Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 7262 1303653 1301349 2026-09-07T12:49:29Z Omarius257 47703 /* */ 1303653 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡояш системаһы''' — үҙәгендә Ҡояш, һәм уның тирәләй әйләнеп йөрөгән бөтә тәбиғи йыһан есемдәрен берлештергән планеталар системаһы. Ул яҡынса 4,57 млрд йыл элек газ-саң болотон гравитация көсө менән ҡыҫыу юлы формалашҡан. [[Файл:Solar System True Color BA.png|thumb|upright=1.5|Ҡояш системаһы.]] Был система есемдәре массаһының ҙур өлөшө Ҡояшҡа тура килә; ҡалған өлөшө йәйенке эклиптик яңы дискыла ҡулса орбиталары буйлап хәрәкәт иткән сағыштырмаса яңғыҙ һигеҙ [[планета]]ға тура килә. Системаның дөйөм массаһы — 1,0014 ''M''_☉. Ҡояшҡа яҡын һәм ер төркөмөнә ҡараған эске планеталар — [[Меркурий]], [[Сулпан|Венера]], [[Ер]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Земля|[[Величко, Константин Иванович|Величко К. И.]], [[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]], [[Поленов, Борис Константинович|Поленов Б. К.]], [[Собичевский, Василий Тарасович|Собичевский В. Т.]]}}</ref> һәм [[Марс]] — нигеҙҙә, силикаттан һәм [[Металдар|металдан]] тора. Дүрт тышҡы планета ([[Юпитер (планета)|Юпитер]], [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]], [[Нептун|Нептун]]) ер төркөмөндәге планеталарҙан ауырыраҡ. Уларҙы газ гиганттары тип атайҙар. Ҡояш системаһында иң ҙур планеталар — Юпитер менән Сатурн — башлыса [[водород]] һәм [[гелий]]ҙан тора; бәләкәйерәк газ гиганттары — Уран менән Нептундың составында, водород һәм гелийҙан тыш, атмосфераларында метан һәм һөрөм газы бар<ref name="atmo">{{Cite web|title=The Atmospheres of Uranus and Neptune|last=Lunine|first=Jonathan I.|publisher=Lunar and Planetary Observatory, University of Arizona|year=1993|format=PDF|url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ARA%26A..31..217L&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf|accessdate=2008-03-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/610cKG6cV|archivedate=2011-08-17.}}</ref>. Бындай планеталар айырым «боҙ гиганттары» класына бүленә<ref>{{Cite web|url=http://science.compulenta.ru/559921/|title=В структуре ледяных гигантов должен быть мощный слой суперионной воды|publisher=Компьюлента|accessdate=2011-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100905193254/http://science.compulenta.ru/559921/|archivedate=2010-09-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100905193254/http://science.compulenta.ru/559921/ |date=2010-09-05 }}</ref>. Һигеҙ планетаның алтыһының һәм дүрт кәрлә планетаның тәбиғи юлдаштары бар. Юпитер, Сатурн, Уран һәм Нептун саң һәм башҡа киҫәксәләрҙән торған ҡулсалар менән уратып алынған. Ҡояш системаһында бәләкәй есемдәр менән тулған ике өлкә бар. Марс менән Юпитер араһында составы буйынса ер төркөмө планеталарына оҡшаған астероидтар билбауы урынлашҡан, сөнки ул да силикаттан һәм металдан тора. Астероидтар билбауының иң эре объекттары — кәрлә планета [[Церера (кәрлә планета)|Церера]] һәм Паллада, Веста һәм Гигей астероидтары. Нептун орбитаһы артында [[Һыу|туңған һыу]], аммиак һәм метандан торған транснептун объекттары урынлашҡан, уларҙың иң ҙурҙары — [[Плутон]], Седна, Хаумеа, Макемаке, Квавар, Орк һәм Эрида. Ҡояш системаһында кесе есемдәрҙең планета квазиюлдашы, трояндар, ер тирәләй әйләнгән астероид, кентавр, дамоклоидтар, шулай уҡ система буйлап күсеп йөрөгәнк [[комета]]лар, метеороиддар һәм [[Космос саңы|йыһан саңы]] кеүек башҡа төрҙәре бар. Ҡояшлы ел (Ҡояштан сыҡҡан [[плазма]] ағымы) йондоҙ-ара мөхиттә тарҡау дискының ситенә тиклем барып еткән гелиосфера тип аталған ҡыуыҡты барлыҡҡа килтерә. Гипотетик Оорта болото гелиосферанан яҡынса мең тапҡыр алыҫыраҡ араға һуҙылырға мөмкин. Ҡояш системаһы [[Ҡош Юлы|Ҡош Юлы галактикаһы]] составына инә. == Структураһы == [[Файл:Oort cloud Sedna orbit ru.svg|мини|upright=1.5|Ҡояш системаһы есемдәреорбиталары, масштабта (сәғәт уғы буйынса, өҫкө өлөшөнән башлана)]] Ҡояш системаһының үҙәк есеме — [[Ҡояш]] — G2V спектраль кластың төп эҙмә-эҙлекле [[Йондоҙҙар|йондоҙо]], һары кәрлә. Системаның бөтә массаһының иң күп өлөшө (яҡынса 99,866 %) Ҡояшта тупланған, ул үҙенең тартыу көсө менән планеталарҙы һәм Ҡояш системаһына ҡараған башҡа есемдәрҙе үҙ янында тотоп тора<ref name="M Woolfson"><span class="citation">''M. Woolfson.'' The origin and evolution of the solar system <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Astronomy & Geophysics. — 2000. — Vol. 41. — P. 1.12. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1046 %2Fj.1468-4004.2000.00012.x 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x].</span></ref>. Дүрт эре объект — газ гиганттары — ҡалған массаның 99%-ын тәшкил итә (күпселек өлөшө Юпитер менән Сатурнға — яҡынса 90 % — тура килә). Ҡояш тирәләй әйләнгән ҙур есемдәрҙең күбеһе ғәмәлдә эклиптика яҫылығы тип аталған бер үк яҫылыҡта хәрәкәт итә. Шул уҡ ваҡытта кометалар һәм Койпер билбауы объекттары был яҫылыҡҡа ҡарата йыш ҡына ярайһы уҡ ҙур мөйөш менән ауыша<ref name="Harold F. Levison"><span class="citation">''Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli.'' <span lang="en">[https://www-n.oca.eu/morby/stuff/NATURE.pdf The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune’s migration]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (PDF) (2003). <small>Дата обращения 23 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref><ref name="Jupiter-Family Comets"><span class="citation">''Harold F. Levison, Martin J Duncan.'' [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103596956377 From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[:en:Icarus (journal)|Icarus]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>. — [[Elsevier]], 1997. — Vol. 127. — <span class="nowrap">Iss. 1</span>. — P. 13—32. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1006 %2Ficar.1996.5637 10.1006/icar.1996.5637].</span></ref>. Бөтә планеталар һәм башҡа есемдәрҙең күбеһе Ҡояш әйләнеше менән бер йүнәлештә әйләнә (Ҡояштың төньяҡ полюсы яғынан ҡарағанда сәғәт телдәренә ҡаршы). [[Галлей кометаһы]] кеүек иҫкәрмәләр ҙә бар. [[Меркурий]] иң ҙур мөйөш тиҙлегенә эйә — ул Ҡояш тирәләй ни бары 88 ер тәүлегендә тулы әйләнеш яһап өлгөрә. Ә Ҡояштан иң алыҫ урынлашҡан [[Нептун]] ерҙә 165 йыл үткәс кенә Ҡояш тирләләй бер әйләнеш яһай. Планеталарҙың ҙур ғына өлөшө үҙ күсәре тирәләй Ҡояш тирәләй әйләнгән яҡҡа әйләнә. Иҫкәрмәләр — [[Сулпан|Венера]] менән [[Уран (планета)|Уран]], өҫтәүенә, Уран ғәмәлдә «ҡырын ятҡан килеш» әйләнә (күсәренең ауышлығы яҡынса 90°). Планеталар әйләнешен күҙ алдына килтереү өсөн махсус прибор — теллурий ҡулланыла. Ҡояш янындағы есемдәрҙең орбиталары Кеплер закондарына таянып тасуирлана. Уларға ярашлы, һәр есем [[эллипс]] буйынса әйләнә, фокустарҙың береһендә Ҡояш тора. Ҡояшҡа яҡыныраҡ торған есемдәрҙең (бәләкәйерәк ''ҙур ярымкүсәрлеләре'') әйләнеү мөйөшө тиҙлеге ҙурыраҡ, шуға күрә әйләнеү осоро ла ҡыҫҡараҡ ([[йыл]]). Эллиптик орбитала есем менән Ҡояш араһы йыл барышында үҙгәреп тора. Орбитаның Ҡояшҡа яҡыныраҡ нөктәһе ''перигелий, ә иң алыҫы —'' ''афелий'' тип атала. Һәр есем үҙенең перигелийында тиҙерәк, ә афелийында әкренерәк хәрәкәт итә. Планеталарҙың орбиталары бер-береһенә яҡын, ләкин күпселек кометалар, астероидтар һәм Койпер билбауы есемдәре ныҡ һуҙылған эллиптик орбита буйлап әйләнә. Ҡояш системаһындағы планеталарҙың күбеһе уға буйһонған системаларға эйә. Күптәре юлдаштар менән уратып алынған, Юлдаштарҙың ҡайһы береһе үлсәмдәре буйынса хатта Меркурийҙы уҙып китә. Ҙур юлдаштарҙың күбеһе синхронлы әйләнә, улар даими рәүештә тик бер яғы менән планетаға боролған була. Дүрт ҙур планетаның — газ гиганттарының ҡулсалары ла бар. === Ҡояш === Түбәндәге бөтә параметрҙар Ерҙәге мәғлүмәттәргә ҡарата күрһәтелә, тығыҙлығынан, Ҡояштан һәм юлдаштарҙан алыҫлыҡтан тыш, [[Астероид]]тар — Ҡояш системаһындағы иң киң таралған кесе есемдәр. == Составы == <imagemap> Файл: Solar planets.jpg|мини|Планеты Солнечной системы circle 108 0 20 [[Солнце]] circle 108 53 5 [[Меркурий]] circle 108 85 10 [[Венера]] circle 108 115 10 [[Земля]] circle 108 145 7 [[Марс]] circle 108 262 73 [[Юпитер]] circle 108 417 59 [[Сатурн]] circle 108 531 26 [[Уран (планета)|Уран]] circle 108 599 24 [[Нептун]] </imagemap> * [[Ҡояш]] ** Планета-ара мөхит * Ҡояш системаһының эске өлкәһе ** Ер төркөмө планеталары *** 1. [[Меркурий]] *** 2. [[Сулпан|Венера]] *** 3. [[Ер]] **** [[Ай (юлдаш)|Ай]] *** 4. [[Марс]] **** Марс юлдаштары ([[Фобос]] һәм [[Деймос]]) ** Астероидтар билбауы *** [[Церера (кәрлә планета)|Церера]] * Ҡояш системаһының тышҡы өлкәһе ** Планета-гиганттар *** 5. [[Юпитер]] **** Юпитер юлдаштары **** Юпитер ҡулсалары *** 6. [[Сатурн (планета)|Сатурн]] **** Сатурн юлдаштары **** Сатурн ҡулсалары *** 7. [[Уран (планета)|Уран]] **** Уран юлдаштарыы **** Уран ҡулсалары *** 8. [[Нептун]] **** Нептун юлдаштары **** Нептун ҡулсалары ** [[Комета]] ** Кентавр ** Транснептун есемдәре *** Койпер билбауы **** [[Плутон]]<ref>До [[24 августа]] [[2006 год]]а Плутон считался девятой [[Планета|планетой]] Солнечной системы, но был лишён этого статуса решением XXVI Генеральной ассамблеи [[Международный астрономический союз|МАС]] в связи с открытием нескольких схожих небесных тел.</ref> ***** Плутон юлдаштары **** Хаумеа<ref>{{Cite web|url=http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0807/|title=IAU names fifth dwarf planet Haumea|publisher=International Astronomical Union|lang=en}}</ref> ***** Хаумеа юлдаштары **** Макемаке ***** S/2015 (136472) 1 *** Рассеянный диск **** Эрида ***** Дисномия **** Гуңгуң ***** Шяңлю * Алыҫтағы өлкәләр ** Гелиосфера ** Оорта болото *** Седна Һигеҙ планетаның атамаларын һәм хәрәкәт итеү тәртибен хәтерҙә ҡалдырыуҙы еңелләштереү өсөн төрлө мнемоника алымдары ҡулланыла. === Ҡояш системаһының эксе өлкәһе === [[Файл:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|мини| Венераның Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе]] Ҡояш — Ҡояш системаһы йондоҙо һәм уның төп компоненты. Уның массаһы (332 900 Ер массаһы)<ref name="Sun Facts"><span class="citation"><span lang="en">[https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric Sun: Facts & Figures]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. NASA. <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small></span></ref> эсендә барған термойәҙрә реакциялар дауам итһен өсөн етерлек дәрәжәлә ҙур<ref name="Jack B. Zirker"><span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343">''Jack B. Zirker.'' Journey from the Center of the Sun. — Princeton University Press, 2002. — P. 120—127. — ISBN 9780691057811.</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref>, был реакциялар барышында [[электромагнит нурланыш]]ы рәүешендә йыһан киңлегенә ғәйәт ҙур күләмдә энергия тарала, электромагнит нурланыштың күбеһе 400—700 нанометрлы оҙон тулҡындарға тура килә<ref name="Visible light"><span class="citation"><span lang="en">[http://www.straightdope.com/columns/read/2085/why-is-visible-light-visible-but-not-other-parts-of-the-spectrum Why is visible light visible, but not other parts of the spectrum?]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. The Straight Dome (2003). <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Йондоҙҙар классификацияһы буйынса Ҡояш — G2 класындағы типик һары кәрлә. Был атама яңылыш фекер тыуҙырыуы ихтимал, сөнки беҙҙең галактикала йондоҙҙар менән сағыштырғанда Ҡояш — ярайһы уҡ ҙур һәм үтә сағыу йондоҙ<ref name="sun"><span class="citation">''Ker Than.'' <span lang="en">[http://www.space.com/1995-astronomers-wrong-stars-single.html Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Space.com'' (30 January 2006). <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Йондоҙҙоң класы уның Герцшпрунг — Рассел диаграммаһындағы урыны менән билдәләнә, был диаграмма йондоҙҙоң яҡтылығы менән уның өҫтөндәге температураның бәйлелеген күрһәтә. Ғәҙәттә эҫерәк йондоҙ сағыуыраҡ яҡтылыҡ бирә. Йондоҙҙарҙың күп өлөшө был диаграмманың төп эҙмә-эҙлелегендә урынлашҡан, ә Ҡояш был эҙмә-эҙлелектең уртаһында тора. Ҡояшҡа ҡарағанда сағыуыраҡ һәм эҫерәк йондоҙҙар сағыштырмаса һирәк осрай, ә тоноғораҡ һәм һалҡын йондоҙҙар йыш күҙәтелә, улар Галактикалағы йондоҙҙарҙың 85 процентын тәшкил итә<ref name="Smart"><span class="citation">''Smart, R. L.; Carollo, D.; Lattanzi, M. G.; McLean, B.; Spagna, A.'' <span lang="en">[[bibcode:2001udns.conf..119S|The Second Guide Star Catalogue and Cool Stars]]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Perkins Observatory'' (2001). <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Ҡояштың төп эҙмә-эҙлектәге урыны уның йәҙрә синтезы өсөн водород запасының бик күп булыуын һәм үҙ эволюцияһының уртаһында тороуын раҫлай. Хәҙерге ваҡытта Ҡояш әкренләп сағыулығын арттыра бара, бөгөнгө көн менән сағыштырғанда иртә үҫеш стадияһында уның сағыулығы бөгөнгөнөң 70 процентын ғына тәшкил иткән<ref name="Early Sun"><span class="citation">''Nir J. Shaviv.'' [http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2 Towards a Solution to the Early Faint Sun Paradox: A Lower Cosmic Ray Flux from a Stronger Solar Wind] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[:en:Journal of Geophysical Research|Journal of Geophysical Research]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>. — 2003. — Vol. 108. — P. 1437. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1029 %2F2003JA009997 10.1029/2003JA009997].</span></ref>. Ҡояш — йондоҙ халҡының I типтағы йондоҙо, Ғаләм үҫешенең сағыштырмаса һуңғы баҫҡысында барлыҡҡа килгән һәм шуға ла II типтағы иҫке йондоҙҙар менән сағыштырғанда [[водород]] менән [[гелий]]ҙан ауырыраҡ элементтарының (астрономияла бындай элементтарҙы «металл» тип атау ҡабул ителгән) күп булыуы менән айырылып тора<ref name="Two Groups"><span class="citation">''T. S. van Albada, Norman Baker.'' On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astrophysical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, 1973. — Vol. 185. — P. 477—498. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F152434 10.1086/152434].</span></ref>. Водород менән гелийҙан ауырыраҡ элементтар беренсе йондоҙҙарҙың йәҙрәләрендә формалаша, шуға күрә Ғаләм был элементтар менән байытылғанға тиклем йондоҙҙарҙың беренсе быуыны үтергә тейеш булған. Иң иҫке йондоҙҙар составында металл бик аҙ, ә йәшерәктәрендә металл күберәк. Фараз ителеүенсә, Ҡояшта планеталар системаһын барлыҡҡа килтереү өсөн металличность кәрәк булған, сөнки планеталар «металдар» аккрецияһы нигеҙендә формалаша<ref name="Metallicity"><span class="citation">''Charles H. Lineweaver.'' <span lang="en">[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Icarus'' (June 2001). <small>Дата обращения 7 февраля 2010.</small></span></ref>. ==== Планета-ара мөхит ==== [[Файл:Heliospheric-current-sheet.gif|слева|мини|300x300пкс|Гелиосфераның ток ҡаламы]] Яҡтылыҡ менән бер рәттән Ҡояш зарядлы киҫәксәләрҙең (плазманы) өҙлөкһөҙ ағымын тарата, ул ҡояш еле тип атала. Был киҫәксәләр ағымы яҡынса сәғәтенә {{S|1,5 млн км}}<ref name="Solar Wind"><span class="citation"><span lang="en">[http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml Solar Physics: The Solar Wind] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150813081520/http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |date=2015-08-13 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Marshall Space Flight Center''. <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref> тиҙлек менән тарала, һөҙөмтәлә ҡояш яны өлкәһе тула һәм Ҡояш эргәһендә планетар атмосфераның аналогы (гелиосфера) барлыҡҡа килә, ул Ҡояштан һәр хәлдә {{S|100 а. е.}} алыҫлыҡта урынлаша<ref name="Voyager"><span class="citation"><span lang="en">[http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html Voyager Enters Solar System’s Final Frontier] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200516082547/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html |date=2020-05-16 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. NASA. <small>Дата обращения 14 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Ул планета-ара мөхит булараҡ танылған. Ҡояшта гөлт итеп тоҡаныу һәм массаны коронар ырғытыуҙар кеүек әүҙемлек, космик һауа торошон булдырып, гелиосфераны ҡабарта<ref name="SunFlip"><span class="citation">''Tony Phillips.'' <span lang="en">[http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1/ The Sun Does a Flip]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. ''Science@NASA'' (15 February 2001). <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20110618104803/http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1/ Архивировано] 18 июня 2011 года.</small></span></ref>. Гелиосфера сиктәрендәге иң ҙур структура — гелиосфера ток ҡатламы; Ҡояштың әйләнеп торған магнит ҡырының планета-ара мөхиткә йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килгән спираль йөҙө<ref name="Star Poles"><span class="citation"><span lang="en">[http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ A Star with two North Poles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110829080500/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ |date=2011-08-29 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. ''Science@NASA'' (22 April 2003). <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20130202092903/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref><ref name="Solar cycle"><span class="citation">''Riley, Pete; Linker, J. A.; Mikić, Z.'' [[bibcode:2002JGRA..107.1136R|Modeling the heliospheric current sheet: Solar cycle variations]] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Journal of Geophysical Research (Space Physics). — 2002. — Vol. 107. — <span class="nowrap">Iss. A7</span>. — P. SSH 8-1. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1029 %2F2001JA000299 10.1029/2001JA000299]. <small>[https://web.archive.org/web/20080205064113/http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRA.107g.SSH8R# Архивировано] 24 мая 2012 года.</small></span> ([http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf Статья полностью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814052347/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299. |date=2009-08-14 }} от 14 августа 2009 на [[Архив Интернета#Проекты|Wayback Machine]])</ref>. Ерҙең магнит ҡыры ҡояш еленә [[ер атмосфераһы]]н боҙоуға ҡамасаулай. Венера менән Марстың магнит ҡыры юҡ, шуға ла ҡояш еле уларҙың атмосфераһын әкренләп йыһанға осора<ref name="Erosion by Wind"><span class="citation">''Richard Lundin.'' [http://www.sciencemag.org/content/291/5510/1909.full Erosion by the Solar Wind] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Science. — 2001. — Vol. 291. — <span class="nowrap">Iss. 5510</span>. — P. 1909. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1126 %2Fscience.1059763 10.1126/science.1059763].</span></ref>. Массаны коронар ырғытыуҙар һәм шундайыраҡ күренештәр магнит ҡырын үҙгәртә һәм Ҡояш өҫтөнән матдәләрҙең ғәйәт ҙур күләмен — сәғәтенә яҡынса 10⁹−10¹⁰ тонна сығарып ташлай<ref>''Schrijver, Carolus J.; Zwaan, Cornelis'' (2000). [https://books.google.com/books?id=QnfR5jwUQRsC Solar and stellar magnetic activity]. Cambridge University Press. ISBN 0-521-58286-5.</ref>. Ерҙең магнит ҡыры менән аралашып, был матдә Ер атмосфераһының поляр түңәрәк эргәһендәге өлкәһенә барып эләгә, бындай бәйләнештән магнит полюстары эргәһендә йыш күҙәтелгән [[Һаҙағай|поляр балҡыш]] барлыҡҡа килә. Йыһан нуры ҡояш системаһынан ситтә барлыҡҡа килә. Гелиосфера һәм, бик аҙ ғына, планетар магнит ҡырҙары Ҡояш системаһын өлөшләтә ситтән килгән йоғонтонан һаҡлай. Йондоҙ-ара мөхиттәге йыһан нурҙарының тығыҙлығы, шулай уҡ Ҡояштың магнит ҡырының көсө лә ваҡыт үтеү менән үҙгәрә, шулай итеп, тайпылыштарҙың дәүмәле аныҡ ҡына билдәле булмаһа ла, ҡояш системаһында йыһан нурланышы кимәле даими түгел<ref name="Langner et al 2005"><span class="citation">''U. W. Langner; M. S. Potgieter.'' [[bibcode:2005AdSpR..35.2084L|Effects of the position of the solar wind termination shock and the heliopause on the heliospheric modulation of cosmic rays]] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[:en:Advances in Space Research|Advances in Space Research]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>. — [[Elsevier]], 2005. — Vol. 35. — <span class="nowrap">Iss. 12</span>. — P. 2084—2090. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1016 %2Fj.asr.2004.12.005 10.1016/j.asr.2004.12.005].</span></ref>. Планета-ара мөхит дискыға оҡшаған кәмендә ике [[Космос саңы|йыһан саңы]] өлкәһенең формалашыу урыны булып тора. Беренсенән, зодиакаль саң болото ҡояш системаһының эске өлөшөндә урынлашҡан һәм зодиакаль яҡтылыҡтың барлыҡҡа килеү сәбәбе булып тора. Моғайын, планеталар менән үҙ-ара йоғонтоһо тәьҫирендә астероидтар билбауы сиктәрендә тыуған бәрелештәрҙән барлыҡҡа килгәндер<ref name="Zodiacal Cloud"><span class="citation"><span lang="en">[http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html Long-term Evolution of the Zodiacal Cloud]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span> (1998). <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html# Архивировано] 29 сентября 2006 года.</small></span></ref>. Икенсе өлкә яҡынса 10 а 40 а араһында урынлашҡан һәм, моғайын, койпер билбауы сиктәрендә есемдәр араһында булған ошондай бәрелештәрҙән һуң барлыҡҡа килгәндер<ref name="Shortlist stars"><span class="citation"><span lang="en">[http://sci.esa.int/home/29471-esa-scientist-discovers-a-way-to-shortlist-stars-that-might-have-planets/ ESA scientist discovers a way to shortlist stars that might have planets]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''ESA Science and Technology'' (2003). <small>Дата обращения 26 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20130502033116/http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref><ref name="Dust beyond Jupiter"><span class="citation">''M. Landgraf; J.-C. Liou; H. A. Zook; E. Grün.'' [http://iopscience.iop.org/1538-3881/123/5/2857/fulltext/ Origins of Solar System Dust beyond Jupiter] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astronomical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, May 2002. — Vol. 123. — <span class="nowrap">Iss. 5</span>. — P. 2857—2861. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F339704 10.1086/339704].</span></ref>. === Ҡояш системаһының эске өлкәһе === Эске өлөшкә ер төркөмөндәге планеталар һәм астероидтар инә. Эске өлкәнең, нигеҙҙә, силикаттар һәм металдан торған есемдәре сағыштырмаса Ҡояшҡа яҡын. Улар системаның бик бәләкәй генә өлөшө — уның радиусы Юпитер менән Сатурн орбиталары араһынан кәмерәк. ==== Ер төркөмө планеталары ==== [[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|мини|300x300пкс|Ер төркөмөндәге планеталар. Һулдан уңға: [[Меркурий]], [[Сулпан|Венера]], [[Ер]] һәм [[Марс]] (дәүиәл масштабта бирелә, планета-ара алыҫлыҡ — юҡ)]] Ҡояшҡа иң яҡын булған һәм ер төркөмө планеталары тип аталған дүрт, планета күбеһенсә ауыр элементтарҙан тора, уларҙың юлдаштары ла (0-2) әҙ, ҡулсалары ла юҡ. Улар планетаның мантияһын һәм [[Ер ҡабығы|ҡабығын]] формалаштырған силикаттар кеүек ауыр иреүсән минералдар, [[тимер]] һәм никелдән тора һәм планетаның йәҙрәһен формалаштыра. Был өс планетаның — Венера, Ер һәм Марстың — атмосфераһы бар; бөтәһендә лә удар кратерҙар һәм рельефтың риф соҡорҙары һәм [[вулкан]]дар кеүек тектоник деталдәре бар<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html Солнечная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110907062645/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html |date=2011-09-07 }}</ref><ref>[http://sunsys.narod.ru/mars.htm Марс]</ref><ref>[http://space.rin.ru/articles/html/117.html Поверхность Марса]</ref><ref>[http://space.rin.ru/articles/html/54.html Поверхность Венеры]</ref><ref>[http://galspace.spb.ru/index9.html Венера — кривое зеркало Земли]</ref><ref>Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение. С. 73—75.</ref>. ===== Меркурий ===== [[Ҡояш]]ҡа иң яҡын планета. Меркурий [[астероид]]тар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар. 2006 йылда, [[Плутон (планета)|Плутонды]] планеталар статусынан мәхрүм иткәс, Меркурий иң бәләкәй [[планета]] булып ҡалды. Меркурий өҫтөнә ҡояш нурҙары [[Ер (планета)|Ер]] йөҙөнә ҡарағанда туғыҙ тапҡыр артығыраҡ төшә. Планетаның ҡояш нурҙарынан һаҡлай торған атмосфера ҡатламы юҡ. Көндөҙ температура +429 С етә. Был Ҡояш системаһындағы иң эҫе урындарҙың береһе. Төндә температура −180С градусҡа төшә. Сағыштырмаса ҙур тимер йәҙрәһе булған Меркурийҙың ҡабығының йоҡа булыуына әлегә бер ниндәй аңлатма ла юҡ. ===== Сулпан ===== [[Ҡояш]]ҡа яҡынлығы буйынса икенсе планета. Сулпан, [[Меркурий]] кеүек, астероидтар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар. Сулпан күк йөҙөндә яҡтылығы буйынса, Ҡояш һәм [[Ай (күк есеме)|Айҙан]] ҡалышып, өсөнсө урында тора. Сулпан Ҡояш байыр алдынан, йәки Ҡояш сығыр алдынан яҡшы күренә. Шуның өсөн уны ''Шәреҡ йондоҙо'', йәки ''Сулпан йондоҙо'' тип атайҙар. Сулпан [[Ер (планета)|Ергә]] оҡшаған планета тип квалификациялана. Ике планета ла тартылыу көсө, составы буйынса оҡшаш. Әммә ике планетала шарттар ҡырҡа айырыла. Сулпан ҡуйы көкөрт кислотаһы болото менән ҡапланған, был ҡуйы болот Сулпандың йөҙөн ҡарарға бирмәй. Әммә радиотулҡындар ярҙамында Сулпандың рельефын тикшерергә була. Был планетаның атмосфераһы тығыҙ, башлыса углекислый газдан тора. Был Сулпанда углекислый газды биомассаға әйләндерә алырлыҡ органик тормош һәм углерод әйләнеше булмау менән аңлатыла. Бик борон Сулпан йөҙө бик ҡыҙған һәм Ерҙәге кеүек океандар, урынында сүллек пейзажы ҡалдырып, парға әйләнеп бөткән. Магнит ҡыры көсһөҙ булғанға һыу парҙары Ҡояш еле менән йондоҙ-ара арауыҡҡа таралған. Атмосфера баҫымы Ерҙәгенән 92 тапҡыр ҙурыраҡ. Сулпан өҫтө [[вулкан]] эшмәкәрлеге эҙҙәрен һаҡлай. Сулпанда плиталарҙың тектоник хәрәкәте күҙәтелмәй, был өҫтөндә һыу булмау менән аңлатыла. Сулпанда атмосфера булыуын [[1761]] йылдың [[6 июнь|6 июнендә]] [[Ломоносов Михаил Васильевич|М. В. Ломоносов]] аса ===== Ер ===== Ер төркөмө планеталары араһында [[Ер (планета)|Ер]] планетаһы — иң ҙур һәм иң тығыҙ планета. Ерҙә [[плиталар тектоникаһы]] күҙәтелә. Ғаләмдә Ерҙән башҡа планетала йәки икенсе бер галактикала тереклектең булыу-булмауы тураһындағы мәсьәлә әләгә асыҡ булып ҡала<ref name="life"><span class="citation"><span lang="en">[http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/a204/etlife/SciAm99b.pdf Is There Life Elsewhere in the Universe?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100703022040/http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/a204/etlife/SciAm99b.pdf |date=2010-07-03 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. Jill C. Tarter and Christopher F. Chyba, University of California, Berkeley. <small> 25 декабря 2012 года.</small></span></ref>. Ер төркөмө планеталары араһында [[Ер (планета)|ер]] уникаль (иң тәүге сиратта [[гидросфера]]һы булған өсөн). [[Ер (планета)|Ер]] атмосфераһы башҡа планеталар атмосфераһынан ҡырҡа айырыла — уның составында ирекле [[кислород]] бар<ref name="Earths Atmosphere"><span class="citation">''Anne E. Egger, M.A./M.S.'' <span lang="en">[http://www.visionlearning.com/en/library/Earth-Science/6/The-Composition-of-Earths-Atmosphere/107 Earth’s Atmosphere: Composition and Structure]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''VisionLearning.com''. <small>Дата обращения 16 ноября 2009.</small> <small>[https://www.webcitation.org/617EywI3z Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>.[[Ер (планета)|Ерҙең]] тәбиғи юлдашы берәү — [[Ай (юлдаш)|Ай]], ҡояш системаһындағы ер төркөмө планеталарының берҙән-бер ҙур юлдашы ул. ===== Астероидтар төркөмө ===== Марс Ер менән Сулпандан бәләкәйерәк (Ерҙең 0,107 массаһы). Уның , башлыса, углекислый газдан торған атмосфераһы бар, өҫкө баҫымы 6,1 мбар (Ерҙекенән 0,6 %)<ref name="Mars Atmosphere"><span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343">''David C. Gatling, Conway Leovy.'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">Mars Atmosphere: History and Surface Interactions</span> &#x2F;&#x2F; Encyclopedia of the Solar System &#x2F; Lucy-Ann McFadden et al. — 2007. — P. 301—314.</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref>. Был планета өҫтөндә вулкандар бар, иң ҙурыһы — Олимп, уның бейеклеге 21,2 км<ref>''Ж. Ф. Родионова, Ю. А. Илюхина.'' [http://www.ipages.ru/index.php?ref_item_id=4262&ref_dl=1 Новая карта рельефа Марса]</ref>, өҫтәүенә Олимп күләме буйынса ерҙәге бөтә вулкандарҙан да ҙурыраҡ. Вулкандар менән бер рәттән риф соҡорҙары ла (Маринер үҙәне) элекке геологик әүҙемлекте иҫбат итә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, һуңғы 2 миллион йыл буйы<ref name="David Noever"><span class="citation">''David Noever.'' <span lang="en">[http://www.astrobio.net/news-exclusive/modern-martian-marvels-volcanoes/ Modern Martian Marvels: Volcanoes?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628203337/http://www.astrobio.net/exclusive/1360/modern-martian-marvels-volcanoes |date=2011-06-28 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Astrobiology Magazine'' (2004). <small>Дата обращения 16 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20110628203337/http://www.astrobio.net/exclusive/1360/modern-martian-marvels-volcanoes Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref> дауам итә был әүҙемлек. Марс өҫтөндәге ҡыҙыл төҫ уның тупрағында тимер оксидының<ref name="Kids Eye"><span class="citation"><span lang="en">[http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids Mars: A Kid’s Eye View] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020111930/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids |date=2014-10-20 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. NASA. <small>Дата обращения 16 ноября 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref> күп булыуын раҫлай. Планета тирәләй ике юлдаш — [[Фобос]] менән [[Деймос]] әйләнә. Фаразланыуынса, улар — баҫып алынған астероидтар<ref name="Satellites of Mars"><span class="citation">''Scott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna.'' <span lang="en">[http://iopscience.iop.org/1538-3881/128/5/2542/fulltext/ A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''The Astronomical Journal'' (2004). <small>Дата обращения 16 ноября 2009.</small> <small>[https://www.webcitation.org/617GKlAKQ Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Бөгөн, Марс — Ҡояш системаһында ентекле өйрәнелгән планета (Ерҙән һуң). ==== Астероидтар билбауы ==== [[Файл:InnerSolarSystem ru.png|мини|300x300пкс|Астероид билбауы (аҡ төҫтә) һәм троян астероидтары (йәшел төҫтә)]] Астероидтар билбауы Марс менән Юпитер араһындағы орбитаны биләй, һәм Ҡояштан 2,3 һәм {{S|3,3 а. е.}}{{S|3,3 а. е.}} алыҫлығында. Марс менән Юпитер араһында планета (мәҫәлән, гипотетик Фаэтон планетаһы) урынлашыуы тураһындағы гипотеза аҙаҡ килеп раҫланмай. Фоэтон Ҡояш системаһы формалашыуының иртә этаптарында емерелә, уның ярсыҡтары астероидтар билбауын ойошторған астероидтарға әйләнә. Заманса ҡарашҡа ярашлы, астероидтар — Ҡояш системаһын формалаштырыуҙың ҡалдыҡтары (планетозималей), Юпитерҙың гравитация көстәре уларға ҙур есем булып берләшергә ҡамасаулай<ref name="Petit"><span class="citation">''Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J.'' [http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221085835/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf |date=2007-02-21 }} <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[:en:Icarus (journal)|Icarus]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>. — [[Elsevier]], 2001. — Vol. 153. — P. 338—347. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1006 %2Ficar.2001.6702 10.1006/icar.2001.6702].</span></ref>. Астероидтарҙың ҙурлығы бер нисә метрҙан алып йөҙҙәрсә километрҙарға тиклем етеүе ихтимал. Бөтә астероидтар ҙа Ҡояш системаһындағы кесе есемдәр тип классификациялана, ләкин ҡайһы бер есемдәр, мәҫәлән, Веста менән Гигей, кәрлә планета, тип аталыуы ихтимал, тик үларҙа гидростатик тигеҙлектең<ref name="Planet Definition"><span class="citation"><span lang="en">[http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/ IAU Planet Definition Committee]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. International Astronomical Union (2006). <small>Дата обращения 30 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/# Архивировано] 3 июня 2009 года.</small></span></ref> һаҡланыуын раҫларға ғына кәрәк. Билбауҙа диаметры бер километрҙан артҡан унар мең, бәлки, миллионлаған есем барҙыр. Шуға ҡарамаҫтан, астероидтар билбауының дөйөм массаһы Ер массаһының меңдән бер өлөшөнән артыҡ түгел. Диаметрҙары 100 мкм-нан 10 метрға тиклем булған күк есемдәре метеороидтар тип атала. Уларҙан да бәләкәйерәктәре [[Космос саңы|йыһан саңы]] тип йөрөтөлә. ===== Церера ===== Астероидтар орбита характеристикаһы нигеҙендә төркөмдәргә һәм ғаиләләргә берләштерелә. Астероидтарҙың юлдаштары — башҡа астероидтар тирәләй орбита буйынса әйләнгән астероидтар. Астероидтар билбауында шулай уҡ төп астероидтар билбауы кометалары ла урынлашҡан, бәлки, тап шул кометалар ерҙәге һыу сығанағы булғандыр<ref name="Earths Water"><span class="citation">''Phil Berardelli.'' <span lang="en">[http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html Main-Belt Comets May Have Been Source Of Earths Water] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816083413/http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |date=2011-08-16 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''SpaceDaily'' (2006). <small>Дата обращения 1 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Эске Ҡояш системаһында Меркурийҙан Марсҡа тиклем урынлашҡан астероидтар төркөмө бар. Күптәренең орбитаһы эске планеталар орбитаһын киҫеп үтә<ref name="MorbidelliAstIII"><span class="citation">''A. Morbidelli, W. F. Bottke Jr., Ch. Froeschlé, P. Michel.'' [http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf Origin and Evolution of Near-Earth Objects] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Asteroids III / W. F. Bottke Jr., A. Cellino, P. Paolicchi, and R. P. Binzel. — University of Arizona Press, 2002. — <span class="nowrap">Iss. January</span>. — P. 409—422.</span></ref>. ===== Туғыҙынсы планета ===== Церера {{S|(2,77 а. е.)}} — кәрлә планета һәм астероидтар билбауында иң ҙур есем. Диаметры яҡынса 950 км булған есем астероидтар билбауында иң ҙуры һәм ярайһы уҡ ауыры, үлсәмдәре буйынса гигант планеталарҙың күп кенә эре юлдаштарынан ҙурыраҡ һәм билбауҙың дөйөм массаһының өстән бер өлөшөн (32 %) тәшкил итә тиерлек. Асҡандан һуң Церераны планета булараҡ классификациялайҙар, әммә артабан күҙәтеүҙәр Церера янында байтаҡ астероидтар әйләнеүен күреһәтә, шуға 1850-се йылдарҙа уны астероид тип билдәләйҙәр<ref name="History of Asteroids"><span class="citation"><span lang="en">[http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc History and Discovery of Asteroids]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (DOC). NASA. <small>Дата обращения 1 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. 2006 йылда ул ҡабат кәрлә планета тип таныла. Ҡояш системаһының эске өлкәһендә газ гиганттары һәм юлдаштар, шулай уҡ Койпер билбауының транснептун есемдәре, Тарҡау диск һәм Оорта болото урынлашҡан. Күп кометаларҙың орбитаһы ҡыҫҡа осорло, астероид-кентавр ҙа шулай уҡ был өлкәлә үтә. Ҡояштар бик алыҫ булғанға күрә был өлкәнең ҡаты есемдәрендә [[Һыу|һыу боҙо,]] аммиак һәм метан бар. Тышҡы өлкәлә Тюхепланетаһы һәм, бәлки, ниндәй ҙә булһа башҡа «Планета X», шулай уҡ Немезида Ҡояшының йондоҙ-юлдаштары булыуы фаразлана. ==== Планета-гиганттар ==== [[Файл:Gas planet size comparisons.jpg|мини|300x300пкс|Планета-гиганттар. Һулдан уңға: [[Юпитер]], [[Сатурн (планета)|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]] һәм [[Нептун]] (ҙурлыҡтары масштабҡа ярашлы,ә планета-ара алыҫлыҡта — масштаб күҙәтелмәй)]] Дүрт планета-гигант газ гиганттары тип атала, бөтәһе бергә Ҡояш тирәләй орбиталарында әйләнгән есемдәр массаһының 99 процентын тәшкил итә. Юпитер менән Сатурн, башлыса, водород һәм гелийҙан тора; Уран менән Нептун составында был матдәләрҙән тыш бик күп миҡдарҙа боҙ ҙа бар. Шуның өсөн ҡайһы бер астрономдар, уларҙы айырым категорияға бүлеп, «боҙ гиганттары» тип атай. Дүрт планета-гиганттың да ҡулсалары бар, әммә Ерҙән тик Сатурндың ғына ҡулсалар системаһы күренә. ===== Юпитер ===== Юпитерҙың массаһы Ер массаһынан 318 тапҡырға артығыраҡ, һәм башҡа планеталарҙең берлектәге ауырлығынан 2,5 тапҡыр ауырыраҡ. Ул, башлыса, [[водород]] һәм [[гелий]]ҙан тора. Юпитер эсендәге юғары температура уның атмосферанда болоттар һыҙаты һәм Оло ҡыҙыл тап кеүек бик күп яртылаш даими өйөрмә структураларын тыуҙыра. Юпитерҙың 79 юлдашы бар. Иң ҙурҙары дүртәү — [[Ганимед (юлдаш)|Ганимед]], Каллисто, Ио һәм Европа — улар вулкандар әүҙемлеге һәм эске йылыныу менән ер төркөмө планеталарына оҡшаш. Ганимед, Ҡояш системаһындағы иң ҙур юлдаш, ул хатта Меркурийҙан да ҙурыраҡ. ===== Сатурн ===== Сатурн, үҙенең ҡулсалар системаһы менән киң билдәле, атмосфераһы һәм магнитосфераһы структуралары менән бер ни тиклем Юпитерға оҡшаш. Сатурн — ҡояш системаһында әллә ни тығыҙ булмаған планета (уның тығыҙлығы уртаса һыу тығыҙлығынан кәмерәк). Сатурндың 82 раҫланған юлдашы бар<ref>[https://nplus1.ru/news/2019/10/08/more-moons Сатурн обошёл Юпитер по количеству спутников]</ref>; шуларҙың икеһе — [[Титан (юлдаш)|Титан]] менән [[Энцелад (юлдаш)|Энцелад]] — геологик әүҙемлек күрһәтә. Был әүҙемлек, ерҙекенә оҡшаш түгел, сөнки ул күбеһенсә боҙ әүҙемлегенә бәйле<ref name="Cryovolcanism"><span class="citation">''J. S. Kargel.'' <span lang="en">[https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00613296 Cryovolcanism on the icy satellites]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''U.S. Geological Survey'' (1994). <small>Дата обращения 22 ноября 2009.</small></span></ref>. Титан, Меркурий күләмен уҙып, — ҡояш системаһындағы берҙән-бер атмосфераһы булған юлдаш. ===== Уран ===== Уран массаһы буйынса Ерҙекенән 14 тапҡырға ҙурыраҡ, әммә планета-гиганттар араһында иң еңеле. «Ҡырын ятҡан» килеш хәрәкәт итеүе уны башҡа планеталарҙан айырып тора. Уран ауышлыҡ°<ref name="Seidelmann2007">{{Мәҡәлә|заглавие=Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|издание={{Нп3|Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|Celestial Mech. Dyn. Astr.||Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy}}|том=90|страницы=155—180|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y|язык=en|тип=journal|автор=Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al.|год=2007}}</ref>. Уран тәгәрәп барған шарға оҡшаш булыуы менән дә башҡаларҙан айырыла. Башҡа газ планеталарынан айырмалы рәүештә Урандың йәҙрәһе һалҡын, һәм ул йыһанға бик аҙ йылылыҡ сығара<ref name="Hawksett"><span class="citation">''Hawksett, David; Longstaff, Alan; Cooper, Keith; Clark, Stuart.'' <span lang="en">[[bibcode:2005AsNow..19h..65H|10 Mysteries of the Solar System]]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''Astronomy Now'' (2005). <small>Дата обращения 22 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20191009110025/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Урандың 27 юлдашы булыуы билдәле; иң эреләре — Титания, Оберон, Умбриэль, Ариэль һәм Миранда. ===== Нептун ===== [[Нептун]], Урандан бер аҙ бәләкәй булһа ла, унан ауырыраҡ (17 Ер массаһы) һәм шуға күрә тығыҙыраҡ. Уның эске нурланышы бар, ләкин был нурланыш Юпитер менән Сатурндағы кеүек күп түгел<ref name="Podolak"><span class="citation">''Podolak, M.; Reynolds, R. T.; Young, R.'' <span lang="en">[[bibcode:1990GeoRL..17.1737P|Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune]]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. NASA Ames Research Center (1990). <small>Дата обращения 22 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20190607143323/http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P Архивировано] 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Нептундың билдәле 14 юлдашы бар. Иң ҙуры — Тритон, геологик йәһәттән әүҙем, шыйыҡ азоттан торған гейзерҙары бар<ref name="Geysers on Triton"><span class="citation">''Duxbury, N. S., Brown, R. H.'' <span lang="en">[http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full The Plausibility of Boiling Geysers on Triton]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. ''Beacon eSpace'' (1995). <small>Дата обращения 22 ноября 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20090426005806/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full# Архивировано] 26 апреля 2009 года.</small></span></ref>. Тритон — кире йүнәлештә хәрәкәт иткән берҙән-бер ҙур юлдаш. Нептунды шулай уҡ ''Нептун троялары'' тип аталған [[астероид]]тар оҙатып йөрөй, улар уның менән 1:1 резонанс бәйләнешендә. 2016 йылдың 20 ғинуарында Калифорния технология институты астрономдары Майкл Браун һәм Константин Батыгин Ҡояш системаһының ситендә, Плутон орбитаһынан ситтә, туғыҙынсы планетаның булыу ихтималлығы тураһында иғлан итә. Планета Ерҙән яҡынса ун тапҡырға ауырыраҡ, [[Нептун]]ға ҡарағанда Ҡояштан яҡынса 20 тапҡырға алыҫыраҡ (90 миллиард километр), һәм Ҡояш тирәләй 10 000 — 20 000 йылда әйләнеп сыға<ref>https://www.caltech.edu/news/caltech-researchers-find-evidence-real-ninth-planet-49523 Caltech Researchers Find Evidence of a Real Ninth Planet</ref>. Майкл Браун фекеренсә, был планетаның булыу ихтималлығы"бәлки, 90 %"ҡа етәлер<ref>{{Cite news|title=New evidence suggests a ninth planet lurking at the edge of the solar system|first=Joel|last=Achenbach|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/20/new-evidence-suggests-a-ninth-planet-lurking-at-the-edge-of-the-solar-system/|date=2016-01-20|accessdate=2016-01-20|language=en-US}}</ref>. Әлегә ғалимдар был гипотетик планетаны «Туғыҙынсы планета»<ref>[http://www.dni.ru/tech/2016/1/20/326049.html Обнаружена новая планета Солнечной системы]</ref> ({{lang-en|Planet Nine}}) тип кенә атай. ==== Кометалар ==== [[Файл:Comet c1995o1.jpg|мини|285x285пкс|Хейла&amp;nbsp;— Боппа кометаһы]] Кометалар — ҡояш системаһындағы кесе есемдәр, ғәҙәттә, ҙурлыҡтары бер нисә километрға етә, башлыса осоусы матдәләрҙән (боҙҙарҙан) тора . Орбиталары ҙур эксцентриситетҡа эйә, ҡағиҙә булараҡ, перигелийҙары эске планеталар орбиталары сиктәрендә һәм афелийҙары Плутондан бик алыҫ урынлаша. Комета, Ҡояш системаһының эске өлкәһенә ингәс, Ҡояшҡа яҡынлай, уның боҙҙан торған йөҙө иреп парға әйләнә һәм ионлаша башлай, шулай итеп кометаға газдан һәм саңдан торған оҙон болот ҡалдыра, был күренеште ерҙән ябай күҙ менән күреп була. ==== Кентаврҙар ==== Кентаврҙар — боҙҙан торған һәм кометаға оҡшаған есемдәр, ярымкүсәрҙәре Юпитерҙыҡыны ҡарағанда {{S|(5,5 а. е.)}} ҙурыраҡ, әммә Нептундыҡынан {{S|(30 а. е.)}} бәләкәйерәк. Билдәле булған иң ҙур кентавр, Харикло, диаметры яҡынса 250 км тәшкил итә<ref name="spitzer"><span class="citation">''John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot.'' <span lang="en">[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0702538v2 Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (2007). <small>Дата обращения 5 декабря 2009.</small></span></ref>. Беренсе булып табылған кентавр, Хирон, комета тип таныла (95P), сөнки Ҡояшҡа яҡыная бара, унда, кометалағы кеүек, кома (комета) барлыҡҡа килә<ref name="Chiron biography"><span class="citation">''Patrick Vanouplines.'' <span lang="en">[http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm Chiron biography]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> <span class="ref-info">(недоступная ссылка)</span>. ''Vrije Universitiet Brussel'' (1995). <small>Дата обращения 5 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. ===== Койпер билбауы ===== [[Файл:Outersolarsystem objectpositions labels comp-ru.png|слева|мини|300x300пкс|Койпер билбауының билдәле есемдәре (йәшел), дүрт тышҡы планетаға ҡарата күрһәтелгән. Масштабы — астрономик берәмектәрҙә. Һүрәттең аҫҡы өлөшөндәге ҡара участка — [[Ҡош Юлы]] фонында ерҙән күҙәтеү өсөн урынлашҡан өлкә, ундағы йондоҙҙарҙың сағыулығы тоноҡ есемдәрҙе күреү мөмкинлеген бирмәй]] Койпер билбауы — Ҡояш системаһы барлыҡҡа килгән осорҙан ҡалған реликттар өлкәһе, астероидтар билбауы кеүек үк, ярсыҡтарҙан хасил булған ҙур билбау, әммә, башлыса, боҙҙан тора<ref name="Physical"><span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343">''Stephen C. Tegler.'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">Kuiper Belt Objects: Physical Studies</span> &#x2F;&#x2F; Encyclopedia of the Solar System &#x2F; Lucy-Ann McFadden et al. — 2007. — P. 605—620.</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref>. Ҡояштан 30 һәм {{S|55 а. е.}} алыҫлыҡта. Ҡояш системаһындағы кесе есемдәрҙән тора, әммә Койпер билбауының, Квавар, Варна һәм Орк кеүек иң ҙур есемдәренең күбеһе параметрҙарын асыҡлағандан һуң, кәрлә планета тип танылыуы ихтимал. Иҫәпләүҙәр буйынса, Койпер билбауындағы 100 000-дән ашыу есемдең диаметры 50 километрҙан ашыу, ләкин билбауҙың дөйөм массаһы Ер массаһының ундан бер йәки хатта йөҙҙән бер өлөшөн тәшкил итә<ref name="Delsanti"><span class="citation">''Audrey Delsanti and David Jewitt.'' <span lang="en">[http://www.ifa.hawaii.edu/publications/preprints/06preprints/Delsanti_06-009.pdf The Solar System Beyond The Planets]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (PDF). ''Institute for Astronomy, University of Hawaii'' (2006). <small>Дата обращения 7 декабря 2009.</small> <small> 3 ноября 2012 года.</small></span></ref>. Билбауҙың күп кенә есемдәренең юлдаштары бар<ref name="Satellites KBO"><span class="citation">''M. E. Brown, M. A. van Dam, A. H. Bouchez, D. Le Mignant, R. D. Campbell, J. C. Y. Chin, A. Conrad, S. K. Hartman, E. M. Johansson, R. E. Lafon, D. L. Rabinowitz, P. J. Stomski, Jr., D. M. Summers, C. A. Trujillo, P. L. Wizinowich.'' <span lang="en">[http://arxiv.org/abs/astro-ph/0510029 Satellites of the Largest Kuiper Belt Objects]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (2006). <small>Дата обращения 7 декабря 2009.</small></span></ref>, күпселек есемдәрҙең орбитаһы эклиптика яҫылығынан ситтә урынлашҡан<ref name="Trojan"><span class="citation">''Chiang et al.'' [http://iopscience.iop.org/1538-3881/126/1/430/fulltext/ Resonance Occupation in the Kuiper Belt: Case Examples of the 5:2 and Trojan Resonances] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astronomical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, 2003. — Vol. 126. — <span class="nowrap">Iss. 1</span>. — P. 430—443. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F375207 10.1086/375207].</span></ref>. ====== Плутон ====== Плутон — кәрлә планета, Койпер билбауындағы иң эре есем булараҡ билдәле. 1930 йылда табылғандан һуң түғыҙынсы планета тип таныла; 2006 йылда планеталар өсөн формаль билдәләмә ҡабул ителгәндән һуң, уның атамаһы үҙгәрә. Плутондың иң ҙур юлдашы буйынса ла әлегә асыҡлыҡ юҡ — Харон артабан да Плутондың юлдашы тип аталырмы, әллә кәрлә планета тип танылырмы. Плутон системаһының массалар үҙәге — Харон уларҙың өҫтөнән ситтә урынлашҡан, уларҙың икеләтә планета системаһы тип танылыуы ихтимал. Дүрт бәләкәй юлдаш — Никта, Гидра, Кербер һәм Стикс — Плутон менән Харон тирәләй әйләнә. Шулай уҡ Меркурий менән Ҡояш араһындағы өлкә астероид-вулканоидтарҙың булыу-булмауын асыҡлау өсөн өйрәнелә. Унда ҙур Вулкан планетаһының булыуы кире ҡағылыуға ҡарамаҫтан<ref name="Vulcanoids"><span class="citation">''Durda D. D.; Stern S. A.; Colwell W. B.; Parker J. W.; Levison H. F.; Hassler D. M.'' <span lang="en">[http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike://ap/is/2000/00000148/00000001/art06520&unc=ml A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (2004). <small>Дата обращения 23 декабря 2009.</small> <small> 18 августа 2011 года.</small></span></ref>, был турала фараздар һаман да бар. [[Файл:Solar system scale-2.jpg|без|мини|780x780пкс|Планеталар һәм Ҡояш үлсәмдәренең яҡынса нисбәте. Планета-ара арауыҡ яҡынса масштабта бирелгән. Ҡояш — һулда.]] === Сик буйы өлкәләре === Беҙҙең Ҡояш системаһының ҙур өлөшө һаман да тикшерелеп бөтмәгән. Иҫәпләүҙәр буйынса, Ҡояштың гравитация ҡыры яҡынса ике яҡтылыҡ йылы алыҫлығында {{S|(125 000 а. е.)}} уратып алған йондоҙҙарҙың көсөнән өҫтөнөрәк. Сағыштырыу өсөн, Оорта болото радиусының түбәнге баһалары уны {{S|50 000 а. е.}} {{S|50 000 а. е.}}-нан<ref name="T. Encrenaz"><span class="citation no-wikidata" data-wikidata-property-id="P1343">''T. Encrenaz, JP. Bibring, M. Blanc, MA. Barucci, F. Roques, PH. Zarka.'' The Solar System: Third edition. — Springer, 2004. — P. 1.</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref> алыҫҡа урынлаштырмай. Седна кеүек есемдәр асылыуға ҡарамаҫтан, Койпер билбауы менән Оорта болото араһындағы өлкә лә, Оорта болото үҙе лә, уның артында нимә булыуы ла тикшерелмәгән. Сик буйы өлкәһендә (Оорта болотоноң тышҡы сиге артында) Ҡояштың йондоҙ-юлдашы Немезиданың урынлашыуы тураһында раҫланмаған гиплотеза бар. == Планеталар һәм кәрлә планеталарҙың төп параметрҙарының сағыштырма таблицаһы == Әлеге ваҡытта дөйөм ҡабул ителгән фараздар буйынса, Ҡояш системаһы яҡынса 4,6 миллиард йыл элек гигант йондоҙ-ара газ-саң болотоноң ҙур булмаған өлөшөн гравитация ҡыҫыуы һөҙөмтәһендә формалаша башланған. Болот, күрәһең, бер нисә яҡтылыҡ йылы үлсәмендә булып, бер нисә йондоҙҙо барлыҡҡа килтергәндер<ref name="Arizona"><span class="citation"><span lang="en">[http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''University of Arizona''. <small>Дата обращения 27 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. {| class="standard sortable" style="text-align:center" ! style="width:12.5%" |[[Планета]] (кәрлә планета) ! style="width:12.5%" |Диаметр, относи&#xAD;тельно ! style="width:12.5%" |Масса, относи&#xAD;тельно ! style="width:12.5%" |Орбиталь&#xAD;ный радиусы, а.<nowiki><span typeof="mw:Entity" id="mwBIs">&</nowiki>nbsp;<nowiki></span></nowiki>е. ! style="width:12.5%" |Әйләнеү осоро, ерҙәге йыл иҫәбе ! style="width:12.5%" |[[Тәүлек|Сутки]], относи&#xAD;тельно ! style="width:12.5%" |Тығыҙлыҡ, {{S|кг/м³}} ! style="width:12.5%" |Юлдаштар |- style="height: 0.75em" ! ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | ! data-sort-type="number" | |- |[[Меркурий]] |0,382 |0,055 |0,38 |0,241 |58,6 |5427 |0 |- |[[Сулпан|Венера]] |0,949 |0,815 |0,72 |0,615 |243 |5243 |0 |- |[[Ер|Земля]] |1,0 |1,0 |1,0 |1,0 |1,0 |5515 |[[Ай (юлдаш)|1]] |- |[[Марс]] |0,53 |0,107 |1,52 |1,88 |1,03 |3933 |2 |- style="background:#CCCCFF" |[[Церера (кәрлә планета)|Церера]] |0,074 |0,00015 |2,76 |4,6 |0,378 |2161 |0 |- |[[Юпитер]] |11,2 |318 |5,20 |11,86 |0,414 |1326 |79 |- |[[Сатурн (планета)|Сатурн]] |9,41 |95 |9,54 |29,46 |0,426 |687 |62 |- |[[Уран (планета)|Уран]] |3,98 |14,6 |19,22 |84,01 |0,718 |1270 |27 |- |[[Нептун]] |3,81 |17,2 |30,06 |164,79 |0,671 |1638 |14 |- style="background:#CCCCFF" |[[Плутон]] |0,186 |0,0022 |39,2 |248,09 |6,387 |1860 |5 |- style="background:#CCCCFF" |Хаумеа | data-sort-value="0,11" |~0,11 |0,00066 |43 |281,1 |0,163 | data-sort-value="2600" |~2600 |2 |- style="background:#CCCCFF" |Макемаке |0,116 |~0,0005 |45,4 |306,28 |0,324 | data-sort-value="1700" |~1700 |1 |- style="background:#CCCCFF" |Эрида |0,182 |0,0028 |67,8 |558,04 |1,1 |2520 |1 |} [[Файл:Planets line.svg|без|мини|780x780пкс| Расстояния планет от Солнца: <small> 1) [[Меркурий]] 2) [[Сулпан|Венера]] 3) [[Ер|Земля]] 4) [[Марс]] — Пояс астероидов — 5) [[Юпитер]] 6) [[Сатурн (планета)|Сатурн]] 7) [[Уран (планета)|Уран]] 8) [[Нептун]] — Пояс Койпера </small> ]] == Формалашыуы һәм эволюцияһы == [[Файл:Solar evolution ru.png|без|мини|780x780пкс|Ҡояштың йәшәү циклы. Масштабы һәм төҫтәре шартлы. Временная шкала в миллиардах лет (приблизительно)]] Ҡыҫыу һөҙөмтәһендә газ-саң болото бәләкәсәйә, һәм, импульс мәлен һаҡлау законына ярашлы, болоттоң әйләнеү тиҙлеге арта. Массаның ҙурыраҡ өлөшө йыйылған үҙәк, уны уратып алған дискынан торған һайын нығыраҡ ҡайнарлана бара<ref name="Arizona"/>. Болоттоң ҡыҫыу тиҙлеге әйләнгәнгә күрә, параллель һәм перпендикуляр күсәр әйләнештәре бер-береһенән айырыла, был болоттоң йәйенке формаға инеүенә һәм диаметры яҡынса {{S|200 а. е.}} {{S|200 а. е.}}, үҙәгендә ҡайнар һәм тығыҙ булған протойондоҙло протопланета дискыһының<ref name="Protostar"><span class="citation">''Jane S. Greaves.'' [http://www.sciencemag.org/content/307/5706/68.full Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // Science. — 2005. — Vol. 307. — <span class="nowrap">Iss. 5706</span>. — P. 68—71. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1126 %2Fscience.1101979 10.1126/science.1101979].</span></ref> формалашыуына килтерә. Ҡояш эволюцияның ошо стадияһында Ҡояш T Үгеҙ тибындағы йондоҙ кеүек була. T Үгеҙ тибындағы йондоҙҙарҙы өйрәнеү шуны раҫлай: йыш ҡына уларҙың массалары 0,001—0,1 Ҡояш массаһына тиң һәм улар протопланета дискылары менән уратып алынған, өҫтәүенә туранан-тура йондоҙҙа бик ҙур процентлы томан массаһы тупланған<ref name="Kitamara"><cite style="font-style:normal">''M. Momose, Y. Kitamura, S. Yokogawa, R. Kawabe, M. Tamura, S. Ida'' (2003). «[http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?2003ASPC..289...85M&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a High-resolution Imaging Survey at lambda = 2 mm]» (PDF). Ikeuchi, S., Hearnshaw, J. and Hanawa, T. (eds.) ''The Proceedings of the IAU 8th Asian-Pacific Regional Meeting, Volume I'' '''289''', Astronomical Society of the Pacific Conference Series. <small>Проверено 2009-12-27</small>.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&rft.genre=proceeding&rft.btitle=The+Proceedings+of+the+IAU+8th+Asian-Pacific+Regional+Meeting%2C+Volume+I&rft.atitle=Investigation+of+the+Physical+Properties+of+Protoplanetary+Disks+around+T+Tauri+Stars+by+a+High-resolution+Imaging+Survey+at+lambda+%3D+2+mm&rft.au=M.+Momose%2C+Y.+Kitamura%2C+S.+Yokogawa%2C+R.+Kawabe%2C+M.+Tamura%2C+S.+Ida&rft.date=2003&rft.pub=Astronomical+Society+of+the+Pacific+Conference+Series&rft.series=289&rft_id=http%3A%2F%2Farticles.adsabs.harvard.edu%2Fcgi-bin%2Fnph-iarticle_query%3F2003ASPC..289...85M%26data_type%3DPDF_HIGH%26whole_paper%3DYES%26type%3DPRINTER%26filetype%3D.pdf"> </span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></ref>. Планеталар ошо дискының аккрецияһы юлы менән формалашҡан<ref name="Planet Formation"><span class="citation">''Boss, A. P.'' Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astrophysical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, 2005. — Vol. 621. — P. L137. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F429160 10.1086/429160].</span></ref>. 50 миллион йыл дауамында протойондоҙ үҙәгендәге [[водород]]тың баҫымы һәм тығыҙлығы термойәҙрә реакцияһын башлау өсөн ярайһы уҡ юғары кимәлгә етә<ref name="Yi2001"><span class="citation">''Sukyoung Yi; Pierre Demarque; Yong-Cheol Kim; Young-Wook Lee; Chang H. Ree; Thibault Lejeune; Sydney Barnes.'' [[bibcode:2001ApJS..136..417Y|Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The <math>Y^{2}</math> Isochrones for Solar Mixture]] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[The Astrophysical Journal]]. — [[:en:IOP Publishing|IOP Publishing]]<span style="white-space: nowrap"><span class="noprint" style="font-size:95%; position: relative; top: .4em;"> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span></span></span>, 2001. — <span class="nowrap">Vol. 136</span>. — P. 417. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1086 %2F321795 10.1086/321795].</span> [[ArXiv.org|arXiv]]:[[arxiv:astro-ph/0104292|astro-ph/0104292]]</ref>. Йылылыҡ энергияһы ярҙамында гравитацияның ҡыҫыу көсөнә ҡаршы торорлоҡ гидростатик тигеҙлеккә өлгәшкәс кенә температура, реакция тиҙлеге, баҫым һәм тығыҙлығы арта. Ҡояш төп эҙмә-эҙлелектең тулы ҡанлы йондоҙона әүерелә. Билдәле булыуынса, Ҡояш Герцшпрунг— Рассел диаграммаһының төп эҙмә-эҙлегенән ситтә үҫешә башлаған осраҡта ғына Ҡояш системаһы тарҡалыуға дусар ителәсәк. Ҡояш водород яғыулығы запастарын яндырғанға күрә, йәҙрәне һаҡлаусы энергияның бөтөүе ихтимал, ул сағында Ҡояш тағы ла нығыраҡ ҡыҫылырға мәжбүр буласаҡ. Ерҙең эсендә артҡан баҫым йәҙрәне нығыраҡ йылытасаҡ, ә был яғыулыҡтың бөтөүен тиҙләтеүгә килтерә. Һөҙөмтәлә һәм 1,1 млрд йыл һайын Ҡояш сағыуыраҡ янасаҡ<ref name="Fiery future"><span class="citation">''Jeff Hecht.'' <span lang="en">[https://www.newscientist.com/article/mg14219191.900-science-fiery-future-for-planet-earth.html Science: Fiery future for planet Earth]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''NewScientist'' (1994). <small>Дата обращения 27 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>, киләһе 3,5 миллиард йылда уның яҡтылығы тағы ла 40 процентҡа артасаҡ<ref name="sun_future">{{Мәҡәлә|заглавие=Our Sun. III. Present and Future|издание=[[The Astrophysical Journal]]|том=418|страницы=457—468|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S|язык=en|автор=Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E.|год=1993|тип=journal|издательство={{Нп3|IOP Publishing}}}}</ref>. Яҡынса 7 млрд йылдан һуң<ref name="Richard Pogge"><span class="citation">''Pogge, Richard W.'' <span lang="en">[http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html The Once and Future Sun]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> (lecture notes) (1997). <small>Дата обращения 27 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref> Ҡояш йәҙрәһендәге [[водород]] тулыһынса [[гелий]]ға әйләнә, был төп эҙмә-эҙлелек фазаһын йомғаҡлай; Ҡояш субгигантҡа әйләнә. Тағы ла 600 млн йылдан, хәҙерге үлсәмдәре менән сағыштырғанда, Ҡояш ҡыҙыл гигант стадияһына күсә<ref name="Schroder_2008"><span class="citation">''K.-P. Schröder, Robert Cannon Smith.'' [http://mnras.oxfordjournals.org/content/386/1/155.full.pdf+html Distant future of the Sun and Earth revisited] <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span> // [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]. — [[Oxford University Press]], 2008. — Vol. 386. — P. 155—163. — [[Doi|DOI]]: [//dx.doi.org/10.1111 %2Fj.1365-2966.2008.13022.x 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x]. — <span class="noprint">[[Bibcode]]: [[bibcode:2008MNRAS.386..155S|2008MNRAS.386..155S]]</span>.</span></ref>. Ҡояш, ҡырҡа артып, яҡындағы Меркурий менән Сулпан планеталарын йота. Бәлки, Ҡояштың тышҡы ҡыртыштары Ерҙе йотмаҫ<ref name="sun_future"/>, әммә унда тереклек йәшәй алмай, сөнки йәшәү зонаһы Ҡояш системаһының тышҡы сигенә күсә. Ахыр сиктә, термик тотороҡһоҙлоҡтоң үҫеше һөҙөмтәһендә<ref name="Schroder_2008"/><ref name="astrogalaxy">{{Cite web}}</ref>, планетар томанлыҡ барлыҡҡа килтереп, Ҡояштың тышҡы ҡатламдары уны уратып алған арауыҡҡа һибелә, үҙәгендә ҙур булмаған йондоҙ йәҙрәһе — аҡ кәрлә генә ҡала<ref name="Richard Pogge"/>. === Ҡояш системаһының тотороҡлолоғо === Ҡояш системаһының әлеге ваҡытта тотороҡло булыу-булмауы билдәһеҙ. Әгәр ул тотороҡһоҙ булһа, юғарыла атап үтелгән ваҡытта системаның тарҡалыуы ихтималлығы бар<ref>''Э. Д. Кузнецов.'' [http://virlib.eunnet.net/win/metod_materials/wm3/dynamics.htm Структура, динамика и устойчивость Солнечной системы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120005127/http://virlib.eunnet.net/win/metod_materials/wm3/dynamics.htm |date=2012-11-20 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡара == Ҡояш системаһы [[Ҡош Юлы]] — диаметры яҡынса 30 мең тирәһе парсек (йәки 100 мең яҡтылыҡ йылы) һәм 200 миллиард тирәһе йондоҙҙан торған<ref name="fn9"><span class="citation">''English, J.'' <span lang="en">[https://www.ucalgary.ca/ras/CGPSpress/Map1 Exposing the Stuff Between the Stars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112120941/http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |date=2012-01-12 }}</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. Hubble News Desk (2000). <small>Дата обращения 28 декабря 2009.</small> <small>[https://web.archive.org/web/20200512151743/http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html Архивировано] 24 января 2012 года.</small></span></ref> спираль [[галактика]]ның бер өлөшө. == Галактик орбита == [[Файл:Milky Way Spiral Arm Russian.svg|справа|мини|300x300пкс|[[Ҡош Юлы]]ның структураһы. Ҡояш системаһының урыны ҙур һағы нөктә менән билдәләнгән.]] Ҡояш галактик үҙәк тирәләй түңәрәккә оҡшаш орбита буйлап яҡынса {{S|254 км/с}} тиҙлектә әйләнә (асыҡлыҡ 2009 йылда индерелгән) һәм яҡынса 230 млн йыл эсендә тулы әйләнеш яһай<ref name="Cosmic Year"><span class="citation">''Stacy Leong.'' <span lang="en">[http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml Period of the Sun’s Orbit around the Galaxy (Cosmic Year)]</span> <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">(англ.)</span>. ''The Physics Factbook'' (2002). <small>Дата обращения 28 декабря 2009.</small> <small> 22 августа 2011 года.</small></span></ref>. Был ваҡыт арауығы ''галактик йыл'' тип атала. Даремский университетының Иҫәп-хисап космологияһы институты ғалимдары иҫәпләүенсә, 2 млрд йылдан һуң Ҙур Магеллан болотоноң Ҡош Юлы менән бәрелешеүе мөмкин, һөҙөмтәлә Ҡояш системаһы беҙҙең Галактиканан галактика-ара арауыҡҡа этеп сығарылыуы ихтимал.{{Колонки|3}} * [[Движение Солнца и планет по небесной сфере]] * [[Спутники в Солнечной системе]] * [[Астрономические символы]] * [[Правило Тициуса — Боде]] * [[Список планетоподобных объектов]] * [[Список объектов Солнечной системы по размеру]] * [[Фаэтон (планета)]] * [[История исследования Солнечной системы]] * [[Шведская Солнечная система]] {{Конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Энциклопедия для детей. Том 8. Астрономия — Аванта+, 2004. — 688 с. — ISBN 978-5-98986-040-1. * Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение, 2004. — 224 с.: ил. — ISBN 5-09-013370-0. * Я познаю мир. Космос/ Гонтарук Т. И. — М.: АСТ, Хранитель, 2008. — 398 с. — ISBN 5-17-032900-8, 978-5-17-032900-7. * Белые пятна Солнечной системы/ Волков А. В. — М.: Ниола-Пресс, 2008. — 319 с. — ISBN 978-5-366-00363-6. * Миграция небесных тел в Солнечной системе/ С. И. Ипатов. — Едиториал УРСС. — 2000. — ISBN 5-8360-0137-5. * Небо Земли/ Томилин А. Н. — Л.: Детская литература, 1974. — 328 с. * Баренбаум А. А. Галактика, Солнечная система, Земля. Соподчиненные процессы и эволюция //М.: ГЕОС. — 2002. == Һылтанмалар == * [http://space.jpl.nasa.gov Симулятор Солнечной системы от НАСА] * {{Cite web|url=http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/|title=Solar System|publisher=NASA|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921080518/http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/ |date=2013-09-21 }} * {{Cite web|url=http://www.space.com/56-our-solar-system-facts-formation-and-discovery.html|title=Our Solar System: Facts, Formation and Discovery|lang=en}} * [http://www.phrenopolis.com/perspective/solarsystem/ Иллюстрация планет Солнечной системы и Солнца, в масштабе] * {{Cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html|title=Солнечная система}} * {{Cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202484|title=Современные знания о строении и составе Солнечной системы}} * {{Cite web|url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview|publisher=NASA’s Solar System Exploration|title=Our Solar System: Overview}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701152248/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview |date=2007-07-01 }} * [http://www.unmonument.ru/mon047.html Памятник Солнечной системе в Москве] * [http://www.solarsystemscope.com/ Наглядная модель Солнечной системы] * [http://joshworth.com/dev/pixelspace/pixelspace_solarsystem.html Интерактивная карта Солнечной системы (1 пиксель = диаметр Луны = 3474,8 км)] {{Ҡояш системаһы}} {{commonscat|Solar System|Солнечная система}} [[Категория:Планетология]] [[Категория:Ҡояш системаһы]] [[Категория:Космос]] [[Категория:Астрономия]] [[Категория:Планета|*]] 562d4b4n7ycpq37cx3muhf7uhyv38x5 0 8636 1303662 1121589 2026-09-08T01:34:17Z JFVoll 48867 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Macau Mosque Ablution Tap.JPG]] → [[File:Macau Mosque - Ablution Tap.jpg]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request) 1303662 wikitext text/x-wiki {{Ислам}} '''Тәһәрәт''' – [[Ислам]] динендә, тәндең айырым урындарын һыулап йыуыу/һөртөү. Пәйғәмбәребеҙ СҒС :"Кеше тәһәрәт алған саҡта ҡулдарын йыуғанда - уның ҡулдары ярҙамында эшләнгән гонаһтары ярлыҡаныр, битен йыуғанда - күҙҙәре менән эшләгән гонаһтары ярлыҡаныр, башын һыулап һөрткәндә - ҡолаҡтары менән эшләгән гонаһтары ярлыҡаныр, аяҡтарын йыуғанда - аяҡтары ярҙамында эшләгән гонаһтары ярлыҡаныр", тип әйткән.(Мөслим Тирмизи хәҙис йыйынтыҡтарынан). Тәһәрәт алғанда ошо хәҙисте иҫтә тоторға кәрәк. == Тәһәрәттең фарыздары == 1.Бер тапҡыр битте йыуыу. 2.Ҡулдарҙы терһәккә тиклем бер тапҡыр йыуыу. 3.Баштың дүртән бер өлөшөн һыулап һөртөү. 4.Аяҡтарҙы шайтаншыҡ(сираҡ) һөйәктәренә тиклем бер тапҡыр йыуыу. Ошо ғәмәлдәрҙең береһе генә үтәлмәһә лә тәһәрәт дөрөҫ булмай. == Тәһәрәт алғанда нимәләр эшләргә кәрәкмәй == [[File:Macau Mosque - Ablution Tap.jpg|thumb|Урамда тәһәрәт алыр урын]] 1. Артыҡ күп һыу тотоноу. 2. Һыуҙы саманан тыш аҙ тотоноу. 3.Биткә һәм тәндең башҡа өлөштәренә һыуҙы сайпып һөртөү. 4.Тәһәрәт алғанда сәбәпһеҙ һөйләшеү. 5. Бысраҡ урында тәһәрәтләнеү. 6.Уң ҡул ярҙамында һенгереү. 7.Тәһәрәт алған саҡта,сәбәпһеҙ икенсе кеше ярҙамы менән файҙаланыу. == Тәһәрәттең сөннәттәре == 1 Тәһәрәт алырға ниәтләнеү. 2. Әғүҙү-бисмиллаһ менән башлау. 3.Иң беренсе ҡулдарҙы йыуыу. 4.Тештәрҙе мисүәк менән йәки бармаҡ менән йыуыу. 5.Тәһәрәт ғәмәлдәрен тиҙ-тиҙ бер бер артлы башҡарыу. 6.Ҡул менән ышҡып тәһрәтләнеү, һыулап ҡына сығырға түгел. 7.Ауыҙҙы өс ҡат сайҡау. 8.Танауға өс тапҡыр һыу алып һенгереү. 9.Тәндең һәр өлөшөн өсәр ҡат йыуыу. 10. Барыһын да иң беренсе уң яҡтан башлау. 11.Ҡул-аяҡтарҙы йыуғанда бармаҡтарҙан башлау.Бармаҡ араларын йыуыу. 12.Һаҡалдарҙы ентекләп йыуырға. Бармаҡтар менән тарарға. 13.Балдаҡтарҙы шылдырып йыуырға. 14.Ҡолаҡтарҙы һәм елкәне һыулап һөртөргә. [[File:Israel-2013(2)-Tel Aviv-Hassan Bek Mosque 01.jpg|thumb|Тел-Авивта тәһәрәтләнеү урыны. Израиль]] == Тәһәрәтте нимә боҙа == 1.Тәндең берәй өлөшөнән ҡан, эрен, йәки яранан һүл аҡһа(улар ағып китһә) 2.Ҡоҫоу(ауыҙға тулғандай булһа) 3.Оло ярау, кесе ярау һәм газдар бүленеп сығыуы. 4.Иҫереү, иҫәңегерәү, иҫ юғалтыу. 5.Намаҙ ваҡытында ҡысҡырып көлөп ебәреү. 6.Ятып йә һөйәлеп йоҡлау. == Тәһәрәт алыу кәрәк осраҡтар == 1. Намаҙ уҡыр алдынан. 2.Йома хөтбәһенә барғанда. 3.Йыназа намаҙына барғанда. 4.Хаж ҡылған саҡта, Ҡәғбә тирәләй тәүаф ҡылыр өсөн. 5.Ҡөрьән китабын ҡулға алыр алдынан. 6. Тиләүәт сәждәһе ҡылыр алдынан. == Тәһәрәт нисек алына == [[File:Ablution tap in Al-Ittihad Mosque.JPG|thumb|Тәһәрәтхана]] ''Әбү Хәнифә мәзхәбе буйынса'' * Иң тәүҙә еңдәрҙе төрөп алырға. * Мөмкинселеккә ҡарап ҡибла яғына боролоу. * Тәһәрәт алырға ниәт итеү. Әғүҙә-бисмилланы әйтеү. * Тәһәрәт иң тәүҙә уң ҡулдың суҡтарын өс тапҡыр йыуыуҙан башлана. Шунан һул яҡ. Һәр ағза шулай йыуыла һәм өсәр ҡат. Әгәр беләҙектәр булһа, ул торған урынды һыулап йыуырға. * Аҙаҡ уң ҡул менән өс тапҡыр ауыҙҙы сайҡарға. Өс тапҡыр танауға һыу алып һул ҡул менән һемгерергә. * Өс ҡат битте йыуырға. * Аҙаҡ ҡулдарҙы терһәктәргә тиклем өс тапҡыр йыуырға. * Устарҙы һыулап, башты һөртөргә, аҙаҡ ҡолаҡтарҙы, һуҡ бармаҡ менән ҡолаҡ эстәрен, баш бармаҡ менән ҡолаҡтың тыштарын һөртөргә. Һуңынан ҡул суҡтарының һырттары менән елкәне һөртөп алырға. Шунан һуң аяҡтарҙы, бармаҡтың араларын ентекләп йыуырға. * Тәһәрәт алып бөткәс: "Әшһәдү әллә иләһә иләллаһу, үә әшһәдәннә Мөхәммәтү рәсүлүһү " тип әйтергә. * Ошо доғаны уҡып ҡуйыу сауаплы: "Аллаһүмә-джәғәлни минә-ттәүүәбинә-үә-джғәлини минәл- мутәтаһһирин" ("Йә Аллаһ! Мине тәүбә ҡылыусыларҙан һәм таҙарыныусыларҙан итһәң ине") {{Тәһәрәт}} [[Категория:Дин]] [[Категория:Ислам]] [[Категория:Дини терминдар]] 5obzcsr1vxdqvlwkyfcs0izyix5nkbk 0 29226 1303665 679327 2026-09-08T04:22:47Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Clingen Wappen.png]] → [[File:DEU Clingen COA.svg]] PNG → SVG 1303665 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = ҡала |башҡортса исеме = Клинген |төп исеме = Clingen |ил = Германия |герб = DEU Clingen COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Кифхойзер (район) |теҙмәләге район = Кифхойзер (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = Бургомистр |башлыҡ = Рут Шпехт |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 10,75 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 185 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1072 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99718 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = KYF |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 65 012 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.greussen.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Клинген''' ({{lang-de|Clingen}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса ҡалала 1072 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 10,75 км². Диңгеҙ кимәленән 185 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99718 һәм автомобиль коды — KYF. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.greussen.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 7nzj9b7x5ngd9ol7ktkj7hcrypxmzgp 0 71940 1303657 1303634 2026-09-07T16:44:19Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1303657 wikitext text/x-wiki '''8 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 251-се ([[кәбисә йыл]]ында 252-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 114 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Журналистика|Журналистарҙың]] халыҡ-ара теләктәшлек көнө. ** Уҡый-яҙа белеү көнө. ** Физиотерапия көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Андорра}}: Милли көн. * {{Флагификация|Испания}}: Ирекмән (волонтёр) көнө. * {{Флагификация|Македония}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{RUS}}: Хәрби дан көнө: [[Рәсәй империяһы]] армияһының [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]ндағы Бородино алышында француздарҙы ҡыйратыуы. ** [[Ленинград]]ты һаҡлаусыларҙы иҫкә алыу көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Актёрҙар көнө. * {{RUS}}: Финансистар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1930]]: [[АҠШ]]-тың «МММ» химия компанияһы хеҙмәткәре Ричард Дрю йәбешкәк таҫма — скотч уйлап таба. * [[1970]]: [[СССР]]-ҙа урта мәктәп уставы раҫлана. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Калинина Людмила Ивановна]] (1915—24.06.2014), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] хәрби хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында — танк ғәскәрҙәренең ремонт-тергеҙеү полкы командиры; инженер-полковник. * [[Сафин Хәниф Усман улы]] (1935), хеҙмәт ветераны, 1955—1995 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]]ның «Алға» хужалығы механизаторы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1981). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Конашова Светлана Ивановна]] (1950), [[фән|ғалим]]-урман белгесе. 1983 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Воронеж өлкәһе]]нең Расстрижено ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Хәзиәхмәтов Шамил Сафуан улы]] (1941—22.12.2012), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], [[Журналистика|журналист]], [[Проза|яҙыусы]], [[тәржемә]]се. 2005—2012 йылдарҙа [[Өфө]]лә үҙе ойошторған «Скиф» нәшриәтенең баш мөхәррире. 1982 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. * [[Дауытов Гәрәй Дәүләтбай улы]] (1946—6.12.2008), [[уҡытыусы]], комсомол, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[мәғариф]] органдары хеҙмәткәре, журналист. 1990 йылдан [[Бөрйән районы]]ның [[Таң (гәзит)|«Таң» гәзите]] хәбәрсеһе. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Əхәтов Ғабделхәй Хурам улы]] (1927—25.11.1986), [[фән|ғалим]]-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]. 1958—1986 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, [[татар теле]] һәм [[татар әҙәбиәте|әҙәбиәте]] кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1965), профессор (1970). * [[Майстренко Валерий Николаевич]] (1947—18.05.2023), ғалим-химик. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1989 йылдан химия факультеты деканы, 1992 йылдан органик булмаған химия, 2012 йылдан — аналитик химия кафедраһы мөдире; бер үк ваҡытта 1993 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]] Йәшәйеш хәүефһеҙлеге ғилми-тикшеренеү институтының директор урынбаҫары, 1996—2009 йылдарҙа — директоры. 1998—2009 йылдарҙа «Башкирский экологический вестник» журналының баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2006), химия фәндәре докторы (1990), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғарипов Рим Мөхәрәм улы]] (1947), ғалим-хирург. 1978 йылдан [[Үрге Ҡыйғы]] район үҙәк дауаханаһының баш табибы. 1986 йылдан [[Өфө]]ләге 21-се дауахананың бүлек мөдире, 1992 йылдан — ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһының баш табип урынбаҫары, бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы; 2003 йылдан — университет клиникаһы директоры, 2011 йылдан БДМУ-ның Дипломдан һуң белем биреү институты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2005) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған табибы. Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡыйғы районы]] Үрге Ҡыйғы ауылынан. * [[Әхмәҙиев Әлим Әхәт улы]] (1952—8.08.2022), ғалим-[[Социология|социолог]], [[Политология|политолог]]. 1981 йылдан [[Бөрө дәүләт педагогия институты]] уҡытыусыһы; 1994 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары, 1995 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың Закондар сығарыу палатаһы рәйесе урынбаҫары, 1999 йылдан — Закондар сығарыу палатаһының власть мәсьәләләре, милләттәр, йәмәғәт һәм дини берекмәләр эштәре буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары, 2003 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] аппаратында бүлек мөдире урынбаҫары, 2007 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығының Республика балалар (үҫмерҙәр) ижады үҙәге директоры. Философия фәндәре докторы (1993), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012), [[Башҡортостан комсомолы]] премияһы лауреаты (1985). Сығышы менән [[Күгәрсен районы]]ның [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Әҙелмырҙин Үлмәҫбай Абдулхаҡ улы]] (1928—1.03.2011), иҫәпсе. 1953 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Путь Ленина» колхозы иҫәпсеһе, 1968 йылдан — ағас әҙерләүсе, 1984—1990 йылдарҙа — келәт мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1967). Сығышы менән ошо райондың [[Салауат (Әбйәлил районы)|Салауат]] ауылынан. * [[Ғәлиев Графит Мөбәрәк улы]] (1938), [[нефть|нефтсе]]. 1965 йылдан «Южарланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1988). [[Ленин ордены|Ленин]] (1981) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) ордендары кавалеры. [[СССР]]-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1970). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дүртөйлө районы]]ның [[Йосоп (Дүртөйлө районы)|Йосоп]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғәниев Ишдәүләт Солтан улы]] (1938), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Әбйәлил районы «Путь Ленина» колхозының элекке механизаторы. [[БАССР Юғары Советы |Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1981), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1984). Сығышы менән ошо райондың [[Дәүләт (Әбйәлил районы)|Дәүләт]] ауылынан. * [[Адушев Игорь Евгеньевич]] (1958), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1955—2013 йылдарҙа «Востокнефтезаводмонтаж» тресының хәҙерге «Металлоконструкция» йәмғиәтенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2010 йылдан — директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2013). Сығышы менән хәҙерге [[Төркмәнстан]]дың [[Төркмәнабад]] ҡалаһынан. * [[Хызырова Зөмәрә Мөнир ҡыҙы]] (1963), [[йыр]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1986 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] артисы; 1991—1994 йылдарҙа һәм 2003 йылдан [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] мәҙәниәт йорто директоры; 1994—2003 йылдарҙа Асҡарҙың 1-се мәктәбенең педагог-ойоштороусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010), төрлө кимәл ижади конкурстар еңеүсеһе һәм лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Миәкә районы]]ның [[Яңы Ишле]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:8 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1830]]: Фредерик Мистраль, [[Франция]] [[шиғриәт|шағиры]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1904). * [[1841]]: [[Антонин Дворжак]], [[Чехия]] композиторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1910]]: Жан-Луи Барро, Францияның [[театр]] һәм кино актёры, режиссёр. * [[1920]]: Александр Граве, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[Педагогика|педагог]], [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы. * [[1923]]: [[Рәсүл Ғамзатов]], СССР шағиры, [[әҙәбиәт|яҙыусы]], публицист, йәмәғәт эшмәкәре, [[Дағстан]]дың халыҡ шағиры, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1974). * [[1923]]: Иван Земнухов, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Краснодонда «Йәш гвардия» йәшерен ойошмаһын ойоштороусыларҙың береһе, [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). * [[1924]]: Любовь Шевцова, «Йәш гвардия» йәшерен ойошмаһы ағзаларының береһе, Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң). * [[1925]]: [[Питер Селлерс]] (төп исеме Ричард Генри Селлерс), [[Британия]] киноактёры, «[[Алтын глобус]]» премияһы лауреаты. * [[1930]]: Марио Адорф, [[Германия]]ның театр һәм кино актёры. * [[1945]]: Владимир Фокин, СССР һәм Рәсәй кинорежиссёры, сценарист һәм актёр, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (2008). * [[1960]]: Ия Нинидзе, СССР, [[Грузия]] һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актрисаһы, [[йыр]]сы. * [[1975]]: Елена Лиховцева, Рәсәй [[теннис]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:8 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1811]]: [[Петер Симон Паллас]], [[Германия]] һәм [[Рәсәй империяһы]]ның энциклопедист-ғалимы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И08]] [[Категория:8 сентябрь]] 3r1bi9eeromvaan5i197e9ayyw8ffay 0 90332 1303656 1229068 2026-09-07T15:01:49Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстағы Observer-kaliningrad_logo.png рәсеме [[commons:User:Infrogmation|Infrogmation]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Observer-kaliningrad logo.png|]]. 1303656 wikitext text/x-wiki {{Компания карточкаһы |название = Обсервер |прежние названия = |логотип = |тип = |основана = 2009 |основатели = [[Аранин Роман Анатольевич|Роман Аранин]] |упразднена = |причина упразднения = |преемник = |расположение = {{Флагификация|Россия}}: [[Калининград]] |ключевые фигуры = Роман Аранин |листинг на бирже = |отрасль = Инвалидтар өсөн ҡоролмалар эшләү |продукция = Инвалид коляскалары |оборот = |операционная прибыль = |чистая прибыль = |активы = |капитализация = |число сотрудников = |материнская компания = |дочерние компании = |сайт = http://o-mp.ru/ }} '''Обсервер''' — инвалид коляскалары һәм уға кәрәкле ҡоролмалар уйлап табыу һәм етештереү, мөмкинлектәре сикләнгән кешеләргә «ҡаршылыҡһыҙ мөхит» булдырыу менән шөғөлләнгән [[рәсәй]] компанияһы. [[Калининград]]та урынлашҡан<ref name="rg">{{cite web|url=http://www.rg.ru/2015/01/15/reg-szfo/aranin.html|title=Такой нужный "проходимец" Парализованный калининградец соорудил инвалидную коляску-вездеход|publisher=Российская газета|description=|accessdate=2015-05-24}}</ref>. 2009 йылда эшҡыуар [[Аранин Роман Анатольевич|Роман Аранин]] нигеҙ һала<ref name="novayagazeta">{{cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/society/68076.html|title=Побег из тюрьмы собственного тела|publisher=Новая газета|description=|accessdate=2015-05-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524174244/http://www.novayagazeta.ru/society/68076.html |date=2015-05-24 }}</ref>. == Тарих == 2004 йылда бер нисә обой һәм сантехника һатыу итеү магазины булған Калининград эшҡыуары Роман Аранин, парапланеризм менән шөғөлләнгәндә аварияға эләгә, шуның арҡаһында тулыһынса параличланған ҡала<ref name="novayagazeta"/>. Операция һәм реабилитация курсы үткәндән һуң, Романдың өлөшләтә башы һәм ҡулы хәрәкәт итә башлай. Һуңғараҡ тәбиғәттә саф һауала йөрөп килеү өсөн, Аранин үҙенең [[инженер]] дуҫы менән коляска-вездеход эшләйҙәр, ә 2009 йылда ошондай ҡоролмалар эшләү өсөн Обсервер компанияһын асалар<ref name="novayagazeta"/>. Һуңғараҡ профиль киңәйә һәм үҙенең инвалидтар өсөн эшләнгән әйберҙәрен һатыуҙан башҡа, көнбайыш компаниялары менән хеҙмәтләшлек итә башлай һәм уларҙан сит илдән ступенькоходтар, лифттар, күтәргес платформаларға әйләнеүсе баҫҡыстан күтәргестәр һәм баҫҡыстар һатып ала башлайҙар<ref>{{cite web|url=http://www.ntv.ru/novosti/1408176/|title=Калининградский предприниматель Роман Аранин изобрел инвалидную коляску-вездеход|publisher=НТВ|description=|accessdate=2015-05-24}}</ref>. 2015 йылдың башына компания 15 сит ил контрагенттары менән хеҙмәттәшлек итә, ҡайһы берҙәренән әҙер әйберҙәр, икенселәренән үҙҙәренең коляскала моделдәре өсөн кәрәк-яраҡтар һатып алына<ref>{{cite web|url=http://www.nb-forum.ru/interesting/stories/roman-aranin.html|title=Роман Аранин: «Нам нужно быть активнее, тогда чиновники быстрее поймут, что необходимо тем, кому они призваны служить» |publisher=«[[Беҙҙең киләсәк (фонд)]]»|description=|accessdate=2015-05-24}}</ref>. Үҙ продукциялары сит илдәргә дилерҙар аша сыға башлай, Обсерверҙың ассортименттары [[Белоруссия]]ла, [[Ҡаҙаҡстан]]да, [[Польша]]ла, [[Германия]]ла, [[Литва]]ла, [[Яңы Зеландия]]ла, [[Бразилия]]ла һәм [[Аргентина]]ла һатыла<ref name="rg"/>. Ҡоролмаларҙы етештереү һәм һатыуҙан башҡа, компания инвалидтар техникаһын ремонтлау һәм хеҙмәтләндереү цехы аса. Компанияның штатында 20 кеше эшләй, шуларҙың етәүһе — мөмкинселектәре сикләнгән кешеләр<ref name="snob">{{cite web|url=http://snob.ru/selected/entry/87288|title= Коляска-вездеход и летающие звери. 5 историй социальных предпринимателей|publisher=Журнал Сноб|description=|accessdate=2015-05-24}}</ref>. 2013 йылда «[[Беҙҙең киләсәк (фонд)]]» фонды ярҙамы менән, компания был проект «Бөтә Рәсәй төбәктәрендә инвалид коляскалыр ремонтлау оҫтаханаһы төҙөү» исемле яңы проект башлап ебәрә, унда оҫтаханаларҙа инвалидтар үҙҙәре эшләйҙәр. Компания шулай уҡ хөкүмәт органдары менән хеҙмәттәшлек итә, Аранин төҙөгән «Ковчег» йәмәғәт ойошмаһы мөмкинселектәре сикләнгн кешеләр өсөн «ҡаршылыҡһыҙ мөхит» төҙөйҙәр, Рәсәйҙә инвалидтар өсөн аэропорттарҙы йыһазландыралар, хәҙерге ваҡытҡа 15 аэропорт йыһазландырылған<ref name="snob"/>, шулай уҡ пляждарҙы йыһазландырыу бара — 8 пляж йыһазландырылған<ref name="gazeta.ru"/>, музейҙар менән эш алып барыла. 2014 йылда «Беҙҙең киләсәк» төбәк социаль программалар Фонды үткәргән бөтә Рәсәй конкурсының еңеүсеһе була<ref>{{cite web|url=https://yaostrov.ru/social/item/24398-sotsialnyj-predprinimatel-iz-kaliningrada-stal-finalistom-vserossijskogo-konkursa|title=Социальный предприниматель из Калининграда стал финалистом Всероссийского конкурса|publisher=Янтарный остров|description=|accessdate=2015-05-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524181550/https://yaostrov.ru/social/item/24398-sotsialnyj-predprinimatel-iz-kaliningrada-stal-finalistom-vserossijskogo-konkursa |date=2015-05-24 }}</ref>. 2015 йылда компанияға нигеҙ һалыусы Роман Аранин «[[Социаль эшҡыуарлыҡ]]ты үҫтереүҙә шәхси ярҙамы өсөн» номинацияһында «Импульс добра» премияһы лауреаты була<ref name="gazeta.ru">{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/gazeta/adv/6695473.shtml|title=В Москве наградили лауреатов четвертой ежегодной Премии «Импульс добра»|publisher=gazeta.ru|description=|accessdate=2015-05-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524193133/http://www.gazeta.ru/gazeta/adv/6695473.shtml |date=2015-05-24 }}</ref>. == Продукцияһы == * Инвалид коляскалары<ref name="observer">{{cite web|url=http://observer-mobilityproduct.ru/catalog/|title=Полный каталог продукции|publisher=Официальный сайт компании "Обсервер"|description=|accessdate=2015-05-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150524193236/http://observer-mobilityproduct.ru/catalog/ |date=2015-05-24 }}</ref> * Ступенькоходтар<ref name="observer"/> (уларҙың ярҙамы менән инвалид коляскаһындағы кеше баҫҡыстан менә һәм төшә ала) * Таянғыс-йөрөгөстәр<ref name="observer"/> * Хэндбайктар<ref name="observer"/> (ҡул ярҙамында хәкәткә килеүсе велосипедтар) * Инвалидтар өсөн пляждар<ref name="observer"/> * Пандустар<ref name="observer"/> * Махсуслаштырылған санузелдар<ref name="observer"/> * Күтәргес платформалар<ref name="observer"/> * Реабилитация ҡоролмалары<ref name="observer"/> * «Асыҡ мөхит» барлыҡҡа китереү өсөн ҡоролмалар<ref name="observer"/> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://observer-mobilityproduct.ru/ Официальный сайт] [[Категория:Социаль эшҡыуарлыҡ ойошмалары]] [[Категория:Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ]] jn6kmb7r6ml0r3caw7y3q08gkr01pqz 0 108352 1303660 1291515 2026-09-07T22:01:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303660 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист |имя = Роберт Де Ниро |оригинал имени = Robert De Niro |имя при рождении = кесе Роберт Энтони Де Ниро<ref name="био">[http://www.imdb.com/name/nm0000134/bio Биография актёра на IMDb]</ref> |место рождения = Манхэттен, Нью-Йорк, [[АҠШ]] |профессия = актёр, кинорежиссёр, продюсер |гражданство = {{USA}}<br />{{ITA}} |годы активности = кинола 1963 йылдан бирле |награды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Великий офицер Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой (с 2001 года)}}{{!!}}{{Кавалер ордена Почётного легиона}} {{!!}} {{Командор ордена искусств и литературы}} {{!}}} «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» (1975, 1981)<br />«[[Алтын глобус]]» (1981, 2011) }} '''Кесе Ро́берт Де Ни́ро''' ({{lang-en|Robert De Niro, Jr.}}, {{Д|17|08|1943|1}}, [[Нью-Йорк]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) — америка актёры, режиссёры һәм продюсеры. «[[Алтын глобус]]» (1981, 2011) премияларына һәм «Оскар» кинопремияһына эйә беренсе актёр, 1981), (1975 — кинематограф тарихында беренсе тапҡыр инглиз телендә уйналмаған роль өсөн, 1981). == Артистың генеалогияһы == Роберт Де Нироның шәжәрә ағасы яңы тормош эҙләп [[Италия]]ның Молизе регионындағы Ферраццано местечкоһынан ҡатыны Анджелина Меркурио менән Америкаға эмиграциялаған атаһының ҡарт олатаһынан — Джованни ди Ниронан ({{lang-it|Giovanni di Niro – Ниронан килгән Джованни тигәнде аңлата}}) башлап документаль күҙәтелә. АҠШ иммиграция хеҙмәтенең хаталы яҙыуы арҡаһында «di» ҡушымсаһы «De» киҫәксәһе булып киткән<ref>[http://www.deliciousitaly.com/visualizza.php?Id=286&regione_id=1 Delicious Italy — Famous people from Molise — Don Delillo, Robert De Niro, Mario Lanza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418160529/http://www.deliciousitaly.com/visualizza.php?Id=286&regione_id=1 |date=2009-04-18 }}</ref>. Был парҙың улы тыуған. Ошо егет Ирландия иммигранты Эдвард О’Рейллиҙың ҡыҙы Хелена О’Рейллиға өйләнгән. Шул никахтан, үҙ сиратында, 1922 йылда өлкән Роберт Де Ниро, һуңғараҡ — билдәле скульптор һәм рәссам-абстракционист, тыуған. Провинстаунда ([[Массачусетс]]) Һанс Һофмандың курстарында һынлы һүрәт сәнғәте (живопись) серҙәрен өйрәнгәндә, ул Вирджиния Адмирал менән таныша, ә һуңғараҡ (1942 йылда) уға өйләнә. Ҡатыны ла, өлкән Де Ниро кеүек, шиғриәткә һәм һынлы сәнғәткә һәләтле ижади кеше булған. Ҡыҙҙың ғаиләһендә — инглиз, немец, француз һәм һолланд тамырҙары. Бер йылдан был ғаиләлә улдары Роберт тыуа. Тағы ла өс йыл үтеүгә Де Нироның ата-әсәһе айырыла. == Балалыҡ һәм йәшлек йылдары == Роберт Де Ниро Кескәй Италия йәиһә түбәнге Манхэттенға күрше Гринвич-Виллидж районының бер милләт кешеләре компакт йәшәгән һәм күп йылдар Нью-Йорктың художество һәм артистик богемаһының һыйыныр мөйөшө булған урамдарында үҫкән<ref name="см">[http://www.contactmusic.com/info/robert_de_niro Биография актёра на contactmusic.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110902032620/http://www.contactmusic.com/info/robert_de_niro |date=2011-09-02 }}</ref>. Робертҡа, йөҙө үтә аҡ булғанға, «Һөт-Бобби» тигән ҡушамат таҡҡандар<ref name="De Niro">[http://books.google.com/books?id=vMoLAVV4yTQC Untouchable: a biography of Robert De Niro, страница 17] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130607032007/http://books.google.com/books?id=vMoLAVV4yTQC |date=2013-06-07 }}{{ref-en}}</ref>. 10 йәшендә Де Нироның «абсолют» артислыҡ дебюты була. Мәктәптә «Оз иленең һоҡланғыс тылсымсыһы» әкиәтен ҡуйғанда, ул Ҡурҡаҡ Арыҫлан ролен уйнаған. Дөйөм белем биреүсе хосуси мәктәптә бер нисә йыл уҡығандан һуң, Роберт, әсәһенең талабы буйынса, [[Нью-Йорк]]тағы Фьорелло Ла Гуардия исемендәге музыка, сәнғәт һәм башҡарыу оҫталығы Юғары мәктәбенә уҡырға инә (шуныһы ҡыҙыҡ, был уҡыу йортонда Аль Пачино ла уҡыған)<ref name="см" />. Де Ниро Стелла Адлерҙың (ул элегерәк Константин Сергеевич Станиславский таныш булған һәм уның «Иң төп бурыс» теорияһын әүҙем пропагандалаған) курстарына<ref>[http://www.stellaadler.com/about/history/ История школы Стеллы Адлер на её официальном сайте]{{ref-en}}</ref>), шулай уҡ Ли Страсбергтың актёрлыҡ студияһына йөрөй<ref name="см" />. Театр оҫталығы классик мәктәбенең вариҫтары Роберт Де Нирола Станиславский системаһына бирелгәнлек тәрбиәләгән. == Кино карьераһы == === 1960-сы һәм 1970-се йылдар === Төрлө сығанаҡтарҙа ҡабул ителгән<ref>[http://www.imdb.com/name/nm0000134/ Фильмография актёра на IMDb.]</ref><ref>[http://www.robertdeniroonline.com/info/filmography.php Фильмография актёра на крупнейшем англоязычном сайте поклонников.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129113415/http://www.robertdeniroonline.com/info/filmography.php |date=2012-01-29 }}</ref> Де Нироның ролдәрен күрһәтеү хронологияһына ҡарағанда, уның кинолағы, «Манхэттендағы өс бүлмә» фильмындағы, тәүге эше эпизодик роль түгел (1965). 1963 йылда актёр Брайан Де Пальманың «Туй кисәһе» (1969) фильмында кейәү егеттең дуҫтарының береһен уйнай<ref>''Дуган Э.'' Неприступный Роберт Де Ниро / Пер. с англ. Оганяна Р. — М.: ТЕРРА, 1997. — 320 с. — С. 26—28. — (Кумиры). — ISBN 5-300-01245-9</ref>. Еңел комедияны, фарсты төшөрөү бер үк ваҡытта бер нисә йәш актёр өсөн старт майҙансығына әүерелгән. Әммә сығарыусы компанияның банкротлығы арҡаһында әҙер фильм 6 йыл дауамында «кәштәлә» ята һәм экрандарға тик 1969 йылда сыға. 1973 йыл Роберт Де Ниро карьераһындағы иң мөһим йылдарының береһе булды. Ул «Барабанға аҡрын һуҡ» фильмында бейсболист Брюс Пирсон ролен башҡара, һәм шул роль өсөн Нью-Йорк кинотәнҡитселәре берләшмәһенең Премияһына (икенсе планлы иң яҡшы роль), шуның менән бергә билдәлелек һәм тамашасы иғтибарына лайыҡ була. Икенсенән, «Уҫал урамдар» фильмы менән ул Мартин Скорсезе менән күп йылдарға һуҙылған хеҙмәттәшлеген башлай. ''Джонни Боя'' роле өсөн Де Ниро шулай уҡ премияға, был юлы АҠШ кинотәнҡитселәренең Милли советы премияһына, «икенсе планлы иң яҡшы роль» номинацияһына, лайыҡ була. Йыл һуңында Фрэнсис Форд Копполаның «Крёстный атай-2» проектында йәш Вито Корлеоне роленә кинопроба үтә<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0071562/trivia Подробности съёмок фильма «Крёстный отец II» по собственной информации IMDb]</ref>. Был статуста раҫланғансы, Де Ниро трилогияның беренсе фильмындағы ''Санни Корлеоне'', ''Майкл Корлеоне'', ''Карло Рицци'' ролдәрендә уйнап ҡараған була<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0068646/trivia Подробности съёмок фильма «Крёстный отец» по собственной информации IMDb]</ref>. ''Дон Вито'' роле өсөн Роберт Де Ниро икенсе планлы иң яҡшы ир-егет роле өсөн «Оскар» премияһына лайыҡ була. Был премияны биреү ике төрлө прецедент менән бәйле. Фильмдың персонажы Вито Корлеоне итальян телендә һөйләшә, шулай итеп, беренсе тапҡыр ролен сит телдә һөйләшеп уйнаған америка актёрына Оскар бирелә. Марлон Брандо һәм Роберт Де Ниро бер үк персонажды (әммә төрлө йылдарҙа) уйнаған һәм «Оскар»ға лайыҡ булған берҙән-бер артист булдылар. Тәнҡтиселәр ҙә, күмәк тамашасы ла уңышлы тип табылған ролдәр бер-бер артлы донъя күрә: «Таксист» фильмындағы ''Трэвис Бикл'', «Егерменсе быуат» (1976) фильмындағы ''Альфредо Берлингьери'', «Нью-Йорк, Нью-Йорк» (1977) мюзиклындағы ''Джимми Дойл'', «Боландар һунарсыһы» фильмындағы ''Михаил Вронский''. Бөтөн был эштәр иң престижлы кинематографик премияларға йә шул премияларҙың берәй номинацияһына лайыҡ булған<ref>[http://www.imdb.com/name/nm0000134/awards Robert De Niro — Awards]{{ref-en}}</ref>. «Таксист» фильмындағы «көҙгө алдында» сәхнәһе актёрҙың ролде скрупулёз рәүештә эшкәртеүен раҫлай. Фильмдың сценарисы Пол Шрейдер, Кевин Джексонға интервью биргәндә, Де Нироның ''«Һин миңә әйттеңме?»'' фразаһын импровизациялауын иҫенә төшөрөп, түбәндәгене әйтте<ref>[http://www.guardian.co.uk/film/2004/sep/01/features.extract 'There was a sense of exhilaration about what we had done' | Film | guardian.co.uk]{{ref-en}}</ref>: {{цитата|Сценарийҙа ябай ғына: «Трэвис үҙенең көҙгөләге сағылышы менән һөйләшә» тип яҙылғайны. Бобби минән, уның геройы нимә тип һөйләшергә тейеш, тип һораны, һәм мин, ул пушка менән уйнаусы һәм үҙен текә итеп күҙ алдына килтереүсе малай кеүек, тинем. Ә Де Ниро бер нью-йорк юморисы интермедияларының төп канваһы булып торған шул рефренды файҙаланды. {{oq||In the script it just says, "Travis speaks to himself in the mirror." Bobby asked me what he would say and I said, well, he's a little kid playing with guns and acting tough. So De Niro used this rap that an underground New York comedian had been using at the time as the basis for his lines.}}}} «Көҙгө алдында» эпизоды «кино тарихындағы иң яҡшы 100 сәхнә» теҙмәһенә индерелгән<ref>[http://www.timeout.ru/journal/feature/1488/5 100 лучших сцен в истории кино Time Out Москва] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211010842/http://www.timeout.ru/journal/feature/1488/5 |date=2009-02-11 }}</ref> һәм төрлө жанрлы кинофильмдарҙа ҡабатлап кителә (цитаталана) йәиһә пародиялана. === 1980-се һәм 1990-сы йылдар === [[Файл:RobertdeNiro26.JPG|thumb|200px|left|Де Ниро в 1988 году]] 1980 йыл — Роберт Де Нироның кинематографик карьераһының артабанғы пигы. Боксёр Джейк Ламоттаның иҫтәлектәре мотивына нигеҙләнеп ҡуйылған Мартин Скорсезеның «Ҡоторған үгеҙ» тип аталған сираттағы эше ике «Оскар» премияһына лайыҡ була. Шуның береһе Де Нироға, иң яҡшы актёрға, тапшырылған. Ҡара-аҡ фильм үтә тупаҫ реалистик манерала төшөрөлгән һәм спортсы тормошоноң төрлө этаптарын күрһәтә. Өлкәнәйә барған персонажына максималь тап килер өсөн, Де Ниро ауырлығын 27 килограмға үҫтерә. «Һуҡ миңә!» тигән билдәле сәхнәлә [ Джо Пеши һәм Де Ниро ысынлап тороп бер-береһен туҡмайҙар<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0081398/trivia Raging Bull (1980) — Trivia]</ref>. Актёр эштәрен ысынбарлыҡҡа тура килтерер өсөн Роберт Де Ниро йыш ҡына башҡаса кәүҙәләндереүҙең өҫтәлмә методтарын файҙаланған: «Ҡоторған үгеҙ» өсөн бокс дәрестәре алған, "Ҡурҡыу мороно"нда уйнар өсөн тешен ҡушлата, «Нью-Йорк, Нью-Йорк» (1977) фильмы өсөн саксофонда уйнарға өйрәнә, 1976 йылда өс ай таксист булып эшләй<ref name="см" />. «[[Комедия короле]» (1983 йыл) фильмын төшөргәндә, Де Ниро, эләгешеп китеү сәхнәһе алдынан, үҙенең партнёры Джерри Льюисҡа тупаҫ антисемит тирадаһын төбәп әйтә. Был һөҙөмтәһеҙ ҡалмай. Льюис былай тип хәтерләй: «Мин камералар ҡайҙа икәнен дә оноттом… Мин Боббиҙың үңәсенә үрелдем [Бобби — Роберт исеменең иркәләтеү формаһы]»<ref>[http://docs.google.com/View?docid=dg6n6657_55cffn74 People Feb. 7, '83 — De Niro…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307180714/https://docs.google.com/View?docid=dg6n6657_55cffn74 |date=2012-03-07 }}</ref>. 1984 йылда Серджо Леоненың "Бер ваҡыт Америкала"тигән гангстер сагаһы прокатта ҙур уңышҡа өлгәшә. Роберт Де Ниро унда характерлы, төрлө «миҙгелле» ''«Туҡмас»'' (''«Лапша»'') ҡушаматлы ''Дэвид Ааронсон'' ролен, йәш бутлегер сағынан аҙап ҡалған ҡартлыҡ осорона тиклем, уйнай. Был фильмдан һуң режиссёрҙар һәм продюсерҙар Де Нироның талап ителгәнлеген өс бер төрлө йүнәлештә файҙалана башлайҙар: енәйәтсе «Бразилия» (1985), «Ҡағылғыһыҙ» (1987), «Дан егеттәр» (1990), «Алыш» (1995) һ.б.); полицейский /спецагент/ («Төн уртаһына саҡлы өлгөрөргә» (1988), «Ронин» (1998), «Шоу башлана» (2002) һ.б.); демоник яуыз («Ангел йөрәге» (1987), «Ҡурҡыу мороно» (1991), «Фанат» (1996) һ.б.). 1990-сы йылдар уртаһына тиклем был фильмдар тәнҡитселәрҙең позитив һәм хатта һоҡланыулы баһаһына лайыҡ булды, ә 1995 йылдан башлап, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡараштар нейтраль була барған, быны, мәҫәлән, кино өйрәнеүсеһе Роджер Эберт баһаһынан асыҡ күреп була<ref>[http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/19900902/REVIEWS/9020301/1023 Роджер Эберт «GoodFellas» / Chicago Sun-Times (2 сентября 1990 года)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100730045115/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F19900902%2FREVIEWS%2F9020301%2F1023 |date=2010-07-30 }}</ref><ref>{{cite web |url =http://www.rogerebert.com/reviews/heat-1995 |title =Heat |author =Роджер Эберт |date =1995-12-15 |work = |publisher =Ebert Digital LLC |accessdate = 2015-09-30 |lang=en}}</ref>. 1993 йылда Де Ниро үҙен «Бронк тарихы» фильмы режиссёры сифатында һынап ҡарай. Фильмдың әҙәби нигеҙе итеп Чезз Палминтериҙың автобиографик пьесаһын һайлаған. Чезз Палминтери тәүҙә Де Нироға әҫәрен экранлаштырыуҙы рөхсәт итмәй, Де Ниро уға төп ролдәрҙең береһен тәҡдим итә һәм киноны төшөрөү процесын артистар һайлауҙан башлап музыка мәғлүмәте алыуға тиклем контролдә тотоуға өлгәшә<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0106489/trivia A Bronx Tale (1993) — Trivia]</ref>. Де Нироның ҡуйыусы (постановщик) сифатында дебютын тәнҡитселәр ыңғай ҡабул итә. 1993 йыл — актёрҙың атаһы вафат булған йыл. Картина өлкән Роберт Де Нироға бағышланған 1995 йылда Роберт Де Ниро Аль Пачино менән бергә «Алыш» фильмында уйнаған. Фильмдың динамик сюжетын һәм ике арҙаҡлы актёрҙың уйнауын тамашасы яҡшы ҡабул иткән. Йыйылған аҡса суммаһы фильмдың бюджетын өс тапҡыр ҡаплаған (178 млн долл.- 60 млн долл.)<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0113277/business Heat (1995) — Box office / business]</ref>. Шул уҡ йылда Де Ниро һәм уның кино буйынса даими партнёры Джо Пеши ҡатнашлығында «Казино» (1995) фильмы сыға. Тәнҡитселәр фильмды һәм артистарҙың эшен юғары баһалай, төрлө ҡырлы, бөтөнләй кире персонаждарҙы ла, кешесә хуплау һәм ихтирам тыуҙырырлыҡ итеп, уйнауын билдәләй<ref>[http://www.reelviews.net/php_review_template.php?identifier=63 Джеймс Барардинелли, «Казино», рецензия на Reelviews.net.]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/films/2005/07/05/casino_se_2005_dvd_review.shtml «Казино», рецензия на ВВС]</ref>. Әммә күренекле артист өсөн коммерция уңышын һәм позитив профессиональ тәнҡитте һыйҙырған был ике фильм һуңғы фильмдары булып сыға. 1995 йылдан һуң Де Нироның бер фильмы ла әйҙәүсе кинематографик исемлектәргә (IMDb фаразы буйынса, 250 иң яҡшы фильм<ref>[http://www.imdb.com/chart/top 250 лучших фильмов по версии IMDb]</ref>, «Empirе» журналы рейтингына йәиһә AFI фаразы буйынса, 100 йылға 100 иң яҡшы америка фильмы теҙмәһенә) эләкмәгән<ref>[http://connect.afi.com/site/DocServer/100Movies.pdf?docID=301 100 лучших американских фильмов за 100 лет по версии AFI] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721205639/http://connect.afi.com/site/DocServer/100Movies.pdf?docID=301 |date=2011-07-21 }}</ref> һ.б.). === XXI быуат === [[Файл:RobertDeNiroMattDamonBerlinFeb07.jpg|170px|thumb|right|Де Ниро һәм Мэтт Деймон Берлинда (2007 йылдың феврале) «Алдаҡ әүрәтеү» фильмының премьераһында]] [[Файл:Robert De Niro KVIFF portrait.jpg|170px|thumb|right|Де Ниро 2008 йылда]] Роберт Де Ниро төрлө жанрлы фильмдарҙа өҙлөкһөҙ төшә. Ул: «Хәрби сумыусы»ла — АҠШ {{comment|Хәрби-диңгеҙ флоты|ВМФ}} офицеры (2000), {{comment|«Йоҙаҡ ватыусы»|Медвежатник}} фильмында — сейфтарҙы профессиональ ватыусы (2001), «15 минутлыҡ дан» драматик боевигы детективында (2001), «Шоу башлана» комедия боевигы детективында (2002). Де Нироның был дәүерҙәге һәм һуңғыраҡ ижадындағы бөтөн фильмдары коммерция йүнәлешендә, яҡшы аҡса йыйһалар ҙа, профессиональ эксперттарҙың яғымлы-нейтраль тәнҡитенә генә эйә була улар<ref>[http://exler.ru/films/07-05-2001.htm Алекс Экслер, Субъективные заметки о фильмах, Драма «Военный ныряльщик»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815085454/http://exler.ru/films/07-05-2001.htm |date=2011-08-15 }}</ref><ref>[http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20010713/REVIEWS/107130305/1023 Роджер Эберт, «The Score» / Chicago Sun-Times (13 июля 2001 года).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120927182929/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20010713%2FREVIEWS%2F107130305%2F1023 |date=2012-09-27 }}</ref>. Роберт Де Ниро талантын һәм мөмкинлектәрен бөтөн күләмендә файҙалана алмауын, һуңғы тиҫтә йылдарҙағы бәхәсле кинопроекттарҙа ҡатнашыуын<ref name="RS" /> бына нисек аңлатырға мөмкин. 2001 йылдың 11 сентябрендәге террористик акттан һуң Де Ниро түбәнге Манхэттендың террористик акттарҙан зыян күргән райондарын иҡтисади тергеҙеүгә ярҙам итеү маҡсатында «Трайбек» кинофестивален ойоштороусыларҙың береһе була. Де Ниро йондоҙҙар менән ҙур гонорарлы фильмдарҙа уйнай, һәм уларҙың төп абруйы аҡсаны шәфҡәтлелек сараларына, фестивалде ойоштороуға һәм үҫтереүгә булышлыҡ итеүҙә<ref>[http://online.barrons.com/article/SB125935466529866955.html#articleTabs_panel_article%3D3 Список 25 лучших филантропов / Dow Jones & Company (30 ноября 2009 года).]</ref>. Мартин Скорсезе «Мөртәт» фильмын төшөрөргә тотона, ул Де Нироға офицер Куинан ролен тәҡдим иткән була (картинала был ролде Мартин Шин уйнай), ләкин актёр, «Алдаҡ әүрәтеү» яңы проектында режиссёр сифатында эшләүе һәм буш ваҡыты булмауы сәбәпле, тәҡдим ителгән ролдән баш тарта<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0407887/trivia Подробности съёмок фильма «Отступники» на IMDb]</ref>. Де Ниро фильмына көслө һәм популяр актёрҙарҙы: Мэтт Деймонды, Анджелина Джолиҙы, Джо Пешиҙы, Алек Болдуинды йәлеп иткән. Әммә Де Нироның режиссёр эше негатив тәнҡиткә дусар ителә. Мәҫәлән, Роджер Эберт шундай хөкөм сығара: «{{comment|Үҙәк разведка идаралығынан|ЦРУ}}нан Джордж Тенеттың операцияһы — уңышһыҙлыҡ, тип һанаһағыҙ, һеҙ Де Нироның был ведомство тарихы тураһындағы төшөнкө һәм ышандыра алмаҫлыҡ фильмын күрмәйенсә бөлгөнлөк тураһында бер нимә лә белмәйһегеҙ»<ref>[http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20061221/REVIEWS/61222002 The Good Shepherd: rogerebert.com :Reviews] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114161231/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20061221%2FREVIEWS%2F61222002 |date=2011-11-14 }}</ref>. 2009 йылда актёрға [[Лос-Анджелес]]тағы {{comment|Британия киноакадемияһы|BAFTA}} бүлексәһе кинематограф үҫешенә шәхсән өлөш индергән өсөн «Британия» премияһын тапшыра. 2011 йылдың ғинуарында Роберт Де Нироға карьераһы дауамында кинематограф үҫешенә индергән өлөшө өсөн икенсе «[[Алтын глобус]]» (Сесиль Б. Де Милль премияһы категорияһында) тапшырыла. «Кино яңылыҡтары» сайты фекеренсә, премия тапшырыу церемонияһында актёр әйткән рәхмәт һүҙҙәре был саралағы иң сағыу сығыштарҙың береһе булған<ref>{{cite web|title=Роберт Де Ниро произнес лучшую речь "Золотого глобуса"|url=http://www.kinonews.ru/news_12260/|date=2011-01-18|work=Новости кино|publisher=ООО "КиноНьюс"|accessdate=2016-03-18}}</ref>. 2011 йылда Де Ниро ҡатнашлығында «Профессионал» (2011), «Иҫке Яңы йыл» (2011), «Ҡараңғылыҡ өлкәләре» америка фильмдары, һәм шулай уҡ «Мөхәббәт: Ҡулланыу инструкцияһы» тигән итальян картинаһы төшөрөлә. Актёрҙың эшен ИД Коммерсантъ тәнҡитселәре актёрҙың был уңышын, «һуңғы йылдарҙа аптыратырлыҡ даимилыҡ менән үтә ахмаҡ голливуд комедияларында уйнағаны өсөн реабилитация, тип атаны»<ref>{{cite web |url =http://www.kommersant.ru/doc/1657185 |title =Любовь: инструкция по применению |author = |date =2011-06-10 |work = |publisher =Коммерсантъ Weekend|accessdate = 2014-12-18}}</ref>. 2012 йылда Роберт Де Ниро ҡулы тейгән дүрт картинаның: «Флинн булырға», «Ҡыҙыл уттар» (2012), «Фрилансерҙар» һәм «Минең егетем — псих» релизы була. Һуңғы фильмда актёр биполяр аффектив төшөнкөлөк менән сирләгән өлкән Пэт Солитаноны, йәш уҡытыусының атаһын, уйнай. Был башҡаса кәүҙәләнеш (перевоплощение) бөтөн АҠШ кинотәнҡитселәре берлегенең бер нисә премияһы менән билдәләнгән һәм 1991 йылдан һуң Де Ниро өсөн «Оскар»ҙың тәүге номинацияһы була. 2012 йылдың ноябрендә төп геройҙарҙы башҡарыусы бәхәсһеҙ йондоҙ квартеты: Роберт Де Ниро, Майкл Дуглас, Морган Фримен һәм Кевин Клайн ҡатнашлығында «Вегастағы һуңғы малай» (Last Vegas) кинокомедияһы төшөрөлә башлай. Донъя прокатына 2013 йылдың һуңында сығарыла<ref>{{cite web|url=http://www.aif.ru/culture/news/242932|title=Де Ниро сыграет одну из главных ролей в «Последнем мальчишнике в Вегасе» |author= |date=2012-11-06 |work= |publisher=АиФ |accessdate=2012-12-10 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6CwqyqXQP |archivedate=2012-12-16}}</ref>. 2013 йылдың 4 февралендә {{comment|Граумандың Ҡытай театры|TCL}} алдындағы тышҡы ихатаһында уҙғарылған тантаналы церемония сиктәрендә<ref>Не следует путать с [[Голливудская «Аллея славы»|Голливудской «Аллеей славы»]], где актёр собственной звезды не имеет.</ref> актёр үҙенең ҡул һәм аяҡтарының күсермәһен ҡалдыра һәм былай ти<ref>{{cite web |url =http://www.rg.ru/2013/02/05/de-niro-site-anons.html |title =Роберт Де Ниро Голливудтың «Дан аллеяһы»нда «эҙен ҡалдырҙы» |author =Субботина Е. |date =2013-02-05|work = |publisher =Российская газета |accessdate = 2013-02-06}}</ref>: {{цитата|Джо Пеши һәр ваҡыт, һин ҡасандыр бер аяғың менән цементҡа батырһыңдыр, ти ине. Мин, әлбиттә, ул ошо күренеште күҙ уңында тотҡандыр, тип уйламайым.}} Де Ниро ҡатнашлығындағы иң көтөлгән проекттарҙың береһе булып Бернард Мейдофф афераһына бағышланған журналист тикшеренеүҙәрен экранизациялау тора. Роберт Де Ниро донъя иҡтисадында киң билдәле финанс пирамидаһын ойоштороусы енәйәтсе Бернард Мейдофф ролен уйнай, шулай уҡ картинаның продюсеры ла була<ref>{{cite web |url =http://www.rg.ru/2011/11/07/deniro-site-anons.html |title =Роберт де Ниро сыграет знаменитого финансового афериста |author =Смирнова А. |date =2011-11-07 |work = |publisher = Российская газета |accessdate = 2012-12-12 }}</ref><ref>{{cite web |url =http://observador.pt/2015/09/11/primeira-fotografia-robert-niro-bernie-madoff/ |title =A primeira fotografia de Robert de Niro como Bernie Madoff |author = |date =2015-09-11 |work = |publisher =Observador On Time |accessdate = 2015-09-29 |lang =it }}</ref>. 2015 йылдың аҙағында Де Ниро «Бронк тарихы»н ҡуйыуға кире әйләнеп ҡайта, был юлы уны, 8 «Оскар» премияһына эйә Алан Менкен яҙған музыкаға нигеҙләнеп, мюзикл итеп төшөрә. Сценарийҙың авторы — Чезз Палминтери. 2016 йылдың 4 февралендә спектаклдең премьераһы була һәм тәнҡитселәр уны яҡшы баһалай<ref>{{cite web |url =http://www.nytimes.com/2016/02/25/theater/review-a-bronx-tale-the-musical-doo-wops-down-mean-streets.html?rref=collection%2Ftimestopic%2FDe%20Niro%2C%20Robert&action=click&contentCollection=timestopics&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=1&pgtype=collection |title =Review: ‘A Bronx Tale: The Musical’ Doo-Wops Down Mean Streets |author =Isherwood Ch. |date =2016-02-24 |work = |publisher =The New York Times |accessdate = 2016-03-18 |lang = en}}</ref>. Кинола эшләгән йылдарында Роберт Де Ниро америка һәм донъя кинематографының иң кәрәкле артистарына әйләнгән. ''Rolling Stone'' журналы «Де Ниро — бөтөн дәүерҙәрҙең иң бөйөк актёрҙарының береһе»,- тип яҙҙы<ref name="RS">{{cite web |url =http://www.rollingstone.com/movies/lists/robert-de-niro-the-good-the-bad-and-the-ugly-20150924 |title =Robert De Niro's Best, Worst and Craziest Performances |author =Eberi B., Murrey N., Phipps K., Tobias S. |date =2015-09-24 |work = |publisher =Rolling Stone |accessdate =2015-09-29 |lang =en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926235352/http://www.rollingstone.com/movies/lists/robert-de-niro-the-good-the-bad-and-the-ugly-20150924 |date=2015-09-26 }}</ref>. == Эшлекле әүҙемлеге == Роберт Де Ниро бизнеста ла әүҙем һәм уңышлы кеше. Үҙ аҡсаһының (средство) күпселек өлөшөн актёр Нью-Йорктың Трайбекалағы төрлө предприятиеларын инвестициялауға тотона. ''ТрайБеКа'' (TriBeCa, Triangle Below Canal Street — мәғәнәһе ''Кэнэл стрит көньяғындағы өсмөйөш'') — айырым административ статусҡа эйә булмаған Түбәнге Манхэттен районының йәнле һөйләштәге атамаһы . Ул Tribeca Productions «Трайбека Продакшнс» (фильмдар һәм телепрограммалар төшөрөү) һәм «Трайбека» кинофестивале компанияһының атамаларында ҡулланыла. Был проекттарҙы Роберт Де Ниро кинопродюсер Джейн Розенталь менән партнёрлыҡта тормошҡа ашырған. АҠШ-та популяр булған япон кухняһы шеф-ашнаҡсыһы Нобу Мацухиса (Nobu Matsuhisa) һәм башҡа партнёрҙар менән Де Ниро ҡунаҡхана һәм ресторан бизнесында, һәм бөтөн донъя «Nobu» ресторандар селтәрендә юғары класлы хеҙмәт күрһәткән Nobu Hospitality (Нобу ҡунаҡсыллығы) компанияһының хужаһы булып тора. Әйтер кәрәк, Мәскәүҙә 2009 һәм 2015 йылдарҙа ике «Nobu» рестораны асылды<ref>{{cite web |url =http://ria.ru/culture/20151109/1317514091.html |title =Роберт Де Ниро открыл в Москве новый ресторан |author = |date =2015-11-09 |work = |publisher =РИА Новости |accessdate = 2016-03-18 }}</ref>. Һанап үткәндәрҙән тыш, Де Ниро (ХХ быуат уртаһына оҡшатып стилләштерелгән) «Трайбека Гриль», «Локанда Верде» ресторандарының, «Гринвич Отель» ҡунаҡханаһы һәм башҡа предприятиеларҙың уртаҡ милексеһе булып тора. Шуға ҡушып, Роберт Фрэнсис Форд Коппола менән бергә [[Сан-Франциско]]лағы «Рубикон» ресторанының да хужаһы булып тора. Ресторан ҡайһы бер йылдар исемлегендә 1700 атамаға еткән һәм күп тапҡыр махсус премиялар менән билдәләнгән шараптар картаһы менән дан алған<ref>[http://www.sfrubicon.com/wine.html Private Dining at Rubicon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100614075849/http://www.sfrubicon.com/wine.html |date=2010-06-14 }}</ref>. Роберт Де Ниро социаль-әүҙем позицияла тора һәм шәфҡәтлек эшмәкәрлеген дауам итә. 2014 йыл аҙағында актёр [[Антигуа һәм Барбуда]] утрау дәүләтенең айырым иҡтисади вәкиле итеп тәғәйенләнде . Был илдең премьер-министры һәм бразиль бизнесмены Джеймс Пакер (James Packer) менән берлектә дәүләттең туристик бизнесына 250 миллион АҠШ доллары индереү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылған. Британия баҫмаһы [[The Guardian]] фекеренсә, актёрҙың был эшкә өлөшө булып проектты үҙ аҡсаһы менән финанслау түгел, ә инвесторҙарҙы һәм курорттың потенциаль ҡунаҡтарын йәлеп итеү тора<ref>{{cite web |url =http://www.theguardian.com/film/2014/nov/29/robert-de-niro-economic-envoy-antigua-barbuda |title =The Mission: Robert De Niro to be economic envoy for Antigua & Barbuda |author = |date =2014-11-29 |work = |publisher =The Guardian |accessdate = 2014-12-18 |lang = en}}</ref>. 2015 йылдың ғинуарында актёр Нью-Йоркта 2014 йылдың 20 декабрендә атылған полиция офицерҙары ғаиләләренә ярҙам итеү маҡсатында йәмәғәт шәфҡәтлек фонды асыу инициаторы булды<ref>{{cite web |url =http://www.washingtontimes.com/news/2015/jan/2/robert-de-niro-urges-gifts-to-slain-policemens-fun/ |title =Robert De Niro urges gifts to slain policemen’s fund |author =Cheryl K. Chumley |date =2015-04-02 |work = |publisher =The Washington Times |accessdate = 2014-12-18 |lang = en}}</ref>. == Шәхси тормошо == [[Файл:RobertDeNiro GraceHightower Shankbone 2010.jpg|right|220px|thumb|2010 йыл. Де Ниро һәм уның хәләл ефете Грейс Хайтауэр]] Роберт Де Нироның тәүге ҡатыны афроамерика сығышлы актриса һәм йырсы Дайэнн Эбботт (Diahnne Abbott) була. Ул иренең фильмдарында төшкән бер нисә кескәй: «Нью-Йорк, Нью-Йорк» фильмында клуб йырсыһы камео, «Комедия короле»ндә Рита эпизодик ролдәре аша билдәле. Де Ниро Дайэннаның тәүге никахынан тыуған Дренаны үҙ ҡыҙы итеп иғлан итә. Дрена Де Ниро һуңғараҡ {{comment|уллыҡҡа алған|приёмный}} атаһы менән: «Мутлашыу», «Ҙур өмөттәр» (1998), «Рокки һәм Буллвинклдең мажаралары», «[[Ламарканың һуңғы эше]]» фильмдарында төшкән. Де Нироның тәүге никахынан Рафаэль исемле улы ла бар. Үҫкәс, йәш егет атаһы юлынан китә, ләкин актёрлыҡ һөнәренән бик тиҙ төңөлә<ref>[http://www.imdb.com/name/nm1113789/ Рафаэль Де Ниро на IMDb]</ref> һәм күсемһеҙ милек менән сауҙа итә башлай<ref>[http://www.realestate.ru/new.aspx?id=23757 Новости о сделках с недвижимостью в Нью-Йорке на realestate.ru (22 июля 2011 года).]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1988 йылда Де Ниро һәм Эбботт айырылыша. Артист оҙаҡ йылдар дауамында элекке модель Туки Смит (шулай уҡ афроамериканка) менән<ref>[http://www.sweetstyle.ru/style/main/raz/star/2027 Елена Прокофьева, «Роберт Великолепный» / SweetStyle (01 июня 2011 года).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831083243/http://www.sweetstyle.ru/style/main/raz/star/2027 |date=2011-08-31 }}</ref><ref>[http://www.livestory.com.ua/family/2009/05/22/192047.html «Роберт Де Ниро стал дедушкой» / LIVEstory (22 мая 2009 года).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160404200027/http://www.livestory.com.ua/family/2009/05/22/192047.html |date=2016-04-04 }}</ref>, мөнәсәбәттәрен юридик рәсмиләштермәгән көйө, бәйләнештә торған. 1995 йылда, экстракорпораль аталандырыу ярҙамында, суррогат әсә сағыштырмаса йәш булмаған ирле-ҡатынлыға ике игеҙәк малай — Джулиан Хенри һәм Аарон Кендрикты тыуҙырған. Де Ниро йыш ғына үҙенең атайлығын публика алдында һыҙыҡ өҫтөнә ала<ref>[http://www.imdb.com/name/nm0810208/news?year=2009#ni1267095 Toukie Smith — News]</ref>. 1997 йылда Роберт Де Ниро икенсе тапҡыр өйләнә. Яңы һайлаған ҡатыны — кейәүгә сыҡмаҫ элек стюардесса булып эшләгән Грейс Хайтауэр. 1998 йылда уларҙың улдары Эллиот, ә 2011 йылда — ҡыҙҙары Хелен тыуған. 2004 йылда уҙған Венеция кинофестивалендә Роберт Де Нироға почётлы итальян гражданлығы биреү планлаштырылған була. Был теләк менән «Италия улдары» америка йәмғиәте һәм Италия премьер-министры Сильвио Берлускони ҡәтғи рәүештә риза булмаған. Де Нироның итало-американлы образын күп тапҡырҙар ысынбарлыҡҡа тап килмәгән гангстер һәм енәйәтсе итеп асыуы бындай мөнәсәбәттең нигеҙе булып тора тип аңлатылған<ref>[http://kp.ru/daily/23388/33244/ Евгений БЕЛИКОВ, «Де Ниро не станет настоящим итальянцем» / Комсомольская правда (22 октября 2004 года).]</ref><ref>[http://www.kommersant.ru/News/978416/Region/77 «Де Ниро не стал итальянцем» / «Коммерсантъ» (15 октября 2004 года).]</ref>. 2006 йылдың 21 октябрендә, шуға ҡарамаҫтән, уға италия гражданлығы бирелә<ref>[http://www.from-ua.com/news/453cd85329bed/ Собственные данные Лента. Ру (23 октября 2006 года).]</ref><ref>[http://www.trud.ru/userfiles/pdf/ae/ae391b93425f320dead1559576a23266.pdf Интервью газете «Труд-7» (21 августа 2008 года).]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Роберт Де Ниро сәйәсәттә эҙмә-эҙлекле [[АҠШ]] Демократик партияһына тоғро<ref name="био" />. 2008 йылдың 4 февралендә ул «Супершишәмбе» алдынан һайлау алды митингыһында ҡатнаша һәм [[Обама, Барак|Барак Обама]] яҡлы була. == Ҡыҙыҡлы факттар == * 2015 йылдың сентябренә ҡарата Роберт Де Ниро ҡатнашлығындағы фильмдар IMDb фаразы буйынса 250 иң яҡшы фильмдар исемлегенә һәм 2007 йылғы АҠШ киноакадемияһы AFI фаразы буйынса 100 йыл эсендә 100 иң яҡшы америка фильмы - «100» исемлегенә түбәндәге фильмдар эҙмә-эҙлелектә урынлаштырылған (IMDb/AFI): ** Крёстный атай 2 (3/32) ** Дан егеттәр (17/92) ** Бер ваҡыт Америкала (74/-) ** Таксист (81/52) ** Ҡоторған үгеҙ (115/4) ** Алыш (1995) (123/-) ** Казино(ҡомарлы уйын йорто) (1995) (139/-) ** Болан һунарсыһы (149/53) * Роберт Де Ниро ҡатнашлығындағы фильмдарҙан алынған килем суммаһы 2 миллиард долларҙан артыҡ булған. 2011 йылдың сентябренә иң кассалы биш фильмдан килем түбәндәгесә булған (мультипликацияны иҫәпкә алмайынса, кинотеатрҙарҙа прокаттан һәм бөтөн донъяла DVD ҡортомонан алынған килем суммаһы килтерелгән; һыҙыҡ аша IMDb мәғлүмәттәре буйынса бюджет күрһәтелгән)<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0290002/business Meet the Fockers (2004) — Box office / business]</ref>: ** Факерҙар менән танышыу — 576 / 80 млн АҠШ доллары; ** Ата-әсәләр менән танышыу — 330 / 55; ** Алыш (1995) — 187 / 60; ** Ҡурҡыу мороно (1991) — 182 / 35; ** Быны анализла — 177 / 30. * ''Rolling Stone'' журналы күҙәтеүселәре командаһы актёрҙың ижадына бағышланған күҙәтеү мәҡәләһендә, үҙ фекеренә таянып, шартлы рәүештә, уның фильмдарын өс категорияға бүлгән: яҡшы, насар һәм шыҡһыҙ (бер ниндәй баһа ла бирерлек түгел)<ref name="RS" />. Беренсе төркөмгә (редакция тәҡдим иткән тәртиптә): «Таксист», «Ҡоторған үгеҙ», «Крёстный атай 2», «Уҫал урамдар», «Алыш», «Неприкасаемые», «Комедия короле», «Болан һунарсыһы», «Дан егеттәр», «Барабанға аҡрын һуҡ» фильмдары индерелгән. Икенсе төркөмдә: «Шоу башлана», «Малавита», «Бер ваҡыт Һолливудта», «15 минутлыҡ дан», «Оло туй», «Ҡыҙыл уттар», «Мотель», «Факерҙар менән танышыу 2», «Тегенеһен анализла», «Иҫке Яңы йыл». Өсөнсө төркөмдә: «Ҡурҡыу мороно», «Бразилия», «Уяныу», «Рокки һәм Буллвинкль мажаралары», «Франкенштейн Мэри Шелли», «Беҙ фәрештә түгел», «Фәрештә йөрәге», «Ҙур өмөттәр», «Сәләмләүҙәр» һәм «Сәләм, әсәй!», «Утлы өйөрмә». == Фильмография == {{main|Фильмография Роберта Де Ниро}} == Наградалары һәм номинациялары == === Кинофильмдарҙағы актёрлыҡ оҫталығы === <small>Роберт Де Ниро лайыҡ булған номинация һәм наградалар буйынса мәғлүмәттең күп булыуы түбәндәге таблицаға уның тик кино актёры сифатындағы ҡаҙаныштары һәм үҙен күрһәткән конкурстар сиктәрендә алғандары ғына индерелде. Телевидение наградалары, ҡыҫҡа сроклы конкурс проектары (Америка кинопремияһы {{lang-en|American Movie Awards}} тураһындағы махсус мәғлүмәт, Комедия жанрындағы ҡаҙаныштары өсөн америка премияһы {{lang-en|American Comedy Awards}}) һәм айырым корпорация наградалары бында индерелмәгән({{lang-en|Blockbuster Entertainment Awards}})</small> {{ВФильмеВерх}} {{ВФильме |1973|[[Бей в барабан медленно]]|Bang the Drum Slowly|Премия Объединения кинокритиков [[Нью-Йорк]]а за Лучшую роль второго плана - ''Брюс Пирсон''}} {{ВФильме |1973|[[Злые улицы]]|Mean Streets|Премия [[Национальный совет кинокритиков США|Национального совета кинокритиков США]] за Лучшую роль второго плана - ''Джон Сивелло''}} {{ВФильме |1974|[[Крёстный отец 2]]|The Godfather: Part II|[[Премия «Оскар» за лучшую мужскую роль второго плана|Оскар за лучшую мужскую роль второго плана]] - ''Вито Корлеоне''}} {{ВФильме |1974|[[Крёстный отец 2]]|The Godfather: Part II|Номинация на [[BAFTA|премию Британской академии кино и телевидения]] за лучший дебют - ''Вито Корлеоне''}} {{ВФильме |1976|[[Таксист (фильм)|Таксист]]|Taxi Driver|Номинация на [[Премия «Оскар» за лучшую мужскую роль|Оскара за лучшую мужскую роль]] - ''Трэвис Бикл''}} {{ВФильме |1976|[[Таксист (фильм)|Таксист]]|Taxi Driver|Номинация на [[BAFTA|премию Британской академии кино и телевидения]] [[Премия BAFTA за лучшую мужскую роль|за лучшую мужскую роль]] - ''Трэвис Бикл''}} {{ВФильме |1976|[[Таксист (фильм)|Таксист]]|Taxi Driver|Номинация на премию «[[Золотой глобус]]» [[Премия «Золотой глобус» за лучшую мужскую роль — драма|за лучшую мужскую роль в драме]] - ''Трэвис Бикл''}} {{ВФильме |1977|[[Нью-Йорк, Нью-Йорк (фильм, 1977)|Нью-Йорк, Нью-Йорк]]|New York, New York|Номинация на [[Золотой глобус|премию «Золотой Глобус»]] [[Премия «Золотой глобус» за лучшую мужскую роль — комедия или мюзикл|за лучшую мужскую роль в комедии или мюзикле]] - ''Джимми Дойл''}} {{ВФильме |1978|[[Охотник на оленей]]|The Deer Hunter|Номинация на [[Премия «Оскар» за лучшую мужскую роль|Оскара за лучшую мужскую роль]] - ''Михаил Вронский''}} {{ВФильме |1978|[[Охотник на оленей]]|The Deer Hunter|Номинация на [[BAFTA|премию Британской академии кино и телевидения]] [[Премия BAFTA за лучшую мужскую роль|за лучшую мужскую роль]] - ''Михаил Вронский''}} {{ВФильме |1978|[[Охотник на оленей]]|The Deer Hunter|Номинация на «Золотой глобус» [[Премия «Золотой глобус» за лучшую мужскую роль — драма|за лучшую мужскую роль в драме]] - ''Михаил Вронский''}} {{ВФильме |1980|[[Бешеный бык]]|Raging Bull|[[Премия «Оскар» за лучшую мужскую роль|Оскар за лучшую мужскую роль]] - ''Джейк Ла Мотта''}} {{ВФильме |1980|[[Бешеный бык]]|Raging Bull|[[Премия «Золотой глобус» за лучшую мужскую роль — драма|Премия «Золотой глобус» за лучшую мужскую роль в драме]] - ''Джейк Ла Мотта''}} {{ВФильме |1980|[[Бешеный бык]]|Raging Bull|Номинация на [[BAFTA|премию Британской академии кино и телевидения]] [[Премия BAFTA за лучшую мужскую роль|за лучшую мужскую роль]] - ''Джейк Ла Мотта''}} {{ВФильме |1983|[[Король комедии]]|The King of Comedy|Номинация на [[BAFTA|премию Британской академии кино и телевидения]] [[Премия BAFTA за лучшую мужскую роль|за лучшую мужскую роль]] - ''Руперт Папкин''}} {{ВФильме |1987|[[Сердце Ангела]]|Angel Heart|Номинация на [[Сатурн (премия)|премию «Сатурн»]], как [[Премия «Сатурн» лучшему киноактёру|лучшему актёру]] - ''Луис Сайфер''}} {{ВФильме |1988|[[Успеть до полуночи]]|Midnight Run|Номинация на премию «Золотой глобус» [[Премия «Золотой глобус» за лучшую мужскую роль — комедия или мюзикл|за лучшую мужскую роль в комедии или мюзикле]]- ''Джек Уолш''}} {{ВФильме |1990|[[Славные парни]]|Goodfellas|Номинация на [[BAFTA|премию Британской академии кино и телевидения]] [[Премия BAFTA за лучшую мужскую роль|за лучшую мужскую роль]] - ''Джимми Конвей''}} {{ВФильме |1990|[[Пробуждение (фильм, 1990)|Пробуждение]]|Awakenings|Номинация на [[Премия «Оскар» за лучшую мужскую роль|Оскара за лучшую мужскую роль]] - ''Леонард Лоув''}} {{ВФильме |1991|[[Мыс страха (фильм, 1991)|Мыс страха]]|Cape fear|Номинация на [[Премия «Оскар» за лучшую мужскую роль|Оскара за лучшую мужскую роль]] - ''Макс Кэйди''}} {{ВФильме |1991|[[Мыс страха (фильм, 1991)|Мыс страха]]|Cape fear|Номинация на премию «Золотой глобус» [[Премия «Золотой глобус» за лучшую мужскую роль — драма|за лучшую мужскую роль в драме]] - ''Макс Кэйди''}} {{ВФильме |1991|[[Мыс страха (фильм, 1991)|Мыс страха]]|Cape fear|Номинация на [[MTV Movie Awards|кинопремию MTV]] в категориях "Лучший злодей" и "Лучший Актёр" - ''Макс Кэйди''}} {{ВФильме |1994|[[Франкенштейн Мэри Шелли]]|Mary Shelly’s Frankenstein|Номинация на [[Сатурн (премия)|премию «Сатурн»]], как [[Премия «Сатурн» лучшему киноактёру|лучшему актёру]] - ''Существо''}} {{ВФильме |1996|[[Фанат (фильм, 1996)|Фанат]]|The Fan|Номинация на [[MTV Movie Awards|кинопремию MTV]] в категории «Лучший злодей» — ''Джил Ренард''}} {{ВФильме |1999|[[Анализируй это]]|Analyze This|Номинация на премию «Золотой глобус» [[Премия «Золотой глобус» за лучшую мужскую роль — комедия или мюзикл|за лучшую мужскую роль в комедии или мюзикле]] - ''Пол Витти''}} {{ВФильме |2000|[[Знакомство с родителями]]|Meet the Parents|Номинация на премию «Золотой глобус» [[Премия «Золотой глобус» за лучшую мужскую роль — комедия или мюзикл|за лучшую мужскую роль в комедии или мюзикле]] - ''Джек Бёрнс''}} {{ВФильме |2000|[[Знакомство с родителями]]|Meet the Parents|Номинация на [[MTV Movie Awards|кинопремию MTV]] в категории «Лучшая актёрская команда»}} {{ВФильме |2000|[[Военный ныряльщик]]|Men of Honor|Номинация на премию «Спутник» Международной академии прессы в категории лучший актёр второго плана - ''Лесли Сандей''}} {{ВФильме |2009|[[Всё путём]]|Everybody’s Fine|Победа в категории «Лучший актёр» на Голливудском кинофестивале - ''Фрэнк Гуд''}} {{ВФильме |2012|[[Мой парень — псих]]|Silver Linings Playbook|Победа в категории «Лучший актёр второго плана» на Голливудском кинофестивале - ''Пэт Солитано-старший''}} {{ВФильме |2012|[[Мой парень — псих]]|Silver Linings Playbook|Номинация на премию «Спутник» в категории «Лучший актёр второго плана» - ''Пэт Солитано-старший''}} {{ВФильме |2012|[[Мой парень — псих]]|Silver Linings Playbook|Номинация на премию «Выбор критиков» в категории «Лучший актёр второго плана» - ''Пэт Солитано-старший''}} {{ВФильме |2012|[[Мой парень — псих]]|Silver Linings Playbook|Номинация на [[Премия Гильдии киноактёров США|премию Гильдии киноактёров США]] в категории «Лучший актёр второго плана» - ''Пэт Солитано-старший''}} {{ВФильме |2012|[[Мой парень — псих]]|Silver Linings Playbook|Номинация на премию «Оскар» в категории «Лучший актёр второго плана» - ''Пэт Солитано-старший''}} {{ВФильмеНиз}} === Мәҙәниәт үҫешенә шәхси өлөшө өсөн === {|class="wikitable" style="font-size:95%; background:#f9f9f9" border="2" cellpadding="4" !style="background:#B0C4DE"| Год !style="background:#B0C4DE"| Церемония / Событие !style="background:#B0C4DE"| Награда / Премия |- | 1979 | [[Гарвард университеты]]ның Театралдар Йәмғиәте йыйылышы | ''Йыл кешеһе'' |- | 1993 | [[Венеция кинофестивале]] | ''[[Алтын арыҫлан]] бөтөн кинематографик карьераһы дауамындағы ҡаҙаныштары өсөн'' |- | 1997 | [[Мәскәү халыҡ-ара кинофестивале]] | ''[[Мәскәү халыҡ-ара кинофестивале|Көмөш «Изге Георгий Победоносец»]] донъя кинематографына индергән өлөшө өсөн'' |- | 1999 | [[Халыҡ һайлауы (премия)|«Халыҡ һайлауы» премияһы]] | ''«Бөтөн дәүерҙәр өсөн кино йондоҙо»'' (Номинация, премияны [[Форд, Харрисон|Харрисон Форд]]ҡа тапшыртҡан) |- | 2000 | [[Сан-Себастьян халыҡ-ара кинофестивале]] | ''Кинематографҡа индергән өлөшө өсөн «Доностия» почётлы наградаһы'' ({{lang-en|Donostia Lifetime Achievement Award}}). |- | 2000 | [[Берлин кинофестивале|Берлин халыҡ-ара кинофестивале]] | ''Бөтөн карьераһы дауамындағы ҡаҙаныштары өсөн'' |- | 2001 | «Гофам» премияһы | ''Бөтөн карьераһы дауамындағы ҡаҙаныштары өсөн'' |- | 2003 | [[Америка кино сәнғәте институты]] | ''Бөтөн карьераһы дауамындағы ҡаҙаныштары өсөн'' |- | 2004 | Америка режиссёрҙары гильдияһы | ''Почётлы ағзалыҡ'' |- | 2004 | [[Карловы Вары кинофестивале|Карловы Вары халыҡ-ара кинофестивале]] | ''«Гәлсәр глобус»'' |- | 2008 | Германияның «Алтын кинокамера» телевизион премияһы | ''Бөтөн карьераһы дауамындағы ҡаҙаныштары өсөн'' |- | 2008 | [[Карловы Вары кинофестивале|Карловы Вары халыҡ-ара кинофестивале]] | ''«Гәлсәр глобус» — донъя кинематографына күренекле художество өлөшө өсөн'' |- | 2009 | Кеннеди Үҙәгенең дан залы | ''Лауреат'' |- | 2009 | [[BAFTA|Лос-Анджелестағы Британия киноакадемияһы бүлексәһе]] | ''[[«Британия» премияһы]] кинематограф үҫешенә шәхси өлөшө өсөн'' |- | 2011 | [[Алтын глобус]] | ''[[Сесиль Б. Де Милль премияһы]] номинацияһында еңеү — Бөтөн карьераһы дауамында кинематограф үҫешенә индергән өлөшө өсөн.'' |} == Әҙәбиәт == * ''Дуган Э.'' Неприступный Роберт Де Ниро / Пер. с англ. Оганяна Р. — М.: ТЕРРА, 1997. — 320 с.; 16 с. ил. — (Кумиры). — ISBN 5-300-01245-9 == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Роберт Де Ниро}} * [http://goodcinema.ru/?q=node/179 Биография Роберта Де Ниро] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222171106/http://goodcinema.ru/?q=node%2F179 |date=2015-12-22 }} * [http://www.robertdeniroonline.com/ Robert De Niro Online] {{ref-en}} (фан-сайт) * ''Фёдоров А. В.'' [http://www.edu.of.ru/attach/17/43230.doc Контрасты Роберта Де Ниро] // Видео-Асс экспресс. 1993. № 23. С. 20-25. * [http://www.gq.ru/people/article/145216/ Интервью Роберта де Ниро]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // GQ, июль 2009 {{^}} {{Тышҡы һылтанмалар|Наградалары}} {{Иң яҡшы ир-егет роле өсөн «Оскар» премияһы 1961-1980}} {{Икенсе планлы ир-егет роле өсөн «Оскар» премияһы 1961-1980}} {{Иң яҡшы ир-егет роле өсөн «Алтын глобус» — драма 1961—1980}} [[Категория:«Алтын глобус» премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Оскар» премияһы лауреаттары]] [[Категория:Сесиль Б. Де Милль премияһы лауреаттары]] [[Категория:АҠШ рестораторҙары]] [[Категория:Актёр студияһы сығарылыш уҡыусылары]] 59jpt4ao6unpu23gojmq952s692o7zp 0 114840 1303668 1246093 2026-09-08T05:57:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303668 wikitext text/x-wiki {{Архитектор|имя=Николай Матвеевич Соколов|изображение=Соколов Николай Матвеевич2.jpg|гражданство={{Рәсәй империяһы}}|дата рождения=1859|дата смерти=1906|место рождения={{МР|Рәсәй империяһы}} |место смерти={{МС|Дондағы Ростов}},<br> Рәсәй империяһы<nowiki></nowiki>|учёба=Петербург граждан инженерҙәр институты |работал в городах=[[Дондағы Ростов]]|стиль=кирбес стиле|важнейшие постройки=Ростов дәүләт төҙөлөш университетының төп корпусы {{s|(элекке Коммерция училищеһы)}}}} '''Николай Матвеевич Соколов''' ([[1859]]—[[1906 йыл|1906 йылдар]]) — архитектор, [[Дондағы Ростов]] ҡалаһының элекке баш архитекторы ([[1887 йыл]]). == Биографияһы == [[Файл:Дом_Трудолюбия_РостовДон2.jpg|мини|250x250пкс|Дондағы Ростовта хеҙмәт һөйөү йорто]] [[Файл:Народное_училище_им_Токарева_РостовДон2.jpg|мини|250x250пкс| Н. И. Токарев исемендәге Халыҡ училищеһы]] [[Файл:Коммерческое_училище_РостовДон2.jpg|мини|250x250пкс|Коммерция училищеһы йорто]] [[Файл:Дом_Братьев_Мартын_1.jpg|мини|250x250пкс|Бер туған Мартындарҙың йорто]] Николай Матвеевич Соколов [[1859 йыл|1859 йылда]] дворян ғаиләһендә тыуған. [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургта]] уҡыған. [[Санкт-Петербург]] дәүләт архитектура-төҙөлөш университетында Петербургта һәм [[Германия|Германияла]] граждан инженерҙар институтын тамамлаған. Өйләнгән. [[Дондағы Ростов|Дондағы Ростовҡа]] ҡала хужалары тарафынан баш архитектор итеп тәғәйенләнгән. [[1886 йыл|1886 йылда]] Николай Матвеевич ҡалаға килгәс, «Бай сығанаҡ» тип аталған үҙәк районды үҙе үҙләштергән яңы готика архитектура традицияларында проектлаштырыу менән булышҡан. Хәҙерге көндәргә тиклем һаҡланып ҡалмаған Лютеран сиркәүе (Седов һәм Соколов урамдары мөйөшөндәге), бер тыуған Мартындар йорто (Оло Баҡса урамы һәм Крепостной тыҡырығында), Коммерция училищеһы йорто (хәҙерге Ростов Инженер-төҙөлөш университеты) (Социалистик урамы һәм Богатяновский тыҡырығы киҫелешендә) — ғәҙәттәге немец архитектураһы традицияларында төҙөлгән. Ростовта ул үҙенең мәхәббәте — Натальяны осрата<ref>[https://img-fotki.yandex.ru/get/196534/16389044.38/0_bb48e_7993acdf_orig Вторая жена Соколова]</ref>. Натальяның беренсе никахы уңышһыҙ булып сыҡҡан: уның ире трагик хәлдәрҙә һәләк булған. Николай Матвеевич был ваҡытта үҙенең беренсе ҡатыны менән айырылышыу процесында булған. Ул ваҡытта айырылышыу өсөн рөхсәтте бары тик Изге Синод ҡына биргән. Николай Матвеевич Натальяны бик ныҡ яратҡан, һәм улар, сиркәүҙә никахтарын раҫламайынса ғына, бергә йәшәй башлағандар. 12 йыл буйы улар шулай йәшәгәндәр, уларҙың өс балалары булған. Николай Матвеевич үҙенең яратҡан ҡатынына [[Пушкин]] урамында өс этажлы йорт һатып алған (ул йорт әле лә бар). Наталья уны [[1910]] йылда, Николай Матвеевич үлгәндән һуң, һатып ебәргән, Сенная урамында (хәҙер [[М. Горький]] урамы) бәләкәйерәк йорт һатып алған. 1920-се йылдарҙа был йорт дәйөм халыҡ милкенә әйләнгәндән һуң, архитекторҙың ҡатынына йорттоң икенсе ҡатында бер нисә бүлмәне ҡалдырғандар. == Ижады == Архитекторҙың ижади идеяларына уның бала һәм үҫмер сағында Прибалтикала йәшәүе, архитектура сәнғәте менән булышыуы [[Рига|Ригала]] башланыуы ҙур йоғонто яһаған. Н. М. Соколовтың [[XIX быуат]] аҙағы — [[XX быуат]] башындағы ижады [[Дондағы Ростов]] ҡалаһы үҙәк өлөшөнөң тарихи йөҙөн барлыҡҡа килтереүгә ныҡ булышлыҡ иткән. [[XIX быуат]] аҙағы — [[XX быуат]] башында Соколов Николай Матвеевич, «кирбес стиле» оҫтаһы булараҡ, архитектура ҡомартҡылары исемлеген тәшкил иткән йорттарҙы проектлаған. Бында Николаевский ҡала дауаханаһының төп корпусы ([[1902]]), аҡылы зәғифләнгәндәрҙе дауалау йорто, Р. П. Максимовтың хеҙмәт һөйөү йорто<ref>[http://www.rostovbereg.ru/publ/rostov_so_vsekh_storon/progulki_po_gorodu/dom_trudoljubija_p_r_maksimova/4-1-0-173 Дом трудолюбия П.]</ref>, Иҫке Баҙар майҙанындағы ябыҡ баҙар, Новопокровский сиркәүе, Коммерция училищеһы ([[1905]]), Иверск ҡатын-кыҙҙар монастырының Иверская Божья Матерь сиркәүе, Михаил Архангел сиркәүе, Изге апостолдарға тиң кенәз Владимирҙың [[Дондағы Ростов|Дондағы Ростовтағы]] сиркәүе, Н. И. Токарев исемендәге Халыҡ училищеһы инә. Ҙур Садовый урамындағы 51-се йорт шулай уҡ Соколов проекты буйынса төҙөлгән<ref>[http://townevolution.ru/books/item/f00/s00/z0000005/st011.shtml Эклектика]</ref> (1886). Был урамда доминант булып торған йорттар — америка консульствоһының ике ҡатлы айырым йорто (Ҙур Садовый урамы, 125-се йорт), хәҙерге ваҡытта был Рәссамдар йорто, сауҙагәр Максимовтың контораһы йорто ([[1880]]). Н. М. Соколов архитектура эштәренең ҡомартҡыһы — бер тыуған Мартындар йорто, икенсе төрлө әйткәндә Ҡыҙыл йорт, [[1893 йыл|1893 йылда]] [[Британия]] поданныйы Иван Романович Мартын өсөн төҙөлгән йорт. Был ике ҡатлы йорт немец неоготикаһы стилендә төҙөлгән. Йорт ҡыҙыл кирбестән төҙөлгән һәм [[Дондағы Ростов]] ҡалаһы өсөн [[XIX быуат]] аҙағы — [[XX быуат]] башында һирәк осрай торған неоготиканың өлгөһө булып тора. Ул ҙур масштаблы өс киртләсле архитектура формаһы менән ҡаланың үҙәк районындағы урамдарын үҙенә ҡаратып тора. Йорт готик формалы көмбәҙле шпиль менән осланып тора. Шпилгә флюгер ҡуйылған, йорттоң ҡыйығы өсмөйөшлө текә ҡыйыҡ менән ябылған. Йортҡа ингән ишектең өҫтөндәге япма балкон сиктәренә тотолған тимерҙән сүкеп эшләнгән баҫҡыс яндауырҙары һәм өй ҡыйығы деталдәре менән биҙәкләнгән. [[1897]]—[[1900 йыл|1900 йылдарҙа]] Соколов архитектура профессоры, эклектика оҫтаһы А. Н. Померанцев проекттары буйынса йорттар төҙөү менән булышҡан, Ҡала Думаһының төҙөлөш комиссияһы менән етәкселек иткән. Сенат Указы менән [[1892 йыл|1892 йылдың]] 13 апрелендә граждандар инженеры титуляр кәңәшсе архитектор Соколов Николайға коллежский асессор дәрәжәһе бирелгән. Архитектор Соколов инфаркттан вафат булған. Үлеме алдынан Синод уның беренсе никахын рәсми рәүештә юҡҡа сығарған. Соколов ҡаланың Крестовоздвиженский зыяратында ерләнгән. == Әҙәбиәте == * Есаулов Г. В., Черницына В. А. Архитектурная летопись Ростова-на-Дону. Ростов-на-Дону, «Малыш», 2002. — С. 304. * Ильин А. М. История города Ростова-на-Дону. — Ростов-на-Дону: «Мини тайп», 2006. — С. 95. * Любжанидзе В. Н., Лаптев Г. Ф. Путешествие по старому Ростову. — Ростов-на-Дону: Донагрейн, 1997. — С. 186. * Донской временник. 2009. — 2008, — С. 54. * Есаулов Г. В. Архитектор Ростова Николай Соколов //Строймаркет — Ростов. −1998. № 2, — С. 35-36. * Научный журнал КубГАУ, № 120(06), 2016 год. Людмирская А. В. Статья: Архитектура Эстляндской губергиии — источник вдохновения и основа творческого метода Н. М. Соколова (неоготика Прибалтийского края и её отражение в архитектурном облике Южной столицы) (Академия строительства и архитектуры ДГТУ, факультет градостроительства и архитектуры, Ростов-на-Дону, Россия). * Волошинова Л. «Николай Соколов». //Вечерний Ростов, 1991, № 74. * Газета «Вечерний Ростов», 29 марта 2002 года. Александр Оленев. Интервью с внучкой архитектора Соколова — Натальей Федоровной Мартыновой. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://temples.ru/architect.php?ID=1809 Соколов Николай Матвеевич] * [http://www.voopiik-don.ru/main/2009-06-01-10-47-54/3475--2014 Памятники Дона] * [https://www.gorodtotma.ru/852-nasledie-vodochnogo-korolya.html Наследие «водочного короля»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108093354/https://www.gorodtotma.ru/852-nasledie-vodochnogo-korolya.html |date=2017-01-08 }} * [http://rslovar.com/content/призрак-умершего-архитектора-ростова-долго-тревожил-свою-семью Призрак умершего архитектора Ростова долго тревожил свою семью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170401095212/http://rslovar.com/content/%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%BA-%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B5%D0%B3%D0%BE-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE-%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%BB-%D1%81%D0%B2%D0%BE%D1%8E-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8C%D1%8E |date=2017-04-01 }} [[Категория:Алфавит буйынса архитекторҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1859 йылда тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй империяһында тыуғандар]] [[Категория:1906 йылда вафат булғандар]] 22z0zz2v6imxve39vv6gsu1whjg2y1s 3 123199 1303655 1223751 2026-09-07T15:00:54Z ~2026-48566-29 48863 /* Привет */ Яуап бирергә 1303655 wikitext text/x-wiki {{Орден2|Original Barnstar Hires.png|Тәүге [[Ананьин мәҙәниәте|мәҡәлә]] өсөн| --[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 20:28, 8 июль 2017 (UTC)}} == Привет == Здравствуйте, коллега. Благодарим за вклад. Видно, что у Вас есть достаточный вики-опыт. Это ценно для нас. Нас не так много и народ проявляет интерес: кого каким ветром к нам занесло? Поделитесь о себе, если Вам удобно. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 17:59, 23 июль 2017 (UTC) : Һаумыһығыҙ! Чаще всего я пишу в Русской Википедии. К Башкирскому проекту сначала не подходил - у Вас довольно хорошее развитие, много участников. Раньше помогал в развитии российских финно-угорских проектов. Недавно решил и о корнях вспомнить )) Удивило в Вашем разделе очень дружелюбное отношение даже к тем кто башкирского особо-то не знает: за каждую новую статью вижу благодарность. Такого нигде нет. Это очень поддерживает. [[Ҡатнашыусы:Yufereff|Yufereff]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Yufereff|әңгәмә]]) 18:13, 23 июль 2017 (UTC) :: Спасибо. Да, мы стараемся соблюдать в первую очередь четвертый столб — быть вежливым. И делаем шаги для сплочения сообщества. Заглядывайте на раздел [[Википедия:Ағымдағы ваҡиғалар|Ағымдағы ваҡиғалар]]. Да, мы знаем, что подобных явлений с передачей детей было достаточно много. Что было, то было. Вы не знаете из каких мест был Ваш предок? Похвально Ваше желание вспомнить корни, научиться башкирскому языку. Это заслуживает отдельного пресс-релиза в Башинформе и сюжета на БСТ, как пример-призыв для самих башкир - пишите Википедию. Надеюсь, что как-нибудь это сделаем. В технических вопросах как Вы сильны? Мы сильно хромаем. Если заметили наши шаблон-карточки выдают косяки. Нужна помочь. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 19:22, 23 июль 2017 (UTC) ::: Из Татарстана. Гаплогруппа ДНК Y-хромосомы финно-угорская. С шаблонами постараюсь помочь чем смогу, единственное — возможны косяки в грамматике языка — прошу поправлять. [[Ҡатнашыусы:Yufereff|Yufereff]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Yufereff|әңгәмә]]) 19:39, 23 июль 2017 (UTC) ::::Добрый день!Грамматикой поможем! Если вы есть на ФБ, по мессенджеру доступны в любое время суток.--[[Ҡатнашыусы:З. ӘЙЛЕ|З. ӘЙЛЕ]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:З. ӘЙЛЕ|әңгәмә]]) 09:12, 24 июль 2017 (UTC) :@[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ded [[Махсус:Өлөштәр/~2026-48566-29|~2026-48566-29]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:~2026-48566-29|фекер алышыу]]) 15:00, 7 сентябрь 2026 (UTC) == Шаблоны == Доброе время, коллега. По проблеме шаблонов (ҡалып:) мне не понятна причина появления каких-то знаков от использования отдельных шаблон-карточек, раньше таких ошибок не наблюдалось. Например: <nowiki>{{Ҡалып:Река}}</nowiki> дает знаки |- |- |- |- |- |- |- |- |- |- |- |- |- |- |- |-, <nowiki>{{Ҡалып:Йылға}}</nowiki> не дает. Статьи для примера: [[Десна (Днепр ҡушылдығы)]] и [[Төйәләҫ (йылға)]]. В идеале эти два шаблона надо объединить, но, как это сделать, чтобы не навредить еще больше? Есть еще и другие шаблоны, которые повели себя странно в этом году. Я полагаю, что кто-то где-то сделал реформу и мы должны эту реформу адаптировать у себя. Но, что конкретно и как? Вот это хочу понять. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 08:40, 24 июль 2017 (UTC) : Сделал. Но шаблон <nowiki>{{Ҡалып:Река}}</nowiki> очень древний. Это не шаблон-карточка. Он просто написан символами. В РуВики его заменили на более сложную шаблон-карточку в 2015 году. По идее нужно постепенно и планомерно менять шаблоны Река → Йылға в каждой статье, хотя это и муторно... но можно оставить и так для существующих статей, он будет работать. т. к. простой. [[Ҡатнашыусы:Yufereff|Yufereff]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Yufereff|әңгәмә]]) 16:15, 24 июль 2017 (UTC) :: Спасибо, коллега. Этот ляп также ушёл из шаблона госу.деятель. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 16:22, 24 июль 2017 (UTC) <br> Следующая просьба посмотреть шаблон <nowiki>{{commonscat}}</nowiki>. вот что получается {{commonscat|Табын-фест 2017}}--[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 16:22, 24 июль 2017 (UTC) : возможно из-за разницы в башкирских названиях Викисклада: Викимилек и Викиһаҡлағыс (старый). --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 16:25, 24 июль 2017 (UTC) :: Пока не могу понять, в чём тут дело... [[Ҡатнашыусы:Yufereff|Yufereff]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Yufereff|әңгәмә]]) 18:34, 28 Июль (Майай) 2017 (UTC) ::: Если речь идет о повторении слова «Викимилектә», то там проблема была в [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BB%D1%8C:Wikidata/media&curid=73850&diff=748945&oldid=713713 модуле].--[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 19:50, 23 сентябрь 2017 (UTC) :::: Возможно. Я тоже не во всём разбираюсь. [[Ҡатнашыусы:Yufereff|Yufereff]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Yufereff|әңгәмә]]) 19:53, 23 сентябрь 2017 (UTC) == Voice chat for podcast WikiJabber == Hi {{ping|Yufereff}}, I'm hosting the podcasts [[:de:WP:WikiStammtisch]] (German) and [[:meta:WikiJabber]] (English) and I would like to invite you to WikiJabber. We would talk about you, your relationship to Wikipedia etc. and other interesting projects. Technically it is a talk via https://zencastr.com for about an hour. What do you think? --[[Ҡатнашыусы:Sebastian Wallroth|Sebastian Wallroth]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Sebastian Wallroth|әңгәмә]]) 17:44, 29 август 2017 (UTC) == О географических и исторических названиях == Приветствую. Хотелось бы узнать, почему вы решили изменить названия Аҡ Ҡуйлы и Ҡара Ҡуйлы. Википедия пишет, что Ак-Коюнлу - тюрк. «белобаранные», от „'''ак'''“ — белый и „коюн“ — баран. По-башкирски коюн - это ҡуй, поэтому мы приняли вариант аҡ ҡуйлы, ҡара ҡуйлы. Далее. Нахичевань у нас идет как Нахчиван, это близко к оригиналу, а вариант Нәхисеүән кажется не очень приемлемым, так как ни в каком языке нет близко подобного, и в башкирском это название не встречается в таком вот адаптированном к нашим грамматическим правилам виде, хоть и звучит почти по-башкирски. Әриван тоже спорный вариант, во-первых, он ни в одном языке не встречается, во-вторых, Ереван укоренился у нас в таком виде давно. В Викиучебнике мы создали словари, которые пополняем в ходе работы. Они тут: https://ba.wikibooks.org/wiki/Башҡорт_теле/Һүҙлектәр/Географик_атамалар_(донъя). [[Ҡатнашыусы:Alfiya55|Alfiya55]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Alfiya55|әңгәмә]]) 15:37, 23 сентябрь 2017 (UTC) : Здравствуйте! Словарь я видел, очень ценная вещь для работы. Аҡ-Ҡойунлы, Нәхисеүән и Әриван я видел в самих текстах здесь в Википедии. Могу добавить ещё разногласия: Мавараннаһр (так в словаре) - Мәүәрәнәһр (так встречается в какой-то статье)... таких разночтений много. К сведению, в словаре нет названия Байконур, хотя в статье встречается Байҡоңыр (как я понимаю, передача казахской фонетики). Могу со временем вернуть все свои изменения. Посоветуйте, какие написания применять в будущем? [[Ҡатнашыусы:Yufereff|Yufereff]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Yufereff|әңгәмә]]) 15:59, 23 сентябрь 2017 (UTC) :: Ереван я не трогал, а заменил дореволюционное название Эривань на Әриван. [[Ҡатнашыусы:Yufereff|Yufereff]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Yufereff|әңгәмә]]) 16:17, 23 сентябрь 2017 (UTC) * [[Ҡатнашыусы:Yufereff|Yufereff]], һаумыһығыҙ! Во-первых, спасибо, за активную работу в Башкирской Википедии. Во-вторых, мнения по обсуждаемым вопросам. С Вами уже активно общается истинный носитель башкирского языка [[Ҡатнашыусы:Alfiya55|Alfiya55]] - филолог с университетским образованием и большим опытом работы в периодических изданиях, переводческой деятельности. Совет: прислушиваться к ее мнениям. Со своей стороны, как ее коллега, могу добавить, предлагая несвойственные, иногда даже не приемлемые и не понятные слова для текстов БашВики под предлогом, что в родственных тюркских языках они пишутся или звучат так, мы можем прийти к тому, что рядовые носители башкирского языка просто не поймут наши тексты. В общем, предложение такое: не надо создавать особый язык БашВики, который резко отличается от литературного башкирского, предлагая не употребляемые термины и понятия, ссылаясь на то, что они встречаются в каких-то статьях. Даже упоминание какого-то слова в словарях не является показателем того, что оно активно используется в живой речи и является понятным для всех без исключения носителей башкирского языка, утвержденный литературный которого, к большому сожалению, основывается в основном только на двух его диалектах. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 16:39, 23 сентябрь 2017 (UTC) :: Здравствуйте! Я как раз прислушиваюсь. Нахчиван и Аҡ / Ҡара Куйлу вернул обратно. Вашей фразой «Даже упоминание какого-то слова в словарях не является показателем того, что оно активно используется в живой речи» Вы хотите сказать, что даже Викидәреслек не является ориентиром? Как тогда быть? Использовать все названия так, как они пишутся по-русски? [[Ҡатнашыусы:Yufereff|Yufereff]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Yufereff|әңгәмә]]) 16:48, 23 сентябрь 2017 (UTC) * К сожалению, да. Викидәреслек создается нашими коллегами, которые не все являются филологами, тем более с опытом языковой практики. И не только. Даже в словарях и в Башкирской энциклопедии (на башкирском языке) встречаются, опять-таки, к большому сожалению, отдельные неточности. Поэтому совет: прежде чем вносить какие-то изменения и дополнения, желательно посоветоваться. Если есть желание, можете напрямую мне написать: 4039624@mail.ru --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 17:24, 23 сентябрь 2017 (UTC) * В целом в Википедии практически все исправимо в т.ч. названия статей, которые при необходимости можно переименовать или предложить к переименованию на этой странице — [[Википедия:Исемен үҙгәртеүгә]]. Поэтому здесь особой проблемы нет. В таких случаях желательно создавать перенаправления на русском варианте названия города, чтобы избежать создания статей дублей.--[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 18:34, 23 сентябрь 2017 (UTC) *: Принято. Сосредоточусь тогда в первую очередь на названиях, которые не вызывают разночтений. И вот опять же, среди 50 крупнейших городов России есть Чебоксары. Однако, в статье [[Сыуашстан]] написано «Чебоксар». Это написание имеет какие-то основания на на башкирской почве или это новшество автора статьи? [[Ҡатнашыусы:Yufereff|Yufereff]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Yufereff|әңгәмә]]) 18:44, 23 сентябрь 2017 (UTC) *:: К вам у меня нет претензий, так как названия многих городов мира в источниках на башкирском языке не встречаются и их сложно найти. С этой проблемой наверное встречается каждый участник, но эта проблема вполне решаема. Поэтому пишите статьи в свое удовольствие, при возникновении вопросов можете обратиться к участникам. В данном конкретном случае правильность этого названия можно легко проверить с помощью поисковика: «Чебоксар ҡалаһы» и найдутся результаты: [http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/12376-syuashstan Башкирская энциклопедия], [http://www.bashinform.ru/bash/551508/ Башинформ], [https://pravitelstvorb.ru/ba/press-office/news.php?ELEMENT_ID=13808 Правительство РБ], [http://www.lingfestrb.ru/blr/novosti-festivalnogo-dvizheniya-v-mire/ Фестиваль языков в Башкортостане], [http://bashgazet.ru/obshestvo/3654-berebe-syuash-ikensebe-bashort.html газета «Башҡортостан»], [http://www.ye02.ru/ob/8293-yyly-kn-yyyra.html Газета "Йәшлек"], [https://gtrk.tv/novosti-hbrzr/22313-cheboksar-kalahynda-rsy-hokumte-ryese-dmitriy-medvedev-ryeslegend-utkn-knshml ГТРК «Башкортостан»] и др. А шаблон поправлю.--[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 19:22, 23 сентябрь 2017 (UTC) * «Чебоксар» - правильное написание. По-башкирски пишется именно так, а не переводится форма множественного числа русского языка. Таких слов много: каникулы - по-башкирски - только каникул, а не каникулдар (форма множественного числа), железные дороги - тимер юлы, ә не тимер юлдары. К сожалению, в периодической печати, может и в БашВики можно встретить ошибочные употребление аналогичных форм. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 19:16, 23 сентябрь 2017 (UTC) *: Рәхмәт! [[Ҡатнашыусы:Yufereff|Yufereff]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Yufereff|әңгәмә]]) 19:19, 23 сентябрь 2017 (UTC) * Есть такая тенденция: русскоязычные термины во мн. ч. в башкирском языке обретают вид ед. ч. Например, Афины — Афина, Гималаи — Гималай, Анды — Анд, Канары — Канар и т.д. Но не всегда: Бельцы, Сумы, Черновцы и т.д. Как это объясняется - не знаю. Чебоксары у нас — Чебоксар. [[Ҡатнашыусы:Alfiya55|Alfiya55]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Alfiya55|әңгәмә]]) 19:27, 23 сентябрь 2017 (UTC) *: Ҙур рәхмәт, Әлфиә! [[Ҡатнашыусы:Yufereff|Yufereff]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Yufereff|әңгәмә]]) 19:31, 23 сентябрь 2017 (UTC) ==Зачем создаёте статьи-пустышки?== [[Әрдәбил]], [[Жүлфә (Әзербайжан)]], [[Ләнкәран]], [[Хельсинки]], [[Түбәнге Тагил]], [[Ставрополь]], [[Улан-Удэ]], [[Цхинвал]], [[Цхинвал]], [[Иваново]], [[Брянск]], [[Белгород]] и другие? --[[Махсус:Өлөштәр/31.173.85.11|31.173.85.11]] 18:09, 5 октябрь 2017 (UTC) : Тот, кто знает в совершенстве башкирский язык, разовьёт эти статьи. По крайней мере, сообщество одобряет мою работу. [[Ҡатнашыусы:Yufereff|Yufereff]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Yufereff|әңгәмә]]) 18:11, 5 октябрь 2017 (UTC) :: Я убираю Ваши шаблоны на удаление. Вы даже не представились. Прежде чем это делать, спросите у сообщества. Оно решит, нужна моя работа или нет. [[Ҡатнашыусы:Yufereff|Yufereff]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Yufereff|әңгәмә]]) 18:24, 5 октябрь 2017 (UTC) *Так считал и участник [[Ayratayrat]], которого блокировали. Реальность сегодня такова, что развивать эти статьи никто не будет. Что представляет собой башкирская википедия? Это сообщество в первую очередь Р Нурыева, Регион102, З. Салихова, которые: а) не заинтересованы в том, чтобы кто-то проявлял активность больше них. Если активность участника большая - он блокируется, на неделю, на месяц и т.д. б)не заинтересован в создании мелких статей другими участниками так как это в целом портит "глубину" башвики(а это порти их репутации среди интернациональных глобальных администрторов Википедди). Короткие статьи они создавали сами (в первую очередь это населенные пункты РБ и реки) - что опять же Википедия для них стала средством самореализации, точно так же как для некоторых общественников участие в Партии Навального. Поэтому представляться здесь не вижу смысла. Баш. вики несвободная википедия, отсюда выкидывали участников, не согласных с "мнением" Нурыева и прочих администраторов - но внесших существенно больший вклад чем вы (не только [[Ayratayrat]]). Возможно для вас сообщество сделает исключение-чтобы сделать пиар, но в целом для баш. вики, для башкирского народа ваши статьи значимости не имеют так как их никто доделывать не будет и принцип '''лучше меньше да лучше никто не отменял'''.--[[Махсус:Өлөштәр/31.173.85.11|31.173.85.11]] 19:09, 5 октябрь 2017 (UTC) : Меня очень хорошо здесь приняли и поддерживают меня постоянно. Делаю вывод, что моя работа нужна. Википедия — коллегиальный проект. Решения о том, нужна ли деятельность, подобная моей, и вообще стратегия развития должны приниматься совместно, а не одним человеком. [[Ҡатнашыусы:Yufereff|Yufereff]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Yufereff|әңгәмә]]) 19:21, 5 октябрь 2017 (UTC) : [[Ҡатнашыусы:Ayratayrat]] делал слишком много стабов, при том с грубыми ошибками. Советам других участников не прислушивался, и никак не реагировал на предложения о помощи и замечания. Потом сам же начал выставлять на удаление свои статьи, хотя их уже успели переработать другие участники. Короче, хочешь уважения к себе - уважай других. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 05:21, 9 октябрь 2017 (UTC) : [[Ҡатнашыусы:Yufereff|Yufereff]] у меня такое предложение: вы можете у себя на странице создать список статей, которые начали писать. нам было бы проще их найти и дополнить, чем искать. Думаю, никто не будет против по мере возможности внести свои дополнения. --[[Ҡатнашыусы:З. ӘЙЛЕ|З. ӘЙЛЕ]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:З. ӘЙЛЕ|әңгәмә]]) 05:27, 9 октябрь 2017 (UTC) :: Хорошо. Постараюсь всё внести. [[Ҡатнашыусы:Yufereff|Yufereff]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Yufereff|әңгәмә]]) 10:48, 9 октябрь 2017 (UTC) == Ҡалып:Wikidata/Population == Привет. Пробывал использовать Ҡалып:Wikidata/Population в статье [[Мәзит]]. Предварительно в [https://www.wikidata.org/wiki/Q1062576 викидате] заполнил сведения о численности населения в годы переписей. Шаблон работает правильно в части таблицы и графика. Неправильно показывает Примечания, берет названия источника на русском языке. Не могу понять: где и что надо поменять? --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 15:21, 9 октябрь 2017 (UTC) : Сәләм! Посмотрел. Пока не могу понять - вроде всё прописано, где необходимо. Посмотрю ещё позже.[[Ҡатнашыусы:Yufereff|Yufereff]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Yufereff|әңгәмә]]) 20:44, 9 октябрь 2017 (UTC) == Ҡалып:Универсальная карточка == Привет. Мы на московской конференции общались с Сергеем Лещиной, разработчиком шаблона универсальной карточки договорились об отлатке и переходе в БашВики на этот шаблон-карточку. Убирай шаблон карточки в новых статьях и ставь шаблон-карточку <nowiki>{{Ук}}</nowiki>. Вся иноформация должна прийти из Викидаты. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 17:28, 2 ноябрь 2017 (UTC) : Хорошо. [[Ҡатнашыусы:Yufereff|Yufereff]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Yufereff|әңгәмә]]) 18:51, 2 ноябрь 2017 (UTC) : Использовал шаблон <nowiki>{{Универсальная карточка}}</nowiki> в новой статье [[Яҡутск]]. По-хорошему он должен быть зелёного цвета по нахождению города в России, а получился нейтральный серый. [[Ҡатнашыусы:Yufereff|Yufereff]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Yufereff|әңгәмә]]) 17:44, 3 ноябрь 2017 (UTC) == Исем == Свяжитесь, пожалуйста, со мной. Есть приватная тема. [[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 18:43, 12 март 2023 (UTC) dvvzzdrr3eoowfx1bwd1ul0hcq9fds3 0 127949 1303661 1302442 2026-09-07T23:18:56Z Icodense 41365 /* Якутскиҙың христиан сиркәүҙәре исемлеге. */ linkfix 1303661 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Яҡутск''' ({{lang-sah|Дьокуускай}}, {{lang-ru|Якутск}}) — [[Рәсәй]]ҙәге [[Саха Республикаһы]]ның баш ҡалаһы. == Халҡы == {{ Население | Якутск }} {{население| Якутск |график}} == Климаты == {| |{{Климат города |Город_род=Яҡутсктын |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/24959.htm Погода и климат] | Янв_ср=-38.6 | Янв_ср_осад=9 | Фев_ср=-33.8 | Фев_ср_осад=8 | Мар_ср=-20.1 | Мар_ср_осад=7 | Апр_ср=-4.8 | Апр_ср_осад=8 | Май_ср=7.5 | Май_ср_осад=20 | Июн_ср=16.4 | Июн_ср_осад=35 | Июл_ср=19.5 | Июл_ср_осад=38 | Авг_ср=15.2 | Авг_ср_осад=37 | Сен_ср=6.1 | Сен_ср_осад=31 | Окт_ср=-7.8 | Окт_ср_осад=18 | Ноя_ср=-27.0 | Ноя_ср_осад=16 | Дек_ср=-37.6 | Дек_ср_осад=10 | Год_ср=-8.8 | Год_ср_осад=237 | Янв_ср_мин=-41.5 | Янв_ср_макс=-35.1 | Фев_ср_мин=-38.2 | Фев_ср_макс=-28.6 | Мар_ср_мин=-27.4 | Мар_ср_макс=-12.3 | Апр_ср_мин=-11.8 | Апр_ср_макс=1.7 | Май_ср_мин=1.0 | Май_ср_макс=13.2 | Июн_ср_мин=9.3 | Июн_ср_макс=22.4 | Июл_ср_мин=12.7 | Июл_ср_макс=25.5 | Авг_ср_мин=8.9 | Авг_ср_макс=21.5 | Сен_ср_мин=1.2 | Сен_ср_макс=11.5 | Окт_ср_мин=-12.2 | Окт_ср_макс=-3.6 | Ноя_ср_мин=-31.0 | Ноя_ср_макс=-23.1 | Дек_ср_мин=-40.4 | Дек_ср_макс=-34.3 | Год_ср_мин=-14.1 | Год_ср_макс=-3.4 | Янв_а_макс=-5.8 | Янв_а_мин=-63.0 | Фев_а_макс=-2.2 | Фев_а_мин=-64.4 | Мар_а_макс=8.3 | Мар_а_мин=-54.9 | Апр_а_макс=21.1 | Апр_а_мин=-41.0 | Май_а_макс=31.1 | Май_а_мин=-18.1 | Июн_а_макс=35.1 | Июн_а_мин=-5.4 | Июл_а_макс=38.4 | Июл_а_мин=-1.5 | Авг_а_макс=35.4 | Авг_а_мин=-7.8 | Сен_а_макс=27.0 | Сен_а_мин=-14.2 | Окт_а_макс=18.6 | Окт_а_мин=-40.9 | Ноя_а_макс=3.8 | Ноя_а_мин=-54.5 | Дек_а_макс=-3.9 | Дек_а_мин=-59.8 | Год_а_макс=38.4 | Год_а_мин=-64.4 |}} |} == Дин == [[Файл:Якутская духовная семинария, Якутск 24.05.2026.jpg|мини|справа|Яҡут дини семинарияһы]] Ҡала халҡының күпселеге православие динен тота, ләкин шулай уҡ католицизм, протестантлыҡ, баптизм, әрмән апостол сиркәүе диндәрен, буддизмды һәм традицион ышаныуҙарҙы тотҡан кешеләр ҙә бар. Сахалар араһында синкретизм да киң таралған, бында кеше православие ҡорамына йөрөй һәм быны шаманизм менән бергә алып бара<ref>https://arcticpost.ru/articles/yakutia/pravoslavie_v_yakutii_imeet_glubokie_istoricheskie_korni_i_yavlyaetsya_neotemlemoy_chastyu_dukhovnoy/</ref>. === Христианлыҡ === Ҡалала бик күп төрлө сиркәүҙәр эшләй, уларҙың күпселеге — православие сиркәүҙәре, ләкин католик һәм әрмән сиркәүҙәре лә бар. ==== Якутскиҙың христиан сиркәүҙәре исемлеге. ==== [[Якутск ҡалаһының Преображенский кафедраль соборы]] Якутск ҡалаһының Изге Николай соборы Яҡут дини семинарияһы Изге Богородицаның Раштыуаһы сиркәүе Изге Троица соборы Рим-Католик Изге Троица сиркәүе Яҡут Спас монастыры Борхон ҡорамы Изге Покров ҡатын-ҡыҙҙар монастыры == Иҫкәрмәләр == {{Примечания|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.якутск.рф/ Сайт мэрии Якутска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127223012/https://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/ |date=2021-01-27 }} * [https://yakutsk.jsprav.ru/muzei/ Музеи Якутска] {{Саха Республикаһы}} [[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]] [[Категория:Яҡутск|*]] 1zh87nqgdg0v709vwzi5a97p6jztqlk 0 137999 1303667 1278809 2026-09-08T05:14:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303667 wikitext text/x-wiki {{Персона |имя = Ғилман Хәмзә улы Ситдиҡов |оригинал имени = |изображение = |ширина = 200px |описание изображения = |имя при рождении = |род деятельности =энергетик |дата рождения = 30.09.1946 |место рождения =[[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Белорет районы}} [[Татлы (Белорет районы)|Татлы]] ауылы |гражданство = {{USSR}} <br> {{RUS}} |подданство = |дата смерти = |место смерти = |отец = |мать = |супруг = |супруга = |дети = |награды и премии = ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы, «Электропрофсоюз»дың Почёт грамотаһы |сайт = |викисклад = }} '''Ситдиҡов Ғилман Хәмзә улы''' ([[30 сентябрь]] [[1946 йыл]]) — комсомол, [[КПСС|партия]] органдары, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның хеҙмәт ветераны, [[Энергетика|энергетик]]. [[Башҡортостан Республикаһының маҡтаулы исемдәре|Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы]] <ref>[https://npa.bashkortostan.ru/links/ Указ Главы Республики Башкортостан от 20.12.2021 № УГ-767 "О присвоении звания Заслуженный энергетик Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220218145651/https://npa.bashkortostan.ru/links/ |date=2022-02-18 }}</ref> <ref>Заслуженные награды - "Ветеран энергетики",2021, дек. №2(63)</ref>. 1976—1980 йылдарҙа ВЛКСМ-дың [[Белорет районы|Белорет район]] комитетының беренсе секретары; «Уфаэнергоучет» яуаплылығы сикләнгән ойошманы ойоштороусы һәм 2005 йылдан уның директоры. == Биографияһы == Ғилман Хәмзә улы Ситдиҡов 1946 йылдың 30 сентябренда [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Белорет районы]] [[Татлы (Белорет районы)|Татлы]] (Илмәш) ауылында ишле ғаиләлә алтынсы бала булып тыуған. Атаһы Хәмзә Ситдыҡ улы — ауылға нигеҙ һалған [[Илмәш старшина]] тоҡомо, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, тимер юл эшсеһе<ref>Они вернулись с победой. Т.3. -Уфа: Китап, 2004. — 672 с. — с.416</ref>, төбәктәге атаҡлы Әхмәт мулла<ref>Ф. Ахметов. Наши погоны. — Уфа: Китап, 2009, с. 13</ref> ейәнсәре Сәфәрбикә Һарун ҡыҙы менән 9 бала үҫтерә. Ғаилә хәленә бәйле, райондың төрлө мәктәптәрендә уҡып, 9 класс тамамлаған. Шул йылы, атаһы вафат булыу сәбәпле, [[Белорет]] ҡалаһына, 35-се һөнәрселек-техник училищеһына уҡырға китә, бер үк ваҡытта эшсе йәштәрҙең киске урта мәктәбендә уҡый. [[1965]]—[[1968]] йылдарҙа Совет Армияһында, [[Байконур]] космодромындағы хәрби частә хеҙмәт итә, "Хәрби Һауа Көстәре оличниигы" тигән күкрәккә таға торған билдә менән бүләкләнә <ref>Приказ в/ч 02460 - №119 от 6.11.67//г. Ленинск</ref>. [[1968 йыл]]да армиянан хеҙмәт итеп ҡайтҡас, "[[Башкирэнерго]]"ның Урал аръяғы Белорет ҡалаһы электр селтәренә эшкә инә. [[1969 йыл]]да [[Белорет рессорҙар һәм пружиналар заводы]] нда (БЗТРП) электрослесарь булараҡ хеҙмәт юлын дауам итә, һуңғараҡ цех механигы булып эшләй. Эшендә бер нисә тапҡыр хеҙмәт алдынғыһы булараҡ бүләкләнә, «Коммунистик хеҙмәт ударнигы» исеме бирелә. [[1975 йыл]]да [[Магнитогорск тау-металлургия институты]]ның киске факультетын тамамлай. [[1975 йыл]]да Ғилман Хәмзә улын КПСС-тың [[Белорет ]] район комитетына эшкә саҡыралар. [[1976 йыл]]да уны район комсомол комитетының I секретары итеп һайлайҙар. Ошо осорҙа Белорет-Шишмә тимер юлы һалына һәм район комсомолдары был эштә әүҙем ҡатнаша<ref>Строительство железной дороги Белорецк-Чишмы. Интервью Г. Х. Ситдыкова. [http://tv-rb.ru/teleproekty/kulturno-prosvetitelskie/nashi-gody/126023/]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Юғары кимәлдәге ойоштороу эштәре өсөн йәштәр етәксеһе ике тапҡыр ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә (1978, 1979), 1979 йылда шулай уҡ Бөтә Союз пионер ойошмаһы Үҙәк Советының, ВЛКСМ-дың Башҡортостан Өлкә Комитетының Почёт грамоталары бирелә. [[1979 йыл]]дан партияның район комитетында хеҙмәт эшмәкәрлеген дауам итә. [[1981 йыл]]дан райондың ауыл хужалығы идаралағында, «Башсельхознерго» ойошмаһында баш инженер һәм етәксе була. [[1988 йыл]]дың ноябрендә "Башкирэнерго"ның Белорет ҡалаһы электр селтәренә эшкә күсә. [[1996 йыл]]да Өфө ҡала селтәренә эшкә килә, бүлек начальнигы урынбаҫары, предприятие директорының дөйөм мәсьәләләр буйынса урынбаҫары, предприятиеның профком рәйесе булып эшләй. [[2000 йыл]]да "Электропрофсоюз"дың Башҡортостан республика комитетының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә. [[2003]]—[[2005]] йылдарҙа «Энергострой» ЯСЙ-һында электр энергиияһын иҫәпкә алыу цехы начальнигы була. [[2005 йыл]]да «Уфаэнергоучет» ЯСЙ-һын ойоштора<ref>[https://synapsenet.ru/searchorganization/organization/1050204260160-ooo-ufaenergouchet ООО "УФАЭНЕРГОУЧЕТ"]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> һәм шунан бирле уның етәксеһе булып эшләй<ref>Уфанергоучет [http://ufaenergouchet.ru/]</ref> . [[2018 йыл]]да Ғилман Хәмзә улы Ситдиҡовтың хеҙмәт стажына '''55 йыл''' тула. == Предприятие тураһында == «Уфаэнергоучет» предприятиеһы 2005 йылда Ғ.Х. Ситдиҡов тарафынан ойошторола. Был осор арауығында бәләкәй предприятие эшмәкәрлеген киңәйтә, штаты ла үҫә бара. Башта электр иҫәпләгестәр менән генә эшләһәләр, хәҙер АИСКУЭ менән шөғөлләнәләр,. Ойошма «Росаккредитация» системаһы буйынса электр энергияһы буйынса метрология эштәренә аккредитация үткән, күсмә электр лабораторияһы бар. 2015 йылда предприятие 10 йыллыҡ юбилейын билдәләй, был тотороҡло ойошма икәнлеге күрһәткесе. Ойошманың заказсылары арта бара, «Башкирэнерго» һәм БГК, республиканың йөҙҙәрсә предприятиелары менән даими рәүештә килешеүҙәр төҙөй<ref>Уфанергоучет [http://ufaenergouchet.ru/]</ref> == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == [[Файл:Ударник коммунистического труда. Удостоврение Г.Х. Ситдыкова.jpg|thumb|слева|Коммунистик хеҙмәт ударнигы танытмаһы]] *Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2021) * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Хеҙмәт ветераны (2012) * "Электропрофсоюз"дың Башҡортостан республика комитетының Почёт грамотаһы (2000) * Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1973) * ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы (1978, 1979) * В. И. Ленин исемендәге Бөтә Союз пионер ойошмаһы Үҙәк Советының Почёт грамотаһы (1979) * "Хәрби Һауа Көстәре отличнигы" (күкрәккә таға торған билдә) <ref>Приказ в/ч №119 от 6.11.67//г. Ленинск</ref> == Ғаилә хәле == [[1971 йыл]]да никахланған ғаиләлә ҡатыны [[Гүзәл Ситдиҡова]] менән бер ҡыҙ, бер ул тәрбиәләп үҫтергәндәр<ref>Ижады ла тауҙай хазиналы -«Башҡортостан ҡыҙы», 2017, № 6</ref>. Был ғаилә [[Белорет районы]] [[Йөйәк]] ауылындағы юҡҡа сығып барған шишмәне тергеҙҙе (фотогалерея). == Фотогалерея == <gallery> File:Ситдыков Г.Х. - директор ООО "Уфаэнергоучет", восстанавление родника в Зуяково. Работа завершена.jpg|thumb|Шишмәне төҙөкләндереү тамам. Ә һыуы ниндәй тәмле! File:Ситдыков Г.Х. - директор ООО "Уфаэнергоучет", восстанавление родника в Зуяково. Завершение.jpg|thumb|Шишмәнең күренеше </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Ф. Ахметов. Наши погоны. — Уфа: Китап, 2009, с. 13 * Они вернулись с победой. Т.3. -Уфа: Китап, 2004.- с. 416 * Строительство железной дороги Белорецк-Чишмы [http://tv-rb.ru/teleproekty/kulturno-prosvetitelskie/nashi-gody/126023/]{{Недоступная ссылка|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Белорет районында тыуғандар]] [[Категория:СССР энергетиктары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетиктары]] [[Категория:ВЛКСМ-дың район комитеты секретарҙары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт ветерандары]] [[Категория:Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Илмәштәр]] t2i5wqog1h50gzz7ya6ryj3yihhxvud 0 155671 1303670 1300543 2026-09-08T08:21:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303670 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Суханов Евгений Алексеевич''' ([[8 апрель]] [[1948 йыл]]) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-хоҡуҡ белгесе, гражданлыҡ хоҡуғы буйынса белгес, юридик фәндәр докторы. Профессор, [[Мәскәү дәүләт университеты]] юридик факультетының гражданлыҡ хоҡуғы кафедраһы мөдире. == Биографияһы == [[1971 йыл]]да [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның юридик факультетын тамамлай<ref name="Летопись Московского университета">[http://letopis.msu.ru/peoples/5303 Летопись Московского университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190103110911/http://letopis.msu.ru/peoples/5303 |date=2019-01-03 }}</ref>. [[1974 йыл]]да «Проблемы кодификации гражданского законодательства в ГДР» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1974 йылдан алып ассистент, өлкән уҡытыусы, Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында гражданлыҡ хоҡуғы кафедраһы доценты булып эшләй<ref name="Летопись Московского университета"/><ref name="Суханов Евгений Алексеевич">[https://www.law.msu.ru/node/7608 Суханов Евгений Алексеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117002246/http://www.law.msu.ru/node/7608 |date=2019-11-17 }}</ref>. [[1986 йыл]]да «Общие тенденции развития гражданского права зарубежных европейских стран — членов СЭВ» темаһына юридик фәндәр докторы дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01008656377 Диссертация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115074530/https://search.rsl.ru/ru/record/01008656377 |date=2019-11-15 }}</ref>. [[1988 йыл]]дан — Халыҡ -ара коммерция арбитраж суды арбитры, һуңынан корпоратив бәхәстәр буйынса комитет рәйесе урынбаҫары<ref name="Евгений Алексеевич Суханов">[http://law.edu.ru/person/person.asp?persID=1118788 Евгений Алексеевич Суханов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102805/http://law.edu.ru/person/person.asp?persID=1118788 |date=2016-03-04 }}</ref><ref>[https://mkas.tpprf.ru/ru/presidium/sukhanov-i48014/ Суханов Евгений Алексеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115170558/https://mkas.tpprf.ru/ru/presidium/sukhanov-i48014/ |date=2019-11-15 }}</ref>. 1989—1992 йылдарҙа — МДУ юридик факультетының ғилми эштәр буйынса декан урынбаҫары була<ref name="Летопись Московского университета"/>. 1989—1991 йылдарҙа СССР закон проекттары «СССР-ҙа милек тураһында», РСФСР законы «РСФСР-ҙа милек тураһында», «Предприятиелар һәм эшҡыуарҙар эшмәкәрлеге тураһында», ССР Союзы һәм республикаларҙың гражданлыҡ закондарын сығарыу нигеҙҙәрен эшләүҙә ҡатнаша. [[1990 йыл]]дан — Мәскәү дәүләт университеты профессоры<ref name="Летопись Московского университета"/>. Шул уҡ йылда, В.П. Грибанов үлгәндән һуң, Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында гражданлыҡ хоҡуғы кафедраһы мөдире була<ref>[http://www.law.msu.ru/structure/kaf/graghd-pr/history История кафедры гражданского права юридического факультета МГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191119040606/http://law.msu.ru/structure/kaf/graghd-pr/history |date=2019-11-19 }}</ref>. 1991 йылдың 30 ноябрендә шәхси хоҡуҡтың Республика -ара тикшеренеү үҙәге советы составына инә<ref>Распоряжение Президента СССР от 30 ноября 1991 года № РП-2934</ref>. 1992—2003 йылдарҙа — МДУ-ның юридик факультеты деканы<ref name="Летопись Московского университета"/>. 1992 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Шәхси хоҡуҡтың тикшеренеү үҙәге кәңәшсеһе<ref name="Евгений Алексеевич Суханов"/>. «КПСС эштәре» буйынса эксперт<ref>{{Китап|автор=Рудинский Ф. М.|заглавие=«Дело КПСС» в Конституционном Суде|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=|год=1999|том=|страниц=|страницы=189|isbn=|ref=}}</ref>. 1992 йылдың 15 июнендә А.Е. Суханов Рәсәй Федерацияһының Гражданлыҡ кодексы проектын әҙерләү буйынса эшсе төркөмө составына индерелә. Проект өҫтөндә уның менән бергә М. А. Митюков, Н. В. Федоров, Ю Х. Калмыков, А Л. Маковский, В А. Дозорцев, О. М. Козырь, В В. Витрянский, Г К. Толстой, С А. Хохлов, Лена. И. Брычева һ. б. эшләй<ref>[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&nd=102016831#I0 Распоряжение Председателя Верховного Совета Российской Федерации от 15 июня 1992 года № 2993рп-I]</ref>. 1997 йылда суд эшмәкәрлеген камиллаштырыу мәсьәләләре буйынса Рәсәй Федерацияһының Президент ҡарамағындағы Совет составына инә<ref>[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&nd=102049597&rdk=0 Указ Президента Российской Федерации от 14 октября 1997 года № 1115]</ref>. 1999 йылдың 5 октябренән — Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Гражданлыҡ закондары сығарыуҙы камиллаштырыу буйынса совет ағзаһы<ref>[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&nd=102062142&rdk=0 Указ Президента Российской Федерации от 5 октября 1999 года № 1338]</ref>, 2003 йылдың 29 октябренән — Совет рәйесе урынбаҫары<ref>[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&nd=102083936&rdk=0&firstDoc=1&lastdoc=1 Указ Президента Российской Федерации от 29 октября 2003 года № 1267]</ref>. 2008—2010 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы гражданлыҡ закондар сығарыу үҫешенең концепцияһын төҙөүҙә ҡатнаша, уның нигеҙендә Рәсәй Федерацияһының Гражданлыҡ кодексын реформалау тормошҡа ашырыла<ref>[http://www.law.msu.ru/node/7608 Суханов Евгений Алексеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930080353/http://www.law.msu.ru/node/7608 |date=2011-09-30 }}</ref>. Рәсәй Федерацияһы Юғары суды ҡарамағындағы ғилми-консультация советы<ref>[http://www.supcourt.ru/files/12553/ Постановление Пленума Верховного Суда Российской Федерации от 31 мая 2007 года № 30]</ref>, Интеллектуаль хоҡуҡтар буйынса суд<ref>[http://ipc.arbitr.ru/files/pdf/sostavNKS_2019.pdf Состав Научно-консультативного совета при Суде по интеллектуальным правам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117123616/http://ipc.arbitr.ru/files/pdf/sostavNKS_2019.pdf |date=2019-11-17 }}</ref>, [[Рәсәй Федерацияһының Прокуратураһы|Рәсәй Генераль Прокуратураһы]] ағзаһы<ref>[http://docs.cntd.ru/document/901737614 Приказ Генпрокуратуры РФ от 3 января 1996 года № 1].</ref>. «Вестник гражданского права» журналының баш мөхәррире<ref>[https://www.mvgp.org/o-zhurnale О журнале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115113124/https://www.mvgp.org/o-zhurnale |date=2019-11-15 }}</ref>. Дигест Юстиниандың ете томлыҡ тәржемәһе эшендә ҡатнаша<ref>[http://www.consultant.ru/about/presscenter/pressa3/pr_6/ Компания «Консультант Плюс» и издательство «Статут» выпустили первый полный русский перевод Дигест Юстиниана]</ref>. == Награда һәм премиялары == « * СССР Юғары уҡыу йорто министрлығының премияһы (1986)<ref name="Евгений Алексеевич Суханов"/>; * «Ғалим» номинацияһында юғары юридик премия «Фемида» (1996)<ref>[http://www.consultant.ru/about/presscenter/bulletin/y2000/m04/ Премия «Фемида» вручена лучшим юристам 1999 года]</ref>; * Скопьела Изге Кирилл һәм Мефодий университетында хоҡуҡ докторы (2000)<ref name="Суханов Евгений Алексеевич"/>; * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007, Рәсәй Федерацияһының Граждандар кодексын проектын әҙерләүҙә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн)<ref>[http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?doc_itself=&nd=102118878 Указ Президента Российской Федерации от 17 декабря 2007 года № 1685]</ref>; * «Македония алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены (2014)<ref>[https://www.law.msu.ru/node/30363 Встреча с Президентом Македонии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117124652/https://www.law.msu.ru/node/30363 |date=2019-11-17 }}</ref>; * «Юридик фәндәргә индергән өлөшө өсөн» номинацияһында «Йыл юрисы» премияһы (2018)<ref>[https://alrf.ru/news/v-moskve-sostoyalas-tseremoniya-vrucheniya-premii-yurist-goda-2018/ В Москве состоялась церемония вручения премии «Юрист года — 2018»]</ref>. == Төп ғилми хеҙмәттәре == === Китаптары һәм монографиялары === * {{Китап|автор=Суханов Е. А.|заглавие=Вещное право: Научно-познавательный очерк|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=|год=2017|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}} * {{Китап|автор=Суханов Е. А.|заглавие=Гражданское и хозяйственное право европейских социалистических стран — членов СЭВ|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=|год=1984|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}} * {{Китап|автор=Суханов Е. А.|заглавие=Гражданское право России — частное право: Сборник статей|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=|год=2008|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}} * {{Китап|автор=Суханов Е. А.|заглавие=Лекции о праве собственности|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=|год=1991|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}} * {{Китап|автор=Суханов Е. А.|заглавие=Проблемы кодификации корпоративного и вещного права: Избранные труды 2013—2017 г.г|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=|год=2018|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}} * {{Китап|автор=Суханов Е. А.|заглавие=Проблемы реформирования Гражданского кодекса России: Избранные труды 2008—2012 гг.|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=|год=2013|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}} * {{Китап|автор=Суханов Е. А.|заглавие=Российский закон о собственности: Научно-практический комментарий|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=|год=1993|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}} * {{Китап|автор=Суханов Е. А.|заглавие=Сравнительное корпоративное право|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=|год=2014|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}} * {{Китап|автор=Маттеи У., Суханов Е. А.|заглавие=Основные положения права собственности|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=|год=1999|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}} === Коллектив хеҙмәттәр === * {{Китап|автор=|заглавие=Гражданское право: Учебник. В 2-х томах|ответственный=Под ред. Е. А. Суханова|издание=|место=М.|издательство=|год=1993|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}} * {{Китап|автор=|заглавие=Гражданское право: Учебник. В 2-х томах|ответственный=Отв. ред. Е. А. Суханов|издание=2-е изд|место=М.|издательство=|год=1998—2000|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}} * {{Китап|автор=|заглавие=Гражданское право: Учебник. В 4-х томах|ответственный=Отв. ред. Е. А. Суханов|издание=3-е изд|место=М.|издательство=|год=2004—2006|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}} * {{Китап|автор=|заглавие=Гражданское право: Учебник. В 4-х томах|ответственный=Отв. ред. Е. А. Суханов|издание=2-е изд|место=М.|издательство=|год=2019—2020|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}} * {{Китап|автор=|заглавие=Комментарий к Федеральному закону «О третейских судах в Российской Федерации»|ответственный=Отв. ред. А. Л. Маковский, Е. А. Суханов|ссылка=|место=М.|издательство=|год=2003|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}} * {{Китап|автор=|заглавие=Комментарий к части третьей Гражданского кодекса Российской Федерации|ответственный=Под ред. А. Л. Маковского, Е. А. Суханова|ссылка=|место=М.|издательство=|год=2002|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}} * {{Китап|автор=|заглавие=Право собственности: актуальные проблемы|ответственный=Отв. ред. В. Н. Литовкин, Е. А. Суханов, В. В. Чубаров|ссылка=|место=М.|издательство=|год=2008|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}} * {{Китап|автор=|заглавие=Проблемы развития частного права: Сборник статей к юбилею В. С. Ема|ответственный=Отв. ред. Е. А. Суханов, Н. В. Козлова|ссылка=|место=М.|издательство=|год=2011|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}} * {{Китап|автор=|заглавие=Российское гражданское право: Учебник. В 2-х томах|ответственный=Отв. ред. Е. А. Суханов|издание=|место=М.|издательство=|год=2010|том=|страниц=|страницы=|isbn=|ref=}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://istina.msu.ru/profile/SukhanovEvgeny/ Список публикаций] в системе ИСТИНА МГУ им. М. В. Ломоносова {{start box}} {{succession box|before=Марченко Михаил Николаевич|after=Голиченков Александр Константинович|title= МДУ-ның юридик факультеты деканы|years=1992—2003}} {{end box}} [[Категория:Рәсәй юристары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Юридик фәндәр докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1948 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] 1l2xlua58bjiwzrppq8tjrnmoeplv8r 0 159255 1303663 1281710 2026-09-08T01:54:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303663 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Анна Яковлевна Сазыкина''' (ҡыҙ фамилияһы '''Сысоева,''' [[1923 йыл|1923]]) — совет ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. == Биографияһы == Анна Яковлевна Сазыкина 1923 йылдың 11 февралендә Николаевка ауылында (хәҙер [[Смоленск өлкәһе]] Хиславичи районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1937 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамланғандан һуң, ата-әсәләре менән [[Краснодар крайы]]ның Фастовецкая станицаһына күсеп килә. [[1940 йыл]]да хеҙмәт эшмәкәрлеген« Тихорецкий» [[совхоз]]ында башлай<ref>[https://admparkovskoe.ru/istoricheskaya-spravka.html Рождение совхоза «Тихорецкий»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320144227/https://admparkovskoe.ru/istoricheskaya-spravka.html |date=2020-03-20 }}</ref>, унда 1978 йылға тиклем, пенсияға сыҡҡансы эшләй. Баҫыусылыҡ менән шөғөлләнә, бригада һәм звеноны етәкләй. 1948 йылда 28 гектар майҙанда һәр гектарҙан Анна Яковлевна 34,7 центнер бойҙай йыйып ала, был һуғыштан һуңғы йылдарҙа ҙур ҡаҙаныш була. [[СССР Юғары Советы]] Президиумының 1949 йылдың 11 февралендәге указы менән ауыл хужалығын үҫтереүҙәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн Сысоева Анна Яковлевнаға [[Ленин ордены]] һәм [[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы]] тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. 1978 йылда хаҡлы ялға киткәнсе бер үк совхозда эшләп, баҫыусылыҡ бригадаһының звено башлығы һәм бригадиры була. СССР-ҙың халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша, унда дүрт миҙалға лайыҡ була. Бер үк ваҡытта йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — халыҡ депутаттарының ауыл советы депутаты итеп һайлана, совхоздың профком ағзаһы була.<ref>[https://ussr22.su/anna-sysoeva-geroj-sotsialisticheskogo-truda/ Анна Сысоева — Герой Соцтруда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200320144229/https://ussr22.su/anna-sysoeva-geroj-sotsialisticheskogo-truda/ |date=2020-03-20 }}</ref> Пенсияға сыҡҡас, Краснодар крайының Тихорецкий районы Парк ҡасабаһында йәшәй. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Герои Социалистического Труда Краснодарского края == Библиография == * Трудовая слава Кубани. Под. ред. Н.&amp;nbsp;Л.&amp;nbsp;Заздравных, [[Краснодар]], 2003. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=17273 Сысоева Анна Яковлевна] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1923 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 февралдә тыуғандар]] 74xfczufp4kj8uc0w05bx5ueb8f3i1m 0 175181 1303666 1066838 2026-09-08T04:41:13Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1303666 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Илбәкова}} '''Илбәкова Франгиза Фәнән ҡыҙы''' ([[15 сентябрь]] [[1965 йыл]]) — режиссёр, артист, йырҙар авторы, [[«Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы]] журналисы<ref>Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.</ref>. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2023) == Биографияһы == Франгиза Фәнән ҡыҙы Илбәкова 1965 йылдың 15 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Салауат районы]] [[Юлай (Салауат районы)|Юлай]] ауылында Фәнән Миңдәхмәт улы һәм Сәрбиямал Баһауетдин ҡыҙы ғаиләһендә тыуған. [[Әлкә]] урта мәктәбендә уҡыған йылдарында уҡ үҙен һәләтле, ижадҡа ынтылған ҡыҙ итеп күрһәтә. 1983—1987 йылдарҙа [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның театр факультеты актёр һөнәре бүлегендә күренекле педагог һәм режиссёр [[Рифҡәт Вәкил улы Исрафилов]] класында уҡый. Уҡыу осоронда, икенсе курстан башлап, күренекле артистар [[Зәйтүнә Бикбулатова]], [[Хөсәйен Ҡудашев]], [[Хәй Фәхриев]], [[Фидан Ғафаров]], [[Нурия Ирсаева]], [[Олег Ханов]], [[Гөлли Мөбәрәкова]], [[Хәмит Яруллин]]дар менән сығыш яһай. [[1987]]—[[1992]] йылдарҙа [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның «Йәдкәр» ансамблендә һөйләү жанры актрисаһы булып эшләй. Ансамбль составында Рәсәйҙең күп өлкәләренә гастролдәргә йөрөй, халыҡ-ара фестивалдәрҙә ҡатнаша. [[1992]]—[[1996]] йылдарҙа Мәскәү телевидение хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтының «Художестволы телевизион режиссура» бүлегендә уҡый. [[1996]]—[[2007]] йылдарҙа һөнәри әҙерлекле йәш режиссёр «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының «Тамаша» ижади төркөмөндә эшләй. Тапшырыуҙарҙың сифатын арттырыу эшендә күп көс түгә. Уның тәүге тапшырыуҙары — «Ҡуласа» программаһы, «Дарман», «Йома». Художестволы тапшырыуҙарҙың үҫешенә бик ҙур өлөш индерҙе. Тамашасыға әҙәбиәт һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең — [[Зәйнәб Биишева]], [[Мостай Кәрим]], [[Заһир Исмәғилев]], [[Яныбай Хамматов]], [[Шәһит Хоҙайбирҙин]], [[Ғайса Хөсәйенов]], [[Илшат Йомағолов]], [[Тәлғәт Шәрипов]]тың — ижади портреттарын күрһәтте. Данлыҡлы яҡташы шағир [[Рәми Ғарипов]]тың поэтик образын үҙенсәлекле итеп асты. [[Рауил Бикбаев]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Йомабикә Ильясова]], [[Булат Рафиҡов]], [[Ҡәҙим Аралбай]], [[Тамара Ғәниева]] һәм башҡа яҙыусылар һәм шағирҙар тураһында телевизион фильмдарын тамашасы яратты. «Мөхәббәттең дүрт миҙгеле» тигән поэтик фильмы (Франгиза Илбәкованың сценарийы һәм режиссураһы) «Ер һәм кешеләр» төбәк фестиваль-конкурсында Гран-при менән билдәләнде<ref>[https://www.bashinform.ru/news/766684-v-ufe-proydet-tvorcheskiy-vecher-rezhissera-i-avtora-pesen-frangizy-ilbakovoy/ Франгиза Илбәкова]</ref>. «Манара» дини тапшырыуы, «Айгөл иле» телевизион журналы, «Аҡ тирәк — күк тирәк» интерактив программаһы, клуб «Арҡайым» интеллектуаль клубы, «Инсан» тапшырыуҙар циклдары кеүек проекттарҙың режиссёр-ҡуйыусыһы. Яҡты донъя менән ваҡытһыҙ хушлашҡан йәш шағирҙар иҫтәлегенә бағышланған «Нәҙер» телетапшырыуҙар циклын тамашасы юғары баһаланы. Клипмейкер һөнәре телевидениела яңы йүнәлеш ип иҫәпләнгән осорҙа режиссёр күп һанда клиптар төшөрҙө. Франгиза Илбәкова шулай уҡ «Фирангиза» псевдонимы аҫтында яҙған күп йырҙар авторы булараҡ билдәле. Ул билдәле композиторҙар Салауат Низаметдинов, Ришат Сәғитов, Артур Туҡтағолов, Ғәлинур Юламанов, Юрий Шитов, тормош иптәше Ишморат Илбәков һәм ҡыҙы Зөлхизә Илбәкова менән хҙмәттәшлек итеп, күп йырҙар ижад итте<ref>Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.{{ref-ru}}{{V|6|12|2020}}</ref>. Уның ҡайһы бер йрҙары ысын хитҡа әйләнде, республиканың бөтә радостанциялары һәм телеканалдарында яңғырай. [[2013 йыл]]дан «Башкортостан» телерадиокомпанияһының Телевидение-радио сәнғәте мәктәп-студияһында эшләй. [[2015 йыл]]да 50 йәшен билдәләгәндә, Франгиза Илбәкова үҙенең шиғырҙар һәм йырҙар йыйынтығын һәм үҙе төшөргән клиптары менән диск сығарҙы<ref>[https://www.bashinform.ru/news/766684-v-ufe-proydet-tvorcheskiy-vecher-rezhissera-i-avtora-pesen-frangizy-ilbakovoy/ Франгиза Илбәкова]</ref>. [[2016 йыл]]дан «Башҡортостан» ДТРК-һы художество программалары бүлегендә үҙ хәбәрсе булып эшләй, автор һәм режиссёр булараҡ тапшырыуҙар ойоштора. «Күстәнәс» ғаилә менән күңел асыу программаһында республика артистарының ижадын пропагандалағаны өсөн театр һәм концерт ойошмаларынан бик күп рәхмәт хаттары алды. [[2018 йыл]]да Франгиза Илбәкова «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһының телерадио сәнғәт мәктәп-студияһында телевидение корреспонденты йүнәлешендә уҡыу курсын үтте. Франгиза Фәнән ҡыҙ йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша: «Һылыуҡай», «Бал прессы», «Журфест» кеүек республика әһәмиәтендәге йәштәр акциялары, ижади конкурстар, байрамдар ойоштора . Яңы амбициоз проекттар планлаштыра. [[2020 йыл]]дың 6 мартында Өфө ҡалаһы Киров районы хакимиәте башлығы Илвир Нурдәүләтов Илбәкова Франгиза Фәнән ҡыҙын «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» IV Республика конкурсында еңеүе менән ҡотланы. Франгиза Илбәкова Киров районы Хакимиәтенә «Үҙем булып ҡалам» («Остаюсь собой») шиғырҙар йыйынтығын бүләк итте<ref>[https://ufacity.info/press/news/353324.html?ID=353324 Франгиза Илбәкова 6.03.2020]</ref>. == Ғаиләһе == Тормош иптәше [[Илбәков Ишморат Ҡәйүм улы]] — [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] ҡурайсыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (1997) Ҡыҙҙары Зөлхизә Илбәкова — ижади шәхес, композитор һәм йырсы-башҡарыусы. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * «Ҡатын-ҡыҙ – милләт әсәһе» IV Республика конкурсы еңеүсеһе == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с. == Һылтанмалар == * [https://www.bashinform.ru/news/766684-v-ufe-proydet-tvorcheskiy-vecher-rezhissera-i-avtora-pesen-frangizy-ilbakovoy/ Франгиза Илбәкова] * Земля салаватская, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.{{ref-ru}}{{V|6|12|2020}} * [https://ufacity.info/press/news/353324.html?ID=353324 Франгиза Илбәкова. 6 март 2020 йыл] {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Салауат районында тыуғандар]] [[Категория:1965 йылда тыуғандар]] [[Категория:15 сентябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостан режиссёрҙары]] [[Категория:Башҡортостан артистары]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] hdoescbut5b37mefvyqq3vxi2vecgif 0 180659 1303669 1287733 2026-09-08T07:58:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303669 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сукачёв Владимир Николаевич''' ({{OldStyleDate3|26.5.1880}}, Харьков губернаһы — [[9 февраль]] [[1967 йыл|1967]], [[Мәскәү]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], СССР [[Геоботаника|геоботанигы]], урман фәне белгесе, [[Экология|эколог]], [[Палеонтология|палеонтологик]] һәм фән ойоштороусы, СССР Фәндәр академияһы академигы (1943), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1965). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1960). Фәнгә «биогеоценоз» төшөнсәһен индерә (1942), [[биогеоценология]] фәнни йүнәлешенә нигеҙ һалыусы. == Биографияһы == Владимир Николаевич Сукачёв 1880 йылдың 26 майында (7 июнь) Харьков губернаһы Змиевский өйәҙенең Александровка ауылында, поместьелар менән идара итеүсе ғаиләһендә тыуған, әсәһе — ярлыланған дворяндарҙан була. 1898 йылда Харьков реаль училищеһын тамамлаған. 1902 йылда [[Урман институты (Рәсәй империяһы)|Санкт-Петербург урман институтын]] тамамлағандан һуң беренсе разрядлы урман белгесе исемен ала, һәм шул уҡ институтта ассистент булып эшләй. Академик И. П. Бородин һәм Г. Ф. Морозов уҡыусыһы. 1905 йылда [[Германия]]ға стажировкаға ебәрелә. 1911—1919 йылдарҙа Петербург Юғары ҡатын-ҡыҙҙар ауыл хужалығы курсында һәм Юғары география курсында уҡыта. 1912—1918 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһының Ботаника музейында эшләй<ref>[https://bigenc.ru/biology/text/4172517 В. Н. Сукачёв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190426213749/https://bigenc.ru/biology/text/4172517 |date=2019-04-26 }} в [[БРЭ]].</ref>. 1915 йылда Рус ботаника йәмғиәтен ойоштороуҙа һәм уның уставын эшләүҙә ҡатнаша. 1919—1941 йылдарҙа [[Санкт-Петербург дәүләт урман техник университеты|Урман институты]]нда үҙе ойошторған үҫемлектәр дендрологияһы һәм систематикаһы кафедраһын етәкләй. 1924—1926 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Төп ботаника баҡсаһында акклиматизация бүлеге мөдире, ә 1931—1933 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы институтының геоботаника ботаника бүлеге мөдире. 1941—1943 йылдарҙа [[Екатеринбург|Свердловск]] ҡалаһында Урал урман техник институтының биология фәндәре кафедраһы мөдире. 1944 — СССР ФА етешетереү көстәрен өйрәнеү буйынса Көньяҡ-Ҡырғыҙ Советы экспедицияһы начальнигы. 1943 йылдың 27 сентябрендә биология фәндәре (ботаника, фитоценология, биогеоценология, фитопатология) буйынса СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы<ref>[http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-52299.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-12 Историческая справка] на сайте РАН.</ref>. 1944 йылда [[Мәскәү]]гә күсә. 1944—1948 йылдарҙа — Мәскәү урман техник институты профессоры, дендрология һәм үҫемлектәр систематикаһы кафедраһы мөдире. 1946—1953 йылдарҙа — Мәскәү дәүләт университетының география факультетында геоботаника /ботаник география кафедраһы, (1951) / биогеография кафедраһы мөдире (1953)<ref>[http://www.geogr.msu.ru/about/rank/element.php?IBLOCK_ID=4&SECTION_ID=0&ELEMENT_ID=619 В. Н. Сукачёв] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109200320/http://www.geogr.msu.ru/about/rank/element.php?IBLOCK_ID=4&SECTION_ID=0&ELEMENT_ID=619 |date=2021-11-09 }} на сайте Географического факультета МГУ.</ref>. СССР Фәндәр академияһында ойоштора: * 1944 — Урман һәм ағас институты, уның менән 1958 йылға тиклем етәкселек итә (1992 йылдан — ул РФА Себер бүлегенең В.Н.Сукачёв исемендәге урман институты); * 1959 — СССР Фәндәр академияһының урман фәне лабораторияһында эшләй (1958, хәҙер РФА Урман фәне институты) уны 1962 йылға тиклем етәкләй; * 1964 — СССР ФА Ботаника институты эргәһендә биогеоценология лабораторияһында (1966 йылға тиклем етәксе). 1955 йылда «Өс йөҙҙөң хаты»на ҡул ҡуя. Ғилми йәмғиәттәрҙә әүҙем эшләй: Мәскәү тәбиғәтте һынаусылар йәмғиәтенең президенты (1955—1967) Дүртенсел осорҙо өйрәнеү буйынса комиссия рәйесе (1956—1967). [[1967 йыл]]дың [[9 февраль|9 февралендә]] Мәскәүҙә вафат була. Введенское зыяратында ерләнә (11-се участка). == Наградалары һәм премиялары == В. Н. Сукачёв бүләкләнгән<ref>[http://www.ras.ru/publishing/rasherald/rasherald_articleinfo.aspx?articleid=d62bed33-0a61-457c-8b0c-68920017ef1b Академик В. Н. Сукачев. (Некролог)] // Вестник АН СССР, 1967, № 4, с. 109</ref>: * 1902 — Урман институтының алтын миҙалы * 1912 — Рус география йәмғиәтенең кесе көмөш миҙалы — 1912 * 1914 — Н. М. Пржевальский исемендәге миҙал * 1940 — Бөтә Союз география йәмғиәтенең ҙур көмөш миҙалы * 1942 — [[«Почёт Билдәһе» ордены]] * 1945 — [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] * 1946 — [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы]] * 1949 — П. П. Семенов-Тян-Шанский исемендәге миҙал * 1950 — В. В. Докучаев исемендәге алтын миҙал, В.В.Докучаевтың фәнни идеяларын ижади үҫтереүе өсөн * 1953 — [[Ленин ордены]], 19 сентябрь 1953 * 1959 — Ленин ордены, 6 июнь 1959 * 1965 — [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], 1965 8 июнь (№ 10458), Ленин ордены менән тапшырыла. == Ойошмаларҙа ағзалығы == [[Файл:Сукачев_В.Н..jpg|мини]] * 1915 — Бөтә Рәсәй ботаника йәмғиәте, ағзалары-ойоштороусы, президент (1946 йылдан), почетлы президенты (1964 йылдан). * 1916 — Рус палеонтология йәмғиәте, ағза-ойоштороусыһы * 1927 — Чехословакия игенселек академияһы (Брно) ағза-корреспонденты. * Мәскәү тәбиғәтте һынаусылар йәмғиәте президенты (1955). * Дүртенсел осор өйрәнеү буйынса комиссия рәйесе (1956). * 1930 — Швецияның король фитогеография йәмғиәте * 1936 — Польшаның Ботаника йәмғиәте. * 1937 — [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] * 1956 — Финляндия урман хужалығының ғилми йәмғиәте. * 1957 — Швед тәбиғәтте һаҡлау йәмғиәте. * 1959 — Польша Фәндәр академияһыныңмөхбир ағзаһы * 1961— немец ботаника йәмғиәтенең ағза-корреспонденты. == Хәтер == [[Файл:Birch01s2048.jpg|мини|{{Bt-ruslat|Берёза плосколистная|Betula platyphylla|'''Sukaczev'''}}]] [[Файл:The_Soviet_Union_1980_Illustrated_stamped_envelope_Lapkin_80-200(14214)face(Vladimir_Sukachev).jpg|мини|{{Center|Почта конверты. СССР, 1980 йыл}}]] 1979 йылда СССР Фәндәр академияһы В.Н Сукачёв исемендәге премия һәм алтын миҙал&amp;nbsp;булдыра. 2001 йылда В. Н. Сукачёв исемендәге премия булдырыла — экология өлкәһендәге иң яҡшы эш өсөн<ref>Правительство Российской Федерации. Постановление от 6 февраля 2001 г. N 89 "Об утверждении перечня международных, иностранных и российских премий за выдающиеся достижения в области науки и техники, образования, культуры, литературы, искусства, туризма и средств массовой информации, суммы которых, получаемые налогоплательщиками, не подлежат налогообложению.</ref> РФА Себер бүлегенең В. Н. Сукачёв исемендәге Урман институты<ref>Институт леса им. В.Н. Сукачева Сибирского отделения Российской академии наук – обособленное подразделение ФИЦ КНЦ СО РАН. Историческая справка.&nbsp;''Организации и Сотрудники СО РАН''.</ref> Сукачёвтың гербарий өлөшө — Курск губернаһы үҫемлектәре, 1000 япраҡ — [[Санкт-Петербург дәүләт урман техник университеты|Санкт-Петербург урман техник академияһы]]<nowiki/>ның И. П. Бородин исемендәге Гербарийҙа һаҡлана<ref>''Крестовская Т. В., Потокин А. Ф, Титов Ю. В.''&nbsp;Гербарий имени И. П. Бородина Санкт-Петербургской лесотехнической академии&nbsp;(недоступная ссылка).&nbsp;<small>Дата обращения: 19 ноября 2009.</small>&nbsp;<small>Архивировано 27&nbsp;января 2012&nbsp;года.</small></ref>. В. Н. Сукачев хөрмәтенә  [[Үҫемлектәр|үҫемлектәрҙең]] яңы төрҙәре аталған:{{Колонки|2}} * {{Bt-latrus|Aira sukatschewii|}} * {{Bt-latrus|Deschampsia sukatschewii|}} * {{Bt-latrus|Saussurea sukaczevii|}} * {{Bt-latrus|Senecio sukaczevii|}} * {{Bt-latrus|Syncalathium sukaczevii|}} * {{Bt-latrus|Tephroseris sukaczevii|}} * {{Bt-latrus|Betula sukaczewii{{!}}Betula ×sukaczewii|}} * {{Bt-latrus|Climacoptera sukaczevii|}} * {{Bt-latrus|Salsola sukaczevii|}} * {{Bt-latrus|Sedum sukaczevii|}} * {{Bt-latrus|Carex sukaczovii|}} * {{Bt-latrus|Astragalus sukaczevii|}} * {{Bt-latrus|Aconitum sukaczevii|}} * {{Bt-latrus|Pulsatilla sukaczewii|}} * {{Bt-latrus|Alchemilla sukaczevii|}} * {{Bt-latrus|Ulmus sukaczevii|}} * {{Bt-latrus|Viola sukaczewii{{!}}Viola ×sukaczewii|}} * {{Bt-latrus|Rhamnus sukatschewii|}} {{Конец кол}} == Һылтанмалар == * ''Сукачев В. Н''. Ботанико-географические исследования в Грайворонском и Обоянском уездах Курской губернии // Труды Общества Испытателей Природы при Императорском Харьковском университете. — 1903., Т. XXXVII (1902) С. 321—355. * ''Сукачев В. Н''. О болотной и меловой растительности Юго-восточной части Курской губернии // Труды Общества Испытателей Природы при Императорском Харьковском университете. Т. XXXVII , 1903. С. 227—258. * ''Сукачев В. Н.'' Материалы к изучению болот и торфяников степной области Южной России. 1. Зоринские болота Курской губернии // Известия Лесного института, Т. XIV, С. Петербург, 1906. * ''Сукачев В. Н.'' Об охране природы Жигулей // Записки Симбирского областного Естественно-исторического музея, вып. 2, 1914/1915. * ''Сукачев В. Н''. Страница для будущей истории фитосоциологии // Лесной журнал. — 1915.- Вып. 1—2. — С. 261—264. * ''Sukachov V. N.'' [https://www.jstor.org/cgi-bin/jstor/printpage/00220477/di985314/98p0652b/0-150.pdf?backcontext=page&dowhat=Acrobat&config=jstor&userID=929b1a26@puc.cl/01c0a834750050d479&0-150.pdf Principles of classification of the spruce communities of European Russia] // ''J. Ecology''. 1928. Vol. 16. N 1. P. 1—18. * ''Сукачёв В. Н.'' Что такое фитоценоз? // Сов. ботаника. 1934. № 5. С. 4—18; Стенограмма дискуссии в Ботаническом ин-те АН СССР. С. 3—50. * ''Сукачёв В. Н.'' Идея развития в фитоценологии // Сов. ботаника. 1942. № 1—3. С. 5—17. * ''Сукачёв В. Н.'' О принципах генетической классификации в биоценологии // Журн. общ. биологии. 1944. Т. 5, № 4. С. 213—227. * ''Сукачёв В. Н.'' Биогеоценология и фитоценология // Докл. АН СССР. 1945. Т. 47, № 6. С. 447—449. * ''Сукачёв В. Н.'' О соотношении понятий «географический ландшафт» и «биогеоценоз» // Вопросы географии. М. : Географгиз, 1949. Вып. 16. С. 45—60. * ''Сукачёв В. Н.'' Сталинский план преобразования природы. Москва, Издательство АН СССР, 1950 * ''Сукачёв В. Н.'' Общие принципы и программа изучения типов леса // Сукачёв В. Н., Зонн С. В. Методические указания к изучению типов леса. 2-е изд. М. : Изд-во АН СССР, 1961. С. 9—75. * ''Сукачёв В. Н.'' Биогеоценоз как выражение взаимодействия живой и неживой природы на поверхности Земли : соотношение понятий «биогеоценоз», «экосистема», «географический ландшафт» и «фация» // Основы лесной биогеоценологии / под ред. В. Н. Сукачёва, Н.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Дылиса. М. : Наука, 1964. С. 5—49. * ''Сукачёв В. Н.'' Избранные труды в трех томах / под ред. Е. М. Лавренко. — Л. : Наука. — Т. 1 : Основы лесной типологии и биогеоценологии. — 1972. — 419 с ; Т. 2 : Проблемы болотоведения, палеоботаники и палеогеографии. — 1973. — 352 с ; Т. 3 : Проблемы фитоценологии. — 1975. — 543 с. * [https://www.jstor.org/stable/2255841?seq=1#page_scan_tab_contents Sukachov V.N. Principles of classification of the spruce communities of European Russia // J. Ecology. 1928. Vol. 16, N 1. P. 1—18]. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Биогеоценоз, [[Биогеоценология]] * Сукцессия * Комиссия по изучению четвертичного периода == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Блюменталь И. Х.'' В. Н. Сукачев на биологическом факультете Ленинградского университета // Сб.: Владимир Николаевич Сукачев: Очерки, воспоминания современников.— Л.: Наука, 1986. — С.20—24. * ''Богданов&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Л.'' Жизнь и деятельность В. Н. Сукачёва // Проблемы геоботаники и биологии древесных растений, Л., 1969, с. 7—22. * ''Богданов П. Л''. Шестьдесят лет жизненного пути и сорок лет научной и педагогической работы проф. В. Н. Сукачёва. Методические материалы (ГУУЗ Наркомлеса СССР), Л., 1940, стр.17—27. * ''[[Воронов Анатолий Георгиевич|Воронов А. Г.]]'' Крупнейший русский биолог и географ: К 85-летию В. Н. Сукачёва // Землеведение, т. 7 (47), М., 1967, с. 291—298. * Владимир Николаевич Сукачёв, М.— Л., 1947 (Материалы к биобиблиографии учёных СССР. Серия биологических наук. Ботаника, в. 3). * В. Н. Сукачев: Очерки, воспоминания современников / [АН СССР]; отв. ред. А. Л. Яншин и др. — Л.: Наука, Ленинградское отделение, 1986. — 221 с. * ''Дылис Н. В.'' Академик Владимир Николаевич Сукачёв // Работы по лесоведению / [ред. Н. Е. Кабанов и др.]. — М., 1958. — С. 5—16. * Записка об научных трудах проф. В. Н. Сукачёва. — Изв. Акад. наук, 1920, т.14, № 1−18, стр. 82—85. * {{Китап|автор=[[Зонн, Сергей Владимирович|Зонн С. В.]]|год=1987|тираж=3450|isbn=|серия=[[Научно-биографическая серия]]|страниц=256|столбцы=|страницы=|том=|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|часть=|место=М.|издание=|ответственный=Отв. ред.|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Владимир Николаевич Сукачев, 1880—1967|ссылка часть=|ref=}} * {{Китап|автор=[[Зонн, Сергей Владимирович|Зонн С. В.]]|год=1996|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=398—410|том=|издательство=Агар|часть=Владимир Николаевич Сукачев|место=М.|издание=|ответственный=Отв. ред. и сост. [[Есаков, Василий Алексеевич|В. А. Есаков]]|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Творцы отечественной науки: Географы|ссылка часть=http://www.library64.kspu.ru/files/kzd2010/54.pdf|ref=}} * ''Кафанов А.И., Кудряшов В.А.'' [http://biogeographers.dvo.ru/pages/0238.htm Сукачёв Владимир Николаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071228022828/http://biogeographers.dvo.ru/pages/0238.htm |date=2007-12-28 }} // Классики биогеографии: биобиблиографический указатель. 2005. * ''Лавренко Е. М. и Соколов С. Я''. Академик В. Н. Сукачёв (к 70-летию со дня рождения) — Бот. журн., 1950, т.35, стр.318. * ''Лившиц С. Ю. и Работнов Т. А''. В. Н. Сукачёв как ботаник, педагог и научно-общественный деятель (к 70-летию со дня рождения). — Бюлл. об-ва исп. прир., отд. биол., 1950, т.55, № 4, 3—27. * ''Нешатаев Ю. Н.'' Роль академика В. Н. Сукачева в развитии стационарных биогеоценологических исследований и заповедного дела // История заповедного дела: Материалы международной научной конференции.— Борисовка, 2005. — С. 22—24. * ''Побединский А. В.'' Роль академика В. Н. Сукачева в развитии науки о лесе // Лесное хозяйство. — 2000. — № 5. — С. 24—26. * ''Сочва В. Б. В.'' Н. Сукачёв (В связи с избранием президентом Всероссийского ботанического общества). — Природа, 1946, № 10. — С. 84—88. * ''Cooper C.F.'' [https://www.jstor.org/cgi-bin/jstor/printpage/00129658/di960203/96p0081r/0-150.pdf?backcontext=page&dowhat=Acrobat&config=jstor&userID=929b1a26@puc.cl/01c0a834750050d479&0-150.pdf Sukachev latest testament]. Ecology. 1968. № 49. * ''Mirkin B. M.'' [http://www.springerlink.com/content/n5327rp47m250461/fulltext.pdf Paradigm change and vegetation classification in Soviet phytocoenology]{{Недоступная ссылка|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка). Vegetatio. 1987. Vol. 68. P. 131—138. * {{БСЭ3|заглавие=Сукачёв Владимир Николаевич}} * {{Сотрудник РАН|52299|Владимира Николаевича Сукачёва}} [[Категория:РФА мөхбир ағзалары (1917—1925)]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Биология фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Рәсәй империяһы биологтары]] [[Категория:СССР биологтары]] [[Категория:Алфавит буйынса биологтар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Рәсәй империяһы ботаниктары]] [[Категория:Алфавит буйынса ботаниктар]] [[Категория:Рәсәй империяһы географтары]] [[Категория:Алфавит буйынса географтар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1967 йылда вафат булғандар]] [[Категория:9 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1880 йылда тыуғандар]] [[Категория:7 июндә тыуғандар]] aml76nvedsat03tx6xv6j16547kfg3h 0 183379 1303658 1302004 2026-09-07T17:16:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303658 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Григо́рий Бенцио́нович О́стер''' (иртә әҙәби псевдонимы «'''Остёр'''»; 27 ноябрь [[1947 йыл]], [[Одесса]], [[СССР]]) — [[Урыҫ теле|рус]] [[Әҙип|яҙыусыһы]], сценарист, драматург, телетапшырыуҙар алып барыусы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2007)<ref name="1327-2007">[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=041825 Награждён указом Президента России № 1327 от 3 октября 2007 года] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011045952/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=041825 |date=2007-10-11 }}</ref>. «Зарарлы кәңәштәр» жанрына нигеҙ һалыусы<ref>{{Cite web |url=http://vikent.ru/enc/5674/ |title=Жанр, прием «Вредные советы» по Георгию Остеру: Vikent.RU<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-07-29 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807065526/http://vikent.ru/enc/5674/ |deadlink=no }}</ref> һәм «[[:ru:Сказка с подробностями|Сказка с подробностями]]» балалар урыҫ гипертекстуаль романы авторы<ref>О. Е. Кувалдина. [http://vestnik.yspu.org/releases/novye_Issledovaniy/31_5/ Гипертекст как коммуникационная модель в «Сказке с подробностями» Г. Остера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328010711/http://vestnik.yspu.org/releases/novye_Issledovaniy/31_5/ |date=2014-03-28 }}</ref>. Рәсәй йәһүд конгресы Йәмәғәт советы ағзаһы. == Биографияһы == [[Одесса]]ла тыуған, унда атаһы, ҡыҙыл флотсы, Макаров ҡалаһы кешеһе<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1514084121/?static_hash=9faea6fbaa46c89c52b196adb80363d5 Бенцион Давидович Остер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220519194257/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1514084121/?static_hash=9faea6fbaa46c89c52b196adb80363d5 |date=2022-05-19 }} на сайте «[[Память народа]]»</ref>, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы Бенцион Давидович Остер (1922—?) хеҙмәт иткән. Уның олатаһы Давид Бенционович Остер (1898—1944)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1983504219/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%26first_name%3D%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D9faea6fbaa46c89c52b196adb80363d5%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D3 Давид Бенционович Остер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220519194256/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_vpp1983504219/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%26first_name%3D%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D9faea6fbaa46c89c52b196adb80363d5%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D3 |date=2022-05-19 }} на сайте «[[Память народа]]»</ref> һәм атаһының ҡустыһы Григорий<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_zahoronenie90518226/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%26first_name%3D%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B9%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D1e0a65523f62d02e6d5a36c0b7719c8f%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1 Григорий Давидович Остер (1924—1942)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220519194255/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_zahoronenie90518226/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%26first_name%3D%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B9%26middle_name%3D%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D1e0a65523f62d02e6d5a36c0b7719c8f%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Asame_doroga%26page%3D1 |date=2022-05-19 }} на сайте «[[Память народа]]»</ref> ғәмәлдәге армияла хеҙмәт итәләр һәм фронтта һәләк булалар<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.silver.ru/programms/ottsy_i_deti/+editions-of-the-program/materials-GrigoriyOster/|title=Передача «Отцы и дети» на радио «Серебряный дождь» (20 ноября 2015)|access-date=2020-11-17|archive-date=2019-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190908205924/http://www.silver.ru/programms/ottsy_i_deti/+editions-of-the-program/materials-GrigoriyOster/|deadlink=no}}</ref>. Бала сағы һәм үҫмер йылдары Ялтала үтә, бында атаһы портта токарь булып эшләй, ә әсәһе — Лея Яковлевна Остер — моряктар клубында китапханасы<ref name="автоссылка1" />. 1966 йылда армияға алына, Төньяҡ флотта хеҙмәт итә. 1970 йылда [[Мәскәү]]ҙә М. Горький исемендәге әҙәбиәт институтының драматургия бүлегенә уҡырға инә, уны 1982 йылда тамамлай. «Сказка с подробностями», «Папамамалогия», «Воспитание взрослых», «Бабушка удава», «[[:ru:Вредные советы|Вредные советы]]<nowiki/>», «Гадание по рукам, ногам, ушам, спине и шее» кеүек бик күп балалар өсөн әҫәрҙәр авторы. «[[:ru:38 попугаев|38 попугаев]]», «[[:ru:Попался, который кусался!|Попался, который кусался!]]», «[[:ru:Котёнок по имени Гав|Котёнок по имени Гав]]», «[[:ru:Обезьянки|Обезьянки]] младшего возраста» һәм башҡа йәнһүрәттәҙең, «[[:ru:До первой крови|До первой крови]]>» нәфис фильмының сценарийҙарын яҙа. Дүрт хикәйәһе «Ералаш» киножурналына ингән. 1990-сы йылдар аҙағында Михаил Эпштейн һәм Александр Генис Григорий Остерҙы «Кто есть кто в русском [[:ru:Постмодернизм|постмодернизме]]» исемлегенә индерәләр<ref name="Epstein, Genis">Russian Postmodernism: New Perspectives on Post-Soviet Culture /by Michail Epstein, Alexander Genis, and Slobodanka Vladiv-Glover. Studies in Slavic Literature, Culture, and Society: Vol.3. New York and London: Berghahn Books, 1999. 528 P.</ref>. 170 исемдән торған был исемлектә Остер — «посттоталитар рус әҙәбиәтен үҫтереүгә булышлыҡ иткән» берҙән-бер балалар яҙыусыһы. Шул уҡ ваҡытта яҙыусы бер ҡасан да социалистик реалист, диссидент, авангард әҙәби лагерға ҡарамаған. Тәнҡитселәр күҙәтеүе буйынса, уның эстетикаһы «стилистик эклектика, йәшерен мәғәнәлек, цитаталау, ирония, пародия һәм стилләштереү» менән айырыла<ref name="Epstein, Genis" />. 2004 йылда [[Рәсәй Президенты Хакимиәте]] тәҡдиме буйынса «[[Рәсәй Президенты]] мәктәп йәшендәге граждандарға» сайтына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була<ref>{{Cite web|url=http://www.kids.kremlin.ru/|title=«Президент России — гражданам школьного возраста»|access-date=2017-05-10|archive-date=2017-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506040455/http://kids.kremlin.ru/|deadlink=no}}</ref>. 2008 йылдың 7 сентябренән 2009 йылдың 18 июленә тиклем йырсы Глюкоза менән бергә STS каналында «Детские шалости» программаһын алып бара. [[Канада]]ла баҫылып сыҡҡан балалар әҙәбиәте антологияһында Григорий Остер үҙенең «Зарарлы кәңәштәре» менән иң күп тиражлыһы була — 12 миллион дана, ә башҡа авторҙар иң күбе 300—400 мең дана менән баһаланалар<ref>{{Cite web|url=http://mirbiblio.ru/ns/index.php/chitatelyam/portret-pisatelya/29-sovremennye-pisateli/268-oster-grigorij-1947|title=Остер Григорий (1947)|publisher=mirbiblio.ru|access-date=2019-05-30|archive-date=2019-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190530063506/http://mirbiblio.ru/ns/index.php/chitatelyam/portret-pisatelya/29-sovremennye-pisateli/268-oster-grigorij-1947|deadlink=no}}</ref>. == Әҫәрҙәре == [[Файл:Grigory_Oster3.jpg|мини|250x250пкс| Григорий Остер үҙнең китаптары менән]] * Время твое. — Мурманск, 1974 * Как хорошо дарить подарки. — М., 1975 * Мальчик и девочка. — М., 1981 * Гирлянда из малышей. — М., 1985 * Осторожно, обезьянки! — М., 1987 * Как Гусёнок потерялся. — М, 1988. * Он попался. — М., 1988 * Попался, который кусался. — М., 1989 * Таинственная пропажа. — М., 1989 * Как Гусёнок на Лису охотился. — М., 1991 * Визгкультура или Прикольная качалка. — М.. 1996 * «Волшебный компьютер» * «Вредные советы» * «Вредные советы 2» * «Вредные советы 3» * «Задачник по математике (ненаглядное пособие по математике)» * «Задачник по физике» * «Легенды и мифы Лаврового переулка» — М., 1980 * «Ненаглядное пособие по математике» * «Петька-микроб» — М., 1979 * «Противные задачи» * «Сказка с подробностями». — М., 1989 * «Книга о вкусной и здоровой пище людоеда» * «Прикольная анкета для врагов» * «Котенок по имени Гав» — М., 1976, 1978, 1979, 1982 * «Зарядка для хвоста» — М., 1982 * «Домашние и одичавшие взрослые» * «Дикие и прирученные взрослые» * «38 попугаев». — М., 1978 * «Папамамалогия» * «Воспитание взрослых» — М., 1998 * «Остров Эскадо» — М., 1994 * «Конфетоедение» — М., 1999 * «Бабушка удава» * «Гадание по рукам, ногам, ушам, спине и шее» * «Дети и Эти» * «Школа ужасов» * «Вредные советы жуликам и ворам и борцам с коррупцией» * Приключения Пифа == Фильмография == === Фильмдәре === * «До первой крови» (1989) === Йәнһүрәттәре === * Котёнок по имени Гав — 5 серия (1976—1982) * 38 попугаев — 10 сығарылыш (1976—1991) * Баба Яга против! — 3 серия (1979—1980, Александр Курляндский һәм [[Успенский Эдуард Николаевич|Эдуард Успенский]] менән берлектә) * Ушастик и его друзья — 5 сығарылыш (1979—1982) * Четвёрка друзей — 4 сығарылыш (1979—1981) * Как лиса зайца догоняла (1979) * Он попался! (1981) * Попался, который кусался! (1983) * Подземный переход (1984) * Обезьянки — 7 сығарылыш (1983—1997) * Школа помощников (1986) * Человек с детским акцентом (1987) * Вредный совет (мультфильм, 1980) — Весёлая карусель № 17 * Вредный совет (мультфильм, 1986) — Весёлая карусель № 19 * Семь мам Семёна Синебородько (Украина, 1992) * Попались все… (1998) == Театр постановкалары == * Мәскәү «Школа современной пьесы» театрында «Зарарлы кәңәштәр» спектакле * Владимир Шохиндың «Образ» театр-студияһында «Зарарлы кәңәштәр» спектакле.. * Яңы драма театрында, Каменск-Урал театрында Людмила Матис ҡуйған «3-сө һанлы драма» музыкаль спектакле. * Каменск-Урал «Драма Номер Три» театрында Ирина Симанова ҡуйған «Привет Мартышке!» спектакле.. * «Семицветик» театрында «Котенок по имени Гав» спектакле<ref>[https://web.archive.org/web/20130407134112/http://teatr-skazki.ru/index.php/spektakli/gav Котёнок по имени Гав<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * «Семицветик» театрында «38 попугаев» спектакле<ref>{{Cite web |url=http://teatr-skazki.ru/index.php/spektakli/38popugaev |title=Детские стихи на Teatr-Skazki.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2013-02-25 |archive-date=2020-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124171816/https://teatr-skazki.ru/index.php/spektakli/38popugaev |deadlink=no }}</ref> * ХХ быуаттың 90-сы йылдарында [[Дондағы Ростов]]та В. С. Былков исемендәге Ростов дәүләт ҡурсаҡ театрында «38 попугаев» спектакле (Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы Александр Дмитриевич Василенко һүҙҙәре буйынса) * «Семицветик» театрында «Клочки по закоулочкам» спектакле<ref>[https://web.archive.org/web/20131217205907/http://teatr-skazki.ru/index.php/spektakli/klochki Клочки по закоулочкам — Театр для всей семьи «Семицветик»]</ref>. * «Наш дом» Озерск драма һәм комедия театрында «Зарядка для Хвоста» спектакле. * «Наш дом» Озерск драма һәм комедия театрында «Бабушка Удава» спектакле. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Капков Сергей Владимирович|заглавие=Энциклопедия отечественной мультипликации|ссылка=|ответственный=|место=М.|издательство=Алгоритм|год=2006|том=|страниц=816|страницы=489—490|isbn=5-9265-0319-4|тираж=3000|ref=}} * Остер, Григорий Бенционович // Океанариум — Оясио [Электронный ресурс]. — 2014. — С. 588. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 24). — <nowiki>ISBN 978-5-85270-361-3</nowiki>. == Һылтанмалар == * [http://russiancinema.ru/names/name10283/ Григорий Остер — Энциклопедия отечественного кино]{{Недоступная ссылка|accessdate=Май 2019|fix-attempted=InternetArchiveBot}} * [http://www.animator.ru/db/?p=show_person&pid=571 Остер Григорий Бенционович — animator.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210525151126/https://www.animator.ru/db/?p=show_person&pid=571 |date=2021-05-25 }} * [http://www.5-tv.ru/programs/broadcast/502634/ Григорий Остер в программе «Встречи на Моховой»]. * [http://www.echo.msk.ru/programs/scool/48853/index.html Школа молодого отца (интервью с писателем на «Эхо Москвы»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911060146/http://echo.msk.ru/programs/scool/48853/index.html |date=2017-09-11 }}. * Л. Рудова. [http://magazines.russ.ru/nz/2008/2/ru16.html Остер: от вредных советов до президентского сайта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190616224304/http://magazines.russ.ru/nz/2008/2/ru16.html |date=2019-06-16 }}. * М. Порядина. [http://artpragmatica.ru/km_content/?auid=285 Григорий Остер. Есть о чём разговаривать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331215807/http://www.artpragmatica.ru/km_content/?auid=285 |date=2022-03-31 }} [[Категория:Рәсәйҙең балалар яҙыусылары]] [[Категория:СССР-ҙың балалар яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса балалар яҙыусылары]] [[Категория:XXI быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат рус яҙыусылары]] [[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Рәсәй сценаристары]] [[Категория:СССР сценаристары]] [[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]] [[Категория:Одессала тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1947 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 ноябрҙә тыуғандар]] tnaf2poojlpchb35mhfpxhya0veq8fb 0 188753 1303671 1303031 2026-09-08T10:53:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303671 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Татар аты''' ({{Lang-tt|Татар аты}}, {{Lang-ru|Татарская лошадь}}) — [[Татарстан Республикаһы|Татарстанда]] 2018 йылда сығарылған асаба [[аттар]] тоҡомо. == Тарихы == Татар атлары беҙҙең эраның беренсе меңйыллығында уҡ билдәле булған. Улар тураһында боронғо ҡытайҙар тарихи сығанаҡтарҙа «күк аттары» тигән яҙмалар ҡалдырған, сөнки был аттар ул ваҡыттағы башҡа аттарҙан ғәҙәти булмаған төҫтәре менән асыҡ айырылып торған. Улар, нигеҙҙә, алтын ҡом төҫте, аҡ яллы һәм аҡ ҡойроҡло булғандар. Бындай төҫлө офоҡтан ҡаршыңа йугергәндә [[ҡояш]] сығыуҙы хәтерләткәндәр, шуға ла уларға ҡарата «күк аттары» исеме таралған.<ref name="ХКЗ"/> Тарихи сығанаҡтарҙа шулай уҡ 7-8 сәғәт дауамында өҙлөкһөҙ хәрәкәттә булырға һәм 100-120 км араны үтергә һәләтле татар атлары сыҙамлығы билдәләп үтелә. Был турала элекке ҡазан ханы Бағадурның күрше халыҡтар наймандар, тунгустар һәм ҡытайҙар менән ысын күңелдән йәшәр өсөн, уларға үҙенең аттарын иң яҡшы бүләк итергә яратыуы, көнгә 1 мең ли (100-120 км) уҙарға һәләтле булыуы тураһында яҙмалар һаҡланып ҡалған. Был аттарҙың үрге үрсем биреүгә, ҡыҙыуға һәм һалҡынға ҡаршы тороуҙары ла билдәле.<ref name="ХКЗ"/> [[Ҡазан губернаһы|Ҡазан губернаһында]] [[XX быуат]] башында, Октябрь революцияһына тиклем бай һәр татар-крестьян ишегалдында 1-2 баш татр аты булған. Ул ваҡыттағы аттар тураһында тарихи фото һаҡланған. Ләкин 1930 йылдан һуң һәм һуғыштан һуңғы осорҙа колхоздарҙа һәм совхоздарҙа саф татар аттарын табыу ауыр була, сөнки улар башҡа, нигеҙҙә, урыҫ тоҡомдары менән ҡушылғандар.<ref name="ХКЗ"/> Бөтә Татарстан Республикаһы [[XXI быуат]] башында татар аттарын кире ҡайтарыу проблемаһы тарихсылар, ат үрсетеүселәр һәм киң йәмәғәтселек тарафынан әүҙем тикшерелә. Шуға бәйле рәүештә Татарстанда был мәсьәләне өйрәнеү һәм яҡшы тоҡомло татар аттарҙы аяҡҡа баҫтырыу проблемаһын хәл итеү өсөн комиссия төҙөлә. Ҡуйылған проблеманы хәл итеү өсөн әлеге хәл кысаларында татар тоҡомона оҡшаған аттарҙы эҙләү буйынса экспедиция тикшеренеүҙәре уҙғарыла. Татарстан Республикаһының айырым райондарында, Башҡортостан, Төньяҡ Ҡаҙағстан, Оренбург, Алтай һәм Силәбе өлкәләрендә андый аттар табылған. Шулай итеп татар аттарының тәүге популяцияһы барлыҡҡа килә.<ref name="ХКЗ"/> Татар тоҡомло аттар үрсетеү менән 2005 йылда Татарстанда шөғөлләнә башлайҙар, ә 2018 йылдың 4 декабрендә был төр эшмәкәрлек менән шөғөлләнергә рәсми рөхсәт бирелә.<ref name="ТИ">[https://www.tatar-inform.ru/news/tatarskaya-loshad-ofitsialno-zaregistrirovana-v-kachestve-otdelnoy-porody-637031 Татарская лошадь официально зарегистрирована в качестве отдельной породы.]</ref> Татарстан Республикаһы Министрҙар Кабинеты һәм Татарстан Республикаһы Ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министрлығы етәкселегендә [[Ҡазан дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы|Ҡаҙан дәүләт ветеринария академияһы медицинаһы]] ғалимдәре хеҙмәте арҡаһында 2018 йылда Россия Федерацияһы Ауыл хужалығы министрлығының селекция ҡаҙаныштары буйынса дәүләт комиссияһы тарафынан яңы «татар аты» тоҡомона 10037 (2019) номерлы патент бирелә.<ref>[https://kazanveterinary.ru/wp-content/uploads/2020/02/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B9_html_4a23c333b0c3a43a.jpg Патент на селекционное достижение – татарская порода лошадей.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251014044625/https://kazanveterinary.ru/wp-content/uploads/2020/02/%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B9_html_4a23c333b0c3a43a.jpg |date=2025-10-14 }}</ref> Татар тоҡомло аттар уртаса ҙурлыҡтағы асаба тоҡомдар төркөмөнә инә (елкәһе бейеклеге 145-146 см), уртаса ҙурлыҡтағы кәүҙәһе (тере ауырлығы 470-475 кг; кәүҙәһе оҙонлоғо 152-153 см), күпселек осраҡта һары төҫлө булалар (74%, кәүҙәһе алтын ҡом төҫөндә, йылы һәм ҡойроғо асығыраҡ йәки шул уҡ төҫтә була), хайуандарҙың бер өлөшө (26 %) болан төҫөнә эйә, йәғни кәүҙәһе, башы һәм аяҡтары сабыш быуындарына тиклем һары төҫтә, ә ялы, ҡойроғо һәм аяҡтарының аҫҡы өлөшө ҡара йәки ҡара төҫтә була.<ref name="КВ" /> Татар атлары төрлө эштә ҡулланыла ала. Төрлө яҡҡа рентабеллелеге - 22-25 %. Хәҙерге ваҡытта был тоҡомдағы аттар һаны 1100 баш тәшкил итә, улар бер перепонка, ике оригинаторы хужалыҡта һәм 5 товар хужалыгында аҫрала. Татар тоҡомдарын үҫтереүсе хужалыҡтар һаны йыл һайын арта бара.<ref name="КВ">[https://kazanveterinary.ru/education/faculty/biotehnologii/%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B9/#:~:text=%D0%9B%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%B4%D0%B8%20%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B%20%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%8F%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%BA,%D0%B6%D0%B5%20%D1%86%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%2C%2074%20%25)%2C%20%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C Порода лошадей «Татарская».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328075532/https://kazanveterinary.ru/education/faculty/biotehnologii/%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B9/#:~:text=%D0%9B%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%B4%D0%B8%20%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%8B%20%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%8F%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%BA,%D0%B6%D0%B5%20%D1%86%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%2C%2074%20%25)%2C%20%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C |date=2023-03-28 }}</ref> == Ҡиәфәте == Татар аталары күпселек осраҡта һары төҫтә була (79 %), хайуандарҙың бер өлөшө (21%) болан төҫөндә. Ҡайһы бер аттарҙың (23 %) ғына маңлай өлөшөндә өҫтәмә билдәһе була, улар, нигеҙҙә, йондоҙ төрлө формаларында осорай. Татар тоҡомло аттар бөтә тоҡомдар менән сағыштырғанда уртаса ҙурлыҡҡа эйә. Улар бейек булмаған, әсә аттарҙың елкәгә тиклем бейеклеге - 146 см-ға тиклем, кәүҙә оҙонлоғо 152,9 см, тере масса буйынса урта ауырлыҡтағы тоҡомдар төркөмөнә керәләр.<ref name="ХКЗ">[https://cyberleninka.ru/article/n/sozdanie-i-ispolzovanie-selektsionnogo-dostizheniya-tatarskaya-poroda-loshadey-v-respublike-tatarstan Хаертдинов Р.А., Камалдинов И.Н., Закирова Г.М. Создание и использование селекционного достижения — татарская порода лошадей в Республике Татарстан. Казань.]</ref> == Башҡорт атынан айырмаһы == Татар атына иң оҡшаш булып [[башҡорт аты]] тора. Татар аттарының оҡшаш булған башҡорт аты тоҡомонан айырып торған билдәләренең береһе булып һары (79 %) һәм болан (21%) төҫөндәге хайуандарҙың атлар араһында зур өлөшө булыу. Үҙ-ара оҡшаш булған тоҡомда был төҫтәр һирәк осорай, башҡорт аттарының [[Йылҡы малы төҫтәре|төҫтәре]] булып туры төҫ, һары һоро төҫтәр булып сыға, татар аттарында был төҫтәр бер ҙә осрамай тип әйтергә мөмкин.<ref name="ХКЗ"/> Татар атлары башҡорт аттарынан тышҡы яҡтан да, тән төҙөлөшө менән дә асыҡ айырылып торалар. Татар тоҡомло аттар тән оҙонлоғо һәм бейеклеге буйынса ҙурырак, тере массаға ла иялар. Улар башҡорт аттары менән сағыштырғанда башҡа төрлө баш формаһы һәм ҙурлығы менән, муйының уртаса үҫеше менән асыҡ айырылып торалар. Уларҙың аяҡ-быуындары араһында ла айырмалар бар.<ref name="ХКЗ"/> Татар аттарында һөт билдәләре, башҡорт аттары тураһында яҡшы һөт аттары булараҡ ҡабул ителгән ҡараштарға ҡарамаҫтан, яҡшыраҡ сағылған.<ref name="ХКЗ"/> Ике тоҡомда ла ит сифаттары бер үк дәрәжәлә яҡшы сағыла, уларҙың һуғым сығыу 52%-тан артып китте.<ref name="ХКЗ"/> == Һандары == Бөгөнгө көндә татар тоҡомло аттар үрсетеү менән Татарстандың Лениногорск, [[Әлки районы|Әлки]] һәм Теләсе<ref name="АТ">[https://agro.tatarstan.ru/index.htm/news/1713787.htm На приобретение и содержание лошадей породы Татарская можно получить субсидии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207143816/https://agro.tatarstan.ru/index.htm/news/1713787.htm |date=2023-02-07 }}</ref>, [[Балыҡ Биҫтәһе районы|Балык Бистәсе]]<ref>[https://shahrikazan.ru/news/avyil/tatarny-aty-da-ze-kebek-kire Татар атлары үрчетүче фермер Шамил Нәбиуллин: Татарның аты да үзе кебек кире.]</ref>, [[Бейек тау районы|Биектау]]<ref>[https://tengrifund.ru/tatarskie-koni.html Татарские кони. Безертинов Рафаэль. Казань. 2012.]</ref>, Һаба<ref>[https://sntat.ru/news/fermer-ilnar-garipov-k-loshadyam-tatarskoy-porody-nado-podhodit-tolko-s-dobrymi-namereniyami-5746596 Фермер Ильнар Гарипов: «К лошадям татарской породы надо подходить только с добрыми намерениями».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207180143/https://sntat.ru/news/fermer-ilnar-garipov-k-loshadyam-tatarskoy-porody-nado-podhodit-tolko-s-dobrymi-namereniyami-5746596 |date=2023-02-07 }}</ref> муниципаль райондарында шөғөлләнәләр. 2019 йылдың 1 апреленә Татарстанда татар аттары һаны 414 баш тәшкил иткән.<ref>[https://tatar-inform.tatar/news/tatarstanda-tatar-tokymly-atlar-rchet-chen-subsidiyal-r-karalgan-5544826 Татарстанда татар токымлы атлар үрчетү өчен субсидияләр каралган.]</ref> 2020 йылдың март айына Татарстанда барлығы 646 баш татар аты иҫәпләнгән, ә 2022 йылдың 1 февраленә татар атының баш һаны 875 булған.<ref name="РВ1">[https://realnoevremya.ru/articles/242203-pomozhet-li-kumys-ozdorovleniyu-nacii «Татарские лошади должны остаться, чтобы о них и через 1000 лет все знали».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207143820/https://realnoevremya.ru/articles/242203-pomozhet-li-kumys-ozdorovleniyu-nacii |date=2023-02-07 }}</ref> 3 хужалыҡ оригинатор булып тора: Лениногорск районында ИП «Нәбиуллин Ф.М.», Әлки районынан КФХ «Бакиров Ф. Р.» һәм Теләсе районынан «Ғиниәтуллин С. Ш. ис. племрепродуктор».<ref>[https://rt-online.ru/zlatogrivye-tatarskie-skakuny/ Златогривые татарские скакуны. Газета Республика Татарстан.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207143817/https://rt-online.ru/zlatogrivye-tatarskie-skakuny/ |date=2023-02-07 }}</ref><ref name="РВ1"/> == Мәҙәниәттә == Барлыҡ [[төрки халыҡтар]], шул иҫәптән [[татарҙар]] тормошонда ла йылҡы хәрәкәт итеү сараһы булараҡ ҡына түгел, ул аш сығанағы ла булып тора, элек хәрби эштә лә актив ҡулланылған. Аттың кеше мөнәсәбәте менән боронғо замандарҙан уҡ күҙәтелә. Ат образы боронғо ышаныуҙар менән бәйле, бигерәк тә тотемизмға, тәбиғәттең бер-бер артлы предметы йәки феномены менән кешенең ғәҙәттән тыш бәйләнешенә ышаныуҙа сағыла.<ref name="ТИТ">[https://cyberleninka.ru/article/n/veduschiy-personazh-pesennoy-poezii-tobolo-irtyshskih-tatar Л. Р. Сурметова. Ведущий персонаж песенной поэзии тоболо-иртышских татар.]</ref> [[Себер татарҙары|Тубыл-Иртыш татарҙарында]], Волга буйы татарҙарында да, һары аттар тураһында йырҙар осорай. Татар йыр шиғриәтендә йыш ҡына аттар янында һыу, бейек тауҙарҙа һәм ҡара урманда сүрәтләнгән. Улар күк менән ер, ер һәм ер аҫты йәки һыу аҫты дөньяһы, ерҙең уратаһы менән ер сите араһында аралашсы булып тасүирланған. Ат илаһтар билдәләгән урынға жанга юл күрһәтеүсе булып һаналған.<ref name="ТИТ"/> Татар яҡшы тоҡомло аттар «[[Зөләйха күзләрен ача (фильм)|Зөләйха күҙҙәрен аса]] » тарихи фильмында төшөрөләләр: төп герой Кремльгә татар атында бара.<ref name="АТ"/> == Әҙәбиәттә == 2019 йылдың көҙөндә Татарстан Республикаһы Ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министрлығы ярҙамы менән татар яҡшы тоҡомло аттар тураһында «Татар аты» китабы донъя күрә.<ref name="РВ1"/><ref>[https://www.tatar-inform.ru/news/v-tatarstane-uvidela-svet-kniga-o-tatarskoy-porode-loshadey-662700 В Татарстане увидела свет книга о татарской породе лошадей.]</ref><ref>[https://kazanveterinary.ru/news/34426/ Презентация книги «Татар атлары».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328144125/https://kazanveterinary.ru/news/34426/ |date=2023-03-28 }}</ref> Татар атлары урыҫ яҙыусылары [[Пушкин Александр Сергеевич|Александр Пушкиндың]] 1836 йылда яҙылған «Капитанская дочка» әҫәрендә, Владимир Короленконың 1899 йылда яҙылған «Марусина заимка» әҫәрендә искә алыналар.<ref>[https://kartaslov.ru/%D1%86%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B-%D0%B8%D0%B7-%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B8/%D1%81%D0%BE-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BC/%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%B4%D0%B8 Цитаты из русской классики со словосочетанием «татарские лошади».]</ref> == Бүләктәр == Татар тоҡомло аттар 2019 йылдың 8-10 октябрендә «Алтын көҙ – 2019» бөтөнрәсәй күргәҙмәһендә ([[Мәскәү]] ҡалаһы) күрһәтелә һәм «I дәрәжә Диплом» һәм «Алтын медаль» менән бүләкләнәләр.<ref name="КВ"/> == Ҡыҙыҡ факттар == [[XVI быуат|XVI быуатта]] урыҫ хәрбиләренең күпселеге, татар аттарында йөрөгән.<ref>В. В. Пенской. Военное дело Московского государства. От Василия Темного до Михаила Романова. Вторая половина XV – начало XVII в. / В. В. Пенской — «Центрполиграф», 2018. 188 с. С.13</ref> Мәскәү кнәзе [[Дмитрий Донской]] үҙ хәрби яуҙарында тиҙ һәм еңел йөрөшлө татар аттарын ҡулланған.<ref>А. Е. Герасимов. Лошади. «ВЕЧЕ». 2000. 124 с.</ref> [[XVI быуат|XVI быуатта]] [[Бөйөк Мәскәү кенәзлеге|Мәскәү]] баҙарҙарында ҡаҙан, астрахань татарҙары йылына 30-40 мең татар аты килтереп һатҡаны билдәле. Йыл дауамында көтөүлектәрҙә йөрөй торған татар аттарын [[Тарпан|тарпандарға]] оҡшатҡандар һәм шотланд понилары менән дә сағыштырғандар.<ref>Паншин А. В. История города Екатеринослава. Книга первая. Монастырское урочище / А. В. Паншин — «Издание книг ком», 2016. ISBN 978-5-91775-286-0</ref> [[XVII быуат|XVII ғасыр]] башында [[Франция|француз]] хәрби инженеры һәм картографы [[Гийом Левассёр де Боплан|Гийом Левассер де Боплан]] татар аттарын туҡтамай 20-30 миль саба ала торған аттар булараҡ тасуирлай.<ref>А. В. Тюрин. Как создавалась Россия. Русский фронтир. Изд. Питер. 2012. 384 с. ISBN:978-5-459-01655-0</ref> [[Монгол империяһы|Монгол империяһының]] [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан ерҙәренә]] яуҙарында урындағы халыҡтар тарафынан татар атлары тәбәнәк буйлы, көслө, түҙемле булып, тауҙарҙа еңел йөрөүҙәре, бер туҡтауһыҙ оҙаҡ аралар үтә алыуҙары тасуирлана.<ref>В. Г. Ян. К «последнему морю». 1955. 298 с. ISBN:978-5-08-005233-0</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://realnoevremya.ru/articles/253733-tatarskiy-kon-kochevnicheskaya-tradiciya-osedlogo-naroda Татарский конь: «кочевническая» традиция оседлого народа.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207144218/https://realnoevremya.ru/articles/253733-tatarskiy-kon-kochevnicheskaya-tradiciya-osedlogo-naroda |date=2023-02-07 }} * ''Расих Җәләл''. [https://beznen.ru/archive/aulak-oy/201019/tatar-rukhly-tatar-atlary Татар рухлы татар атлары]. «Безнең гәҗит», 2019 ел, 16 октябрь. * Ренат Харис. [http://kazanutlary.ru/news/shigriyat/tatar-atlary Татар атлары. «Казан Утлары». №5. 12.21.2020.] == Әҙәбиәт == * Р.Н. Безертинов Китай и кочевой мир / Р.Н. Безертинов. - Казань: Изд. «Слово», 2011 - 208 с. * С.М. Буденный Книга о лошади / С.М. Буденный [и др.] - М.: Изд. «Госсельхозиздат», 1959. - т. III. * Инструция по бонитировке лошадей местных пород. - М.: МСХ РФ, 2003. - 30 с. * Н. Мулладжанов. Татарские кони / Н. Мулладжанов // Звезда Поволжья. -2010. - С. 38. * Кармышева Б. X. К вопросу о культовом значении конных игр в Средней Азии // Прошлое Средней Азии: археология, нумизматика и эпиграфика, этнография. - Душанбе : Дониш, 1987. - 272 с. * Беленицкий А. М. Конь в культах и идеологических представлениях народов Средней Азии и евразийских степей в древности и раннем средневековье // Ранние кочевники: краткие сообщения КСИА. Вып. 154.-М. : Наука, 1978. [[Категория:Ат тоҡомдары]] [[Категория:Тәржемәһе тикшерелмәгән биттәр]] nogl5x3c3qrj7757tlqrikl06tonljm 0 201446 1303654 2026-09-07T14:02:53Z ~2026-48452-36 48862 Яңы бит: {{Музыкант |Страна={{Рәсәй}} [[Рәсәй]] |Фон=solo_singer |Имя=Клава Кока|Изображение=Клава Кока на VK Fest 2025 в СПб (cropped).jpg|Описание изображения=2025 йылда Клава Кока|Имя при рождении=Клавдия Вадимовна Высокова|Дата рождения=23.07.1995|Профессии={{певица|России|XXI века}}, {{актриса|Росс... 1303654 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Страна={{Рәсәй}} [[Рәсәй]] |Фон=solo_singer |Имя=Клава Кока|Изображение=Клава Кока на VK Fest 2025 в СПб (cropped).jpg|Описание изображения=2025 йылда Клава Кока|Имя при рождении=Клавдия Вадимовна Высокова|Дата рождения=23.07.1995|Профессии={{певица|России|XXI века}}, {{актриса|России}}|Инструменты=[[фортепиано]], [[барабандар]], [[гитара]], [[электр гитара]], [[бас-гитара]], [[укулеле]], [[флейта]]|Жанры=[[Поп-музыка|поп]]<ref name=":0">{{cite web |title = Как Клава Кока стала главной поп-певицей 2020-го |access-date = 2021-06-15 |publisher = [[Афиша (журнал)|Афиша.ру]] |url = https://daily.afisha.ru/music/16229-kak-klava-koka-stala-glavnoy-pop-pevicey-2020-go/ |archive-date = 2021-04-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210418002700/https://daily.afisha.ru/music/16229-kak-klava-koka-stala-glavnoy-pop-pevicey-2020-go/ |url-status = live |lang=ru}}</ref>, [[R&B]]<ref name=":0" />, [[поп-рок]], [[хип-хоп]], [[электропоп]]|Псевдонимы=Клава Кока|Лейблы=[[Black Star Inc.|Black Star]] (2015—2025)|Сайт={{URL|https://klava-coca.com/}}|Годы активности=2015 йылдан бирле|Место рождения=[[Екатеринбург]], [[Рәсәй]]}}'''Клава Кока''' (ысын исеме: '''Клавдия Вадимовна Высокова'''; 1995 йылдың [[23 июль|23 июлендә]] [[Екатеринбург|Екатеринбургта]] тыуған) — [[Рәсәй Федерацияһы|рус]] [[йырсыһы]], [[йырҙар авторы]], [[Видеоблог|влоггер]], [[телевидение алып барыусыһы]], [[Кино продюсеры|продюсер]] һәм [[Кинематограф|кино]] һәм [[дубляж]] актрисаһы. 2015 йылда «Яшь ҡан» талант-шоуында еңгәндән һуң ул [[Black Star (рекорд лейблы)|Black Star]] лейблы менән контракт төҙөнө[1]. 2019 йылда ул «Иң яратҡан рус музыка блогеры» номинацияһында [[Kids' Choice Awards]] премияһына номинацияланды[6]. 2021 йылда ул «Краш» йыры өсөн [[2021 йылғы Муз-ТВ премияһы|Муз-ТВ]] премияһын[7], «Йыл йыры» премияһын[8] яуланы, «[[Top Hit Music Awards]]<nowiki/>» премияһында өс номинацияла еңде[9], шулай уҡ «Topical Style Awards» премияһында «Йылдың иң стильле йырсыһы» исеменә лайыҡ булды. [10], һәм [[РУ.ТВ]] Awards тарафынан «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ башҡарыусы» тип иғлан ителде[11]. Клава Кока образы [[Нью-Йорк|Нью-Йорктағы]] [[Таймс-скверҙың]] төп небоскрёбында [[Spotify]]-ҙың бөтә донъялағы ҡатын-ҡыҙ артистарын яҡлауға йүнәлтелгән «Equal» кампанияһының бер өлөшө булараҡ күрһәтелде[12]. == Биография == Ул 1995 йылдың 23 июлендә [[Екатеринбург|Екатеринбургта]][4][13] ҙур ғаиләлә тыуған — уның оло ағаһы Лев һәм кәсеүерәк һеңлеһе Лада (йырсыһының стилисы) бар. Йырсы әсәһен герой тип иҫәпләй; Клава фекеренсә, ҡыҫҡа арала тыуған өс баланы тәрбиәләү бик ауыр, әммә әсәһе һәр береһенә лайыҡлы иғтибар бүлә алды[14]. Клава 13 йәшендә ғаиләһе менән Мәскәүгә күсте[15]. Мәктәпте тамамлағас, йырсы [[С. А. Герасимов исемендәге Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институты|ВГИК]]-тың кино һәм телевидение продюсерлығы бүлегенә инергә теләне; әммә, уның һүҙҙәренсә, дәүләт финанслаған урынға эләгеү өсөн [[Берҙәм дәүләт имтиханы]] (БДИ) һөҙөмтәләрендә бер балл етмәне. Дәүләт финанслаған урын алыу уның өсөн бик мөһим булғас, ул Президент академияһының дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү бүлегенә уҡырға инде. Ул уҡыуын һатыу ярҙамсыһы булып өлөшлө эш менән бергә алып барҙы, музыка ижад итте, йырҙары өсөн һүҙҙәр яҙҙы һәм [[YouTube]] каналын үҫтерҙе. 2017 йылда ул «Кеше ресурстарын идара итеү» белгесе буйынса бакалавр дәрәжәһен алды[16]. === Һөнәрҙәр һәм ҡыҙыҡһыныуҙар === Ул Мәскәүҙең «[[Динамо (Москва футбол клубы)|Динамо]]<nowiki/>» футбол клубын яҡлай[17]. Ул ғаиләһе менән сәйәхәт итергә һәм экстремаль спорт менән шөғөлләнергә ярата[18]. Ул шулай уҡ [[Бейеү|бейей]] һәм концерттарында башҡарыу өсөн бейеү номерҙарының хореографияһын әҙерләүгә күп ваҡыт бүлә[19]. === Карьера === Высокова әйткәнсә, ул өс йәшендә йырларға өйрәнергә теләүен аңлаған, сөнки ул әсәһенән уны йыр дәрестәренә алып барыуын һораған. Бала сағынан уҡ атаһы уға юғары сифатлы халыҡ-ара музыкаға — [[The Beatles]], [[Фрэнк Синатра]], [[Питер Габриэль]], [[Элтон Джон]], [[Queen]], [[The Black Eyed Peas]], [[Уитни Хьюстон]], [[Робби Уильямс]] һәм [[Майкл Джексон]] — һөйөү тәрбиәләне. Атаһы халыҡ-ара йондоҙҙарҙың пластинкаларын һатып алыуға ҙур аҡса тотто, һәм уларҙы ғаилә йорто стеналары эсендә көн һайын тыңланылар, был йәш Клаваның музыкаль зәвығын формалаштырҙы[20]. Биш йәшендә Клава [[Свердловск балалар филармонияһы|Свердловск балалар филармонияһының]] джаз хорына ҡушылды һәм шул уҡ ваҡытта музыка мәктәбендә фортепиано дәрестәре алды[21]. Бала сағынан ул хор менән Рәсәйҙе һәм Европаны буйлап сығыш яһай башланы; хор составында Францияла, Польшала, Чехияла һәм Германияла тамашасыларҙың йөрәген яуланы[22]. 8 йәшендә ул музыка өлкәһендә карьера ҡорорға теләүен аңланы һәм өләсәйенә бағышланған йыр яҙҙы, әммә ул бер ҡасан да сығарылманы. 2010 йылда Высокова «Cuz I See» исемле икенсе йырын яҙҙы һәм уны «Клава Кока» псевдонимы аҫтында интернетҡа ҡуйҙы. Шул ваҡытта ул профессиональ музыкант булырға ҡарар итте. Үҫмер сағында Клаваның иң яратҡан артистары Джастин Бибер, Tokio Hotel, Green Day, Linkin Park һәм «Ранетки» төркөмө булды. Һуңғыһы Клава Кокиҙың музыкаль үҫешенә өлөшләтә йоғонто яһаны, сөнки Клава «[[Ранетки (төркөм)|Ранетки]]<nowiki/>» арҡаһында музыкаль ҡоралдарҙа уйларға өйрәнде һәм бер нисә ҡоралда уйнай алған мультиинструменталистҡа әйләнде[20][23]. 2009 йылдан башлап Клава төрлө төркөмдәрҙә уйнаған, шул иҫәптән треш-метал төркөмөндә барабансы һәм панк-рок төркөмөндә бас-гитарист; шул уҡ ваҡытта ул вокалистка булараҡ сығыш яһай башлаған[20]. Ул шулай уҡ [[Дробыш Виктор Яковлевич|Виктор Дробыш]] етәкселегендәге «Школа» төркөмөндә барабансы булып уйнаған[24]. Клава һүҙҙәренә ҡарағанда, уға коридорҙарҙа сығыш яһарға, ресторандарҙа йырларға һәм караоке-барҙарҙа эшләргә тура килгән. Әммә быларҙың береһе лә аҡса өсөн түгел ине: Клава ишетелер тип хыялланған[20]. 2012 йылда ул «Мин — рәссам» халыҡ-ара фестивалдә һәм конкурста ҡатнашты[25] һәм финалға сыҡты[26]. 2014 йылда ул «Лидер Шифт» конкурсында ҡатнашты. 2015 йылда ул «Главная сцена» шоуында ҡатнашты, унда [[Арбенина Диана Сергеевна|Диана Арбенина]], [[Аллегрова Ирина Александровна|Ирина Аллегрова]], [[Леонтьев Валерий Яковлевич|Валерий Леонтьев]] һәм [[Носков Николай Иванович (музыкант)|Николай Носков]] уның башҡарыу стилен ҡаты тәнҡитләнеләр[15]. Шул уҡ йылда ул дебют-альбомы *Кусто*-ны сығарҙы, унда алты кантри-поп йыр бар ине. Ул *Molodaya Krov* телешоуына һайлап алыу турына килде, еңеп сыҡты һәм Black Star Inc лейблы менән контракт төҙөнө[15]. 2016 йылда ул [[Бузова Ольга Игоревна|Ольга Бузова]] менән «Если…» исемле дуэт яҙҙы. 2017 йылда Клава Кока үҙенең YouTube-влогин әүҙем үҫтереүҙе башланы. «Klava Translate» серияһында Клава Кока сит ил хиттарын рус телендә башҡарҙы һәм киң популярлыҡ яуланы, шулай уҡ «KokaPella» серияһында ул рус телле йырҙарҙы а каппелла-каверҙар рәүешендә башҡарҙы[15]. 2018 йылда ул «[[Пятница!]]<nowiki/>» каналындағы «[[Орёл йә решка]]<nowiki/>» телевизион программаһының алып барыусыһы булды[15]. Шул уҡ йылда Клава Кока «Пятница!» каналындағы «Патсанки» шоуҙың өсөнсө серияһы өсөн «Мин нығыраҡ көслө булдым» саундтрекын яҙҙы[28]. Йырсыһының музыкаль карьераһында үтеп сығыу мәлдәре 2019 йылдың июнь аҙағында килде: Клава «In Love with MDK» йырын сығарҙы, ул, үҙенең һүҙҙәре буйынса, автобиографик аҫҡы мәғәнәләргә эйә. Унан һуң тағы бер хит — «Zaya» — сыҡты. Тректар Коканың алдағы эштәренән айырыуса айырылып тора башланы: йомшаҡ гитара көйҙәре һәм оҙон һары сәстәре булған «фәрештә ҡыҙ» урынына тура һүҙле, һыҙатһыҙ һары сәсле ҡыҙ килде. Кантри-поп R&B, хип-хоп һәм 1990-сы йылдар стилендәге поп-хиттар ҡатнашмаһына урын бирҙе. «Мин аңланым: был минең 100 процент үҙем. Был йөрәктән сыҡҡан ҡысҡырыу ине», — ти Клава[22]. 2020 йылдың февралендә Кока үҙенең [[ТикТок|TikTok]] каналын үҫтереүҙе башланы[15]. 2020 йылда ул [[ВТБ Арена]]-ла үҙенең «Покинула чат» исемле соло-шоуын тулы зал алдында сығарҙы[29], шул уҡ йылда «MTV Russia's Best Artist» номинацияһында [[MTV Europe Music Awards]] премияһына номинацияланды[30]. 2021 йылда ул Forbes журналының «30 йәшкә тиклемге 30 иң өмөтлө рус» исемлегенә индерелде[31]. 2021 йылдың июлендә йырсы *[[Playboy]]* журналы өсөн асыҡ фотосессияла ҡатнашты һәм уның тышлығында пәйда булды[32]. 2022 йылдың апрелендә ул «Әсәй» тип аталған йыр яҙҙы, ул «[[Делфин малай]]<nowiki/>» анимацион фильмының саундтрек булды[33]. 2022 йылдың октябренән декабренә тиклем ул [[СТС]] телеканалындағы *Маска. Танцы* шоуында жюри ағзаһы булып эшләне[34]. 2022 йылдың 4 декабрендә ул үҙенең «Magic Show Bal Klava Koki» исемле соло-шоуын үткәреү өсөн [[ЦСКА Арена]] стадионындағы трибуналарҙы тултырҙы. Сәхнәлә уның менән бергә [[Жуков Сергей Евгеньевич|Сергей Жуков]], [[Крид, Егор|Егор Крид]], [[Мари Краймбрэри]], [[Niletto]], [[Ревва Александр Владимирович|Артур Пирожков]], [[Soda Luv]] һәм [[Дмитриенко Ваня|Ваня Дмитриенко]] ҡатнашты[35][36][37][38]. 2023 йылда ул [[ТНТ]] телеканалындағы «Конфетка» шоуында жюри ағзаһы булды[39]. 2023 йылдың 18 февраленән башлап ул «[[Суббота!]]<nowiki/>» телеканалындағы «Здравствуй, сладкий!» пешереү программаһының алып барыусыларҙың береһе булып тора[40]. 2023 йылдың мартында ул СТС телеканалындағы «Битва каверов» шоуында Сергей Жуков менән бергә жюри ағзаһы булды[41]. 2023 йылдың авгусында *Сердце Клавы* шоуының премьераһы булды, унда йырсы мөхәббәт эҙләп сыҡты. Был проект — романтик тәжрибә булды, унда уға бер нисә ҡатнашыусы араһынан мөнәсәбәт ҡорорға мөмкин булған кешене һайларға тура килде[42][43]. 2024 йылдың февралендә СТС телеканалында *Прятки* шоуының премьераһы булды, унда йырсы [[Дзюба Артем Сергеевич|Артем Дзюба]], [[Җарахов Элдар Казанфарович|Элдар Джарахов]] һәм Дилар Зинатуллина кеүек йондоҙҙар менән бер рәттән ҡатнашты[44]. 2024 йылдың йәйендә Клава Кока Мәскәүҙәге ЦСКА аренала үткән «Муз-ТВ» премияһын алып барҙы[45]. 2024 йылдың июнендә йырсы социаль селтәрҙәрҙә продюсер булараҡ тәүге проектына тотоноуын иғлан итте, уның протежәһе итеп *Голос. Дети* шоуының яртыфиналисы һәм йәш рәссам Кирилл Скрипникты һайланы. 2024 йылдың сентябрендә йырсы *Залетай в тренды*[47] музыкаль шоуында ментор булып, шулай уҡ TNT каналындағы *Звёзды в джунглях*[48] программаһында ҡатнашты. 2024 йылдың 22 ноябрендә Клава «Депрессаунд» тип аталған өсөнсө соло-альбомын сығарҙы[49]. 2025 йылдың ғинуарында ул [[Басков Николай Викторович|Николай Басков]] менән бер рәттән «Один в один!» тапшырыуының алып барыусыһы булды[50][51]. 2025 йылдың майында Клава «Пятница!» телеканалындағы «Школа» программаһының алып барыусыһы булырға тейеш ине, әммә ниндәйҙер сәбәп арҡаһында ул уны кире ҡаҡты; һуңынан уны Анна Чернигова һәм Екатерина Юрьева алыштырҙы[52]. 2025 йылдың 19 июлендә Клава Кока «[[Интервижн 2025]]<nowiki/>» халыҡ-ара музыкаль конкурсының рәсми илсеһе булды[53][54]. 2025 йылдың 6 декабрендә йырсы ун йыллыҡ хеҙмәттәшлектән һуң Black Star рекорд лейблынан китте; лейбл уның сәхнә исемен ҡулланыу һәм бөтә йырҙарын башҡарыу хоҡуғын үҙендә һаҡлап ҡалды, әммә Klava, шуға ҡарамаҫтан, йырҙарын башҡарыуын дауам итәсәк һәм үҙенең элекке репертуарынан роялти аласаҡ[55][56]. 2026 йылдың 3 апрелендә йырсы үҙенең тойғоларын таныған EP сығарҙы, ә һуңынан социаль селтәрҙәрҙә [[Масленников Дима|Дима Масленниковҡа]] өйләнешәсәген иғлан итте[57][58][59]. eon0hpgs75k8qbz343y49v0ph8cyo56 10 201447 1303659 2026-09-07T20:53:28Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Sunset over Trommekilen from Norrkila 6.jpg 1303659 wikitext text/x-wiki Sunset over Trommekilen from Norrkila 6.jpg 36s0m9knzgvnean5cjwgvqww7mh1ls1 3 201448 1303664 2026-09-08T04:21:31Z ~2026-48631-29 48868 /* مراجعة مقالات */ яңы бүлек 1303664 wikitext text/x-wiki == مراجعة مقالات == من فضلك راجع مقالة [[:ar:مهرجان_الخيول_العربية|مهرجان الخيول العربية]] ومقالة [[:ar:فريق_هوكي_الشرقية|فريق هوكي الشرقية]] ومقالة [[:ar:فريدة_سيف_النصر|فريدة سيف النصر]] في ويكيبيديا العربية لقد تم تطوير تلك المقالات واضافة المعلومات الموثوقة لها وشكرا [[Махсус:Өлөштәр/~2026-48631-29|~2026-48631-29]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:~2026-48631-29|фекер алышыу]]) 04:21, 8 сентябрь 2026 (UTC) 3nyxc6ht4vggs6cpkvplgqvvl41dp3h