәһендәге патофизиология буйынса уҡытыу-методик комиссияһы ағзаһы * ВНОПФ-ның экопатология буйынса комиссия ағзаһы * Рәсәй Федерацияһы «Белем» республика йәмғиәте эргәһендәге фәнни-методик советы ағзаһы * БДМУ-ның һәм БДАУ-ның диссертацион һәм ғилми советтары ағзаһы * Берлин һәм Итальян (Рим) фәнни медицина йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы * Европа тәбиғәт фәндәре академияһының Урал төбәге буйынса вице-президенты == Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары == * 1985 й. — "СССР уйлап табыусыһы * 1993 й. «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре» (№ 30, 27декабрь) * 2000 й. — почетное звание и знак «Фән һә сәнғәт рыцары» (№ 018, 8 июнь) * 2004 й. — Халыҡ-ара биографик йәмғиәтенең көмөш миҙалы (Англия, Кембридж ҡ.)-«Outstandingscientistofthe 21stcentury Dr. DamirEnikeyev» * 2012 й. — Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының «Атҡаҙанған мәғариф эшмәкәре» (билдә һәм сертификат № 01258, Мәскәү) * 2012 й. — Рәсәй тәбиғәт белеме академияһының «Фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы» почётлы исеме һәм билдәһе (сертификат № 00650, Мәскәү) * 2010 й. — Рәсәй тәбиғәт белеме академияһының «Рәсәйҙең алтын кафедраһы» дипломы һәм билдәһе (диплом № 01135, 8 апрель) * 2014 й. — «Европаның почётлы ғалимы» «Фән өлкәһенә әһәмиәтле өлөш индергәне өсөн» (ЕАЕН дипломы һәм билдәһе (№ 18, 2 апрель) * 2014 й. — Рәсәй Федерацияһы Президенты В. В. Путиндың «Благодарность» Грамотаһы (Рәсәй Федерацияһы ижтимағи-иҡтисади үҫешенә әһәмиәтле өлөш индергән, гуманитар өлкәлә ҡаҙаныштары, оҙаҡ йылдар дауамында намыҫлы хеҙмәте һәм актив йәмәғәтселек эшмәкәрлеге өсөн". (Мәскәү. Кремль, 2014 йылдың 30 апреле, диплом № 136), * 2014 й. — «Европаның почётлы уйлап табыусыһы» (EhrenerfinderEuropas" — «HonouredInventorofEurope» (DiplomN 033, Hannover, den 21.10.2014 и медаль EAEH Һанновер ҡ.)- «Фәнни һәм технологик прогреста күренекле уңыштары өсөн». == Һөнәри наградалары һәм премиялары == * Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһының академик И. П. Павлов исемендәге көмөш миҙалы ("За вклад в развитие медицины и здравоохранения " — диплом № 036, 1998 йыл, 18 декабрь) * Фәнни хеҙмәттәр һәм уйлап сығарыуҙар авторҙарының Халыҡ-ара академияһының А. С. Попов исемендәге көмөш миҙалы («За заслуги в деле изобретательства» — диплом № 77, 1999 йыл, 14 май) * П. М. Третьяков исемендәге көмөш миҙал («За развитие культуры и искусства» — диплом № 127, 1999 йыл, 21 декабрь) * РАЕН-дың почётлы билдәһе ("За заслуги в развитии науки и экономики " — диплом № 179 — П от 22.12.1999 г. һәм № 298 П, 2004 йыл, 15 апрель) * П. М. Альбицкий исемендәге миҙал * В. И. Вернадский исемендәге РАЕН-дың юбилей көмөш миҙалы (диплом № 93/04, 2003 йыл, 5 ноябрь) * И. И. Мечников исемендәге почётлы көмөш миҙал («За практический вклад в укрепление здоровья нации» — диплом № 126, 2003 йыл, 5 ноябрь), * П. Л. Капица исемендәге иҫтәлекле көмөш миҙал («За вклад в развитие медицины» — диплом № 172-П от 05.11.2003), * В. К. Рентген (диплом № 28, 2003 йыл, 14 сентябрь), Р. Вирхов (диплом № 7, 2003 йыл, 4 октябрь) П. Эрлих (диплом № 14-2, 2004 йыл, 23 октябрь), Р.Кох (диплом № 3/Ag-Ru, 2004 йыл, 11 сентябрь) исемендәге көмөш миҙалдар * А. Швейцер исемендәге («За особые заслуги в области научных исследований» — диплом Nr.52, Hannover, den 22.01.2009) * «Ватанға килтергән файҙа өсөн» В. Н. Татищев исемендәге дәүләттеке булмаған орден (диплом № 529, решение Президиума РАЕН № 171, 2004 йыл, 25 март), * ЕАЕН «Намыҫ Ордены» көмөш тәреһе (№ 34/Ag-Ru, 2006 йыл, 17 март), * РАЕН «Ҡаҙаныштары өсөн» көмөш тәреһе (2006 йыл, 16 март), * II дәрәжәле «Ватандаштары алдында ҡаҙаныштары өсөн» ордены (диплом № 39, 2006 йыл, 8 ноябрь), * ЕАЕН-дың академик В. А. Неговский исемендәге почётлы алтын миҙалы («За особые заслуги в медицине критических состояний» — диплом № 4, 2006 йыл, 15 ноябрь), * РАМН-дың патофизиология буйынса юғары наградаһы — академик А. Д. Сперанский исемендәге миҙалы («За большой вклад в развитие отечественной патофизиологии» — 2007 йыл), * ЕАЕН-дың 100-йыллыҡ уңайына В. А. Неговский исемендәге юбилей алтын миҙалы («За особые заслуги в медицине критических состояний» — 2009), * «Тажлы Ҙур йондоҙ» көмөш миҙалы (ЕАЕН) («За особые заслуги в развитии науки» — 2009), * Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының А.Нобель исемендәге ордены (сертификат № 00418, 2010 йыл, 20 август), * Н. Пирогов исемендәге көмөш ордены (ЕАЕН) («За выдающийся вклад в научные исследования» — диплом № 41,Hannover, den 01.01.2014), * Бөтә донъя «Whoiswho» биографик белешмәһенә индерелгән (Кембридж ҡалаһы), * «Фасциолезживотных и человека» монографияһы өсөн (Өфө, 1997) Рәсәй ветеринария фәндәре Академияһы конкурсында (1998 г.) I дәрәжәле диплом менән бүләкләнә. * Халыҡ-ара биографик йәмғиәтенең исемле көмөш миҙалы менән (Англия, Кембридж ҡалаһы)-«Outstandingscientistofthe 21stcentury (2005) Dr.DamirEnikeyev». * БДМУ-ның патофизиология кафедраһы һәм шәхсән Д.Ә. Йәнекәйев мәғарифҡа һәм һаулыҡ һаҡлауға ҙур өлөш индергәндәре өсөн Европа фәнни-сәнәғәт палатаһының (Europeanchambers, 2012) Европа сифаты алтын миҙалы һәм дипломы менән бүләкләнгән (DiplomadiMerito). == Тикшеренеү эштәренең темалары == 1) патофизиологические закономерности взаимовлияния иммунитета, аллергии и реанимации в сравнительно-эволюционном аспекте; 2)исследование органа зрения и ЦНС при травме, гипоксии, белковой сенсибилизации, смертельной кровопотере; 3)исследование патологии опорно-двигательного аппарата при внутрисуставных переломах при травме разной этиологии; 4)исследование патогенеза нарушений при алкогольной коме, отравлениях ФОВ и действии экотоксикантов. Бөтә был йүнәлештәр буйынса хеҙмәттәр приоритетлы тип табылды, патенттар һәм авторлыҡ таныҡлыҡтары, монографиялар, докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары менән һаҡланды, фәнни һәм Рәсәй Федерацияһының төрлө ғилми-тикшеренеү институттарының һәм вуздарҙың хеҙмәтендә һәм уҡытыу процесында тормошҡа ашырылды. Д.Ә. Йәнекәевтең фәнни мәктәбе БР һәм Рәсәй Федерацияһы-ла билдәле, уның етәкселеге аҫтында 13 докторлыҡ һәм 25 кандидатлыҡ хеҙмәте яҡланды, 3 докторлыҡ һәм 4 кандидатлыҡ диссертациялары эшләнде. Профессор Д.Ә. Йәнекәевтең фәнни мәктәбе В. К. Рентген, А. Флеминг, 3. Фрейд, З. Ваксман һәм В. П. Демихтар менән бер рәттән «XX быуаттың бөйөк медигы» тип атарлыҡ заман реаниматологияһына нигеҙ һалыусы, ике тапҡыр СССР Дәүләт премияһы Лауреаты, СССР Медицина Фәндәре Академияһы (РАМН) академигы, профессор Неговский Владимир Александровичтың бөтә донъяға танылған фәнни мәктәбенең «башҡорт» тармағы ул. == Уҡыу әсбаптары == Уның 1080-ҙән ашыу баҫма хеҙмәттәр араһында 51 монография, 650 журнал мәҡәләһе, 47 СССР танытмалары һәм патенттары, уйлап табылған һәм файҙалы моделдәргә Рәсәй Федерацияһы һәм Украина авторлыҡ танытмалары һәм патенттары, 24 рационализаторлыҡ тәҡдимдәре, 200 хеҙмәте халыҡ-ара баҫмаларҙа, 30 инглиз телендә сыҡҡаны. Он является автором и соавтором Ул патофизиология буйынса стоматологик, фармацевтик һәм медвуздарҙң бөтә факультеттары өсөн 2 программа һәм 4 уҡыу әсбабы, 55 уҡыу ҡулланмаһы һәм дәреслек пособий авторы. 45 уйлап табыу авторы. 1.Еникеев Д. А., Хисамов Э. Н., Нургалеева Е. А., Срубилин Д. В., Байбурина Г. А., Лехмус В. И., Халитова Г. Г., Фаршатова Е. Р., Нагаева Л. В. Головин В. П. Основы патофизиологии органов и систем (учебное пособие). Уфа: Изд-во ГБОУ ВПО БГМУ Минздрава России, 2017. — 158 с. 2.Еникеев Д. А., Хисамов Э. Н., Нургалеева Е. А., Срубилин Д. В., Байбурина Г. А., Лехмус В. И., Халитова Г. Г., Фаршатова Е. Р., Нагаева Л. В. Головин В. П. Основы патофизиологии. Типовые патологические процессы (учебное пособие). Уфа: Изд-во ГБОУ ВПО БГМУ Минздрава России, 2017. — 98 с. 3.Еникеев Д. А., Хисамов Э. Н., Нургалеева Е. А., Срубилин Д. В., Байбурина Г. А., Лехмус В. И., Халитова Г. Г., Фаршатова Е. Р., Нагаева Л. В. Головин В. П. Введение в патофизиологии. Общая нозология (учебное пособие). Уфа: Изд-во ГБОУ ВПО БГМУ, Минздрава России 2016. — 138 с. 4.Еникеев Д. А., Хисамов Э. Н., Павлов В. Н., Нургалеева Е. А., Фаршатова Е.Р Срубилин Д. В., Байбурина Г. А., Лехмус В. И., Халитова Г. Г., Еникеев О. А. Введение в клиническую патофизиологию. Типовые патологические процессы (учебное пособие). Уфа: Изд-во ГБОУ ВПО БГМУ, Минздрава России 2017. — 144 с. 5.Еникеев Д. А., Хисамов Э. Н., Павлов В. Н., Нургалеева Е. А., Фаршатова Е.Р Срубилин Д. В., Байбурина Г. А., Лехмус В. И., Халитова Г. Г., Еникеев О. А. Введение в клиническую патофизиологию органов и систем (учебное пособие). Уфа: Изд-во ГБОУ ВПО БГМУ, Минздрава России 2017. — 126 с. == Һуңғы йылдарҙағы баҫма хеҙмәттәре == 1. Еникеев Д. А., Ряховский А. Е., Фаткуллин К. В., Байков Д. Э., Срубилин Д. В. Динамика показателей периферического кровотока у крыс при остром отравлении угарным газом по данным лазерной допплеровской флоуметрии. «Современные проблемы науки и образования» (электронный журнал), 2015, № 6, http://www.science-education.ru/pdf/2015/6/309.pdf{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2. Мышкин В. А., Еникеев Д. А., Срубилин Д. В., Гимадиева А. Р. Сравнительная оценка комплексных соединений оксиметилурацила с органическими кислотами и силимарином на модели цирроза печени в эксперименте. «Современные проблемы науки и образования» (электронный журнал), 2016, № 4, www.Science-education.ru/ru/ article/view?id=24931 3. Мышкин В. А., Еникеев Д. А., Срубилин Д. В., Гимадиева А. Р. Экспериментальная оценка производных пиримидина на моделях токсического поражения печени: обзор. «Патогенез», 2016, Т.14, № 2. — С. 12-19. 4. Мышкин В. А., Еникеев Д. А., Габдрахманова И. Д., Срубилин Д. В., Гимадиева А. Р., Репина Э. Ф. Влияние комплексных соединений метилпроизводных 5-гидроксиурацила с янтарной кислотой на антиоксидантную систему и морффункциональное состояние печени старых крыс при воздействии тетрахлорметана. «Патогенез», 2017, Т.15, № 2. — С. 52-56. 5. Мышкин В. А., Еникеев Д. А., Срубилин Д. В., Репина Э. Ф., Гимадиева А. Р., Габдрахманова И. Д. Защита печени оксиметилурацилом и производными янтарной кислоты при воздействии тетрахлорметана в эксперименте. «Патологическая физиология и экспериментальная терапия», 2017, Т.61, № 3. — С.92-97. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Хеҙмәте: Анафилактический шок и реанимация. Уфа, 2007; Антиоксидантная коррекция отравлений. Уфа, 2009 (авторҙ.); Патофизиология биотравмы. Уфа, 2011. * монография «Фасциолез животных и человека», Уфа, 1997 == Һылтанмалар == * {{БЭ|6176}} * [http://bashgmu.ru/about_the_university/management/1508/ Башҡорт дәүләт медицина университеты порталынан. Профессор Д. Ә. Йәнекәйев тураһында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621231958/http://bashgmu.ru/about_the_university/management/1508 |date=2018-06-21 }} * [https://famous-scientists.ru/3964 «Билдәле ғалимдар» энциклопедияһынан. Энциклопедия ИЗВЕСТНЫЕ УЧЕНЫЕ FAMOUS SCIENTISTS] * [http://eanw.info/enzilkopedia/enikeev-damir.html Энциклопедия Европейской академии естественных наук (ЕАЕН)] * [http://bgmy.ru/147-enikeev-damir-axmetovich.html И. М. Сеченов ис. 1-се Мәскәү дәүләт медицина университеты сайтынан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181102094201/http://bgmy.ru/147-enikeev-damir-axmetovich.html |date=2018-11-02 }} [[Категория:1 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:1939 йылда тыуғандар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]] [[Категория:Йәнекәевтәр]] [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт медицина университеты профессорҙары]] qmt0p68emvfccrq0y4bdybc47krda60 0 162289 1303650 1286864 2026-09-07T04:41:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303650 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Липатов Виль Владимирович''' ([[10 апрель]] [[1927 йыл]], [[Чита]] — [[1 май]] [[1979 йыл]], [[Мәскәү]]) — совет яҙыусыһы, сценарист һәм прозаик, журналист, махсус хәбәрсе. [[1957 йыл]]дан [[КПСС]] ағзаһы == Биографияһы == Липатов В. В. {{Дата|10|04|1927|2}} зыялылар ғаиләһендә тыуған. Атаһы — журналист, әсәһе — уҡытыусы. [[1929 йыл]]да ата-әсәһе айырылыша һәм әсәһе улы менән Алыҫ Көнсығышҡа китә. [[1939 йыл]]да буласаҡ яҙыусы әсәһе менән Новосибирск (хәҙер [[Томск өлкәһе|Томск]]) өлкәһенең Колпашевский районы Чажемтовской ауыл биләмәһенең Новокороткино ауылына, ә 1941 йылда— Тогур ауылына күсеп килә . [[1952 йыл]]да Томск дәүләт педагогия институтының тарих факультетын тамамлай һәм 1951—1956 йылдарҙа [[Томск]] өлкәһенең «Ҡыҙыл байраҡ» гәзитендә журналист һәм сәнәғәт бүлеге мөдире булып эшләй. [[Томск]]иҙың Пионерҙар тыҡрығында йәшәй<ref name="Лойша">{{Cite web|url=http://lipatov.ahmatova.com/pages/produkt.htm|title=Виль Липатов как продукт эпохи|author=Виктор Лойша|publisher=|accessdate=2017-02-03}}</ref>. «Игорь Саввович» романында журналист дөрөҫлөк менән Томскиҙың иҫке урамдарын һүрәтләгән. [[1957 йыл]]да Асино ҡалаһына күсә, « Причулымская правда» район гәзитендә хаттар бүлеге мөдире булып эшләй. Һуңынан [[Чита]]ла, [[Брянск]]иҙа «Советская Россия» гәзитенең махсус хәбәрсеһе (1964—1966), [[1967 йыл]]дан алып Мәскәүҙә — «Известия», «Литературная газета» , «[[Правда (гәзит)|Правда]]» гәзиттәренең махсус хәбәрсеһе була. Виль Липатов тормошоноң һуңғы йылдарында [[СССР Яҙыусылар союзы]] идаралығында секретарь вазифаһын биләй. Виль Владимирович Липатов [[1979 йыл]]дың [[1 май]]ында [[Мәскәү]]ҙә вафат була. Кунцево зыяратында ерләнгән. === Шәхси тормошо === * Беренсе ҡатыны: Владимировна Александра Владимировна Липатова. 1952 йылдың 25 июлендә уларҙың ҡыҙы Татьяна Вильевна Липатова тыуған (рәссам-график, ҡурсаҡтар эшләүсе). * Икенсе ҡатыны: Мазурук Ирина Ильинична (1936—1985), авиация генерал-майоры Илья Мазуруктың ҡыҙы, "Знамя"журналы редакторы яҙыусы Вадим Кожевниковтың үгәй ҡыҙы. == Ижады == Тәүге хикәйәләре «Самолетный кочегар» һәм «Двое в тельняшке» «Юность» журналында [[1956 йыл]]да баҫылып сыҡҡан, [[1958 йыл]]да беренсе китабы баҫтырып сығарылған. Липатовҡа ҙур билдәлелек килтергән әҫәре — «Сказание о директоре Прончатове» повесы, «И это всё о нём» романы (сценарий һәм шул исемдәге телефильм), шулай уҡ «Деревенский детектив» повесы һәм уның нигеҙендә ауыл участка милиционеры Анискин тураһындағы киносценарийҙың трилогияһы: «Деревенский детектив» (1968), «Анискин и Фантомас» (1974), «И снова Анискин» (1978). Липатов проза әҫәрҙәре, ҡағиҙә булараҡ, производство романы жанрына яҡын, ышаныслы психологик проза әҫәре булып күренә. Ауыл прозаһының идеологик йөкмәткеһеҙ иң яҡшы өлгөләренең береһе булып «Ещё до войны» (1971) повесы тора. Унда автор [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на тиклемге йылдарҙа себер ауылы көнкүрешен һәм кешеләренең сыҙамлылығын, ғөрөф-ғәҙәттәрен дөрөҫ итеп һүрәтләй алған. Яҙыусы «И это всё о нём» (1974) әҫәрендә илдәге киҫкен хәлдәрҙе кәүҙәләндерә, ситләтеп әйтеү юлы менән ул СССР-ҙа комсомол хәрәкәтенең һәм идеяһының «иҡтисад» һәм бюрократтар тарафынан фактик үлеүен күрһәтә. Липатовтың был әҫәре, Томск журналисы һәм яҙыусыһы Виктор Лойшаның аңлатмаһы буйынса, ул «мәскәү» осоронда «небрежно мстил всем, кто когда-то как-то его обидел»<ref name="Лойша"/>. Лойша, Липатов был ромнында тиҫкәре персонаждарҙы танырлыҡ яһау ғына түгел, ә уларҙы ысын исеме менән атаған, тип билдәләй. == Әҫәрҙәре == * Шестеро: Повесть. — М., 1958. * Капитан «Смелого»: Повесть. — М., 1959 (Новый мир, 1959, № 10). * Своя ноша не тянет: Повесть-хроника. — Чита, 1959. * Глухая Мята: Повесть. — Чита, 1960. (Новый мир, 1960, № 5, 6) * Стрежень: Повесть. — Чита, 1961 (Новый мир, 1961, № 4, 5). * Зуб мудрости: Повесть. — Чита, 1961. * Юноша и машина: Повесть. — Чита, 1962. * Смерть Егора Сузуна: Повесть. — Чита, 1963. * Чужой: Повесть. — Чита, 1964 (Новый мир, 1964, № 3). * Операция «Икс два нуля». — Иркутск, Восточно-Сибирское книжное издательство, 1965. * Деревенский детектив. — М., 1968 (Знамя, 1967, № 10). * Лида Вараксина. // «Знамя», 1968, № 12. * Сказание о директоре Прончатове. — М., 1969 (Знамя, 1969, № 1, 2). * Серая мышь. — М., 1970. (о проблеме алкоголизма в СССР) (Знамя, 1970, № 12). * Ещё до войны. — М., 1971 (Знамя, 1971, № 9, 10). * И это всё о нём: Роман. — М., 1974 (Знамя, 1974, № 9, 10, 11). * Самолётный кочегар. 1975. * Игорь Саввович: Роман. — М., 1977. (Знамя, 1977, № 7, 8, 9). * Житие Ванюшки Мурзина, или Любовь в Старо-Короткине (1977) — М., 1989 (Знамя, 1978, № 8, 9). * Повесть без названия, сюжета и конца… // «Новый мир», 1978, № 4-6. * Лев на лужайке. (1978) — М., 1988. * Дом на берегу. — М., 1983. == Виль Липатов әҫәрҙәре буйынса фильмография == # 1968 — Деревенский детектив # 1969 — Мистер-Твистер # 1972 — Инженер Прончатов # 1972 — Развод по-нарымски # 1974 — Анискин и Фантомас # 1975 — Иван и Коломбина # 1976 — Три солнца # 1978 — И это всё о нём # 1978 — И снова Анискин # 1982 — Ещё до войны # 1987 — Игорь Саввович # 1988 — Серая мышь == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * 2 [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (''???''; 1977) * миҙал * [[Ленин комсомолы премияһы]] (1978) — «И это всё о нём» фильм сценарийы өсөн (1977) * Бөтә Союз Николай Островский исемендәге әҙәби премия 1973—1974 йылдарҙағы конкурста — «И это всё о нём» романы өсөн == Хәтер == * СССР Журналистар союзы Томск өлкә ойошмаһының В. Липатов исемендәге премияһы (1982—1991). * Асино ҡалаһының китапхана бинаһына 1990 йылда мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. * Ҡала урамдары липатов Асинола, Тогурҙа һәм [[Чита]]ла Липатов исеме урамдарға бирелгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Липатов, Виль Владимирович // Томск от А до Я: Краткая энциклопедия города. / Под ред. д-ра ист. наук Н. М. Дмитриенко. — 1-е изд. — Томск: Изд-во НТЛ, 2004. — С. 190—191. — 440 с. — 3 000 экз. — <nowiki>ISBN 5-89503-211-7</nowiki>. * ''Козлов И. Т.'' Липатов радует, Липатов огорчает // Вопросы литературы. — 1969. — № 10. == Һылтанмалар == * [http://kraeved.lib.tomsk.ru/page/1521/ Краткая хроника жизни и творчества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200208194142/http://kraeved.lib.tomsk.ru/page/1521/ |date=2020-02-08 }} * [http://lipatov.ahmatova.com/ Виль Липатов — сайт о писателе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190611110229/http://lipatov.ahmatova.com/ |date=2019-06-11 }} * Липатов, Виль Владимирович // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — М. : Советская энциклопедия, 1962—1978. [[Категория:Кунцево зыяратында ерләнгәндәр]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Соцреалист яҙыусылар]] [[Категория:XX быуат рус яҙыусылары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]] [[Категория:СССР журналистары]] [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:СССР сценаристары]] [[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1979 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1 майҙа вафат булғандар]] [[Категория:1927 йылда тыуғандар]] [[Категория:10 апрелдә тыуғандар]] m3i8vakvm09zh9l6oaz6ccq2xljz71e 0 164707 1303637 1301444 2026-09-06T20:19:26Z Георгий Елизаров 7940 /* Рәсәйҙә германийҙы сәнәғәти етештереү */ 1303637 wikitext text/x-wiki {{УК}}'''Германий''' ({{lang-lat|Germanium}}, Ge) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 4-се осор, 14-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 32.Ябай матдә '''германий''' — типик һорғолт-аҡ төҫтәге ярым металл, металға хас ялтырауыҡлы. Ярым үткәргес. == Символы == Германий элементының символы — Ge (''Германий'' тип уҡыла). == Асыу тарихы һәм этимологияһы == [[Файл:Winkler_Clemens.jpg|слева|мини|''Александр Клеменс Винклер'' — германийҙы тәүге булып асҡан]] [[Файл:Argyrodite-243406.jpg|справа|мини|Аргиродит]] [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|Химик элементтарҙың периодик системаһы закон]] тураһында докладында [[1869 йыл]]да урыҫ химигы [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеев]] билдәһеҙ химик элементтарҙың, шул уҡ ваҡытта, германийҙың да барлығын алдан әйткән. 1870 йылдың [[11 декабрь|11 декабрендә]] (иҫке стиль буйынса 29 ноябрь) Д. И. Менделеев әле асылмаған был элементты ''экасилиций'' тип атай, уның атом массаһын һәм башҡа үҙенсәлектәренһүрәтләй. [[1885 йыл]]да [[Фрайберг (Саксония)|Фрайбергтың (Саксония)]] бер шахтаһында яңы минерал — аргиродит табылған. Минералды тикшергәндә немец химигы Винклер Клеменс яңы химик элемент аса. Винклер яңы элемент асыуы тураһында 1886 йылдың 6 февралендә ике битлек мәҡәлә баҫтырып сығара. Яңы элементҡа ул ғалимдың Ватаны хөрмәтенә ''Germanium'' исемен тәҡдим иткән һәм ''Ge'' символы биргән. 1886—1887 алдағы ике йылда ҙур мәҡәләлә Винклер германийҙың үҙенсәлектәрен ентекле һүрәтләгән. 1930 йылдар аҙағына тиклем германий сәнәғәттә ҡулланылмай. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында германий ҡулланылған ҡайһы бер электрон ҡоролмалар, башлыса [[:ru:Полупроводниковый диод|диодтарҙа]] файҙаланыла. == Тәбиғәттә == Дөйөм алғанда германий миҡдары [[Ер ҡабығы]]нда массаһы буйынса 1,5{{E|−4}}% тәшкил итә, йәғни, ул [[һөрмә]], [[көмөш]], висмуттан күберәк. Германий ер ҡабығында аҙ миҡдарҙа булыу, киң таралған ҡайһы бер элементтар менән геохимик оҡшашлыҡта булыу сәбәпле, үҙ минералдарын булдырыу мөмкинлеге сикләнгән, башҡа минералдарҙың кристалл рәшәткәләренә ерегә. Шуға күрә германийҙың үҙ минералдары бик һирәк осрай. Улар барыһы да тиерлек сульфасоль:[[:ru:Германит|германит]] Cu₂(Cu, Fe, Ge, Zn)₂ (S, As)₄ (6—10 % Ge), [[:ru:Аргиродит|аргиродит]] Ag₈GeS₆ (3,6—7 % Ge), [[конфильдит]] Ag₈(Sn, Ge) S₆ (до 2 % Ge) һәм башҡа һирәк осрай торған минералдар ([[ультрабазит]], [[ранерит]], [[франкеит]]), магнетит, рутил һ. б., гранит, диабаз һәм [[базальт]]. Бынан тыш, германий барлыҡ тиерлек силикаттарҙа, ҡайһы бер таш күмер һәм [[нефть]] ятҡылыҡтарында ҡатнаша. Диңгеҙ һыуында германий концентрацияһы 6{{E|−5}} мг/л<ref>J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. I, 1965</ref>. == Сығарып алыу == Германий полиметаллик, никель, вольфрам мәғдәндәрендә, шулай уҡ силикаттарҙа ҡушымта рәүешендә осрай. Руданы байытыу һәм уның концентрациялау ҡатмарлы һәм ауыр булыу сәбәпле, германийҙы GeO2 оксиды рәүешендә айырып сығаралар, уны 600 °C температурала ябай матдәгә тиклем водород менән тергеҙәләр: : <math>\mathsf{GeO_2 + 2H_2 \rightarrow Ge + 2H_2O}</math> Таҙа германий алыу өсөн уны зоналап иретеү ысулы ҡулланалар, шул сәбәпле иң таҙа химик материалдарҙың береһенә әүерелә. === Рәсәйҙә германийҙы сәнәғәти етештереү === 1959 йылда Рәсәйҙә германий сәнәғәт масштабында етештерелә башлай, [[Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты]]нда (ММСК) туҙанды эшкәртеү цехы ғәмәлгә индерелә<ref>[http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ История предприятия: Сайт Медногорского медно-серного комбината] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125101314/http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ |date=2013-01-25 }}</ref><ref>[http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf ''Иванов В. И.'' Мы были единомышленниками. — Газета «Медногорский металлург», № 25, 18.06.2004. — С. 3.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029205152/http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf |date=2013-10-29 }}</ref>. Комбинат белгесе А. А. Бурба етәкселеге аҫтында «Унипромедь» институты менән хеҙмәттәшлек итеп, электростанция өсөн яғыулыҡ булып хеҙмәт иткән энергетика күмерҙәрен яндырыуҙан ҡалған көлдө һәм шахта металлургия мейестәре туҙандарын комплекслы эшкәртеү юлы менән германий концентратын алыуҙы ойошторалар<ref>[https://www.docme.ru/doc/1733285/himiya-i-zhizn._-N4-aprel._-2017 ''Наумов А. В.'' На германиевой подложке (с. 9)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829204212/https://www.docme.ru/doc/1733285/himiya-i-zhizn._-N4-aprel._-2017 |date=2017-08-29 }} // Химия и жизнь, 2017, № 4. С. 8—11.</ref>. Бынан һуң СССР тулыһынса германийҙы импорттлауҙан баш тарта ала. Донъя практикаһында тәүге тапҡыр баҡыр колчеданы мәғдәненән германий сығарып алалар. Туҙан эшкәртеү сәнәғәт цехын ойоштороу XX быуаттағы төҫлө металлургияла бик ҙур ҡаҙаныш булып тора<ref>[http://www.rudmet.ru/journal/653/article/8327/?language=en ''Окунев А. И., Кирр Л. Д., Скопов Г. В.'' Извлечение германия и других элементов-спутников из пыли медеплавильного производства (к 50-летию со дня внедрения технологии)]</ref>. [[Файл:Burba_a_a_c1968.jpg|слева|мини|266x266пкс|''А. А. Бурба'' — Рәсәйҙә германий металлургияһын ойоштороусы ]] 2000-се йылдарҙа Рәсәйҙә германий алыу өсөн был матдә булған күмер ятҡылыҡтары файҙаланыла: Павловка (Михайлов районы [[Приморье крайы]]), Новиковск (Корсаков ҡала округы [[Сахалин өлкәһе]]), Тарбағатай (Петровск-[[Байкал аръяғы крайы|Байкал аръяғы районы, Байкал аръяғы крайы]]). Был күмер ятҡылыҡтарың 1 тоннаһында уртаса 200грамм германий бар<ref>{{Мәҡәлә|автор=Кизильштейн Л.|заглавие=Угольные примеси — ценные и коварные|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2014|номер=5|страницы=72—73|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/24280/|язык=ru}}</ref><ref>[http://tekhnosfera.com/razrabotka-sposobov-povysheniya-izvlecheniya-germaniya-pri-pirometallurgicheskoy-pererabotke-produktov-szhiganiya-ugley ''Бажов П. С.'' Разработка способов повышения извлечения германия при] [[Пирометаллургия|пирометаллургической]]<span> переработке продуктов сжигания углей.</span> / Автореферат диссертации. Екатеринбург, 2011.</ref>. == Ҡулланыу == [[Файл:Инфракрасная_линза_из_кристаллического_Германия.jpg|мини|Германийҙан инфраҡыҙыл линзалар]] 2007 йылда германийҙың төп ҡулланыусылары: 35 % сүсле оптика; 30 % тепловизорлы оптика; 15 % химик катализаторҙар; 15 % электроника. Ҙур булмаған һанда германий металлургияла ҡулланыла.<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Germanium—Statistics and Information|издание=U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries|ссылка=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium|язык=und|автор=U.S. Geological Survey|год=2008}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Германий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 6-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * Германий // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * Бурба А. А. Разработка и освоение технологии получения германия при шахтной плавке руд цветных металлов // В сб.: Мат-лы научн. семинара по проблеме извлеч. германия при переработке руд: Информ. Гиредмета, 1960, № 7(18). * Сосновский Г. Н., Бурба А. А. Германий: Учебн. пособие для студентов металлургич. специальности. Иркутск: Иркут. политехн. ин-т, 1967. — 161 с. * Бурба А. А., Чижиков Д. М. Из опыта работы Медногорского МСК по извлечению германия из металлургических пылей и зол энергетических углей // В сб.: Мат-лы совещания по обмену опытом в области производства германиевого сырья (Центр микроэлектроники, Зеленоград): Сб. Гиредмета, 1969, т. 1. * Наумов А. В. Мировой рынок германия и его перспективы. — Известия вузов. Цветная металлургия., № 4, 2007. — С. 32—40. * Окунев А. И., Кирр Л. Д., Чижов Е. А. Комплексная переработка медеплавильных пылей с извлечением германия и элементов-спутников // 300 лет уральской металлургии: Тр. междунар. конгресса. 4—5 окт. 2001 г. — Екатеринбург, 2001. — С. 305. == Һылтанмалар == * [https://bigenc.ru/literature/text/2354288 Германий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ge/key.html Германияның Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240524100433/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ge/key.html |date=2024-05-24 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb032.htm Химик элементтарҙың популяр китапхана Германий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170310191217/http://n-t.ru/ri/ps/pb032.htm |date=2017-03-10 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Химик элементтар]] e9yio1tds5xb06n1anr10modz1th9gp 1303638 1303637 2026-09-06T20:22:04Z Георгий Елизаров 7940 /* Рәсәйҙә германийҙы сәнәғәти етештереү */ 1303638 wikitext text/x-wiki {{УК}}'''Германий''' ({{lang-lat|Germanium}}, Ge) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 4-се осор, 14-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 32.Ябай матдә '''германий''' — типик һорғолт-аҡ төҫтәге ярым металл, металға хас ялтырауыҡлы. Ярым үткәргес. == Символы == Германий элементының символы — Ge (''Германий'' тип уҡыла). == Асыу тарихы һәм этимологияһы == [[Файл:Winkler_Clemens.jpg|слева|мини|''Александр Клеменс Винклер'' — германийҙы тәүге булып асҡан]] [[Файл:Argyrodite-243406.jpg|справа|мини|Аргиродит]] [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|Химик элементтарҙың периодик системаһы закон]] тураһында докладында [[1869 йыл]]да урыҫ химигы [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеев]] билдәһеҙ химик элементтарҙың, шул уҡ ваҡытта, германийҙың да барлығын алдан әйткән. 1870 йылдың [[11 декабрь|11 декабрендә]] (иҫке стиль буйынса 29 ноябрь) Д. И. Менделеев әле асылмаған был элементты ''экасилиций'' тип атай, уның атом массаһын һәм башҡа үҙенсәлектәренһүрәтләй. [[1885 йыл]]да [[Фрайберг (Саксония)|Фрайбергтың (Саксония)]] бер шахтаһында яңы минерал — аргиродит табылған. Минералды тикшергәндә немец химигы Винклер Клеменс яңы химик элемент аса. Винклер яңы элемент асыуы тураһында 1886 йылдың 6 февралендә ике битлек мәҡәлә баҫтырып сығара. Яңы элементҡа ул ғалимдың Ватаны хөрмәтенә ''Germanium'' исемен тәҡдим иткән һәм ''Ge'' символы биргән. 1886—1887 алдағы ике йылда ҙур мәҡәләлә Винклер германийҙың үҙенсәлектәрен ентекле һүрәтләгән. 1930 йылдар аҙағына тиклем германий сәнәғәттә ҡулланылмай. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында германий ҡулланылған ҡайһы бер электрон ҡоролмалар, башлыса [[:ru:Полупроводниковый диод|диодтарҙа]] файҙаланыла. == Тәбиғәттә == Дөйөм алғанда германий миҡдары [[Ер ҡабығы]]нда массаһы буйынса 1,5{{E|−4}}% тәшкил итә, йәғни, ул [[һөрмә]], [[көмөш]], висмуттан күберәк. Германий ер ҡабығында аҙ миҡдарҙа булыу, киң таралған ҡайһы бер элементтар менән геохимик оҡшашлыҡта булыу сәбәпле, үҙ минералдарын булдырыу мөмкинлеге сикләнгән, башҡа минералдарҙың кристалл рәшәткәләренә ерегә. Шуға күрә германийҙың үҙ минералдары бик һирәк осрай. Улар барыһы да тиерлек сульфасоль:[[:ru:Германит|германит]] Cu₂(Cu, Fe, Ge, Zn)₂ (S, As)₄ (6—10 % Ge), [[:ru:Аргиродит|аргиродит]] Ag₈GeS₆ (3,6—7 % Ge), [[конфильдит]] Ag₈(Sn, Ge) S₆ (до 2 % Ge) һәм башҡа һирәк осрай торған минералдар ([[ультрабазит]], [[ранерит]], [[франкеит]]), магнетит, рутил һ. б., гранит, диабаз һәм [[базальт]]. Бынан тыш, германий барлыҡ тиерлек силикаттарҙа, ҡайһы бер таш күмер һәм [[нефть]] ятҡылыҡтарында ҡатнаша. Диңгеҙ һыуында германий концентрацияһы 6{{E|−5}} мг/л<ref>J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. I, 1965</ref>. == Сығарып алыу == Германий полиметаллик, никель, вольфрам мәғдәндәрендә, шулай уҡ силикаттарҙа ҡушымта рәүешендә осрай. Руданы байытыу һәм уның концентрациялау ҡатмарлы һәм ауыр булыу сәбәпле, германийҙы GeO2 оксиды рәүешендә айырып сығаралар, уны 600 °C температурала ябай матдәгә тиклем водород менән тергеҙәләр: : <math>\mathsf{GeO_2 + 2H_2 \rightarrow Ge + 2H_2O}</math> Таҙа германий алыу өсөн уны зоналап иретеү ысулы ҡулланалар, шул сәбәпле иң таҙа химик материалдарҙың береһенә әүерелә. === Рәсәйҙә германийҙы сәнәғәти етештереү === 1959 йылда Рәсәйҙә германий сәнәғәт масштабында етештерелә башлай, [[Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты]]нда (ММСК) туҙанды эшкәртеү цехы ғәмәлгә индерелә<ref>[http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ История предприятия: Сайт Медногорского медно-серного комбината] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125101314/http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ |date=2013-01-25 }}</ref><ref>[http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf ''Иванов В. И.'' Мы были единомышленниками. — Газета «Медногорский металлург», № 25, 18.06.2004. — С. 3.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029205152/http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf |date=2013-10-29 }}</ref>. Комбинат белгесе А. А. Бурба етәкселеге аҫтында «Унипромедь» институты менән хеҙмәттәшлек итеп, электростанция өсөн яғыулыҡ булып хеҙмәт иткән энергетика күмерҙәрен яндырыуҙан ҡалған көлдө һәм шахта металлургия мейестәре туҙандарын комплекслы эшкәртеү юлы менән германий концентратын алыуҙы ойошторалар<ref>[https://www.docme.ru/doc/1733285/himiya-i-zhizn._-N4-aprel._-2017 ''Наумов А. В.'' На германиевой подложке (с. 9)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829204212/https://www.docme.ru/doc/1733285/himiya-i-zhizn._-N4-aprel._-2017 |date=2017-08-29 }} // Химия и жизнь, 2017, № 4. С. 8—11.</ref>. [[Файл:Burba_a_a_c1968.jpg|слева|мини|266x266пкс|''А. А. Бурба'' — Рәсәйҙә германий металлургияһын ойоштороусы ]] Бынан һуң СССР тулыһынса германийҙы импорттлауҙан баш тарта ала. Донъя практикаһында тәүге тапҡыр баҡыр колчеданы мәғдәненән германий сығарып алалар. Туҙан эшкәртеү сәнәғәт цехын ойоштороу XX быуаттағы төҫлө металлургияла бик ҙур ҡаҙаныш булып тора<ref>[http://www.rudmet.ru/journal/653/article/8327/?language=en ''Окунев А. И., Кирр Л. Д., Скопов Г. В.'' Извлечение германия и других элементов-спутников из пыли медеплавильного производства (к 50-летию со дня внедрения технологии)]</ref>. 2000-се йылдарҙа Рәсәйҙә германий алыу өсөн был матдә булған күмер ятҡылыҡтары файҙаланыла: Павловка (Михайлов районы [[Приморье крайы]]), Новиковск (Корсаков ҡала округы [[Сахалин өлкәһе]]), Тарбағатай (Петровск-[[Байкал аръяғы крайы|Байкал аръяғы районы, Байкал аръяғы крайы]]). Был күмер ятҡылыҡтарың 1 тоннаһында уртаса 200грамм германий бар<ref>{{Мәҡәлә|автор=Кизильштейн Л.|заглавие=Угольные примеси — ценные и коварные|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2014|номер=5|страницы=72—73|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/24280/|язык=ru}}</ref><ref>[http://tekhnosfera.com/razrabotka-sposobov-povysheniya-izvlecheniya-germaniya-pri-pirometallurgicheskoy-pererabotke-produktov-szhiganiya-ugley ''Бажов П. С.'' Разработка способов повышения извлечения германия при] [[Пирометаллургия|пирометаллургической]]<span> переработке продуктов сжигания углей.</span> / Автореферат диссертации. Екатеринбург, 2011.</ref>. == Ҡулланыу == [[Файл:Инфракрасная_линза_из_кристаллического_Германия.jpg|мини|Германийҙан инфраҡыҙыл линзалар]] 2007 йылда германийҙың төп ҡулланыусылары: 35 % сүсле оптика; 30 % тепловизорлы оптика; 15 % химик катализаторҙар; 15 % электроника. Ҙур булмаған һанда германий металлургияла ҡулланыла.<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Germanium—Statistics and Information|издание=U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries|ссылка=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium|язык=und|автор=U.S. Geological Survey|год=2008}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Германий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 6-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * Германий // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * Бурба А. А. Разработка и освоение технологии получения германия при шахтной плавке руд цветных металлов // В сб.: Мат-лы научн. семинара по проблеме извлеч. германия при переработке руд: Информ. Гиредмета, 1960, № 7(18). * Сосновский Г. Н., Бурба А. А. Германий: Учебн. пособие для студентов металлургич. специальности. Иркутск: Иркут. политехн. ин-т, 1967. — 161 с. * Бурба А. А., Чижиков Д. М. Из опыта работы Медногорского МСК по извлечению германия из металлургических пылей и зол энергетических углей // В сб.: Мат-лы совещания по обмену опытом в области производства германиевого сырья (Центр микроэлектроники, Зеленоград): Сб. Гиредмета, 1969, т. 1. * Наумов А. В. Мировой рынок германия и его перспективы. — Известия вузов. Цветная металлургия., № 4, 2007. — С. 32—40. * Окунев А. И., Кирр Л. Д., Чижов Е. А. Комплексная переработка медеплавильных пылей с извлечением германия и элементов-спутников // 300 лет уральской металлургии: Тр. междунар. конгресса. 4—5 окт. 2001 г. — Екатеринбург, 2001. — С. 305. == Һылтанмалар == * [https://bigenc.ru/literature/text/2354288 Германий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ge/key.html Германияның Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240524100433/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ge/key.html |date=2024-05-24 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb032.htm Химик элементтарҙың популяр китапхана Германий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170310191217/http://n-t.ru/ri/ps/pb032.htm |date=2017-03-10 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Химик элементтар]] hhrkl5kch86ihi08y455k96is38oouv 1303639 1303638 2026-09-06T20:25:14Z Георгий Елизаров 7940 /* Рәсәйҙә германийҙы сәнәғәти етештереү */ 1303639 wikitext text/x-wiki {{УК}}'''Германий''' ({{lang-lat|Germanium}}, Ge) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 4-се осор, 14-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 32.Ябай матдә '''германий''' — типик һорғолт-аҡ төҫтәге ярым металл, металға хас ялтырауыҡлы. Ярым үткәргес. == Символы == Германий элементының символы — Ge (''Германий'' тип уҡыла). == Асыу тарихы һәм этимологияһы == [[Файл:Winkler_Clemens.jpg|слева|мини|''Александр Клеменс Винклер'' — германийҙы тәүге булып асҡан]] [[Файл:Argyrodite-243406.jpg|справа|мини|Аргиродит]] [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|Химик элементтарҙың периодик системаһы закон]] тураһында докладында [[1869 йыл]]да урыҫ химигы [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеев]] билдәһеҙ химик элементтарҙың, шул уҡ ваҡытта, германийҙың да барлығын алдан әйткән. 1870 йылдың [[11 декабрь|11 декабрендә]] (иҫке стиль буйынса 29 ноябрь) Д. И. Менделеев әле асылмаған был элементты ''экасилиций'' тип атай, уның атом массаһын һәм башҡа үҙенсәлектәренһүрәтләй. [[1885 йыл]]да [[Фрайберг (Саксония)|Фрайбергтың (Саксония)]] бер шахтаһында яңы минерал — аргиродит табылған. Минералды тикшергәндә немец химигы Винклер Клеменс яңы химик элемент аса. Винклер яңы элемент асыуы тураһында 1886 йылдың 6 февралендә ике битлек мәҡәлә баҫтырып сығара. Яңы элементҡа ул ғалимдың Ватаны хөрмәтенә ''Germanium'' исемен тәҡдим иткән һәм ''Ge'' символы биргән. 1886—1887 алдағы ике йылда ҙур мәҡәләлә Винклер германийҙың үҙенсәлектәрен ентекле һүрәтләгән. 1930 йылдар аҙағына тиклем германий сәнәғәттә ҡулланылмай. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында германий ҡулланылған ҡайһы бер электрон ҡоролмалар, башлыса [[:ru:Полупроводниковый диод|диодтарҙа]] файҙаланыла. == Тәбиғәттә == Дөйөм алғанда германий миҡдары [[Ер ҡабығы]]нда массаһы буйынса 1,5{{E|−4}}% тәшкил итә, йәғни, ул [[һөрмә]], [[көмөш]], висмуттан күберәк. Германий ер ҡабығында аҙ миҡдарҙа булыу, киң таралған ҡайһы бер элементтар менән геохимик оҡшашлыҡта булыу сәбәпле, үҙ минералдарын булдырыу мөмкинлеге сикләнгән, башҡа минералдарҙың кристалл рәшәткәләренә ерегә. Шуға күрә германийҙың үҙ минералдары бик һирәк осрай. Улар барыһы да тиерлек сульфасоль:[[:ru:Германит|германит]] Cu₂(Cu, Fe, Ge, Zn)₂ (S, As)₄ (6—10 % Ge), [[:ru:Аргиродит|аргиродит]] Ag₈GeS₆ (3,6—7 % Ge), [[конфильдит]] Ag₈(Sn, Ge) S₆ (до 2 % Ge) һәм башҡа һирәк осрай торған минералдар ([[ультрабазит]], [[ранерит]], [[франкеит]]), магнетит, рутил һ. б., гранит, диабаз һәм [[базальт]]. Бынан тыш, германий барлыҡ тиерлек силикаттарҙа, ҡайһы бер таш күмер һәм [[нефть]] ятҡылыҡтарында ҡатнаша. Диңгеҙ һыуында германий концентрацияһы 6{{E|−5}} мг/л<ref>J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. I, 1965</ref>. == Сығарып алыу == Германий полиметаллик, никель, вольфрам мәғдәндәрендә, шулай уҡ силикаттарҙа ҡушымта рәүешендә осрай. Руданы байытыу һәм уның концентрациялау ҡатмарлы һәм ауыр булыу сәбәпле, германийҙы GeO2 оксиды рәүешендә айырып сығаралар, уны 600 °C температурала ябай матдәгә тиклем водород менән тергеҙәләр: : <math>\mathsf{GeO_2 + 2H_2 \rightarrow Ge + 2H_2O}</math> Таҙа германий алыу өсөн уны зоналап иретеү ысулы ҡулланалар, шул сәбәпле иң таҙа химик материалдарҙың береһенә әүерелә. === Рәсәйҙә германийҙы сәнәғәти етештереү === 1959 йылда Рәсәйҙә германий сәнәғәт масштабында етештерелә башлай, [[Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты]]нда (ММСК) туҙанды эшкәртеү цехы ғәмәлгә индерелә<ref>[http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ История предприятия: Сайт Медногорского медно-серного комбината] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125101314/http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ |date=2013-01-25 }}</ref><ref>[http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf ''Иванов В. И.'' Мы были единомышленниками. — Газета «Медногорский металлург», № 25, 18.06.2004. — С. 3.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029205152/http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf |date=2013-10-29 }}</ref>. [[Файл:Burba_a_a_c1968.jpg|слева|мини|266x266пкс|''А. А. Бурба'' — Рәсәйҙә германий металлургияһын ойоштороусы ]] Комбинат белгесе А. А. Бурба етәкселеге аҫтында «Унипромедь» институты менән хеҙмәттәшлек итеп, электростанция өсөн яғыулыҡ булып хеҙмәт иткән энергетика күмерҙәрен яндырыуҙан ҡалған көлдө һәм шахта металлургия мейестәре туҙандарын комплекслы эшкәртеү юлы менән германий концентратын алыуҙы ойошторалар<ref>[https://www.docme.ru/doc/1733285/himiya-i-zhizn._-N4-aprel._-2017 ''Наумов А. В.'' На германиевой подложке (с. 9)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829204212/https://www.docme.ru/doc/1733285/himiya-i-zhizn._-N4-aprel._-2017 |date=2017-08-29 }} // Химия и жизнь, 2017, № 4. С. 8—11.</ref>. Бынан һуң СССР тулыһынса германийҙы импорттлауҙан баш тарта ала. Донъя практикаһында тәүге тапҡыр баҡыр колчеданы мәғдәненән германий сығарып алалар. Туҙан эшкәртеү сәнәғәт цехын ойоштороу XX быуаттағы төҫлө металлургияла бик ҙур ҡаҙаныш булып тора<ref>[http://www.rudmet.ru/journal/653/article/8327/?language=en ''Окунев А. И., Кирр Л. Д., Скопов Г. В.'' Извлечение германия и других элементов-спутников из пыли медеплавильного производства (к 50-летию со дня внедрения технологии)]</ref>. 2000-се йылдарҙа Рәсәйҙә германий алыу өсөн был матдә булған күмер ятҡылыҡтары файҙаланыла: Павловка (Михайлов районы [[Приморье крайы]]), Новиковск (Корсаков ҡала округы [[Сахалин өлкәһе]]), Тарбағатай (Петровск-[[Байкал аръяғы крайы|Байкал аръяғы районы, Байкал аръяғы крайы]]). Был күмер ятҡылыҡтарың 1 тоннаһында уртаса 200грамм германий бар<ref>{{Мәҡәлә|автор=Кизильштейн Л.|заглавие=Угольные примеси — ценные и коварные|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2014|номер=5|страницы=72—73|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/24280/|язык=ru}}</ref><ref>[http://tekhnosfera.com/razrabotka-sposobov-povysheniya-izvlecheniya-germaniya-pri-pirometallurgicheskoy-pererabotke-produktov-szhiganiya-ugley ''Бажов П. С.'' Разработка способов повышения извлечения германия при] [[Пирометаллургия|пирометаллургической]]<span> переработке продуктов сжигания углей.</span> / Автореферат диссертации. Екатеринбург, 2011.</ref>. == Ҡулланыу == [[Файл:Инфракрасная_линза_из_кристаллического_Германия.jpg|мини|Германийҙан инфраҡыҙыл линзалар]] 2007 йылда германийҙың төп ҡулланыусылары: 35 % сүсле оптика; 30 % тепловизорлы оптика; 15 % химик катализаторҙар; 15 % электроника. Ҙур булмаған һанда германий металлургияла ҡулланыла.<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Germanium—Statistics and Information|издание=U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries|ссылка=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium|язык=und|автор=U.S. Geological Survey|год=2008}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Германий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 6-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * Германий // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * Бурба А. А. Разработка и освоение технологии получения германия при шахтной плавке руд цветных металлов // В сб.: Мат-лы научн. семинара по проблеме извлеч. германия при переработке руд: Информ. Гиредмета, 1960, № 7(18). * Сосновский Г. Н., Бурба А. А. Германий: Учебн. пособие для студентов металлургич. специальности. Иркутск: Иркут. политехн. ин-т, 1967. — 161 с. * Бурба А. А., Чижиков Д. М. Из опыта работы Медногорского МСК по извлечению германия из металлургических пылей и зол энергетических углей // В сб.: Мат-лы совещания по обмену опытом в области производства германиевого сырья (Центр микроэлектроники, Зеленоград): Сб. Гиредмета, 1969, т. 1. * Наумов А. В. Мировой рынок германия и его перспективы. — Известия вузов. Цветная металлургия., № 4, 2007. — С. 32—40. * Окунев А. И., Кирр Л. Д., Чижов Е. А. Комплексная переработка медеплавильных пылей с извлечением германия и элементов-спутников // 300 лет уральской металлургии: Тр. междунар. конгресса. 4—5 окт. 2001 г. — Екатеринбург, 2001. — С. 305. == Һылтанмалар == * [https://bigenc.ru/literature/text/2354288 Германий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ge/key.html Германияның Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240524100433/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ge/key.html |date=2024-05-24 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb032.htm Химик элементтарҙың популяр китапхана Германий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170310191217/http://n-t.ru/ri/ps/pb032.htm |date=2017-03-10 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Химик элементтар]] i7c3k5z1z2nblfjwjw2rtcjwy71w3qb 1303640 1303639 2026-09-06T20:26:47Z Георгий Елизаров 7940 /* Рәсәйҙә германийҙы сәнәғәти етештереү */ 1303640 wikitext text/x-wiki {{УК}}'''Германий''' ({{lang-lat|Germanium}}, Ge) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 4-се осор, 14-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 32.Ябай матдә '''германий''' — типик һорғолт-аҡ төҫтәге ярым металл, металға хас ялтырауыҡлы. Ярым үткәргес. == Символы == Германий элементының символы — Ge (''Германий'' тип уҡыла). == Асыу тарихы һәм этимологияһы == [[Файл:Winkler_Clemens.jpg|слева|мини|''Александр Клеменс Винклер'' — германийҙы тәүге булып асҡан]] [[Файл:Argyrodite-243406.jpg|справа|мини|Аргиродит]] [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|Химик элементтарҙың периодик системаһы закон]] тураһында докладында [[1869 йыл]]да урыҫ химигы [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеев]] билдәһеҙ химик элементтарҙың, шул уҡ ваҡытта, германийҙың да барлығын алдан әйткән. 1870 йылдың [[11 декабрь|11 декабрендә]] (иҫке стиль буйынса 29 ноябрь) Д. И. Менделеев әле асылмаған был элементты ''экасилиций'' тип атай, уның атом массаһын һәм башҡа үҙенсәлектәренһүрәтләй. [[1885 йыл]]да [[Фрайберг (Саксония)|Фрайбергтың (Саксония)]] бер шахтаһында яңы минерал — аргиродит табылған. Минералды тикшергәндә немец химигы Винклер Клеменс яңы химик элемент аса. Винклер яңы элемент асыуы тураһында 1886 йылдың 6 февралендә ике битлек мәҡәлә баҫтырып сығара. Яңы элементҡа ул ғалимдың Ватаны хөрмәтенә ''Germanium'' исемен тәҡдим иткән һәм ''Ge'' символы биргән. 1886—1887 алдағы ике йылда ҙур мәҡәләлә Винклер германийҙың үҙенсәлектәрен ентекле һүрәтләгән. 1930 йылдар аҙағына тиклем германий сәнәғәттә ҡулланылмай. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында германий ҡулланылған ҡайһы бер электрон ҡоролмалар, башлыса [[:ru:Полупроводниковый диод|диодтарҙа]] файҙаланыла. == Тәбиғәттә == Дөйөм алғанда германий миҡдары [[Ер ҡабығы]]нда массаһы буйынса 1,5{{E|−4}}% тәшкил итә, йәғни, ул [[һөрмә]], [[көмөш]], висмуттан күберәк. Германий ер ҡабығында аҙ миҡдарҙа булыу, киң таралған ҡайһы бер элементтар менән геохимик оҡшашлыҡта булыу сәбәпле, үҙ минералдарын булдырыу мөмкинлеге сикләнгән, башҡа минералдарҙың кристалл рәшәткәләренә ерегә. Шуға күрә германийҙың үҙ минералдары бик һирәк осрай. Улар барыһы да тиерлек сульфасоль:[[:ru:Германит|германит]] Cu₂(Cu, Fe, Ge, Zn)₂ (S, As)₄ (6—10 % Ge), [[:ru:Аргиродит|аргиродит]] Ag₈GeS₆ (3,6—7 % Ge), [[конфильдит]] Ag₈(Sn, Ge) S₆ (до 2 % Ge) һәм башҡа һирәк осрай торған минералдар ([[ультрабазит]], [[ранерит]], [[франкеит]]), магнетит, рутил һ. б., гранит, диабаз һәм [[базальт]]. Бынан тыш, германий барлыҡ тиерлек силикаттарҙа, ҡайһы бер таш күмер һәм [[нефть]] ятҡылыҡтарында ҡатнаша. Диңгеҙ һыуында германий концентрацияһы 6{{E|−5}} мг/л<ref>J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. I, 1965</ref>. == Сығарып алыу == Германий полиметаллик, никель, вольфрам мәғдәндәрендә, шулай уҡ силикаттарҙа ҡушымта рәүешендә осрай. Руданы байытыу һәм уның концентрациялау ҡатмарлы һәм ауыр булыу сәбәпле, германийҙы GeO2 оксиды рәүешендә айырып сығаралар, уны 600 °C температурала ябай матдәгә тиклем водород менән тергеҙәләр: : <math>\mathsf{GeO_2 + 2H_2 \rightarrow Ge + 2H_2O}</math> Таҙа германий алыу өсөн уны зоналап иретеү ысулы ҡулланалар, шул сәбәпле иң таҙа химик материалдарҙың береһенә әүерелә. === Рәсәйҙә германийҙы сәнәғәти етештереү === 1959 йылда Рәсәйҙә германий сәнәғәт масштабында етештерелә башлай, [[Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты]]нда (ММСК) туҙанды эшкәртеү цехы ғәмәлгә индерелә<ref>[http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ История предприятия: Сайт Медногорского медно-серного комбината] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125101314/http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ |date=2013-01-25 }}</ref><ref>[http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf ''Иванов В. И.'' Мы были единомышленниками. — Газета «Медногорский металлург», № 25, 18.06.2004. — С. 3.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029205152/http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf |date=2013-10-29 }}</ref>. [[Файл:Burba_a_a_c1968.jpg|слева|мини|266x266пкс|''А. А. Бурба'' — Рәсәйҙә германий металлургияһын ойоштороусы]] Комбинат белгесе А. А. Бурба етәкселеге аҫтында «Унипромедь» институты менән хеҙмәттәшлек итеп, электростанция өсөн яғыулыҡ булып хеҙмәт иткән энергетика күмерҙәрен яндырыуҙан ҡалған көлдө һәм шахта металлургия мейестәре туҙандарын комплекслы эшкәртеү юлы менән германий концентратын алыуҙы ойошторалар<ref>[https://www.docme.ru/doc/1733285/himiya-i-zhizn._-N4-aprel._-2017 ''Наумов А. В.'' На германиевой подложке (с. 9)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829204212/https://www.docme.ru/doc/1733285/himiya-i-zhizn._-N4-aprel._-2017 |date=2017-08-29 }} // Химия и жизнь, 2017, № 4. С. 8—11.</ref>. Бынан һуң СССР тулыһынса германийҙы импорттлауҙан баш тарта ала. Донъя практикаһында тәүге тапҡыр баҡыр колчеданы мәғдәненән германий сығарып алалар. Туҙан эшкәртеү сәнәғәт цехын ойоштороу XX быуаттағы төҫлө металлургияла бик ҙур ҡаҙаныш булып тора<ref>[http://www.rudmet.ru/journal/653/article/8327/?language=en ''Окунев А. И., Кирр Л. Д., Скопов Г. В.'' Извлечение германия и других элементов-спутников из пыли медеплавильного производства (к 50-летию со дня внедрения технологии)]</ref>. 2000-се йылдарҙа Рәсәйҙә германий алыу өсөн был матдә булған күмер ятҡылыҡтары файҙаланыла: Павловка (Михайлов районы [[Приморье крайы]]), Новиковск (Корсаков ҡала округы [[Сахалин өлкәһе]]), Тарбағатай (Петровск-[[Байкал аръяғы крайы|Байкал аръяғы районы, Байкал аръяғы крайы]]). Был күмер ятҡылыҡтарың 1 тоннаһында уртаса 200грамм германий бар<ref>{{Мәҡәлә|автор=Кизильштейн Л.|заглавие=Угольные примеси — ценные и коварные|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2014|номер=5|страницы=72—73|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/24280/|язык=ru}}</ref><ref>[http://tekhnosfera.com/razrabotka-sposobov-povysheniya-izvlecheniya-germaniya-pri-pirometallurgicheskoy-pererabotke-produktov-szhiganiya-ugley ''Бажов П. С.'' Разработка способов повышения извлечения германия при] [[Пирометаллургия|пирометаллургической]]<span> переработке продуктов сжигания углей.</span> / Автореферат диссертации. Екатеринбург, 2011.</ref>. == Ҡулланыу == [[Файл:Инфракрасная_линза_из_кристаллического_Германия.jpg|мини|Германийҙан инфраҡыҙыл линзалар]] 2007 йылда германийҙың төп ҡулланыусылары: 35 % сүсле оптика; 30 % тепловизорлы оптика; 15 % химик катализаторҙар; 15 % электроника. Ҙур булмаған һанда германий металлургияла ҡулланыла.<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Germanium—Statistics and Information|издание=U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries|ссылка=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium|язык=und|автор=U.S. Geological Survey|год=2008}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Германий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 6-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * Германий // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * Бурба А. А. Разработка и освоение технологии получения германия при шахтной плавке руд цветных металлов // В сб.: Мат-лы научн. семинара по проблеме извлеч. германия при переработке руд: Информ. Гиредмета, 1960, № 7(18). * Сосновский Г. Н., Бурба А. А. Германий: Учебн. пособие для студентов металлургич. специальности. Иркутск: Иркут. политехн. ин-т, 1967. — 161 с. * Бурба А. А., Чижиков Д. М. Из опыта работы Медногорского МСК по извлечению германия из металлургических пылей и зол энергетических углей // В сб.: Мат-лы совещания по обмену опытом в области производства германиевого сырья (Центр микроэлектроники, Зеленоград): Сб. Гиредмета, 1969, т. 1. * Наумов А. В. Мировой рынок германия и его перспективы. — Известия вузов. Цветная металлургия., № 4, 2007. — С. 32—40. * Окунев А. И., Кирр Л. Д., Чижов Е. А. Комплексная переработка медеплавильных пылей с извлечением германия и элементов-спутников // 300 лет уральской металлургии: Тр. междунар. конгресса. 4—5 окт. 2001 г. — Екатеринбург, 2001. — С. 305. == Һылтанмалар == * [https://bigenc.ru/literature/text/2354288 Германий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ge/key.html Германияның Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240524100433/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ge/key.html |date=2024-05-24 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb032.htm Химик элементтарҙың популяр китапхана Германий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170310191217/http://n-t.ru/ri/ps/pb032.htm |date=2017-03-10 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Химик элементтар]] jezcb1mwpflmks23qm1ldje60tp7zve 1303641 1303640 2026-09-06T20:29:10Z Георгий Елизаров 7940 /* Рәсәйҙә германийҙы сәнәғәти етештереү */ 1303641 wikitext text/x-wiki {{УК}}'''Германий''' ({{lang-lat|Germanium}}, Ge) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 4-се осор, 14-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 32.Ябай матдә '''германий''' — типик һорғолт-аҡ төҫтәге ярым металл, металға хас ялтырауыҡлы. Ярым үткәргес. == Символы == Германий элементының символы — Ge (''Германий'' тип уҡыла). == Асыу тарихы һәм этимологияһы == [[Файл:Winkler_Clemens.jpg|слева|мини|''Александр Клеменс Винклер'' — германийҙы тәүге булып асҡан]] [[Файл:Argyrodite-243406.jpg|справа|мини|Аргиродит]] [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|Химик элементтарҙың периодик системаһы закон]] тураһында докладында [[1869 йыл]]да урыҫ химигы [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеев]] билдәһеҙ химик элементтарҙың, шул уҡ ваҡытта, германийҙың да барлығын алдан әйткән. 1870 йылдың [[11 декабрь|11 декабрендә]] (иҫке стиль буйынса 29 ноябрь) Д. И. Менделеев әле асылмаған был элементты ''экасилиций'' тип атай, уның атом массаһын һәм башҡа үҙенсәлектәренһүрәтләй. [[1885 йыл]]да [[Фрайберг (Саксония)|Фрайбергтың (Саксония)]] бер шахтаһында яңы минерал — аргиродит табылған. Минералды тикшергәндә немец химигы Винклер Клеменс яңы химик элемент аса. Винклер яңы элемент асыуы тураһында 1886 йылдың 6 февралендә ике битлек мәҡәлә баҫтырып сығара. Яңы элементҡа ул ғалимдың Ватаны хөрмәтенә ''Germanium'' исемен тәҡдим иткән һәм ''Ge'' символы биргән. 1886—1887 алдағы ике йылда ҙур мәҡәләлә Винклер германийҙың үҙенсәлектәрен ентекле һүрәтләгән. 1930 йылдар аҙағына тиклем германий сәнәғәттә ҡулланылмай. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында германий ҡулланылған ҡайһы бер электрон ҡоролмалар, башлыса [[:ru:Полупроводниковый диод|диодтарҙа]] файҙаланыла. == Тәбиғәттә == Дөйөм алғанда германий миҡдары [[Ер ҡабығы]]нда массаһы буйынса 1,5{{E|−4}}% тәшкил итә, йәғни, ул [[һөрмә]], [[көмөш]], висмуттан күберәк. Германий ер ҡабығында аҙ миҡдарҙа булыу, киң таралған ҡайһы бер элементтар менән геохимик оҡшашлыҡта булыу сәбәпле, үҙ минералдарын булдырыу мөмкинлеге сикләнгән, башҡа минералдарҙың кристалл рәшәткәләренә ерегә. Шуға күрә германийҙың үҙ минералдары бик һирәк осрай. Улар барыһы да тиерлек сульфасоль:[[:ru:Германит|германит]] Cu₂(Cu, Fe, Ge, Zn)₂ (S, As)₄ (6—10 % Ge), [[:ru:Аргиродит|аргиродит]] Ag₈GeS₆ (3,6—7 % Ge), [[конфильдит]] Ag₈(Sn, Ge) S₆ (до 2 % Ge) һәм башҡа һирәк осрай торған минералдар ([[ультрабазит]], [[ранерит]], [[франкеит]]), магнетит, рутил һ. б., гранит, диабаз һәм [[базальт]]. Бынан тыш, германий барлыҡ тиерлек силикаттарҙа, ҡайһы бер таш күмер һәм [[нефть]] ятҡылыҡтарында ҡатнаша. Диңгеҙ һыуында германий концентрацияһы 6{{E|−5}} мг/л<ref>J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. I, 1965</ref>. == Сығарып алыу == Германий полиметаллик, никель, вольфрам мәғдәндәрендә, шулай уҡ силикаттарҙа ҡушымта рәүешендә осрай. Руданы байытыу һәм уның концентрациялау ҡатмарлы һәм ауыр булыу сәбәпле, германийҙы GeO2 оксиды рәүешендә айырып сығаралар, уны 600 °C температурала ябай матдәгә тиклем водород менән тергеҙәләр: : <math>\mathsf{GeO_2 + 2H_2 \rightarrow Ge + 2H_2O}</math> Таҙа германий алыу өсөн уны зоналап иретеү ысулы ҡулланалар, шул сәбәпле иң таҙа химик материалдарҙың береһенә әүерелә. === Рәсәйҙә германийҙы сәнәғәти етештереү === [[Файл:Burba_a_a_c1968.jpg|слева|мини|266x266пкс|''А. А. Бурба'' — Рәсәйҙә германий металлургияһын ойоштороусы]] 1959 йылда Рәсәйҙә германий сәнәғәт масштабында етештерелә башлай, [[Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты]]нда (ММСК) туҙанды эшкәртеү цехы ғәмәлгә индерелә<ref>[http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ История предприятия: Сайт Медногорского медно-серного комбината] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125101314/http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ |date=2013-01-25 }}</ref><ref>[http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf ''Иванов В. И.'' Мы были единомышленниками. — Газета «Медногорский металлург», № 25, 18.06.2004. — С. 3.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029205152/http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf |date=2013-10-29 }}</ref>. Комбинат белгесе А. А. Бурба етәкселеге аҫтында «Унипромедь» институты менән хеҙмәттәшлек итеп, электростанция өсөн яғыулыҡ булып хеҙмәт иткән энергетика күмерҙәрен яндырыуҙан ҡалған көлдө һәм шахта металлургия мейестәре туҙандарын комплекслы эшкәртеү юлы менән германий концентратын алыуҙы ойошторалар<ref>[https://www.docme.ru/doc/1733285/himiya-i-zhizn._-N4-aprel._-2017 ''Наумов А. В.'' На германиевой подложке (с. 9)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829204212/https://www.docme.ru/doc/1733285/himiya-i-zhizn._-N4-aprel._-2017 |date=2017-08-29 }} // Химия и жизнь, 2017, № 4. С. 8—11.</ref>. Бынан һуң СССР тулыһынса германийҙы импорттлауҙан баш тарта ала. Донъя практикаһында тәүге тапҡыр баҡыр колчеданы мәғдәненән германий сығарып алалар. Туҙан эшкәртеү сәнәғәт цехын ойоштороу XX быуаттағы төҫлө металлургияла бик ҙур ҡаҙаныш булып тора<ref>[http://www.rudmet.ru/journal/653/article/8327/?language=en ''Окунев А. И., Кирр Л. Д., Скопов Г. В.'' Извлечение германия и других элементов-спутников из пыли медеплавильного производства (к 50-летию со дня внедрения технологии)]</ref>. 2000-се йылдарҙа Рәсәйҙә германий алыу өсөн был матдә булған күмер ятҡылыҡтары файҙаланыла: Павловка (Михайлов районы [[Приморье крайы]]), Новиковск (Корсаков ҡала округы [[Сахалин өлкәһе]]), Тарбағатай (Петровск-[[Байкал аръяғы крайы|Байкал аръяғы районы, Байкал аръяғы крайы]]). Был күмер ятҡылыҡтарың 1 тоннаһында уртаса 200грамм германий бар<ref>{{Мәҡәлә|автор=Кизильштейн Л.|заглавие=Угольные примеси — ценные и коварные|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2014|номер=5|страницы=72—73|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/24280/|язык=ru}}</ref><ref>[http://tekhnosfera.com/razrabotka-sposobov-povysheniya-izvlecheniya-germaniya-pri-pirometallurgicheskoy-pererabotke-produktov-szhiganiya-ugley ''Бажов П. С.'' Разработка способов повышения извлечения германия при] [[Пирометаллургия|пирометаллургической]]<span> переработке продуктов сжигания углей.</span> / Автореферат диссертации. Екатеринбург, 2011.</ref>. == Ҡулланыу == [[Файл:Инфракрасная_линза_из_кристаллического_Германия.jpg|мини|Германийҙан инфраҡыҙыл линзалар]] 2007 йылда германийҙың төп ҡулланыусылары: 35 % сүсле оптика; 30 % тепловизорлы оптика; 15 % химик катализаторҙар; 15 % электроника. Ҙур булмаған һанда германий металлургияла ҡулланыла.<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Germanium—Statistics and Information|издание=U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries|ссылка=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium|язык=und|автор=U.S. Geological Survey|год=2008}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Германий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 6-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * Германий // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * Бурба А. А. Разработка и освоение технологии получения германия при шахтной плавке руд цветных металлов // В сб.: Мат-лы научн. семинара по проблеме извлеч. германия при переработке руд: Информ. Гиредмета, 1960, № 7(18). * Сосновский Г. Н., Бурба А. А. Германий: Учебн. пособие для студентов металлургич. специальности. Иркутск: Иркут. политехн. ин-т, 1967. — 161 с. * Бурба А. А., Чижиков Д. М. Из опыта работы Медногорского МСК по извлечению германия из металлургических пылей и зол энергетических углей // В сб.: Мат-лы совещания по обмену опытом в области производства германиевого сырья (Центр микроэлектроники, Зеленоград): Сб. Гиредмета, 1969, т. 1. * Наумов А. В. Мировой рынок германия и его перспективы. — Известия вузов. Цветная металлургия., № 4, 2007. — С. 32—40. * Окунев А. И., Кирр Л. Д., Чижов Е. А. Комплексная переработка медеплавильных пылей с извлечением германия и элементов-спутников // 300 лет уральской металлургии: Тр. междунар. конгресса. 4—5 окт. 2001 г. — Екатеринбург, 2001. — С. 305. == Һылтанмалар == * [https://bigenc.ru/literature/text/2354288 Германий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ge/key.html Германияның Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240524100433/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ge/key.html |date=2024-05-24 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb032.htm Химик элементтарҙың популяр китапхана Германий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170310191217/http://n-t.ru/ri/ps/pb032.htm |date=2017-03-10 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Химик элементтар]] lefrbozj3mrgiv3o4h5itdxmjhakau3 1303642 1303641 2026-09-06T20:30:10Z Георгий Елизаров 7940 /* Рәсәйҙә германийҙы сәнәғәти етештереү */ 1303642 wikitext text/x-wiki {{УК}}'''Германий''' ({{lang-lat|Germanium}}, Ge) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 4-се осор, 14-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 32.Ябай матдә '''германий''' — типик һорғолт-аҡ төҫтәге ярым металл, металға хас ялтырауыҡлы. Ярым үткәргес. == Символы == Германий элементының символы — Ge (''Германий'' тип уҡыла). == Асыу тарихы һәм этимологияһы == [[Файл:Winkler_Clemens.jpg|слева|мини|''Александр Клеменс Винклер'' — германийҙы тәүге булып асҡан]] [[Файл:Argyrodite-243406.jpg|справа|мини|Аргиродит]] [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|Химик элементтарҙың периодик системаһы закон]] тураһында докладында [[1869 йыл]]да урыҫ химигы [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеев]] билдәһеҙ химик элементтарҙың, шул уҡ ваҡытта, германийҙың да барлығын алдан әйткән. 1870 йылдың [[11 декабрь|11 декабрендә]] (иҫке стиль буйынса 29 ноябрь) Д. И. Менделеев әле асылмаған был элементты ''экасилиций'' тип атай, уның атом массаһын һәм башҡа үҙенсәлектәренһүрәтләй. [[1885 йыл]]да [[Фрайберг (Саксония)|Фрайбергтың (Саксония)]] бер шахтаһында яңы минерал — аргиродит табылған. Минералды тикшергәндә немец химигы Винклер Клеменс яңы химик элемент аса. Винклер яңы элемент асыуы тураһында 1886 йылдың 6 февралендә ике битлек мәҡәлә баҫтырып сығара. Яңы элементҡа ул ғалимдың Ватаны хөрмәтенә ''Germanium'' исемен тәҡдим иткән һәм ''Ge'' символы биргән. 1886—1887 алдағы ике йылда ҙур мәҡәләлә Винклер германийҙың үҙенсәлектәрен ентекле һүрәтләгән. 1930 йылдар аҙағына тиклем германий сәнәғәттә ҡулланылмай. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында германий ҡулланылған ҡайһы бер электрон ҡоролмалар, башлыса [[:ru:Полупроводниковый диод|диодтарҙа]] файҙаланыла. == Тәбиғәттә == Дөйөм алғанда германий миҡдары [[Ер ҡабығы]]нда массаһы буйынса 1,5{{E|−4}}% тәшкил итә, йәғни, ул [[һөрмә]], [[көмөш]], висмуттан күберәк. Германий ер ҡабығында аҙ миҡдарҙа булыу, киң таралған ҡайһы бер элементтар менән геохимик оҡшашлыҡта булыу сәбәпле, үҙ минералдарын булдырыу мөмкинлеге сикләнгән, башҡа минералдарҙың кристалл рәшәткәләренә ерегә. Шуға күрә германийҙың үҙ минералдары бик һирәк осрай. Улар барыһы да тиерлек сульфасоль:[[:ru:Германит|германит]] Cu₂(Cu, Fe, Ge, Zn)₂ (S, As)₄ (6—10 % Ge), [[:ru:Аргиродит|аргиродит]] Ag₈GeS₆ (3,6—7 % Ge), [[конфильдит]] Ag₈(Sn, Ge) S₆ (до 2 % Ge) һәм башҡа һирәк осрай торған минералдар ([[ультрабазит]], [[ранерит]], [[франкеит]]), магнетит, рутил һ. б., гранит, диабаз һәм [[базальт]]. Бынан тыш, германий барлыҡ тиерлек силикаттарҙа, ҡайһы бер таш күмер һәм [[нефть]] ятҡылыҡтарында ҡатнаша. Диңгеҙ һыуында германий концентрацияһы 6{{E|−5}} мг/л<ref>J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. I, 1965</ref>. == Сығарып алыу == Германий полиметаллик, никель, вольфрам мәғдәндәрендә, шулай уҡ силикаттарҙа ҡушымта рәүешендә осрай. Руданы байытыу һәм уның концентрациялау ҡатмарлы һәм ауыр булыу сәбәпле, германийҙы GeO2 оксиды рәүешендә айырып сығаралар, уны 600 °C температурала ябай матдәгә тиклем водород менән тергеҙәләр: : <math>\mathsf{GeO_2 + 2H_2 \rightarrow Ge + 2H_2O}</math> Таҙа германий алыу өсөн уны зоналап иретеү ысулы ҡулланалар, шул сәбәпле иң таҙа химик материалдарҙың береһенә әүерелә. === Рәсәйҙә германийҙы сәнәғәти етештереү === [[Файл:Burba_a_a_c1968.jpg|слева|мини|266x266пкс|''А. А. Бурба'' — Рәсәйҙә германий металлургияһын ойоштороусы]] 1959 йылда Рәсәйҙә германий сәнәғәт масштабында етештерелә башлай, [[Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты]]нда (ММСК) туҙанды эшкәртеү цехы ғәмәлгә индерелә<ref>[http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ История предприятия: Сайт Медногорского медно-серного комбината] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125101314/http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ |date=2013-01-25 }}</ref><ref>[http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf ''Иванов В. И.'' Мы были единомышленниками. — Газета «Медногорский металлург», № 25, 18.06.2004. — С. 3.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029205152/http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf |date=2013-10-29 }}</ref>. Комбинат белгесе А. А. Бурба етәкселеге аҫтында «Унипромедь» институты менән хеҙмәттәшлек итеп, электростанция өсөн яғыулыҡ булып хеҙмәт иткән энергетика күмерҙәрен яндырыуҙан ҡалған көлдө һәм шахта металлургия мейестәре туҙандарын комплекслы эшкәртеү юлы менән германий концентратын алыуҙы ойошторалар<ref>[https://www.docme.ru/doc/1733285/himiya-i-zhizn._-N4-aprel._-2017 ''Наумов А. В.'' На германиевой подложке (с. 9)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829204212/https://www.docme.ru/doc/1733285/himiya-i-zhizn._-N4-aprel._-2017 |date=2017-08-29 }} // Химия и жизнь, 2017, № 4. С. 8—11.</ref>. Бынан һуң СССР тулыһынса германийҙы импорттлауҙан баш тарта ала. Донъя практикаһында тәүге тапҡыр баҡыр колчеданы мәғдәненән германий сығарып алалар. Туҙан эшкәртеү сәнәғәт цехын ойоштороу XX быуаттағы төҫлө металлургияла бик ҙур ҡаҙаныш булып тора<ref>[http://www.rudmet.ru/journal/653/article/8327/?language=en ''Окунев А. И., Кирр Л. Д., Скопов Г. В.'' Извлечение германия и других элементов-спутников из пыли медеплавильного производства (к 50-летию со дня внедрения технологии)]</ref>. 2000-се йылдарҙа Рәсәйҙә германий алыу өсөн был матдә булған күмер ятҡылыҡтары файҙаланыла: Павловка (Михайлов районы [[Приморье крайы]]), Новиковск (Корсаков ҡала округы [[Сахалин өлкәһе]]), Тарбағатай (Петровск-[[Байкал аръяғы крайы|Байкал аръяғы районы, Байкал аръяғы крайы]]). Был күмер ятҡылыҡтарың 1 тоннаһында уртаса 200грамм германий бар<ref>{{Мәҡәлә|автор=Кизильштейн Л.|заглавие=Угольные примеси — ценные и коварные|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2014|номер=5|страницы=72—73|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/24280/|язык=ru}}</ref><ref>[http://tekhnosfera.com/razrabotka-sposobov-povysheniya-izvlecheniya-germaniya-pri-pirometallurgicheskoy-pererabotke-produktov-szhiganiya-ugley ''Бажов П. С.'' Разработка способов повышения извлечения германия при] [[Пирометаллургия|пирометаллургической]]<span> переработке продуктов сжигания углей.</span> / Автореферат диссертации. Екатеринбург, 2011.</ref>. == Ҡулланыу == [[Файл:Инфракрасная_линза_из_кристаллического_Германия.jpg|мини|Германийҙан инфраҡыҙыл линзалар]] 2007 йылда германийҙың төп ҡулланыусылары: 35 % сүсле оптика; 30 % тепловизорлы оптика; 15 % химик катализаторҙар; 15 % электроника. Ҙур булмаған һанда германий металлургияла ҡулланыла.<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Germanium—Statistics and Information|издание=U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries|ссылка=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium|язык=und|автор=U.S. Geological Survey|год=2008}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Германий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 6-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * Германий // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * Бурба А. А. Разработка и освоение технологии получения германия при шахтной плавке руд цветных металлов // В сб.: Мат-лы научн. семинара по проблеме извлеч. германия при переработке руд: Информ. Гиредмета, 1960, № 7(18). * Сосновский Г. Н., Бурба А. А. Германий: Учебн. пособие для студентов металлургич. специальности. Иркутск: Иркут. политехн. ин-т, 1967. — 161 с. * Бурба А. А., Чижиков Д. М. Из опыта работы Медногорского МСК по извлечению германия из металлургических пылей и зол энергетических углей // В сб.: Мат-лы совещания по обмену опытом в области производства германиевого сырья (Центр микроэлектроники, Зеленоград): Сб. Гиредмета, 1969, т. 1. * Наумов А. В. Мировой рынок германия и его перспективы. — Известия вузов. Цветная металлургия., № 4, 2007. — С. 32—40. * Окунев А. И., Кирр Л. Д., Чижов Е. А. Комплексная переработка медеплавильных пылей с извлечением германия и элементов-спутников // 300 лет уральской металлургии: Тр. междунар. конгресса. 4—5 окт. 2001 г. — Екатеринбург, 2001. — С. 305. == Һылтанмалар == * [https://bigenc.ru/literature/text/2354288 Германий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ge/key.html Германияның Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240524100433/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ge/key.html |date=2024-05-24 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb032.htm Химик элементтарҙың популяр китапхана Германий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170310191217/http://n-t.ru/ri/ps/pb032.htm |date=2017-03-10 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Химик элементтар]] 4nbww9v2d6aztxvu6gy4ok8vlm6a9a3 1303643 1303642 2026-09-06T20:31:05Z Георгий Елизаров 7940 /* Рәсәйҙә германийҙы сәнәғәти етештереү */ 1303643 wikitext text/x-wiki {{УК}}'''Германий''' ({{lang-lat|Germanium}}, Ge) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 4-се осор, 14-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 32.Ябай матдә '''германий''' — типик һорғолт-аҡ төҫтәге ярым металл, металға хас ялтырауыҡлы. Ярым үткәргес. == Символы == Германий элементының символы — Ge (''Германий'' тип уҡыла). == Асыу тарихы һәм этимологияһы == [[Файл:Winkler_Clemens.jpg|слева|мини|''Александр Клеменс Винклер'' — германийҙы тәүге булып асҡан]] [[Файл:Argyrodite-243406.jpg|справа|мини|Аргиродит]] [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|Химик элементтарҙың периодик системаһы закон]] тураһында докладында [[1869 йыл]]да урыҫ химигы [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеев]] билдәһеҙ химик элементтарҙың, шул уҡ ваҡытта, германийҙың да барлығын алдан әйткән. 1870 йылдың [[11 декабрь|11 декабрендә]] (иҫке стиль буйынса 29 ноябрь) Д. И. Менделеев әле асылмаған был элементты ''экасилиций'' тип атай, уның атом массаһын һәм башҡа үҙенсәлектәренһүрәтләй. [[1885 йыл]]да [[Фрайберг (Саксония)|Фрайбергтың (Саксония)]] бер шахтаһында яңы минерал — аргиродит табылған. Минералды тикшергәндә немец химигы Винклер Клеменс яңы химик элемент аса. Винклер яңы элемент асыуы тураһында 1886 йылдың 6 февралендә ике битлек мәҡәлә баҫтырып сығара. Яңы элементҡа ул ғалимдың Ватаны хөрмәтенә ''Germanium'' исемен тәҡдим иткән һәм ''Ge'' символы биргән. 1886—1887 алдағы ике йылда ҙур мәҡәләлә Винклер германийҙың үҙенсәлектәрен ентекле һүрәтләгән. 1930 йылдар аҙағына тиклем германий сәнәғәттә ҡулланылмай. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында германий ҡулланылған ҡайһы бер электрон ҡоролмалар, башлыса [[:ru:Полупроводниковый диод|диодтарҙа]] файҙаланыла. == Тәбиғәттә == Дөйөм алғанда германий миҡдары [[Ер ҡабығы]]нда массаһы буйынса 1,5{{E|−4}}% тәшкил итә, йәғни, ул [[һөрмә]], [[көмөш]], висмуттан күберәк. Германий ер ҡабығында аҙ миҡдарҙа булыу, киң таралған ҡайһы бер элементтар менән геохимик оҡшашлыҡта булыу сәбәпле, үҙ минералдарын булдырыу мөмкинлеге сикләнгән, башҡа минералдарҙың кристалл рәшәткәләренә ерегә. Шуға күрә германийҙың үҙ минералдары бик һирәк осрай. Улар барыһы да тиерлек сульфасоль:[[:ru:Германит|германит]] Cu₂(Cu, Fe, Ge, Zn)₂ (S, As)₄ (6—10 % Ge), [[:ru:Аргиродит|аргиродит]] Ag₈GeS₆ (3,6—7 % Ge), [[конфильдит]] Ag₈(Sn, Ge) S₆ (до 2 % Ge) һәм башҡа һирәк осрай торған минералдар ([[ультрабазит]], [[ранерит]], [[франкеит]]), магнетит, рутил һ. б., гранит, диабаз һәм [[базальт]]. Бынан тыш, германий барлыҡ тиерлек силикаттарҙа, ҡайһы бер таш күмер һәм [[нефть]] ятҡылыҡтарында ҡатнаша. Диңгеҙ һыуында германий концентрацияһы 6{{E|−5}} мг/л<ref>J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. I, 1965</ref>. == Сығарып алыу == Германий полиметаллик, никель, вольфрам мәғдәндәрендә, шулай уҡ силикаттарҙа ҡушымта рәүешендә осрай. Руданы байытыу һәм уның концентрациялау ҡатмарлы һәм ауыр булыу сәбәпле, германийҙы GeO2 оксиды рәүешендә айырып сығаралар, уны 600 °C температурала ябай матдәгә тиклем водород менән тергеҙәләр: : <math>\mathsf{GeO_2 + 2H_2 \rightarrow Ge + 2H_2O}</math> Таҙа германий алыу өсөн уны зоналап иретеү ысулы ҡулланалар, шул сәбәпле иң таҙа химик материалдарҙың береһенә әүерелә. === Рәсәйҙә германийҙы сәнәғәти етештереү === 1959 йылда Рәсәйҙә германий сәнәғәт масштабында етештерелә башлай, [[Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты]]нда (ММСК) туҙанды эшкәртеү цехы ғәмәлгә индерелә<ref>[http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ История предприятия: Сайт Медногорского медно-серного комбината] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125101314/http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ |date=2013-01-25 }}</ref><ref>[http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf ''Иванов В. И.'' Мы были единомышленниками. — Газета «Медногорский металлург», № 25, 18.06.2004. — С. 3.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029205152/http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf |date=2013-10-29 }}</ref>. [[Файл:Burba_a_a_c1968.jpg|слева|мини|266x266пкс|''А. А. Бурба'' — Рәсәйҙә германий металлургияһын ойоштороусы]] Комбинат белгесе А. А. Бурба етәкселеге аҫтында «Унипромедь» институты менән хеҙмәттәшлек итеп, электростанция өсөн яғыулыҡ булып хеҙмәт иткән энергетика күмерҙәрен яндырыуҙан ҡалған көлдө һәм шахта металлургия мейестәре туҙандарын комплекслы эшкәртеү юлы менән германий концентратын алыуҙы ойошторалар<ref>[https://www.docme.ru/doc/1733285/himiya-i-zhizn._-N4-aprel._-2017 ''Наумов А. В.'' На германиевой подложке (с. 9)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829204212/https://www.docme.ru/doc/1733285/himiya-i-zhizn._-N4-aprel._-2017 |date=2017-08-29 }} // Химия и жизнь, 2017, № 4. С. 8—11.</ref>. Бынан һуң СССР тулыһынса германийҙы импорттлауҙан баш тарта ала. Донъя практикаһында тәүге тапҡыр баҡыр колчеданы мәғдәненән германий сығарып алалар. Туҙан эшкәртеү сәнәғәт цехын ойоштороу XX быуаттағы төҫлө металлургияла бик ҙур ҡаҙаныш булып тора<ref>[http://www.rudmet.ru/journal/653/article/8327/?language=en ''Окунев А. И., Кирр Л. Д., Скопов Г. В.'' Извлечение германия и других элементов-спутников из пыли медеплавильного производства (к 50-летию со дня внедрения технологии)]</ref>. 2000-се йылдарҙа Рәсәйҙә германий алыу өсөн был матдә булған күмер ятҡылыҡтары файҙаланыла: Павловка (Михайлов районы [[Приморье крайы]]), Новиковск (Корсаков ҡала округы [[Сахалин өлкәһе]]), Тарбағатай (Петровск-[[Байкал аръяғы крайы|Байкал аръяғы районы, Байкал аръяғы крайы]]). Был күмер ятҡылыҡтарың 1 тоннаһында уртаса 200грамм германий бар<ref>{{Мәҡәлә|автор=Кизильштейн Л.|заглавие=Угольные примеси — ценные и коварные|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2014|номер=5|страницы=72—73|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/24280/|язык=ru}}</ref><ref>[http://tekhnosfera.com/razrabotka-sposobov-povysheniya-izvlecheniya-germaniya-pri-pirometallurgicheskoy-pererabotke-produktov-szhiganiya-ugley ''Бажов П. С.'' Разработка способов повышения извлечения германия при] [[Пирометаллургия|пирометаллургической]]<span> переработке продуктов сжигания углей.</span> / Автореферат диссертации. Екатеринбург, 2011.</ref>. == Ҡулланыу == [[Файл:Инфракрасная_линза_из_кристаллического_Германия.jpg|мини|Германийҙан инфраҡыҙыл линзалар]] 2007 йылда германийҙың төп ҡулланыусылары: 35 % сүсле оптика; 30 % тепловизорлы оптика; 15 % химик катализаторҙар; 15 % электроника. Ҙур булмаған һанда германий металлургияла ҡулланыла.<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Germanium—Statistics and Information|издание=U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries|ссылка=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium|язык=und|автор=U.S. Geological Survey|год=2008}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Германий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 6-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * Германий // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * Бурба А. А. Разработка и освоение технологии получения германия при шахтной плавке руд цветных металлов // В сб.: Мат-лы научн. семинара по проблеме извлеч. германия при переработке руд: Информ. Гиредмета, 1960, № 7(18). * Сосновский Г. Н., Бурба А. А. Германий: Учебн. пособие для студентов металлургич. специальности. Иркутск: Иркут. политехн. ин-т, 1967. — 161 с. * Бурба А. А., Чижиков Д. М. Из опыта работы Медногорского МСК по извлечению германия из металлургических пылей и зол энергетических углей // В сб.: Мат-лы совещания по обмену опытом в области производства германиевого сырья (Центр микроэлектроники, Зеленоград): Сб. Гиредмета, 1969, т. 1. * Наумов А. В. Мировой рынок германия и его перспективы. — Известия вузов. Цветная металлургия., № 4, 2007. — С. 32—40. * Окунев А. И., Кирр Л. Д., Чижов Е. А. Комплексная переработка медеплавильных пылей с извлечением германия и элементов-спутников // 300 лет уральской металлургии: Тр. междунар. конгресса. 4—5 окт. 2001 г. — Екатеринбург, 2001. — С. 305. == Һылтанмалар == * [https://bigenc.ru/literature/text/2354288 Германий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ge/key.html Германияның Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240524100433/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ge/key.html |date=2024-05-24 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb032.htm Химик элементтарҙың популяр китапхана Германий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170310191217/http://n-t.ru/ri/ps/pb032.htm |date=2017-03-10 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Химик элементтар]] jezcb1mwpflmks23qm1ldje60tp7zve 1303644 1303643 2026-09-06T20:35:12Z Георгий Елизаров 7940 /* Әҙәбиәт */ 1303644 wikitext text/x-wiki {{УК}}'''Германий''' ({{lang-lat|Germanium}}, Ge) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 4-се осор, 14-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 32.Ябай матдә '''германий''' — типик һорғолт-аҡ төҫтәге ярым металл, металға хас ялтырауыҡлы. Ярым үткәргес. == Символы == Германий элементының символы — Ge (''Германий'' тип уҡыла). == Асыу тарихы һәм этимологияһы == [[Файл:Winkler_Clemens.jpg|слева|мини|''Александр Клеменс Винклер'' — германийҙы тәүге булып асҡан]] [[Файл:Argyrodite-243406.jpg|справа|мини|Аргиродит]] [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|Химик элементтарҙың периодик системаһы закон]] тураһында докладында [[1869 йыл]]да урыҫ химигы [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеев]] билдәһеҙ химик элементтарҙың, шул уҡ ваҡытта, германийҙың да барлығын алдан әйткән. 1870 йылдың [[11 декабрь|11 декабрендә]] (иҫке стиль буйынса 29 ноябрь) Д. И. Менделеев әле асылмаған был элементты ''экасилиций'' тип атай, уның атом массаһын һәм башҡа үҙенсәлектәренһүрәтләй. [[1885 йыл]]да [[Фрайберг (Саксония)|Фрайбергтың (Саксония)]] бер шахтаһында яңы минерал — аргиродит табылған. Минералды тикшергәндә немец химигы Винклер Клеменс яңы химик элемент аса. Винклер яңы элемент асыуы тураһында 1886 йылдың 6 февралендә ике битлек мәҡәлә баҫтырып сығара. Яңы элементҡа ул ғалимдың Ватаны хөрмәтенә ''Germanium'' исемен тәҡдим иткән һәм ''Ge'' символы биргән. 1886—1887 алдағы ике йылда ҙур мәҡәләлә Винклер германийҙың үҙенсәлектәрен ентекле һүрәтләгән. 1930 йылдар аҙағына тиклем германий сәнәғәттә ҡулланылмай. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында германий ҡулланылған ҡайһы бер электрон ҡоролмалар, башлыса [[:ru:Полупроводниковый диод|диодтарҙа]] файҙаланыла. == Тәбиғәттә == Дөйөм алғанда германий миҡдары [[Ер ҡабығы]]нда массаһы буйынса 1,5{{E|−4}}% тәшкил итә, йәғни, ул [[һөрмә]], [[көмөш]], висмуттан күберәк. Германий ер ҡабығында аҙ миҡдарҙа булыу, киң таралған ҡайһы бер элементтар менән геохимик оҡшашлыҡта булыу сәбәпле, үҙ минералдарын булдырыу мөмкинлеге сикләнгән, башҡа минералдарҙың кристалл рәшәткәләренә ерегә. Шуға күрә германийҙың үҙ минералдары бик һирәк осрай. Улар барыһы да тиерлек сульфасоль:[[:ru:Германит|германит]] Cu₂(Cu, Fe, Ge, Zn)₂ (S, As)₄ (6—10 % Ge), [[:ru:Аргиродит|аргиродит]] Ag₈GeS₆ (3,6—7 % Ge), [[конфильдит]] Ag₈(Sn, Ge) S₆ (до 2 % Ge) һәм башҡа һирәк осрай торған минералдар ([[ультрабазит]], [[ранерит]], [[франкеит]]), магнетит, рутил һ. б., гранит, диабаз һәм [[базальт]]. Бынан тыш, германий барлыҡ тиерлек силикаттарҙа, ҡайһы бер таш күмер һәм [[нефть]] ятҡылыҡтарында ҡатнаша. Диңгеҙ һыуында германий концентрацияһы 6{{E|−5}} мг/л<ref>J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. I, 1965</ref>. == Сығарып алыу == Германий полиметаллик, никель, вольфрам мәғдәндәрендә, шулай уҡ силикаттарҙа ҡушымта рәүешендә осрай. Руданы байытыу һәм уның концентрациялау ҡатмарлы һәм ауыр булыу сәбәпле, германийҙы GeO2 оксиды рәүешендә айырып сығаралар, уны 600 °C температурала ябай матдәгә тиклем водород менән тергеҙәләр: : <math>\mathsf{GeO_2 + 2H_2 \rightarrow Ge + 2H_2O}</math> Таҙа германий алыу өсөн уны зоналап иретеү ысулы ҡулланалар, шул сәбәпле иң таҙа химик материалдарҙың береһенә әүерелә. === Рәсәйҙә германийҙы сәнәғәти етештереү === 1959 йылда Рәсәйҙә германий сәнәғәт масштабында етештерелә башлай, [[Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты]]нда (ММСК) туҙанды эшкәртеү цехы ғәмәлгә индерелә<ref>[http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ История предприятия: Сайт Медногорского медно-серного комбината] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125101314/http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ |date=2013-01-25 }}</ref><ref>[http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf ''Иванов В. И.'' Мы были единомышленниками. — Газета «Медногорский металлург», № 25, 18.06.2004. — С. 3.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029205152/http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf |date=2013-10-29 }}</ref>. [[Файл:Burba_a_a_c1968.jpg|слева|мини|266x266пкс|''А. А. Бурба'' — Рәсәйҙә германий металлургияһын ойоштороусы]] Комбинат белгесе А. А. Бурба етәкселеге аҫтында «Унипромедь» институты менән хеҙмәттәшлек итеп, электростанция өсөн яғыулыҡ булып хеҙмәт иткән энергетика күмерҙәрен яндырыуҙан ҡалған көлдө һәм шахта металлургия мейестәре туҙандарын комплекслы эшкәртеү юлы менән германий концентратын алыуҙы ойошторалар<ref>[https://www.docme.ru/doc/1733285/himiya-i-zhizn._-N4-aprel._-2017 ''Наумов А. В.'' На германиевой подложке (с. 9)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829204212/https://www.docme.ru/doc/1733285/himiya-i-zhizn._-N4-aprel._-2017 |date=2017-08-29 }} // Химия и жизнь, 2017, № 4. С. 8—11.</ref>. Бынан һуң СССР тулыһынса германийҙы импорттлауҙан баш тарта ала. Донъя практикаһында тәүге тапҡыр баҡыр колчеданы мәғдәненән германий сығарып алалар. Туҙан эшкәртеү сәнәғәт цехын ойоштороу XX быуаттағы төҫлө металлургияла бик ҙур ҡаҙаныш булып тора<ref>[http://www.rudmet.ru/journal/653/article/8327/?language=en ''Окунев А. И., Кирр Л. Д., Скопов Г. В.'' Извлечение германия и других элементов-спутников из пыли медеплавильного производства (к 50-летию со дня внедрения технологии)]</ref>. 2000-се йылдарҙа Рәсәйҙә германий алыу өсөн был матдә булған күмер ятҡылыҡтары файҙаланыла: Павловка (Михайлов районы [[Приморье крайы]]), Новиковск (Корсаков ҡала округы [[Сахалин өлкәһе]]), Тарбағатай (Петровск-[[Байкал аръяғы крайы|Байкал аръяғы районы, Байкал аръяғы крайы]]). Был күмер ятҡылыҡтарың 1 тоннаһында уртаса 200грамм германий бар<ref>{{Мәҡәлә|автор=Кизильштейн Л.|заглавие=Угольные примеси — ценные и коварные|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2014|номер=5|страницы=72—73|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/24280/|язык=ru}}</ref><ref>[http://tekhnosfera.com/razrabotka-sposobov-povysheniya-izvlecheniya-germaniya-pri-pirometallurgicheskoy-pererabotke-produktov-szhiganiya-ugley ''Бажов П. С.'' Разработка способов повышения извлечения германия при] [[Пирометаллургия|пирометаллургической]]<span> переработке продуктов сжигания углей.</span> / Автореферат диссертации. Екатеринбург, 2011.</ref>. == Ҡулланыу == [[Файл:Инфракрасная_линза_из_кристаллического_Германия.jpg|мини|Германийҙан инфраҡыҙыл линзалар]] 2007 йылда германийҙың төп ҡулланыусылары: 35 % сүсле оптика; 30 % тепловизорлы оптика; 15 % химик катализаторҙар; 15 % электроника. Ҙур булмаған һанда германий металлургияла ҡулланыла.<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Germanium—Statistics and Information|издание=U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries|ссылка=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium|язык=und|автор=U.S. Geological Survey|год=2008}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Германий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 6-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. * Германий // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. * Бурба А. А. Разработка и освоение технологии получения германия при шахтной плавке руд цветных металлов // В сб.: Мат-лы научн. семинара по проблеме извлеч. германия при переработке руд: Информ. Гиредмета, 1960, № 7(18). * Сосновский Г. Н., Бурба А. А. Германий: Учебн. пособие для студентов металлургич. специальности. Иркутск: Иркут. политехн. ин-т, 1967. — 161 с. * Бурба А. А., Чижиков Д. М. Из опыта работы Медногорского МСК по извлечению германия из металлургических пылей и зол энергетических углей // В сб.: Мат-лы совещания по обмену опытом в области производства германиевого сырья (Центр микроэлектроники, Зеленоград): Сб. Гиредмета, 1969, т. 1. * Бурба А. А., Лайнер Ю. А., Кердинский М. Е. Разработка электросульфидного способа дистилляции германия из зол углей // В сб.: Мат-лы совещания по обмену опытом в области производства германиевого сырья (Центр микроэлектроники, Зеленоград): Сб. Гиредмета, 1969, т. 2. * Наумов А. В. Мировой рынок германия и его перспективы. — Известия вузов. Цветная металлургия., № 4, 2007. — С. 32—40. * Окунев А. И., Кирр Л. Д., Чижов Е. А. Комплексная переработка медеплавильных пылей с извлечением германия и элементов-спутников // 300 лет уральской металлургии: Тр. междунар. конгресса. 4—5 окт. 2001 г. — Екатеринбург, 2001. — С. 305. == Һылтанмалар == * [https://bigenc.ru/literature/text/2354288 Германий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ge/key.html Германияның Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240524100433/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ge/key.html |date=2024-05-24 }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb032.htm Химик элементтарҙың популяр китапхана Германий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170310191217/http://n-t.ru/ri/ps/pb032.htm |date=2017-03-10 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Химик элементтар]] 21d6uwzolzh9p1ad4mhkv1orx2wt0wo 0 168132 1303651 1249376 2026-09-07T05:39:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303651 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты (МДТУ)''' — {{lang-ru|Магнитогорский государственный технический университет (МГТУ) имени Г. И. Носова}} - юғары техник уҡыу йорто, [[Магнитогорск|Магнитогорск ҡалаһы]]. [[2017 йыл|2017 йылдың]] апрелендә төбәктең терәк университеты итеп танылған. Университетта һәм уның филиалында яҡынса 15000 [[Студент|студент ]] 753 юғары белем биреү программаһы буйынса һәм 20 урта һөнәри белем белгеслегенә уҡый, шул иҫәптән: 51 уҡыу-уҡытыу йүнәлешендә [[Бакалавр|бакалавриат]] буйынса 423 белем биреү программаһы, 8 һөнәр буйынса 107 белем биреү программаһы, 34 уҡыу-уҡытыу йүнәлеше буйынса 138 магистратура белем биреү программаһы, 15 өлкәлә аспиранттар уҡытыу өсөн 85 уҡытыу программаһы эшләп килә. 11 фәнни белгеслек буйынса 6 докторлыҡ диссертацияһы советы бар, 106 [[Фән докторы|фән докторы ]] һәм 502 кандидат эшләй<ref>{{Cite web|url=http://magtu.ru/sveden/common.html|title=Основные сведения - ФГБОУ ВО «Магнитогорский государственный технический университет им. Г.И. Носова»|publisher=magtu.ru|lang=ru|accessdate=2017-06-17}}</ref> == Етәкселеге == Президенты — Валерий Михайлович Колокольцев Ректоры — Михаил Витальевич Чукин == Институттар һәм факультеттар == 2017-2018 йылдарҙың университеттың структураһына 9 институт һәм 2 факультет инә : * Энергетика һәм автоматлаштырылған системалар институты *Мәғдәнселек һәм транспорт институты *Металлургия, машина эшләү һәм материал эшкәртеү институты *Иҡтисад һәм идара итеү институты *Төҙөлөш, архитектура һәм сәнғәт институты *Дистанцион уҡыу институты *Даими һөнәри белем һәм кадрҙар инженерингыһы институты МДТУ «ГОРИЗОНТ» * Физик тәрбиә һәм спорт оҫталығы факультеты Балалар һәм өлкәндәр өсөн өҫтәмә белем факультеты 2015 йылда университет структураһына 9 институт, 4 факультет, 74 кафедра һәм 1 филиал инә. * Энергетика һәм автоматлаштырылған системалар институты *Мәғдәнселек һәм транспорт институты *Металлургия, машина эшләү һәм материал эшкәртеү институты * Иҡтисад һәм идара итеү институты * Төҙөлөш, архитектура һәм сәнғәт институты * Педагогика, психология һәм социаль хеҙмәттәр институты * Тарих, филология һәм сит телдәр институты *Ситтән тороп уҡыу институты *МДТУ «ГОРИЗОНТ» өҫтәмә һөнәри белем һәм кадрҙар инженерингыһы институты *Стандартлаштырыу, химия һәм биотехнология факультеты *Физик тәрбиә һәм спорт оҫталығы факультеты *Физика-математика факультеты *Балалар һәм өлкәндәр өсөн өҫтәмә белем биреү факультеты (http://www.magtu.ru/sveden/struct.html) == Үҙгәртеп ҡороу == 2014 йылда, Магнитогорскиҙың ике оло университетын берләштерелә - Магнитогорск Дәүләт техник университеты һәм Г.И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт университеты бер белем биреү ойошмаһына әүерелә һәм Г.И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты (МДТУ) тип аталып йөрөтөлә башлай. Юғары уҡыу йортон сит илдәр менән тәжрибә уртаҡлашыу маҡсатында [[Германия]]ға, [[Ирландия]]ға, [[Италия]]ға, [[Испания]]ға,[[Һиндостан]]ға, [[Польша]]ға, [[Португалия]]ға, [[Швейцария]]ға,[[Бөйөк Британия]]ға, [[Ҡытай]]ға, [[Сингапур]]ға, [[Вьетнам]]ға, [[АҠШ]]-ҡа, [[Көньяҡ Африка Республикаһы]]на, [[Финляндия]]ға ебәреп профессорҙар-уҡытыусылар составының һәм хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү курстары ойошторола. Университет ғалимдары сит ил юғары уҡыу йорттары аспиранттарының металлургия һәм тау белгеслектәре буйынса фәнни етәкселәре булып тора, халыҡ-ара конференцияларының ойоштороу комитеттары составына инәләр. МДТУ ғалимдарының фәнни тикшеренеүҙәре һәм перспективалы ғилми эшләнмәләре Һөҙөмтәләре [[АҠШ]], [[ Япония]], [[ Бөйөк Британия]], [[Германия]],[[Корея Республикаһы]], [[Польша]], [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]ндә халыҡ-ара фәнни-техник конференцияларҙа тәҡдим ителгән <ref>[https://www.magtu.ru/sveden/common/istoricheskaya-spravka-o-mgtu.html Историческая справка о Магнитогорском государственном техническом университете им. Г.И. Носова]</ref>. == Башҡа бүлексәләре == МДТУ-ның матбуғат органы - «Денница» газетаһы ( [[1956 йыл|1956]] йылдан сығарыла, [[1990 йыл|1990]] йылға тиклем - «За кадры»). Башҡортостан Республикаһының Белорет ҡалаһында филиалы эшләп килә <ref>[http://www.bel-mgtu.ru/ www.bel-mgtu.ru Филиал МГТУ им. Г.И.Носова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413013644/http://bel-mgtu.ru/ |date=2021-04-13 }}</ref>. Шулай уҡ докторантура, күп йүнәлешле лицей, күп йүнәлешле колледжы бар. == Университет уҡытыусылары == * [[Моисеева Светлана Алексеевна]] (19.12.[[1968 йыл|1968]]) — фольклорсы, филология фәндәре кандидаты (2006), Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск техник университетының өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Екатеринбург]]тағы Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университетының фольклор һәм боронғо әҙәбиәт кафедраһында ғилми эштәр менән шөғөлләнә. Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостан һәм Көньяҡ Урал урыҫ тау сәнәғәте ауылдарының календарь-йола, туй фольклорына арналған. 40-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы. 2012 йылдан башлап «Г. И. Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университеты» юғары белем биреү учреждениеһының Тарихи антропология һәм филология ғилми-тикшеренеү институтының халыҡ мәҙәниәте лабораторияһында өлкән ғилми хеҙмәткәр.<ref> [http://bashenc.online/ru/articles/104504/ МОИСЕЕВА Светлана Алексеевна]</ref>. == Белоретттағы филиалы == 1957 йылдың 24 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Белорет]] ҡалаһында Магнитогорск тау-металлургия институтының (МГМ) киске бүлеге асыла. Уҡыу йортон асыу ҡаланың төп сәнәғәт предприятиелары һәм, беренсе сиратта, [[Белорет металлургия комбинаты]] өсөн инженерҙар әҙерләү буйынса ҙур әһәмиәткә эйә була. 1957 йылда беренсе курсҡа 122 кеше ҡабул ителә. Был йылдар эсендә уҡыу йорто киске факультеттан Магнитогорск дәүләт техник университеты филиалы дәрәжәһенә тиклем үҫә. Хәҙерге ваҡытта студенттар контингенты 700 кеше, шул иҫәптән көндөҙгө уҡыу формаһы буйынса - 300 кеше, ситтән тороп уҡыу формаһы буйынса 400 кеше тәшкил итә. Профессор-уҡытыусылар составына 60 кеше инә, уларҙың 60%-ы - фән кандидаттары һәм докторҙары дәрәжәһендәге ғалимдар. Уҡытыуға, штат уҡытыусыларынан тыш, Белорет металлургия комбинатының һәм баш университеттың әйҙәүсе белгестәре йәлеп ителә <ref>[http://filial.magtu.ru/filial/istoriya История филиала г. Белорецк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201123182915/http://filial.magtu.ru/filial/istoriya |date=2020-11-23 }}</ref>. == Билдәле тамамлаусылары == === Башҡортостандан === *[[Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы]]  — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. Техник фәндәр кандидаты (2009). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се һәм 3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1999) атҡаҙанған металлургы. * [[Ғәйетбаев Наил Әсхәт улы]] — шағир, яҙыусы, драматург. 1981 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2014—2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы рәйесе. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011). Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993). * [[Девятов Диләүер Хәсән улы]] — СССР һәм Рәсәй ғалим-металлургы, техник фәндәр докторы, профессор. * [[Назаров Андрей Геннадьевич]] — дәүләт хеҙмәткәре, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим. Башҡортостан Премьер-министры (2020 йылдың 17 сентябренән). Рәсәй Федерацияһының 5-се саҡырылыш Федераль Йыйылышы депутат Дәүләт Думаһының депутаты (2007—2011). Сәйәси фәндәр кандидаты (2006). * [[Ситдиҡов Ғилман Хәмзә улы]] — энергетик, «Уфаэнергоучет» яуаплылығы сикләнгән ойошма директоры<ref>ООО «Уфаэнергоучет» [ https://synapsenet.ru/searchorganization/organization/1050204260160-ooo-ufaenergouchet{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]</ref> , [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Хеҙмәт ветераны, 1976—1980 йылдарҙа [[Белорет районы|Белорет район комсомол комитетының]] I секретары, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Полев В. П.|год=2000|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Академкнига]]; [[УрО РАН]]|часть=Магнитогорский государственный технический университет имени Г. И. Носова|место=Екатеринбург|издание=2-е изд., перераб. и доп|ответственный=Под ред. [[Алексеев, Вениамин Васильевич|В. В. Алексеева]]|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=[[Уральская историческая энциклопедия]]|ссылка часть=http://interpretive.ru/dictionary/1148/word/magnitogorskii-gosudarstvenyi-tehnicheskii-universitet-im-g-i-nosova|ref=Полев}} == Һылтанмалар == * [http://www.magtu.ru/ Официальный сайт МГТУ] * [http://mmt-mgtu.ru/ Кафедра машиностроительных и металлургических технологий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190909042342/http://mmt-mgtu.ru/ |date=2019-09-09 }} * [http://logintra.ru/ Кафедра логистики и управления транспортными системами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121084358/http://www.logintra.ru/ |date=2021-01-21 }} * [http://xn--c1aqbb.xn--p1ai/ Многопрофильный лицей при МГТУ] * [http://www.magtu-epp.narod.ru/ Кафедра электроснабжения промышленных предприятий] * [http://rudmet.ru/catalog/journals/36/532 Результаты научных работ ученых Магнитогорского государственного технического университета им. Г. И. Носова, охватывающие различные направления деятельности университета] * [https://transcience.ru/ Журнал "Современные проблемы транспортного комплекса России"] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:1934 йылда асылған аҡыу йорттары]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]] 2eintx727qar1gd59xcler3x7hbff7r 0 168914 1303629 994392 2026-09-06T14:29:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303629 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Томск технология институты''' — Рәсәй империяһының юғары техник уҡыу йорто<ref>В настоящее время (в результате преобразований) правопреемником Томского технологического института Императора Николая II является [[Томский политехнический университет]].</ref>. Институт Рәсәй империяһының Себер территорияһындағы икенсе юғары уҡыу йорто була. == Тарихы == Институтҡа [[1896 йыл]]да Халыҡ мәғарифы министрлығы тарафынан «Император Николай II Томск технология институты» булараҡ нигеҙ һалына. 1896—1902 йылдарҙа архитектор Р. Р. Марфельд проекты буйынса университеттың төп бинаһы төҙөлә. [[Файл:Генеральный_план_Томского_технологического_института.jpg|мини|498x498пкс|<center><small>Томск технология институтының генераль планы</small></center>]] 1896 йылдың 19 июлендә институттың тәүге ташы һалына, төҙөлөш эштәре дүрт йылл дауам итә. Себерҙә инженерҙар әҙерләү зарурлығы тураһында мәсьәлә 1895 йылдың 25 июнендә ул ваҡыттағы министр Н. П. Деляновтың Көнбайыш-Себер округы попечителе В. М. Флоринскийға ошо турала яҙған хатынан башлана. Бындай зарурлыҡ Себер тимер юлы һалыныу менән Себерҙең үҫеш перспективалары менән дә күҙаллана, шулай уҡ урындағы зыялыларҙың Себер байлыҡтарын тикшереү, уның үҙенсәлектәрен өйрәнеү һәм сәнәғәт тормошо үҫеше өсөн тәбиғи база булараҡ Себер Юғары техник мәктәбен ойоштороу тураһында фекере төйнәлеүе сәбәп була.<ref>[http://elib.tomsk.ru/page/12356/ Открытие Томского технологического института]</ref> 1895 йылдың 11 ноябрендә ошо мәсьәлә буйынса Томскиҙан алынған материалдар Халыҡ мәғарифы министрлығы ҡарамағында ойошторолған махсус комиссияла ҡарала һәм Себер өсөн кәрәкле инженер-техниктарҙы әҙерләү өсөн Томскиҙа үҙ аллы, ике — электротехника һәм металлургия көсәйтеп уҡытылған инженер-төҙөлөш һәм химия-техник — бүлектән торған Технология институтын ойоштороу тураһында ҡарар сығара. Комиссия институт төҙөү шһәм ҡорамалдар өсөн 1 700 000 һум бирергә кәрәклеген билдәләй. Томскиҙа Технология институтын асыу тураһындағы мәсьәлә икенсе тапҡыр ҡаралыуға дусар була һәм яңы комиссия беренсе комиссияның ҡарарын раҫлай, биналар (төп корпус, физика һәм механика лабораторияһы, химия лабораторияһы, химия оҫтаханаһы һәм торлаҡ корпустары) төҙөү өсөн сығымдар күләмен 1 262 609 һум тип билдәләй, ҡорамалдарға — 351 000 һум, проект, смета төҙөүгә, юлға 61 000 һум, дөйөм сумма −1 650 000 һум. Комиссия төҙөлөштө 1896 йылдың яҙында башлауҙы һәм уны 1902 йылда тулыһынса таммалауҙы күҙаллай, әммә институтының 1 курсы өсөн уҡыуҙарҙы 1900 йылдың көҙөндә үк башларға мөмкин була. Комиссияның был ҡарары 1896 йылдың 12 мартында һуңғы инстанцияла раҫлана, шуға күрә Томск технология институтының нигеҙләнеү датаһы ошо ваҡыттан һанала. Инстиут [[1900 йыл]]дың [[12 июнь|12 июнендә]] Ғали йәнәптәре ҡушыуы буйынса асыла. уҡыу 9 (22) октябрҙә башлана. Институтты булдырыуҙа, бигерәк тә уның химия бүлеген асыуҙа [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеев]] әүҙем ҡатнаша. 1900 йылдың октябрендә химия һәм механика бүлеге, 1901 йылдың авгусында — тау бүлеге, 1902 йылдың авгусында инженер-төҙөлөш бүлеге асыла. Беренсе курсҡа 203 кеше алына. Артабанғы йылдарҙа студенттар һаны арта бара. {| class="wikitable" style="margin:auto; clear:both" ! colspan="18" |<small>Император Николай II Томск технология институты студенттары һаны{{Sfn|Быт студентов Томского технологического института Императора Николая II}}</small> |- !<small>Йыл</small> !<small>1900-1901</small> !<small>1902</small> !<small>1903</small> !<small>1904</small> !<small>1905</small> !<small>1906</small> !<small>1907</small> !<small>1908</small> !<small>1909</small> !<small>1910</small> !<small>1911</small> !<small>1912</small> !<small>1913</small> !<small>1914</small> !<small>1915</small> !<small>1916</small> !<small>1917</small> |- |<small>'''Студенттар һаны'''</small> | style="text-align:center" |<small>203</small> | style="text-align:center" |<small>591</small> | style="text-align:center" |<small>812</small> | style="text-align:center" |<small>954</small> | style="text-style=" |<small>954</small> |<small>1196</small> | style="text-align:center" |<small>1440</small> | style="text-align:center" |<small>1513</small> | style="text-align:center" |<small>1597</small> | style="text-align:center" |<small>1474</small> | style="text-align:center" |<small>1346</small> | style="text-align:center" |<small>1112</small> | style="text-align:center" |<small>1176</small> | style="text-align:center" |<small>1184</small> | style="text-align:center" |<small>1249</small> | style="text-align:center" |<small>1142</small> | style="text-align:center" |<small>479</small> |- style="text-align:center" |- |} {| class="wikitable" style="margin:auto; clear:both" ! colspan="4" |<small>Император Николай II</small> <small>Томск технология институты студент</small><small>тарының</small> <small>ҡатлам составы{{Sfn|Быт студентов Томского технологического института Императора Николая II}}</small> |- !<small>Ҡатлам</small> !<small>1903</small> !<small>1909</small> !<small>1915</small> |- |<small>'''Дворян һәм чиновник балалары'''</small> | style="text-align:center" |<small>169</small> | style="text-align:center" |<small>465</small> | style="text-align:center" |<small>558</small> |- |<small>'''Руханиҙар балалары'''</small> | style="text-align:center" |<small>43</small> | style="text-align:center" |<small>65</small> | style="text-align:center" |<small>44</small> |- |<small>'''Почетлы граждандар һәм сауҙагәр балалары'''</small> | style="text-align:center" |<small>71</small> | style="text-align:center" |<small>160</small> | style="text-align:center" |<small>117</small> |- |<small>'''Мещан һәм цеховой балалары'''</small> | style="text-align:center" |<small>173</small> | style="text-align:center" |<small>565</small> | style="text-align:center" |<small>424</small> |- | <small>'''Казак балалары'''</small> | style="text-align:center" |<small>17</small> | style="text-align:center" |<small>36</small> | style="text-align:center" |<small>29</small> |- |<small>'''Крәҫтиән балалары'''</small> | style="text-align:center" |<small>62</small> | style="text-align:center" |<small>250</small> | style="text-align:center" |<small>269</small> |- |<small>'''Сит ил балалары'''</small> | style="text-align:center" |<small>6</small> | style="text-align:center" |<small>6</small> | style="text-align:center" |<small>5</small> |- |<small>'''Башҡалар'''</small> | style="text-align:center" |<small>50</small> | style="text-align:center" |<small>50</small> | style="text-align:center" |<small>50</small> |- |} Институттың беренсе директоры итеп [[1899 йыл]]да профессоры Е. Л. Зубашев тәғәйенләнә һәм был вазифала [[1907 йыл]]ға тиклем була<ref>[http://elib.tomsk.ru/purl/1-4708/ Сибирская жизнь: XXXI иллюстрированное приложение к газете. — 1903. — № 260]</ref>. [[1908 йыл]]да беренсе сығарылыш үткәрелә, шул иҫәптән сығарылыш курсын киләсәктә билдәле ғалим һәм белгестәр буласаҡ Дмитрий Стрельников Михаил Усов, Василий Хрущев һ. б. тамамлай. === Институт директорҙары === * [[1899]]—[[1907]] Е. Л. Зубашев * [[1907]]—[[1911]] В. П. Алексеевский * [[1911]]—[[1916]] Н. И. Карташев * [[1916]]—[[1919]] И. И. Боборыков 1917 йылда «Император Николай II Томск технология институты» «Себер Томск технология институты» тип үҙгәртелә. === Шулай уҡ ҡарағыҙ === * [[Томск политехник университеты]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Россия/Русская наука/Технологическая наука}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Техническое образование}} * {{Китап|автор=А. И. Ефимов|издательство=Паровая типо-литография П. И. Макушина|тираж=|isbn=|серия=|страниц=88|страницы=|том=|год=1902|место=Томск|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=http://elib.tomsk.ru/purl/1-8736/|оригинал=|заглавие=Историческая записка об учреждении и открытии Томского технологического института Императора Николая II 6 декабря 1900 года / по поруч. Совета ин-та сост. А. И. Ефимов|ссылка часть=|ref=Историческая записка об учреждении и открытии Томского технологического института Императора Николая II}} * {{Китап|автор=Ю. М. Лозинский|издательство=Изд-во НТЛ|тираж=|isbn=5-89503-074-2|серия=Посвящена 100-летию Машиностроительному факультету Томского политехнического университета (Томского технологического института)|страниц=428|страницы=|том=|год=2000|место=Томск|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Старейший технический факультет Сибири: История создания и развития|ссылка часть=|ref=Старейший технический факультет Сибири}} == Һылтанмалар == * [http://elib.tomsk.ru/page/12356/ Открытие Томского технологического института] * {{Cite web|url=http://oaji.net/articles/2014/561-1394595293.pdf|title=Быт студентов Томского технологического института Императора Николая II|accessdate=2018-11-03}} * [http://elib.tomsk.ru/purl/1-4708/ Сибирская жизнь: XXXI иллюстрированное приложение к газете. — 1903. — № 260] * [http://elib.tomsk.ru/purl/1-8538/ Томский технологический институт за 25 лет своего существования (22 октября 1900—1925) : юбилейный сборник. — Томск, 1928] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126101155/http://elib.tomsk.ru/purl/1-8538/ |date=2021-01-26 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Рәсәй мәғарифы]] 5g7yxxlj1nru93nh3nvasl5d0hrqupk 0 185666 1303649 1303456 2026-09-07T04:38:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303649 wikitext text/x-wiki {{Ҡораллы конфликт | часть = Ғәрәп яҙы | изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]] | заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}} {{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}} {{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}} {{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}} {{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}} [[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары. [[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы. | конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы | дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре | место = [[Ливия]] | итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе * [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү * Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу * Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе * 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы * Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр * Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы<ref>[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013</ref><ref>[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}</ref> * Ливияла салафизм йоғотоһоноң үҫеүе<ref>{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}</ref> | противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] <small>'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе''' *• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре *• Хәрбиләштерелгән формированиелар *• Ливияла сит ил ялсылары <ref name="Россия">{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}</ref> *• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия''' '''Хәрби ярҙам:'''<br> {{Флагификация|Зимбабве}}<ref name="radov">Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011</ref>{{проверить авторитетность|7|04|2019}}<br> [[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере<ref name="Дарфур">[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]</ref><br> {{Флагификация|Белоруссия|1995}}<ref>см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}</ref> *• Белоруссия хәрби белгестәре *• Снайперҙар *• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] <small>([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])</small> *• Техник хеҙмәткәрҙәр | противник1 = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] <small>'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''</small> *• <small>Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)</small> *• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] <small>Ливия ислам хәрби төркөмө</small> *• <small> Ливияла сит ил ялсылары </small><ref>{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}</ref> *• {{Флаг|Джихад}} <small>[[Аль-Каида]]</small><ref>[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html "Аль-Каида" проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}</ref> *• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''<small>Ливия </small>''' '''<small>Хәрби ярҙам:</small>'''<br> * {{Флагификация|Катар}}<ref>Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.</ref><ref>[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]</ref> * {{Флагификация|Тунис}}<ref>{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}</ref> ---- <small>[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:</small> *• {{Флагификация|Швеция}}<ref>[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|ОАЭ}}<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|Иордания}}<ref>[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.</ref><br> *• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}<ref>{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}</ref> *• <small>'''Интервенттар исемлеге'''</small> <!-- | силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.</ref> (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000<ref>[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.</ref> до 45 000<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011</ref>),<br> С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,<br> ЗРК С-125М 36 дивизионы,<br> ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),<br> С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),<br> 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],<br> 23 000 человек личного состава [[ВВС]]<ref>Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.</ref><ref>Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.</ref> ---- {{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников<ref name="комсомольская">[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}</ref><br>{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников<ref name="radov"/> | силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов<ref>[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.</ref>)<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.</ref> ---- [[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];<br> 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];<br> Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];<br> Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];<br> 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011</ref><br>{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru</ref> | потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито <small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> | потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,<br> 7 000 пленных<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}</ref> <small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> | общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны<small>(граждандарҙы ла индереп)</small>''':<br> 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар<ref>[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года</ref><ref name="revolutioncasualties">Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.</ref><ref name="автоссылка4">[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года</ref><ref name="автоссылка1">[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]</ref> </small> <br> 4 000 — 30 000 пропавших без вести<ref name=ap-20110908>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}</ref><ref>[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]</ref><br> не менее 50 000 раненых<ref>{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}</ref><br><small>(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])</small> ---- '''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар<ref>{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}</ref>, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған<ref>300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала</ref> --> }} '''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның 1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр. Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара<ref>Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.</ref><ref>{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}</ref>. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ баҫтырылған бәрелештәргә килтерә<ref name="AmnestyRape">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}</ref>. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән<ref>{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}</ref>, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә. Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән<ref name=autogenerated13>{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}</ref>. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә<ref>{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}</ref>. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}</ref>. Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара <ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}</ref>, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша<ref name="guardian-2011-08-24"/>. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}</ref>. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}</ref>. Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}</ref><ref name=aljazeera2401>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}</ref>. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}</ref>. Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе. == Сәбәптәре һәм тәүшарттары == === Дәүләт идаралығы === Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә<ref>{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}</ref>. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә<ref name="Революция2">{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}</ref>. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә<ref name="telegraph_gaddafi">{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}</ref><ref name="jazeera_gaddafi">{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә, Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән<ref>{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}</ref>. Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була <ref>{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}</ref>, ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән, улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2010&country=7862 |date=2011-08-23 }}</ref>. Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. <ref name="ливия22">{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}</ref>, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.<ref name="ливия22" /><ref name="Mohamed Eljhami" />. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған<ref>[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}</ref>. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә<ref name="ham_40_1">{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}</ref>. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара<ref name="vandewalle_124" />, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй<ref name="ham_40_1" /><ref name="vandewalle_124" />. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған. Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы<ref>{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}</ref>, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән<ref>[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}</ref>. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған<ref>[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]</ref>. [[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н күрһәтте<ref name="Whitlock 02/22">{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}</ref>. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған<ref name="Whitlock 02/22"/>. Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән<ref>{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}</ref>. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә<ref>[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}</ref>. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй. Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»<ref name="KFMBChannel8">{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}</ref>. === Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш === 1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән<ref>Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11</ref>. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән<ref>{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}</ref>. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә<ref>[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012</ref>: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә<ref name="Observer">{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}</ref>. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән<ref name="Ливия (государство)">{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}</ref>, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған<ref name="Britannica">{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}</ref>, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар<ref>{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}</ref>ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән<ref>{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}</ref><ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}</ref>. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола<ref>{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}</ref><ref>{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}</ref>. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә. 1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була. Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә<ref>{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}</ref>, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}</ref>, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ<ref>{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}</ref>. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған<ref name = "Maleki 02/09">{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}</ref>. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй<ref>{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}</ref>. Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}</ref>, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан<ref>{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}</ref>. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}</ref>, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була<ref>{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}</ref>. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған<ref name="автоссылка5">{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}</ref>, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән<ref name="dailynews">{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}</ref>, ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән<ref name="daili5">{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}</ref><ref name="автоссылка1" /><ref>{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}</ref>. Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған<ref>{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}</ref><ref name="The Economist">{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}</ref>. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән<ref name="dailynews"/>. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән<ref>{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}</ref>. Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}</ref>. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған<ref name="nytimes" />. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған<ref name=risen>{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}</ref>. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән<ref name="nytimes">{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}</ref>. 2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты<ref name="reuters_handout" />, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе<ref name="bbc_handout">{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}</ref>. Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған<ref name="reuters_handout">{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}</ref>. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе<ref>{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=19968&prog=zgp&proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}</ref>. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын<ref>{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}</ref> һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе<ref name="reuters_oil" />. Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны». Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған<ref name="reuters_oil">{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}</ref><ref>{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref>. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне. === Ливияла кеше хоҡуҡтары === 1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға<ref>{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}</ref>. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}</ref><ref>{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}</ref>, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&year=2010&country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&year=2010&country=7862 |date=2014-03-02 }}</ref>. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды<ref name="ohchr">{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}</ref>. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә<ref name="lib.ohchr.org">{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}</ref>. Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә<ref name="Mohamed Eljhami"/><ref>Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)</ref>. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға<ref name="Mohamed Eljhami">{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}</ref>. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән<ref>{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}</ref><ref name="Mohamed Eljhami" /><ref>Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.</ref>. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}</ref>. 1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне<ref>{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған<ref name="lib.ohchr.org"/>. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған<ref>{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}</ref>. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған<ref name="Libya’s Berbers"/><ref>{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}</ref>. 2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра <ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}</ref>. == Һуғышта ҡатнашыусылар == Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша. === Төп ҡатнашыусылар === ==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ==== М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр Ливия хөкүмәтенә буйһонған. Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000 кеше тәшкил итә<ref>[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}</ref>. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә<ref>[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]</ref>. Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән. Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған<ref>[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}</ref><ref name="Дарфур"/><ref name=prunier45>G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45</ref>. Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була<ref name="комсомольская"/><ref name='РИА'>[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]</ref>. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән<ref>[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]</ref>. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға<ref name="комсомольская"/>. <!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев<ref name="radov"/>{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --> Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина, Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған<ref name ="Дарфур"/><ref name="Россия"/><ref>[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref><ref name=prunier45/><ref>[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]</ref>. ==== Баш күтәреүселәр ==== Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған. Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән<ref>[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.</ref>. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән. Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны. Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.</ref>. ===== Ойошма ===== [[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]] Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй<ref>{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}</ref>. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән<ref name="The Economist"/>. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған<ref>{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}</ref>. Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}</ref>. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән<ref name="The Economist"/>. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән<ref>{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}</ref>. ===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== [[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]] Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине<ref>{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}</ref>. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән<ref>{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}</ref>. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла<ref>{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}</ref>. НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}} </ref><ref>{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820 |title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}</ref>. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай<ref>{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}</ref>. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған<ref>{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}</ref>. ===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы ===== Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә<ref>{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}</ref>. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру<ref>{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}</ref>. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра<ref name="nzherald1">{{cite news|author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10711553|title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West|date=2011-03-11|work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019223726/http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10711553 |date=2017-10-19 }}</ref>. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде<ref>{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}</ref>. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе<ref>{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&vId= |archive-date=2011-02-27}}</ref>. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе<ref name="vision">{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}</ref><ref name="vision2">{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}</ref>. ===== Ихтилал символикаһы ===== [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]] [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]] Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә<ref>[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»</ref><ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.</ref>. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.</ref>. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.</ref>. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле. ===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы ===== {{external media | topic = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н | subtopic = | font-size = | align = | clear = | width = | image1 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки] | image2 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке] | image3 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью] | image4 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью] | image5 = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта] }} * Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән<ref>[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.</ref>. * Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе<ref name="климов">Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]</ref>. * Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра. * Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға. * 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән<ref name="mirages">[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}</ref>. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта<ref>[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}</ref>. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты<ref>[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{V|26|9|2011}}</ref>. * 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе<ref>[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/</ref>. * 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.</ref>. === Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы === Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе<ref name="gumilev">Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]</ref>. ==== Амазиги ==== Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]</ref>. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт - һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған<ref name="Libya’s Berbers">[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]</ref>. Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай. 1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла<ref>[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]</ref>. ==== Туарегтар ==== Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған<ref name="gumilev" />. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp |date=2015-09-24 }}</ref>, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән<ref>[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}</ref>. 2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа<ref>{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}</ref>. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]</ref>. ==== Каддафа ==== Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора. ==== Варфалла ==== Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы<ref>[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид<ref>Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011</ref>, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған <ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}</ref>. ==== Свейхтар ==== Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле<ref>[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}</ref>. === Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы === ==== Каддафи яғында ==== Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән Каддафи туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан<ref>[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]</ref><ref>[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]</ref>. 22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә<ref>[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.</ref>. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә<ref>[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.</ref>. 25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә<ref>[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.</ref>. Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан<ref>[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]</ref>. Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]</ref>. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы күрһәтә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]</ref>. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай. Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте<ref name="комсомольская"/><ref name="иносми2011"/>. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды<ref>[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)<ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}</ref>) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына<ref name="РИА"/><ref>[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]</ref><ref>[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="РИА"/>) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була<ref name='РИА' />. ==== Баш күтәреүселәр яғында ==== [[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән<ref>[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]</ref>. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph<ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}</ref> (координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]<ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}</ref><ref>{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}</ref> (Каддафины эҙәрлекләү). 26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}</ref><ref>[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]</ref>. === Ҡорал === ==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ==== 17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар<ref>[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}</ref>. 23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы<ref>[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]</ref>. 9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте<ref>[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&section=international&col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&section=international&col= |date=2011-09-13 }}</ref>. ==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ==== Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе<ref>[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]</ref>. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла. 2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине<ref name=autogenerated11>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}</ref>. Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән<ref name=autogenerated11 />. == Һуғыш барышы == === Протестарҙың башланыуы === [[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]] 2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән<ref>{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}</ref><ref>{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}</ref>. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән<ref name=fund-reuters>{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}</ref><ref>{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}</ref>. [[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]] Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.<ref name="AI_JamalH">{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}</ref>. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте<ref name="awsat"/>. [[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]] Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай<ref>{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry |url=https://archive.org/details/boundary-2_spring-2012_39_1/page/137 | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}</ref>. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана<ref name="newsru" /><ref>{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}</ref><ref name="15 Feb BEN">{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}</ref>. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)<ref name="newsru" />. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар<ref>[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.</ref> урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте<ref>[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.</ref>. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана<ref>{{cite web|author=<!--[if IE 6]> <![endif]--> |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}</ref>. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.</ref><ref>{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}</ref>. [[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази. 2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]] Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған<ref name="newsru">[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.</ref>. [[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]] Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара<ref>[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.</ref>. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына<ref name=erupts15Feb>{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}</ref>. Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә<ref>{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}</ref>. 16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра<ref name=erupts15Feb/><ref name="auto">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}</ref>. === Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге === Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй<ref name="crisisgroup"/>. Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе<ref>{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}</ref>. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә<ref name="deserve_to_live">{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}</ref><ref name="three_scenarios">{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}</ref><ref>{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}</ref>. «Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»<ref name="maltatoday.com.mt">{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}</ref>. Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}</ref>. === «Асыу көнө» === «Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй<ref name="awsat" /><ref>{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}</ref>. Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны<ref name="awsat">{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&id=24095 |date=23 February 2011 }}</ref>. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған<ref name="awsat" />. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты<ref name="autogenerated1" />. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә<ref>[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.</ref>. Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра<ref>{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}</ref><ref>{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}</ref>. Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә<ref name="crisisgroup">{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}</ref>. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола<ref>* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г. * [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г. * [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<nowiki> время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.</nowiki> * [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия<nowiki>: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.</nowiki> * [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.</ref>. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә. === Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) === [[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]] === Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) === [[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]] 17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.</ref>, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.</ref>. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.</ref>. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә<ref>{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}</ref>. 18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә<ref name=liveblog217>{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.</ref>. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.</ref>. {{Врезка | Выравнивание = right | Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте | Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… <br>Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи. | Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]<ref>[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он "умрет как мученик"]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.</ref> | Ширина = 235px }} [[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]] 20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)<ref name="kp.ru">Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.</ref>, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған<ref name="autogenerated1">* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г. * [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.</ref>. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.<ref>* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}} * [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011</ref>. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған<ref name="volovich">{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}</ref><ref name="british_civilians" />. Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. <ref name="pres_ugandy">Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.</ref>. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй<ref name="delyagin">{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}</ref><ref>[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011</ref>. [[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]] Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»<ref>[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.</ref>, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән<ref>[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.</ref>. Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты<ref>[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.</ref>. Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай<ref name="british_civilians">[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.</ref>. Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә<ref>{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}</ref>, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған. 22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә<ref>[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.</ref>. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй<ref>[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.</ref>. 24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата<ref>[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.</ref>. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә<ref>* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г. * [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.</ref>. === «Триполиға марш» (2—6 март) === 23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә<ref>[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.</ref>. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән<ref>* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}} * Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.</ref>. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.</ref>. 4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала<ref>[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.</ref>. 5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана. === Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе контрһөжүме (7—19 март) === 6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була<ref>[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.</ref>. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.</ref>. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған<ref>[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.</ref>. 15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.</ref>, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте<ref>{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0& |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}</ref>. Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә. 19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.</ref>. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла<ref name="aljazeera1">{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}</ref>. Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә<ref>{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}}</ref> пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,<ref>{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}}</ref>, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}</ref><ref name="jet">{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}</ref>. === Нафуса тауҙары өсөн һуғыш === {{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар). Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан<ref>* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/|date=2011-07-16}} //Libya TV, 11 July 2011 * Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011</ref>. Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай. Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән. 1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&lon=13.0351067&z=13&l=1&m=b&show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&lon=11.0076141&z=13&l=1&m=b&show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&lon=12.0384407&z=13&l=1&m=b&show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&lon=12.2579956&z=13&l=1&m=b&show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&lon=12.5673294&z=13&l=1&m=b&show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&lon=12.6368523&z=13&l=1&m=b&show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&lon=12.6974487&z=13&l=1&m=b&show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары. 3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә. 16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо<ref>[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай. === Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) === 19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә<ref name="aljazeera1"/>. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән Ливияға интервенция башлана<ref name="aljazeera1"/>. [[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]] Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай<ref>{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}</ref>. 20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы<ref name="StarTribune.com">{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}</ref>. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]</ref>. === Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) === 21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була<ref>[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]</ref><ref>[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]</ref>. 24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй<ref>[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]</ref>. 26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә. === Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) === [[Файл:Libya location map-oil & gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]] 28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.</ref>. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була. Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була. 28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған<ref>[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]</ref>. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>. 31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды<ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref>. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа<ref name=dpa1>{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}</ref>. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота<ref>{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}</ref>. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған<ref name=telegraph1>{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}</ref>. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала<ref name=guardian1>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01 | author = McGreal, Chris}}</ref>. 7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}</ref>. Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә<ref>[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.</ref><ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}</ref><ref>{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}</ref>. 7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана<ref>[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.</ref>. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе<ref>[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.</ref>. 7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе. 8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]</ref>. 16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған<ref>[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya]</ref>. === Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар === [[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]] Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә<ref>[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.</ref> һәм Мисурата<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011</ref> ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011</ref>. 1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&m=1&photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011</ref>. [[5 марта|5]]<ref name="zawia">[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.</ref>-[[11 марта]]<ref>[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.</ref> 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала<ref>[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.</ref>. 17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала<ref name="vesti.ru">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата<ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}} * [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}} * [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.</ref>. === Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) === Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана. Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы<ref>[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.</ref>. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла<ref>[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]</ref>. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел" ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған<ref>[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}</ref>. 2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}</ref>. Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала<ref>[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]</ref>. Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара<ref>* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }} * [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011</ref>. 7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә<ref name=autogenerated4>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}</ref>. Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора. 2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә<ref>[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011</ref>. Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала<ref name="Nato_rebels1">[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]</ref><ref name="Nato_rebels2">[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]</ref>. 30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә<ref>* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }} * [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г. * [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]</ref>. 23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. <ref>http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept</ref>. Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй === Нефть өсөн көрәш === Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, <ref>[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]</ref>, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән. Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә. Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән<ref>[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.</ref>. Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған<ref>[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.</ref>. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә<ref>[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}</ref>. 2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә<ref name=autogenerated4 />. 20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай<ref>[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]</ref>. 2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]</ref>. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә<ref>[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]</ref>. 2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»<ref>[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]</ref>. === Мисурата өсөн алыш === 15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә<ref>[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г</ref>. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.</ref>. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.</ref>. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән 2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй. 11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала<ref>[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011</ref>. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]</ref>. === Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре === Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&lon=14.4277954&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була<ref name=autogenerated12>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}</ref>. Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй. 17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&lon=14.5960236&z=11&l=1&m=b&show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана. 23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай<ref>[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]</ref>. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек. Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була. === Нафуса тауҙары өсөн алыш === <!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&lon=10.6836033&z=14&l=1&m=b&show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}</ref>. [[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&lon=10.6836033&z=14&l=1&m=b&show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал<ref>[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011</ref>, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин. Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята. [[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла. [[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном. [[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55<ref> * [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]] * Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011</ref>. --> === Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) === 16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған<ref>Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011</ref>. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&lon=14.5849085&z=15&l=1&m=b&show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]<ref>[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]</ref> Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&lon=14.0432739&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж. 17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&lon=15.2798367&z=14&l=1&m=b&show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә<ref>[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011</ref> барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&lon=14.569931&z=12&l=1&m=b&show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте. === Брега өсөн дүртенсе алыш === 13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей<ref>[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=33487&date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&news_id=33487&date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011</ref>. 2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше<ref>Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.</ref>. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай. 2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә<ref>[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе<ref>Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs</ref>. 12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&lon=19.7236347&z=14&l=1&m=b&show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&lon=19.6311951&z=13&l=1&m=b&show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]<ref>[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011</ref>. 14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&lon=19.6736383&z=15&l=1&m=b&show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&lon=19.6441984&z=15&l=1&m=b&show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә<ref>* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г. * [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]</ref>. 15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011</ref>. 19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани<ref>[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] // [[The Hindu]], 20 August 2011</ref>. 21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә<ref>[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya</ref>. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә. 22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]</ref>. === Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш === 26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]</ref>. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә<ref>Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011</ref>. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте<ref>[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011</ref>Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла<ref>Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya</ref>. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&lon=18.0686474&z=14&l=1&m=b&show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]<ref>[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&l10n=ru&src=F&mime=html&sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]</ref>. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]</ref><ref>Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011</ref>. 28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&lon=17.8235149&z=14&l=1&m=b&show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&lon=17.4610519&z=12&l=1&m=b&show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән<ref>[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011</ref>. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга<ref>* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011</ref>. === Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар === 29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея <ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011</ref> һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды<ref>Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011</ref>. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған. === Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) === Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә<ref>[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011</ref>. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә<ref>Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]</ref>. 6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&lon=12.5693893&z=13&l=1&m=b&show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011</ref>, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &#91;6-8-2011&#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]</ref>. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә<ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011</ref>. 11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&lon=12.6438904&z=14&l=1&m=b&show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] //[[Reuters]], 7 September 2011</ref>. === Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш === 19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә<ref>* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August 2011 * Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011 * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011</ref>. 20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]</ref>, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы<ref>[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011</ref>. === Триполи өсөн алыш (20—28 августа) === <!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]] В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»<ref name="Nato_rebels1"/><ref name="Nato_rebels2"/> Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»<ref name="interfax_flag">[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г</ref>. [[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов<ref>Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011</ref>. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару<ref>Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}</ref>. Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]</ref>. [[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре. [[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]</ref>. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры ликования людей на улицах городов<ref> * [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]] * [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]] * [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]</ref>, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»<ref name="blogery">[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.</ref>. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011</ref>, что впоследствии было опровергнуто<ref>[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.</ref>. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи<ref> * [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011 * [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]</ref>, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников. Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&lon=13.1773496&z=16&l=1&m=b&v=1&show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]</ref>. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.</ref>. По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи<ref>[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011</ref>. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои<ref name="MatthewPrice">Matthew Price [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}</ref>. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос<ref name="MatthewPrice" />. В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]</ref>. Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&lon=13.2854748&z=14&l=1&m=b&show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011</ref> и район Аль-Мансур. Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&lon=14.2611122&z=13&l=1&m=b&show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи<ref>[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011</ref>. 22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]</ref>. Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений<ref>[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]</ref>{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте. [[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.</ref>. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия<ref>[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.</ref>. Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]</ref>. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света<ref>Jeremy W. Peters [https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011</ref>. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия<ref>Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь<ref> * [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011 * [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011</ref>. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию<ref> * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011 * Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011 * [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]</ref>. О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&lon=11.5692902&z=15&l=1&m=b&show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта<ref>Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.</ref>. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&lon=12.0768929&z=13&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&lon=12.0859909&z=14&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&lon=12.3936081&z=13&l=1&m=b&show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011</ref>. 23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время<ref>[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]</ref>. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]</ref>. [[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов<ref>Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы. «Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно<ref>[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.</ref>. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&lon=14.4279671&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхе]<ref name=autogenerated6>Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011</ref>. Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим<ref> * Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011 * [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»<ref>Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011</ref>. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]</ref>. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&lon=13.1907606&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&lon=13.2049227&z=15&l=1&m=b&show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&lon=13.1963396&z=16&l=1&m=s&v=9&show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&lon=13.1978095&z=17&l=1&m=s&v=9&show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011</ref>. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит<ref>Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани<ref>[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}</ref>. [[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&lon=12.0787811&z=13&l=1&m=b&show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи<ref>[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011</ref>. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]</ref>. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос<ref>Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]</ref>, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&lon=13.1744957&z=16&l=1&m=b&show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&lon=13.1812763&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&lon=13.2558632&z=14&l=1&m=b&show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты<ref>[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}</ref>, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях<ref> * [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]] * [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011</ref>. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой<ref>Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.</ref>. Также продолжались бои в районе Абу-Салим<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011</ref>. [[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]] [[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&lon=13.1784868&z=15&l=1&m=b&show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]</ref><ref>[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011</ref> и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&lon=13.2096863&z=15&l=1&m=b&show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.</ref>. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров<ref>[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011</ref>. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&lon=13.2919121&z=15&l=1&m=b&show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта<ref>Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011</ref>. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.</ref>. Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.</ref>. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]</ref>. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&lon=13.1425667&z=14&l=1&m=b&show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&lon=13.1524372&z=15&l=1&m=b&show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&lon=13.1489825&z=17&l=1&m=b&show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.</ref>. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара<ref>[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011</ref>, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы<ref>John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011</ref>. 26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]</ref>. [[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&lon=11.568861&z=14&l=1&m=b&show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]</ref>, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов<ref> * Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011 * [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г. * [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.</ref>. В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&lon=13.1395626&z=14&l=1&m=b&show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]<ref>* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011 * [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011</ref>, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров<ref>[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011</ref>. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом<ref>Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011</ref>, а также пригородом Триполи, известным как [http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&lon=13.1762981&z=15&l=1&m=b&show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]<ref>Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.</ref>. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.</ref>. Сообщается, что центр Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов<ref>Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011</ref>. [[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&lon=12.3692322&z=14&l=1&m=b&show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]<ref>Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011</ref>. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] // [[Вести]], 28.08.2011 г.</ref>, испытывается острая нехватка воды<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011</ref>. После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&lon=14.0384674&z=14&l=1&m=b&show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&lon=13.6478519&z=14&l=1&m=b&show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]</ref>. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&lon=12.8885078&z=13&l=1&m=b&show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]</ref>. Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)<ref>Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.</ref>. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи<ref>{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}</ref>, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению<ref>[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]</ref><ref>{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}</ref>. За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми<ref>[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]</ref>. По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]</ref>. Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года<ref>[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи<ref>[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]</ref>. --> === Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) === <!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&lon=12.0899391&z=13&l=1&m=b&show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа<ref>[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]</ref>. В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно, [http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&lon=16.5732193&z=13&l=1&m=b&show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт. После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]</ref>. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]</ref>. Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&lon=14.0542603&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии. В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся стороне<ref name=autogenerated2>[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]</ref>.--> === Тархуна өсөн алыш === <!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника Каддафи<ref>[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&urlID=459409092&action=cpt&partnerID=212106&fb=Y&url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&urlID=459409092&action=cpt&partnerID=212106&fb=Y&url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011</ref>. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых действиях<ref>[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&rzdl=53&elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г</ref>. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну<ref name="montrealgazette.com"/>. [[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&lon=14.0542603&z=12&l=1&m=b&show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]<ref>Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011</ref>. --> === Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме === <!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Как сообщается, 17 человек погибло<ref>[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]</ref>. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]</ref>. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&lon=22.5034332&z=14&l=1&m=b&show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»<ref>{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}</ref>. Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось<ref>[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]</ref>. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]</ref>. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат<ref>[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]</ref>. --> === Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме === <!-- [[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}</ref>. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось<ref>[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]</ref>, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]</ref> --> === Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум === <!-- [[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]<ref>[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.</ref>. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города<ref>[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}</ref>, после чего вновь начались боевые действия. --> === Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме === <!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&lon=14.4279671&z=13&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхе]<ref name=autogenerated6 />, однако тогда эта информация проверена быть не могла. [[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]</ref>. [[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели [http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&lon=14.2727852&z=14&l=1&m=b&show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&lon=14.4447041&z=14&l=1&m=b&show=/1839517/ru/Себха Себхи]<ref>[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]</ref>. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]<ref>[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&lon=14.2707253&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&lon=14.3557835&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&lon=14.4521713&z=15&l=1&m=b&v=1&show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&lon=14.9229527&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&lon=14.8886204&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&lon=14.6305275&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами. --> === Себха өсөн алыш === <!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&lon=14.4814396&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&lon=14.4550359&z=18&l=1&m=b&show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&lon=14.4380093&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи. [[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре". Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи<ref>[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город<ref>[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]</ref>. Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя<ref>[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]</ref>. [[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным<ref>[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}</ref>. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен<ref>[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}</ref>. [[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}</ref>. --> === Жуфра өсөн алыш === <!-- [[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&lon=16.1448383&z=14&l=1&m=b&show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&lon=15.9415913&z=14&l=1&m=b&show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&lon=15.7840061&z=14&l=1&m=b&show=/6341412/ru/Сокна Сокна])<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]</ref>. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС<ref>[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}</ref>. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)<ref>[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&lon=16.0180664&z=8&l=1&m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&lon=16.388855&z=13&l=1&m=b&show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра<ref>[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]</ref>. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра<ref>[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}</ref>. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра<ref>[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}</ref><ref>[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]</ref>. --> === Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар === <!-- [[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&lon=14.2509842&z=12&l=1&m=b&show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&lon=14.440155&z=12&l=1&m=b&show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»<ref>[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}</ref>. [[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&lon=13.9165878&z=12&l=1&m=b&show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&lon=14.527359&z=12&l=1&m=b&show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&lon=12.8025055&z=12&l=1&m=b&show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)<ref>{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و"نصيبا عادلا" بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}</ref>. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&lon=10.558548&z=12&l=1&m=b&show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&lon=11.6231919&z=8&l=0&m=b&show=/10186368/Tahala Тахала]) Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&lon=10.1887894&z=12&l=1&m=b&show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов<ref>[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&lon=12.3843384&z=9&l=1&m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. [[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]</ref>., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»<ref>[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}</ref> [[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]</ref>. --> === Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) === <!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров. === Бени-Вәлид өсөн алыш === [[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские снаряды<ref name=autogenerated10>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]</ref>, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&lon=17.2785759&z=14&l=1&m=b Харва], завязался бой. Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были отброшены<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета, сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять<ref>[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались уличные бои<ref>[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}</ref><ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]</ref>. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра города<ref>[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. --> ==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ==== <!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]</ref>. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)<ref name=autogenerated2 />, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления<ref>[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}</ref>, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]</ref>. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&lon=14.0849018&z=14&l=1&m=b&show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}</ref>, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]</ref>. [[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города<ref>[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&artId=4162883&showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]</ref>. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]<ref>[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]</ref>. Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]</ref>, закрепившись на окраинах Бени-Валида<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]</ref>. [[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои<ref>{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}</ref>. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались<ref>[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]</ref>. [[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в Тархуне<ref>{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}</ref>. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней<ref>[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]</ref>. [[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых действий<ref>[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}</ref>. [[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём<ref>[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. --> ==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ==== <!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида<ref>[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT&CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]</ref>, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру города»<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |date=2016-03-04 }}</ref>. В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался. [[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»<ref>[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев<ref>[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}</ref>. [[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]</ref>. --> ==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ==== <!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»<ref>[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]</ref>. [[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]</ref>. --> ==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ==== <!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»<ref>[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}</ref>. До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось. [[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&lon=13.9583015&z=14&l=1&m=b&show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города<ref>[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]</ref>. Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта<ref>{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}</ref>. [[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&lon=13.9483452&z=13&l=1&m=b&show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны<ref>[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&lon=13.3110523&z=14&l=1&m=b&show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь<ref>[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]</ref>. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&lon=14.0086842&z=16&l=1&m=b&show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]</ref>. [[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта<ref>[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}</ref>, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]</ref>. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&lon=14.0324163&z=16&l=1&m=b&show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&lon=14.0317082&z=16&l=1&m=b&show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&lon=14.0169561&z=18&l=1&m=b&show=/11506899/ru/Рынок&search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции<ref>[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}</ref>. [[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&lon=13.9973974&z=15&l=1&m=b&show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида<ref>[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]</ref>. [[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}</ref>. --> === Сирт өсөн алыш === ==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ==== <!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&lon=17.4669743&z=14&l=1&m=b&show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]</ref>. [[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&lon=15.2454185&z=14&l=1&m=b&show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}</ref> и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&lon=15.571146&z=14&l=1&m=b&show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&lon=15.6947422&z=14&l=1&m=b&show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&lon=15.571146&z=14&l=1&m=b&show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]</ref><ref>[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&lon=15.7358551&z=12&l=1&m=b&gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]</ref>. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&lon=17)02489&z=13&l=1&m=b&show=/14915308/ru/Храва Харава]<ref>[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]</ref>. [[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&lon=15.3630066&z=12&l=1&m=b&show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта. --> ==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ==== <!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]] [[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта<ref>{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&feedType=RSS&feedName=libyaNews&rpc=401 |date=2016-03-04 }}</ref>, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&lon=16.5442944&z=18&l=1&m=b&show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города<ref>{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}</ref>. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}</ref>, в результате чего штурм провалился<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]</ref><ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]</ref>. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта. [[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]</ref>. --> ==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ==== <!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов<ref>{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}</ref><ref>[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]</ref>. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&lon=17.1488857&z=14&l=1&m=b&show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта<ref>{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}</ref>. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]</ref>, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения. [[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт<ref>[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]</ref>, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]</ref>. --> ==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ==== <!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]</ref><ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]</ref>, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&lon=16.5522981&z=16&l=1&m=b&show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города<ref>[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]</ref>. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города<ref>[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}</ref>. [[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]</ref>, где завязались уличные бои. [[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&lon=16.6311121&z=16&l=1&m=b&show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]</ref>. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу. [[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&lon=16.6113281&z=13&l=1&m=b&show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]<ref>[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]</ref><ref>{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}</ref>, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших<ref>[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]</ref>. --> ==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ==== <!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&lon=16.6127443&z=16&l=1&m=b&show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]</ref> от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&lon=16.6673756&z=14&l=1&m=b&v=1&show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]<ref>[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]</ref>, где родился полковник Каддафи<ref>[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]</ref>. [[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города<ref>[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}</ref><ref>[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}</ref>. [[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку<ref>[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]</ref>, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&lon=16.6228724&z=17&l=1&m=b&show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}</ref>. --> ==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ==== <!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город<ref>[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]</ref>, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]</ref> и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза<ref>[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]</ref>. [[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи<ref>[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]</ref>. [[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками<ref>{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&sid=73&nid=1818425659&cid=309&scid=-1&title=National+News&ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&sid=73&nid=1818425659&cid=309&scid=-1&title=National+News&ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}</ref>. --> ==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ==== <!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта<ref>[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}</ref>, в результате чего они заняли район Аль-Доллар<ref>[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&i=7127 |date=2011-10-20 }}</ref>. [[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города<ref>[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}</ref><ref>[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]</ref>. Продолжилась зачистка местности<ref>[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]</ref><ref>[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]</ref>, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]</ref><ref>[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}</ref>. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи<ref name="telegraph_sirte">{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}</ref>. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}</ref>. --> == Халыҡ-ара реакция == <!-- После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии<ref>[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.</ref><ref><nowiki>[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]</nowiki>//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.</ref><ref>[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}</ref>. В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества<ref>[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]</ref> выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции. На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта<ref>[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011</ref><ref>DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011</ref>. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях<ref>[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011</ref><ref>[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.</ref><ref>[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.</ref>, которые, однако, не устроили страны коалиции. Введение санкций против Каддафи<ref>[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.</ref> и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС<ref>[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]</ref>. --> == Мәғлүмәти һуғыш == === Цензура === <!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году<ref>{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}</ref>. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ<ref>{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}</ref>. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи<ref>{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}</ref>. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии<ref name="The New York Times"/>. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической<ref name="The New York Times">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}</ref>. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством. В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками<ref>{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}</ref>. Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого<ref>{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}</ref>. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью<ref>{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}</ref>. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса<ref>[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011</ref>. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня<ref name="автоссылка3">{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}</ref>. --> === Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары === <!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения<ref>{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}</ref>. Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»<ref>{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}</ref>. Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}</ref>. В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»<ref name="AmnestyRape"/>. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты<ref>[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]</ref><ref>[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.</ref>. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны<ref>Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток</ref>. Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация<ref>[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]</ref>. --> == Эҙемтәләре == Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте<ref name="автоссылка4" />. Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән<ref name=autogenerated7>Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358</ref>. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан<ref name=autogenerated7 />. <!-- Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска. Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты. Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи<ref>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}</ref>. Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки<ref name=alarabiya0301>{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}</ref>. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров<ref name=alarabiya0301/>. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}</ref>. Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны<ref>{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}</ref>. 23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними<ref name=norevolt>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}</ref><ref name=aljazeera2401/>. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек<ref name=aljazeera2401/>. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города<ref name=norevolt/>. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи<ref name=aljazeera2401/>. ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги<ref name="immunity">{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}</ref>. Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране<ref name="TheIndepenedentLawlessness">{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}</ref>. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]]. --> == Хәрби енәйәттәр == <!-- В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях<ref>[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]</ref>. В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление. По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники "казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов. В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной<ref>[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]</ref>. --> == Мәҙәни йоғонтоһо == <!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)<ref name="FreeMuse 20042011"/>|<poem> Муаммар: Ты никогда не служил людям Муаммар: Тебе лучше сдаться Исповедоваться. Ты не можешь убежать Наша месть настигнет тебя Как поезд с рёвом проносится сквозь стену Мы утопим тебя. </poem>}} [[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию<ref name="FreeMuse 20042011"/>. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств<ref name="FreeMuse 20042011">{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}</ref>. Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»<ref name="Lane 30 March 2011">{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}</ref>. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»<ref name="Lane 30 March 2011"/><ref>{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}</ref>. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев<ref name="FreeMuse 20042011"/>. Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи<ref name="FreeMuse 20042011"/>. --> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Навигация}} * Ливияға интервенция * [[Ғәрәп яҙы]] * [[Тәрбил Фәтхи]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|30em|refs}} <ref name="vandewalle_124">{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}</ref> <ref name="guardian-2011-08-24">{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}</ref> <ref name="tut.by">[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011</ref> }} == Әҙәбиәт == * Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с. * {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9. == Һылтанмалар == * Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011 * Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011 * [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011 * Жәмал О., Сайченко М. [https://web.archive.org/web/20130419211857/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник] * Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011 * [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии] * [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}} * Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео) {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Волнения в арабском мире (2010—2011)}} [[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]] [[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]] [[Категория:Ливияның сәйәсәте]] [[Категория:2011 йылдың феврале]] [[Категория:Ливияла 2011 йыл]] [[Категория:2011 йыл конфликттары]] [[Категория:XXI быуат һуғыштары]] [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] <references /> e2u5nsh91d29mu84us7k3tn2a16ww6d 0 197994 1303630 1287395 2026-09-06T16:53:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303630 wikitext text/x-wiki '''Иҙеүкәй''' — [[Татарҙар|татар халҡының]] тарихи «Иҙеүкәй» дастаны буйынса ҡуйылған спектакль. Ул [[Алтын Урҙа]] сәселеү осоронда Туҡтамыш хан һәм [[Иҙеүкәй|Иҙеүкәй әмир]] тураһында күп яҙылған [[риүәйәт]] һәм легендаларҙан ғибәрәт, дастанындағы тарихи ваҡиғалар XIV быуат аҙағы — XV быуат башында Алтын Урҙа дәүләтендә тәхет тирәһендә барған ҡанлы көрәштең дәүләтте тарҡатыуға килтергән бер ҡаты осорон һүрәтләй. == Тарихы == [[Файл:Tufan Imamutdinov (2023-03-10) 01.jpg|мини|[[Имаметдинов Туфан Риф улы|Туфан Имаметдинов]]]] Спектакль беренсе тапҡыр 2023 йылда, өс тапҡыр - 26 һәм 27 ғинуарҙа һәм 9 февралдә Ҡазандың Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры сәхнәһендә уйнала. Волга буйы Болғария дәүләтендә ислам динен ҡабул итеүгә 1100 йыл тулыуға арналған. Режиссеры [[Имаметдинов Туфан Риф улы|Туфан Имаметдинов]].<ref name="ТТ">[https://tinchurinteatr.ru/repertoire/ideg%d3%99y-1666970599/ Идегәй. К.Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры сайты.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230124000727/https://tinchurinteatr.ru/repertoire/ideg%D3%99y-1666970599/ |date=2023-01-24 }}</ref><ref name="КУ">[https://www.culture.ru/events/2449197/spektakl-idegei Спектакль «Идегей». Афиша Казани.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241216190149/https://www.culture.ru/events/2449197/spektakl-idegei |date=2024-12-16 }}</ref><ref name="МТ">[https://milliard.tatar/news/v-teatre-tincurina-proidet-premera-spektaklya-idegei-2781 В театре Тинчурина пройдет премьера спектакля Идегей.]</ref> Тамашалар алдында театр музейында «Идегәй» дастанына һәм эпостың реконструкцияланған тексты авторы [[Нәҡи Иҫәнбәт|Нәҡи Иҫәнбәткә]] арналған күргәҙмә ойошторолған.<ref>[https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/v-tinchurinskom-teatre-predstavyat-spektakl-po-tatarskomu-dastanu-idegey/ В Тинчуринском театре представят спектакль по татарскому дастану «Идегей».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230130170658/https://kzn.ru/meriya/press-tsentr/novosti/v-tinchurinskom-teatre-predstavyat-spektakl-po-tatarskomu-dastanu-idegey/|date=2023-01-30}}</ref><ref>[http://kazan-journal.ru/news/novosti/god-natsionalnykh-eposov-tinchurinskiy-teatr-nachnet-premeroy-spektaklya-idegey Год национальных эпосов Тинчуринский театр начнет премьерой спектакля «Идегей».]</ref> == Төп ҡаһармандар == * Иҙеүкәй * Туҡтамыш хан * Шаһ Тимер * Ҡотлоҡая * Йәникә * Субра * Йәнтимер би * Аңғысын * Сапҡын * Бодайби * Ҡәҙербирҙе * Киң Йанбай * Морза * Аңғысын * Дөрмән би * Саҡмағош би * Сәсән * Иҙеүкәйҙең әсәйе == Ҡыҫҡа эстәлеге == Эпоста сәнғәти формала татар халҡының формалашыу осоро тасуир ителә. «Идегәй» дастаны буйынса ҡуйылған спектаклдең нигеҙендә бәйлелектең үҙ-ара ни тиклем зарарлы булыуы, көслө шәхестәрҙең дәүләт мәнфәғәттәре дәрәжәһендә ҡаршы көрәшеү, йәки көнкүрешкә бәйле рәүештә кешеләрҙең бер-береһе менән мөнәсәбәттәре боҙоу идеяһы ята. Эпостың ла, «Идегәй» спектакленең лә төп мотивтары – батырлыҡ, тыуған ергә һөйөү, дошмандарға нәфрәт, дуҫлыҡ һәм үҙ-үҙеңде ҡорбан итеү, намыҫлылыҡ һәм гаделлеккә дан йырлауҙан ғибәрәт.<ref name="ТТ"/> == Тәнҡит == Спектакль белгестәрҙә, айырым алғанда, тарихсыларҙа һәм әҙәбиәтселәрҙә оло һорауҙар тыуҙырған. <ref>''Рузилә Мөхәммәтова.'' [https://intertat.tatar/news/idegai-rezisser-tufan-imametdinov-kazanga-kaitkannan-birle-tankyitlilar-5857473 «Идегәй» режиссеры Туфан Имаметдинов: «Казанга кайтканнан бирле тәнкыйтьлиләр».] [[Интертат]], 3.02.2023</ref><ref>[[Файл:YouTube_2024.svg|ссылка=|60x60пкс]] [https://www.youtube.com/watch?v=J74bPNkdxFI “Идегәй” дастанының театрда куелышы буенча фикер алышу: Консультант Галимҗан Гыйльманов чыгышы белән.] [[YouTube]], 1:19:30</ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} [[Категория:Алфавит буйынса спектаклдәр]] [[Категория:Татар мәҙәниәте]] kmo5hs7buk335qt5kslw613ccg034wb 0 198041 1303652 1273745 2026-09-07T11:16:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303652 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Мәскәү консерваторияһы''', П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһы, {{Lang-ru|Московская государственная консерватория имени П.И. Чайковского}} — [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] урынлашҡан юғары музыка уҡыу йорто, донъяның билдәле музыка уҡыу йорттарының береһе. &nbsp;[[1940 йыл|1940 йылдан]] бөйөк урыҫ композиторы[[Чайковский Пётр Ильич|П.И. Чайковский]] исемен йөрөтә. Ике [[Ленин ордены]] менән бүләкләнгән (''[[1946 йыл|1946]], [[1966 йыл|1966]]''). [[Файл:Order_of_Lenin.svg|21x21пкс|Ленин ордены]]РФ мәҙәни мираҫы объекты. == Тарих == [[Файл:MC_bolshoi_hall.JPG|мини|240x240пкс|Консерваторияның Ҙур залына инеү юлы]] [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет хакимиәте]] йылдарында эшсе-крестьян балаларын консерваторияға уҡырға әҙерләү маҡсатында, йәкшәмбе көнө эшсе консерваторияһы, эшсе музыка факультеты асыла. Йыл һайын союз республикаларынан конкурстан тыш урындарға уҡыусылар ҡабул ителә. Мәскәү консерваторияһында П. И. Чайковский исемендәге халыҡ-ара конкурс үткәрелә. [[1862 йыл|1862 йылда]] [[Санкт-Петербург|Петербургта]], [[1866 йыл|1866 йылда]] [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] консерватория асыла. Император [[1865 йыл]]<nowiki/>дың 24 декабрендә указға ҡул ҡуя, [[1866 йыл|1866 йылдың]] февралендә консерваторияның беренсе директоры итеп Н. Г. Рубинштейн тәғәйенләнә, асыу тантанаһы [[1866 йыл|1866 йылдың]] 1 сентябрендә үтә. 1932 йылдан элекке исеме һәм академик профиле ҡайтарыла. Тәүге осорҙа консерваторияны тотоу сығымдарын Рәсәй музыка йәмғиәте үҙенең концерттарынан килгән аҡса менән ҡаплай. [[1917 йыл|1917 йылға тиклем]] консерваторияла уҡыу түләүле була. [[1866 йыл|1866]] - [[1879 йыл|1879 йылдар]] консерваторияла 5 йыл (''йыр бүлеге'') йәки 6 йыл (''уйын ҡоралдары бүлеге'') уҡый<ref>[http://www.mosconsv.ru/ru/book.aspx?id=127816&page=127819 Первое двадцатипятилетие Московской консерватории]</ref> һәм 1879 йылдан 9 йыл уҡый. [[1866 йыл|1866 йылда]] музыкант [[Николай Рубинштейн|Н.Г. Рубинштейн]] һәм кенәз Н. П. Трубецкой тарафындан нигеҙләнгән. Башланғыс осорҙа Император рус музыка йәмғиәтенең Мәскәү бүлексәһе музыка кластары сифатында Н. Г. Рубинштейндың шәхси фатирында (Мәскәүҙең Ҙур баҡса урамы) эшләй. Тәүҙә хорҙа йырлау һәм ябай музыка теорияһы уҡытыла. Н. Г. Рубинштейн яңы фатирға (Мәскәү Ит тығыры) күсеп килгәс, яңғыҙ йырлау һәм төрлө уйын ҡоралдарында (эскрипка, фортепиано, виолончель, флейта, торба) уйнарға өйрәтеү дәрестәре лә индерелә башлай. [[1931 йыл|1931 йылда]] консерваторияның исеме '''Феликс Кон исемендәге юғары музыка мәктәбе''' тип үҙгәртелә. Асылған осорҙа Мәскәү консерваторияһы бароннесса Черкасова йортон (Мәскәүҙең Воздвиженка һәм Арбат ҡапҡалары урамы буйында), [[1871 йыл|1871 йылдан алып]] Е. Дашкованың В. И.В.И. Баженов төҙөгән йортон ҡуртымға ала, [[1878 йыл|1878 йылда]] был йортто 185 мең һумға һатып ала. [[1898 йыл|1898 йылда]] һатып алынған ер кишәрлегендә яңы бина төҙөлә. [[1932 йыл|1932 йылда]] өс ҡатлы бинаға өҫтәмә ҡаттар төҙөлә, ә [[1983 йыл|1983 йылда]] янкормалар өҫтәлә. [[1940 йыл|1940 йылдың]] 7 майында СССР Юғары Советы Президиумы указы менән Мәскәү консерваторияһына бөйөк урыҫ композиторы П. И. Чайковский исеме бирелә. [[1864 йыл|1864 йылда]] шәкерттәр һаны 200ҙән артҡас, яңы бинаны (''Мәскәүҙең Мүк урамы'') ҡуртымға алырға тура килә. [[1866 йыл|1866 йылда]] консерватория уҡытыусылары сафына П. И.[[Чайковский Пётр Ильич|П.И. Чайковский]] ла (''музыка теорияһының нигеҙҙәрен уҡытыусы сифатында'') ҡушыла. == Залдар == [[Файл:Moscow_05-2017_img41_Conservatory.jpg|мини|180x180пкс|Мәскәү консерваторияһының Ҙур залы]] * Зур зал * Кесе зал * Рахманинов залы * Конференция залы * Н.Я. Мясковский исемендәге концерт залы * Н.Г. Рубинштейн музейында Овал һәм Күргәҙмә залдары == Белгеслектәр әҙерләнә == * Вокал факультеты * Дирижерлыҡ факультеты ** Хор дирижеры һәм опера-симфония дирижерҙары бүлеге менән * Композиторлыҡ факультеты ** Композиция кафедраһы һәм заманса хор башҡарыу оҫталығы сәнғәте кафедраһы менән * Оркестр факультеты * Фортепиано факультеты * Тарих һәм заманса башҡарыу сәнғәте факультеты == Консерваторияны тамамлаусылар == {{Col-begin}} {{Col-2}} * [[Мөслим Абдуллин]] * [[Ришат Абдуллин]] * [[Рөстәм Абязов]] * [[Анисим Асламас]] * [[Мөнирә Булатова]] * [[Сайра Вельшакова]] * [[Софья Ғөбәйҙуллина]] * [[Наталия Гутман]] * [[Заһир Исмәғилев]] * [[Александр Ключарев]] * [[Мәсғүт Латипов]] * [[Нариман Сабитов]] {{Col-2}} * [[Сара Садикова]] * [[Лазарь Сарьян]] * [[Ғата Сөләйманов]] * [[Нурғиса Тлендиев]] * [[Мәғәфүр Хисмәтуллин]] * [[Альбина Шаһиморатова]] * [[Венера Шәрипова]] * [[Фәрит Яруллин]] * [[Рөстәм Яхин]] * [[Хөсәен Әхмәтов]] * [[Әхмәт Әхәди]] һ.б. {{Столбцы/конец}} == Шулай ҙа ҡарағыҙ == * [[Донъя музыка мәҙәниәттәре үҙәге (Мәскәү консерваторияһы)|Донъя музыка мәҙәниәте үҙәге (Мәскәү консерваторияһы)]] == Сығанаҡтар == # Большая российская энциклопедия. В 35 том. 21 том (Мо-На). М.: НИ БРЭ, 2013. [[Special:BookSources/9785852703552|ISBN 978-5-85270-355-2 Информация о сайте]] == Һылтанмалар == * [http://www.mosconsv.ru/en/default.aspx Мәскәү консерваторияһының сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210429084648/https://www.mosconsv.ru/en/default.aspx |date=2021-04-29 }}{{Ref-en}} * [http://www.mosconsv.ru/ Мәскәү консерваторияһының сайты]{{Ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == <references responsive="1"></references> {{РФ консерваторияләре}} [[Категория:Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Ленин ордены менән наградланған ойошмалар]] [[Категория:Мәскәүҙең юғары уҡыу йорттары]] cwj9clll9vu6ydf6fm5ppphq2e1mtk2 0 198134 1303648 1302589 2026-09-07T03:32:29Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Ottoman_family_reunion_circa_1938.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: No permission since 30 August 2026. 1303648 wikitext text/x-wiki {{Персона |награды и премии = {{Орден Почёта (Османская империя)}} [[Файл:Order of the House of Osman.jpg|60px|border|link=Ғосмандар Йорто ордены]] {{Орден Милосердия (Османская империя)}} }} '''Хәтижә Шүкриә солта́н''' ({{Lang-tr|Hatice Şükriye Sultan}}; 24 февраль 1906 йыл, Истанбул — 1 апрель 1972, шунда уҡ) — ғосман принцессаһы, ғосман тәхете дауамсыһы Абдулғәзиз солтандың улы Йософ Ғиззәтдин әфәнденең ҡыҙы. == Биографияһы == Хәтижә Шүкриә солтан 1906 йылдың 24 февралендә{{sfn|Alderson|1956|loc=table XLVIII}} атаһының Чамлыждағы айырым бай йортонда тыуған<ref name="abc">{{cite book|first=Jamil|last=Adra|title=Genealogy of the Imperial Ottoman Family 2005|url=https://archive.org/details/GenealogyOfTheImperialOttomanFamily2005|year=2005|pages=[https://archive.org/details/GenealogyOfTheImperialOttomanFamily2005/page/n20 15], 27}}</ref>. Уның атаһы Йософ Ғиззәтдин әфәнде, әсәһе — Леман Ханым-әфәнде. Ул ата-әсәһенең өлкән балаһы була. Ғаиләлә тағы апаларынан ике йәшкә кесе Мәһмәд Низаметдин әфәнди (Şehzade Mehmed Nizameddin) һәм ун йәшкә кесе Миһришаһ солтан Mihrişah Sultan (daughter of Şehzade Izzeddin - Йософ Ғиззәтдин әфәнденең ҡыҙы) булған. Шүкриә Абдулғәзиз һәм уның баш ҡатыны Дүрринев Ҡадын-әфәнденең ейәнсәре{{sfn|Alderson|1956|loc=table XLVIII}}. Шүкриә солтандың тәүге ире — өс туған ағаһы Мәһмәд Шәрафетдин әфәнде (Şehzade Mehmed Şerafeddin)<ref name="vasib">{{cite book|first1=Ali|last1=Vâsıb|first2=Osman Selaheddin|last2=Osmanoğlu|title=Bir şehzadenin hâtırâtı: vatan ve menfâda gördüklerim ve işittiklerim|url=https://archive.org/details/birehzadeninhtrt0000aliv|publisher=YKY|year=2004|pages=[https://archive.org/details/birehzadeninhtrt0000aliv/page/441 441]|isbn=978-9-750-80878-4}}</ref>{{sfn|Alderson|1956|loc=table XLVIII}}, Сәлим Сөләймән әфәнденең (Şehzade Selim Süleyman) улы һәм солтан Абдулмәжит I-нең ейәне {{sfn|Alderson|1956|loc=table XLVII}}. Туй 1923 йылдың 14 ноябрендә{{sfn|Alderson|1956|loc=table XLVII, XLVIII}} Нишанташи йортонда була. 1924 йылдың мартында, династия ағзалары Төркиәнән ҡыуылғандан һуң, Шүкриә ире менән Парижға күсеп китә, улар унда 1925 йылға тиклем йәшәй<ref name="neval">{{cite book|first=Neval|last=Milanlıoğlu|title=Emine Naciye Sultan'ın Hayatı (1896-1957)|year=2011|pages=13 r. 55, 126–27}}</ref>, ә һуңынан Бейрутҡа күсәләр, 1927 йылда улар айырылыша<ref name="neval" />. 1935 йылдың 4 сентябрендә Шүкриә Ҡаһирәлә Әхмәт әл-Жабер әс-Саәбәхкә кейәүгә сыға, ике йылдан улар айырылыша. 1938 йылдың 10 февралендә Зиүәр пашаның улы Миҙхәт бей менән никахлаша<ref name="TaluYıldırım2005">{{cite book|author1=Ercüment Ekrem Talu|author2=Tahsin Yıldırım|title=Şehzade Yusuf İzzeddin öldürüldü mü, intihar mı etti?|year=2005|publisher=Selis|isbn=978-975-8724-47-5|page=16}}</ref><ref name="Yıldırım2006">{{cite book|author=Tahsin Yıldırım|title=Veliaht Yusuf İzzeddin|year=2006|publisher=Çatı Yayıncılık|isbn=978-975-8845-21-7}}</ref>. 1944 йылда Ғосмандар йорто башлығын һайлағанда, Шүкриә кейәүе Ғосманоғлы Ғүмәр Фәруҡ яҡлы була, әммә һөҙөмтәлә Ғосманоғлы Әхмәт Ниһад<ref>{{cite book|first=Murat|last=Bardakçı|title=Neslishah: The Last Ottoman Princess|publisher=Oxford University Press|year=2017|page=207|isbn=978-9-774-16837-6}}</ref>, Мурат V-нең ейәне башлыҡ була. 1949 йылдың апрелендә Шүкриә Мәһмәт Шәфиҡ Зияға (1894—1980)<ref name="vasib"/>, төрөк-кипр сығышлы америка гражданына кейәүгә сыға<ref name="TaluYıldırım2005"/><ref name="Yıldırım2006"/>. 1952 йылда, бпатша ҡыҙҙарына ҡарата ҡыуыу законы юҡҡа сыҡҡпандан һуң, ире һәм һеңлеһе менән Истанбулға ҡайта. Шүкриә Чамлыжа виллаһында урынлаша<ref>{{Cite book|last1=Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı|title=İstanbul ansiklopedisi|publisher=Kültür Bakanlığı|year=1994|pages=536|isbn=978-9-757-30607-8}}</ref><ref>{{Cite book|first1=Zekeriya|last1=Kurşun|title=Üsküdar Sempozyumu: Bildiriler|publisher=Üsküdar Belediyesi|year=2005|pages=344|isbn=978-9-759-20195-1}}</ref>. Шүкриә солтан 1972 йылдың 1 апрелендә 66 йәшендә вафат була һәм Истанбулда ҡарт олатаһы [[Мәхмүт II]] кәшәнәһендә ерләнә<ref name="abc"/>. Мәһмәт Шәфиҡ Мәһмәт Абдулҡадир әфенденең ҡыҙы Нәслишаһ солтанға (Neslişah Sultan) өйләнә<ref>{{Cite book|first=Murat|last=Bardakçı|title=Son Osmanlılar: Osmanlı hanedanının sürgün ve miras öyküsü|year=2008|pages=176|isbn=978-9-751-02616-3}}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == Хәтижә Шүкриә түбәндәге бүләктәргә лайыҡ булған<ref name="vurgul">{{Cite book|title=Virgül, Issues 80-83|publisher=Pusula Yayıncılık|year=2005|pages=41}}</ref>: * Ғосмандар Йорто ордены * I дәрәжә Мәрхәмәтлек ордены * Почёт ордены (Ғосман империяһы) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=Alderson An. D.|заглавие=The Structure of the Ottoman Dynasty |ответственный= |ссылка=https://ia801500.us.archive.org/11/items/in.ernet.dli.2015.69864/2015.69864.Structure-Of-The-Ottoman-Dynasty.pdf |место=Oxford|издательство=Clarendon Press |год=1956 |том= |allpages=186|страницы= |isbn= |ref=Alderson|язык=en}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Ғосмандар династияһы]] tvhso5rhndchvja0lgc3y3vbrobe5ys 828 199895 1303647 1303504 2026-09-07T02:39:18Z Too Classy for This World 41324 1303647 Scribunto text/plain return { rail = { default = "Rail Sign.svg", CAN = { default = "Ontario M509.svg", QC = "Québec I-310.svg" }, CHL = "Chile IS-13b.svg", IDN = "Indonesia New Road Sign Info 5A2.png", JPN = "Japanese Road sign 125-C.svg", MEX = "MX road sign SIS-10.svg" }, ["light-rail"] = { default = "Light Rail Sign.svg", MEX = "MX road sign SIS-20.svg" }, bus = { default = "Bus Sign.svg", CAN = { default = "Ontario M506.svg", QC = "Québec I-315.svg" }, FRA = "France road sign C6.svg", HRV = "Croatia road sign C44.svg", HUN = "Hungary road sign E-039.svg", ITA = "Italian traffic sign - fermata autobus.svg", JPN = "Japanese Road sign 124-C.svg", MYS = "Bus_2.png", MEX = "MX road sign SIS-19.svg", NOR = "Norwegian-road-sign-508.1.svg", URY = "Uruguay Road Sign I24.svg" }, ferry = { default = "Ferry Sign.svg", CAN = { default = "Ontario M508.svg", BC = "British Columbia G-050-5.svg" }, CHL = "Chile IS-14b.svg", DNK = "Denmark road sign M11.svg", FRA = "France road sign CE10.svg", HRV = "Croatia road sign C49.svg", ITA = "Italian traffic signs - auto su nave.svg", JPN = "Japan ferry sign.png" }, hospital = { default = "MUTCD D9-2.svg", AUS = "Western Australia MR-SM-1.svg", AUT = "Hinweiszeichen 2.svg", CAN = { default = "Québec I-280-1.svg", ON = "Ontario M401.svg" }, CHE = "CH-Hinweissignal-Spital.svg", CHL = "Chile IS-1b.svg", CZE = "IJ02cr.jpg", ESP = "Spain traffic signal s23.svg", FRA = "France road sign ID3.svg", GBR = "UK traffic sign 827.2.svg", GRC = "Traffic Sign GR - KOK 2009 - P-22.svg", HUN = "Hungary road sign E-045.svg", IDN = "Indonesian Road Sign d9a.png", ISL = "Iceland road sign E01.12.svg", ITA = "Italian traffic signs - ospedale.svg", MYS = "Malaysia road sign GI6.svg", MEX = "MX road sign SIS-17.svg", POL = "Znak D-21.svg", RUS = "7.2 Russian road sign.svg", SVK = "Dopravná značka II5.svg", TUR = "Turkish road sign 84.jpg", UKR = "Ukraine road sign 6.2.gif", URY = "Uruguay Road Sign I16.svg" }, airport = { default = "Airport Sign.svg", AUS = "Western Australia MR-SM-11.svg", CAN = { default = "Ontario M502.svg", QC = "Québec I-300-1.svg " }, CHL = "Chile IS-11b.svg", DNK = "Denmark road sign M12.svg", GBR = "Aircraft Airport ecomo.svg", HRV = "Croatia road sign C47.svg", IDN = "Indonesia New Road Sign Info 5a4.png", MYS = "International Airport 1.png", MEX = "MX road sign SIS-1.svg", NOR = "Norwegian-road-sign-771.0.svg", TWN = "Legenda lotnisko.svg", UKR = "Ukraine road sign 5.65.png", URY = "Uruguay Road Sign I21.svg" }, NSB = { default = "MUTCD D6-4.svg" } } oyl17dtzgcg50xcps8a72znhwcm6937 10 201445 1303631 2026-09-06T17:23:35Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Gary Plant Tubular Steel Corporation.jpg 1303631 wikitext text/x-wiki Gary Plant Tubular Steel Corporation.jpg gmzjdgubgznwpkdbacmja0kf8i2tvrx