Яңы Балаҡатай

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.18</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Яңы Балаҡатай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10630</id>
    <revision>
      <id>1303684</id>
      <parentid>1303512</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T05:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14852" sha1="fbrw1o0jwg0yojry0t4sys4w9nkpelh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Яңы Балаҡатай''' ({{lang-ru|Новобелокатай}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балаҡатай районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 5961 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;. Почта индексы — 452580, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80210822001.

== География ==
Урал тау итәгендә Оло Эйек йылғаһы Буйында Васелга йылғаһы Ҡушылған урында, Өфөнән төньяҡ-көнсығышҡа табан 210 км алыҫлыҡта (автомобиль юлдары буйлап 341 км) һәм Ункурда тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Яҡында Ғына  һәм Балаҡатай заказнигы урынлашҡан [[Балаҡатай һыуһаҡлағысы]] Һәм [[Балаҡатай заказнигы]]. 

== Тарих ==
Ауылға [[Красноуфимск]] һәм [[Көңгөр]] өйәҙҙәре күсеп килгән урыҫтар нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр документтарҙа 1804. унда Элек Малухина ауылы барлыҡҡа килгән, һуңынан ул яңы балаҡатайға әйләнгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://belokikm.ru/selo-novobelokataj-stranitsy-istorii/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240907174527/https://belokikm.ru/selo-novobelokataj-stranitsy-istorii/ |date=2024-09-07 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://belokikm.ru/ulitsa-krasnaya-gorka/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250124061808/https://belokikm.ru/ulitsa-krasnaya-gorka/ |date=2025-01-24 }}&lt;/ref&gt;.

[[XX]] быуат башында ауыл иң ҙур һәм бай ауылдарҙың береһе була [[Златоуст өйәҙе|Златоуст өйәҙе]], [[Өфө губернаһы|Өфө губернаһы]]. [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы йылдарында]] ауылда 1918-1919 йылдарҙа була. Яңы Балаҡатайҙа Совет власы 1919 йылда тулыһынса урынлаштырыла.
1930 йылда ауыл яңы ойошторолған райондың үҙәге була, һәм унда күп һанлы район етәкселек органдары һәм учреждениелары урынлаша Йылдар [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан һуғыш]] 600-ҙән ашыу кеше фронтҡа китә, шуларҙың 200-ҙән ашыуы һәләк була&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== һаны ==

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||2673||1216||1457||45,5%||54,5%
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||5147||2456||2691||47,7%||52,3%
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||5912||2788||3124||47,2%||52,8%
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||5961||2836||3125||47,6%||52,4%
|-
|}

{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Иҫтәлекле урындар ==
'''&quot;Археологик ҡомартҡылар&quot;'''

''&quot;Яңы балаҡатай торағы&quot;''

Ауыл үҙәгендә, Оло Эйек йылғаһының һул ярында 16 метрлыҡ йырын нигеҙендә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=Археологический памятник – Новобелокатайская стоянка – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-06-20|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240807180049/https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/|archive-date=2024-08-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240807180049/https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/ |date=2024-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

''&quot;Икенсе Яңы Балаҡатай туҡталышы&quot;''

Бәлки, ауылда тағы бер туҡталыш барҙыр, сөнки Яр буйы урамында шәхси йорт өсөн канализация өсөн траншея һалыу ваҡытында Мамонт бивены табылған&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite news|title=Археологический памятник – Новобелокатайская стоянка – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-06-20|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240807180049/https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/|archive-date=2024-08-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240807180049/https://belokikm.ru/arheologicheskij-pamyatnik-novobelokatajskaya-stoyanka/ |date=2024-08-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://exponat-online.ru/exhibit/23056200/|title=Бивень мамонта в селе Новобелокатай, в усадьбе Левицких, на улице Береговой. (фрагмент), регистрационный номер — 9654086|website=exponat-online.ru|access-date=2026-08-23}}&lt;/ref&gt;.

'''&quot;Туғандар ҡәберҙәре&quot;'''

1918-1920 йылдарҙа Совет власы өсөн көрәшселәрҙең туғандаш ҡәбере&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Братская могила партизан и советских работников, погибших во время гражданской войны в 1917-1918 гг. (3 могилы) – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/bratskaya-mogila-partizan-i-sovetskih-rabotnikov-pogibshih-vo-vremya-grazhdanskoj-vojny-v-1917-1918-gg-3-mogily/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240622020751/https://belokikm.ru/bratskaya-mogila-partizan-i-sovetskih-rabotnikov-pogibshih-vo-vremya-grazhdanskoj-vojny-v-1917-1918-gg-3-mogily/|archive-date=2024-06-22}}&lt;/ref&gt;.

'''&quot;Тарихи биналар&quot;'''

''Сауҙагәр &quot;П. Е. Абаимов йорто&quot;''

Ике ҡатлы тарихи бина, ЯҠЫНСА XX быуат башында төҙөлгән, ауыл үҙәгендә урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Дом купца П.Е. Абаимова. – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/istoriya-gazety-novyj-belokataj/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-11|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240805024344/https://belokikm.ru/istoriya-gazety-novyj-belokataj/|archive-date=2024-08-05}}&lt;/ref&gt;.

'''&quot;Һәйкәлдәр&quot;'''

«Азат Итеүсе Яугирҙарға, Ватан өсөн һуғышта һәләк булған яҡташ геройҙарға Дан»һәйкәле&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belokikm.ru/pamyatnik-v-chest-voinov-zemlyakov/|title=Памятник в честь воинов земляков. — Историко-краеведческий музей Белокатайского района|lang=ru|author=|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района}}&lt;/ref&gt;.

Иҫтәлекле билдә 1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы Башланыуы&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Напоминание о начале войны – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/napominanie-o-nachale-vojny/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-11|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240519104306/https://belokikm.ru/napominanie-o-nachale-vojny/|archive-date=2024-05-19}}&lt;/ref&gt;.

Иҫтәлекле стела фронтҡа киткән Яңы Балаҡатай мәктәбе Уҡытыусыларына&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Старый школьный парк – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/staryj-shkolnyj-park/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240725043206/https://belokikm.ru/staryj-shkolnyj-park/|archive-date=2024-07-25}}&lt;/ref&gt;.

'''&quot;Шишмәләр һәм эсемлек сығанаҡтары&quot;'''

&quot;Туғыҙынсы Йома«Шишмәһе

Изге шишмә ауыл эргәһендә урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Родник Девятая Пятница – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/rodnik-devyataya-pyatnitsa/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240519113140/https://belokikm.ru/rodnik-devyataya-pyatnitsa/|archive-date=2024-05-19}}&lt;/ref&gt;.

&quot;Май Заводы«Шишмәһе

Шишмә ҡара быуа янында, ауылдан алыҫ түгел урынлашҡан&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|title=Белокатайский маслосырзавод – Историко-краеведческий музей Белокатайского района|url=https://belokikm.ru/belokatajskij-maslosyrzavod/|website=Историко-краеведческий музей Белокатайского района|date=2022-03-20|access-date=2026-07-21|lang=ru-RU|archive-url=http://web.archive.org/web/20240907230446/https://belokikm.ru/belokatajskij-maslosyrzavod/|archive-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Крохалёв Фёдор Сергеевич]] — совет ғалимы-иҡтисадсыһы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор.
* [[Кузнецов Леонид Иванович]]  — [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте|именлек органдары]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәте ветераны. 1998 йылдан [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте]]нең [[Красноярск крайы]] буйынса идаралығы начальнигы, генерал-лейтенант (1999); 2001—2006 йылдарҙа [[Рәсәй Президенты]]ның [[Урал федераль округы]]ндағы тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары. Контрразведканың почётлы хеҙмәткәре. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» ордендары кавалеры.
* [[Никанорова Татьяна Леонидовна]] — опера йырсыһы (меццо-сопрано), Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 2007 йылдан Екатеринбург дәүләт академия опера һәм балет театрында эшләй.
* [[Малухин Павел Матвеевич]] — совет һәм рәсәй спортсыһы. САҢҒЫ ярыштары буйынса СССР-ҙың спорт мастеры. Саңғы ярыштары һәм башҡалар буйынса башҡортостан чемпионы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|25|09|2019}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} {{V|25|09|2019}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15598-ya-y-bala-ataj-auyl-bala-ataj-r-ny-m-ya-y-bala-ataj-a-s-ge}}{{V|25|09|2019}}
* [http://ufagen.ru/places/belokataysky/newbelokatay.html Новобелокатай. Сайт «Генеалогия и архивы»]{{ref-ru}} {{V|25|09|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Балаҡатай районы ауылдары}}

[[Категория:Балаҡатай районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]</text>
      <sha1>fbrw1o0jwg0yojry0t4sys4w9nkpelh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғәрәп теле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50671</id>
    <revision>
      <id>1303685</id>
      <parentid>1302001</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T07:06:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33597" sha1="fs68vgjcnn12asaa44fwhflirav8lo8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғәрә́п теле́''' ({{lang-ar|العربية}}, ''әл-ғәрәбиә'') [[Афро-Азия телдәре|Афро-Азия ғаиләһе]]нең [[семит телдәр|семит тармағы]]на ҡарай. Ғәрәп телендә һөйләшеүселәр һаны — яҡынса 300 миллион кеше. [[Ҡөрьән]] китабы яҙылған классик ғәрәп телен бөтә донъя [[мосолмандар]]ы дини маҡсаттарҙа ҡуллана.

== Тарихы ==
Ғәрәп теле афро-азиатик ғаиләнең семит тармағына ҡарай. Был тармаҡҡа ҡараған телдәрҙең байтағы — «үле» телдәр, тулыһынса ҡулланыуҙан сыҡҡандар йә дини маҡсаттарҙа ғына ҡулланыла. Ғәрәп теле иһә, киреһенсә, донъя буйлап киң таралған. Быға [[ислам|ислам дине]]нең үҫешеүе, айырыуса мосолмандарҙың изге китабы, ғәрәп телендә яҙылған [[Ҡөрьән]] сәбәбсе.

«Ғәрәп теле» термины тәү башлап беҙҙең эраға тиклемге яҡынса III быуатҡа ҡараған боронғо йәһүд сығанаҡтарында осрай. VII быуат баштарында беренсе яҙма ҡомартҡы — Ҡөрьән китабы пәйҙа була. Шул осорҙа ислам менән бергә ғәрәп теле киң тарала башлай. Бер быуат самаһы үтеүгә, ғәрәп теле [[Урта Азия]]лағы [[Амударъя]] йылғаһынан алып [[Атлантик океан]]ға тиклем һуҙылған, хатта [[Европа]]ның [[Иберий ярымутрауы]]на үтеп ингән ҙур империяның рәсми теленә әүерелә.

Бөгөнгө көндә ғәрәп теле донъяла иң таралған телдәрҙең береһе булып тора.

== Классик, әҙәби һәм һөйләш телдәре ==
Ғәрәп теленең бер-береһенән байтаҡҡа айырылып торған өс формаһы бар.

''Классик ғәрәп теле'', шулай уҡ ул ''Ҡөрьән ғәрәп теле'' исеме аҫтында билдәле — Ҡөрьән китабы яҙылған һәм ислам дәүеренә тиклемге дәүерҙән алып [[Ғәрәп хәлифәлеге]] тарҡалыуына тиклем ҡулланылған тел варианты. Теорияла классик ғәрәп телендә синтаксик һәм грамматик нормалар билдәләнә, шулай уҡ классик һүҙлек бирелә. Әммә ысынбарлыҡта хәҙерге авторҙар бер ҡасан да тиерлек саф классик ғәрәп телендә яҙмай, уның урынына иһә ''хәҙерге стандарт ғәрәп теле'' исеме аҫтында билдәле әҙәби телде ҡуллана. Телдең был варианты ғәрәп баҫмаларында, радио, телевидение, реклама, фильмдарҙа ҡулланыла, ҡайһы бер ғәрәп халыҡтары өсөн ул — һөйләү теле. Ғәрәп телендә һөйләшеүсе белемле кешеләрҙең күбеһе әҙәби ғәрәп телен аңлай, төрлө диалекттарҙа һөйләшкән ғәрәптәр өсөн ул — аңлашыу ысулы.

Ғәрәп һөйләү теленә уның төрлө ерҙә, төрлө милләт тарафынан ҡулланылған диалекттары керә. Был диалекттар шул тиклем бер-береһенән айырыла, хатта ҡайһы бер тел белгестәре уларҙы айырым телдәр тип ҡарай. Телдең диалекттары ғәҙәттә рәсми булмаған һөйләшеү мөхитендә, мәҫәлән, сериалдарҙа һәм ток-шоуҙарҙа, шулай уҡ ҡайһы берҙә яҙма рәүештә шиғырҙарҙа һәм рекламала ҡулланыла.

[[Мөхәммәт|Мөхәммәт пәйғәмбәр]] дәүерендә үк ғәрәп теленең төрлө диалекттары булыуы иғтибарға лайыҡ. Мөхәммәт пәйғәмбәр үҙе [[Мәккә]]нең, [[Ғәрәп ярымутрауы]]ның көнбайыш өлөшө диалектында һөйләшә, Ҡөрьән нәҡ ошо диалектта яҙыла. Әммә был осорҙа Ғәрәп ярымутрауының көнсығыш диалектының абруйы юғарыраҡ була, һәм ахырҙа Ҡөрьән ошо диалектҡа ярашлы үҙгәртелә.

=== Төп ғәрәп теле диалекттары ===
[[Рәсем:Arabic Varieties Map.svg|right|thumb|300px|Ғәрәп диалекттары картаһы]]
* Ғәрәп ярымутрауы төркөмө:
::хәлийә диалекты([[Кувейт]], [[Ираҡ]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], [[Бәһрәйен]], [[Ҡатар]], [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]], [[Оман]])
::бәһрәни диалект (Бәһрәйен, Оман)
::нәджди диалект (Сәғүд Ғәрәбстаны)
::омани диалект (Оман)
::хиджази диалект (Сәғүд Ғәрәбстаны)
::шиһи диалект (Оман)
::зофари диалект (Оман)
::күвәйти диалект (Кувейт)
::йәмәни диалект ([[Йемен]], Сәғүд Ғәрәбстаны, [[Сомали]])
* Ираҡи төркөм (йәки Месопотамия төркөмө):
::мәсләүи диалект (Ираҡ, [[Сүриә]], [[Иран]], [[Төркиә]])
::бағдади диалект (Ираҡ)
* '''Сүриә-Фәләстин төркөмө'''
::йәһүди диалект
::Ливан диалекты ([[Ливан]], Сүриә, [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин]], [[Израиль]], [[Иордания]])
::Кипр диалекты ([[Кипр Республикаһы|Кипр]])
* '''Мысыр төркөмө''' (йәки Изохрон телдәре):
::тшади диалект ([[Чад]], [[Судан]], [[Көньяҡ Судан]])
::судани диалект (Судан)
::сәиди диалект ([[Мысыр]])
::мысри диалект (Мысыр)
::джуби диалект (Көньяҡ Судан)
* '''Мәғриби төркөмө'''
::мәғриби диалект ([[Марокко]])
::тунис диалекты ([[Тунис]], [[Ливия]], [[Алжир]])
::Алжир диалекты (Алжир)
::Ливия диалекты (Ливия)
::хәсәниә диалекты (Алжир, [[Мали]], [[Мавритания]], Марокко, [[Көнбайыш Сахара]])
::Джиджәл диалекты (Алжир)
::Мальт диалекты ([[Мальта]])
::Сахара диалекты (Алжир, [[Нигер]])

== Ғәрәп яҙмаһы ==
Ғәрәп яҙмаһының төп үҙенсәлеге шул: бында текст уң яҡтан башланып, һулға табан китә. Тыныш билдәләренән өтөр аҫтан өҫкә ҡарай күтәрелеп, осо уңға бөгөлә (،), ә һорау билдәһе уң яҡҡа ҡаратып ҡуйыла (؟). Цифрҙар иһә уңдан һулға түгел, ә һулдан уңға уҡыла.

Ғәрәп яҙыуында баш хәрефтәр юҡ. Унда һөйләм башында ла, яңғыҙлыҡ исемдәрҙә лә шул уҡ юл хәрефтәре яҙыла.

Ғәрәп яҙмаһының йәнә бер үҙенсәлеге — бында һүҙҙәге бөтә хәрефтәр бергә ҡушып яҙылмай, бер үк һүҙ икегә, өскә, хата унан да күберәк өлөшкә бүлеп яҙыла. Сөнки ғәрәп телендә үҙенән һуң килгән хәрефкә ялғап, тоташтырып яҙып булмай торған ''өҙөк'' хәрефтәр бар. Ошо сәбәптән һәр хәрефтең дүрт төрлө яҙылышы бар:
* яңғыҙ — хәрефтең яңғыҙ яҙылышы;
* башта — һүҙ башында йәки һүҙ эсендәге өлөш башында яҙылышы;
* уртала — һүҙ йәки өлөш уртаһында яҙылышы;
* аҙаҡта — һүҙ йәки өлөш аҙағында яҙылышы.
{|class=&quot;wikitable&quot;
|+ Ғәрәп әлифбаһы
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|Исеме
!rowspan=&quot;2&quot;|Транскрипцияһы
!colspan=&quot;3&quot;|Яҙылышы
!rowspan=&quot;2&quot;|Яңғыҙ
|-
!Аҙаҡта
!Уртала
!Башта
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|әлиф
|—
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـا&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـا&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ا&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ا&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|бә
|[b]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـب&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـبـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;بـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ب&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|тә
|[t]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـت&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـتـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;تـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ت&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|ҫә
|[θ]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـث&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـثـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ثـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ث&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|джим
|[dʒ], [ɡ]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـج&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـجـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;جـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ج&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|хә
|[ħ]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـح&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـحـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;حـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ح&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|ха
|[x]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـخ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـخـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;خـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;خ&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|дәл
|[d]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـد&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـد&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;د&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;د&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|ҙәл
|[ð]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـذ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـذ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ذ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ذ&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|рә
|[r]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـر&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـر&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ر&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ر&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|зәйн
|[z]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـز&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـز&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ز&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ز&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|син
|[s]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـس&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـسـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;سـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;س&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|шин
|[ʃ]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـش&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـشـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;شـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ش&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|сад
|[sˤ]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـص&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـصـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;صـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ص&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|дад
|[dˤ]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـض&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـضـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ضـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ض&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|та
|[tˤ]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـط&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـطـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;طـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ط&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|ҙа
|[ðˤ], [zˤ]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـظ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـظـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ظـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ظ&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|ъәйн
|[ʕ]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـع&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـعـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;عـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ع&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|ғайн
| [ɣ]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـغ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـغـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;غـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;غ&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|фә
|[f]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـف&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـفـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;فـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ف&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|ҡаф
|[q]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـق&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـقـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;قـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ق&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|кәф
|[k]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـك&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـكـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;كـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ك&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|ләм
|[l]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـل&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـلـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;لـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ل&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|мим
|[m]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـم&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـمـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;مـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;م&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|нүн
|[n]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـن&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـنـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;نـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ن&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|һә
|[h]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـه&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـهـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;هـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ه&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|үәү
|[w]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـو&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـو&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;و&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;و&lt;/font&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|йә
|[j]
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـي&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ـيـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;يـ&lt;/font&gt;
|style=&quot;line-height:180%;padding:10px;&quot;|&lt;font size=&quot;5&quot;&gt;ي&lt;/font&gt;
|}

== Ғәрәп теле фонетикаһы ==
=== Һуҙынҡылар ===
Ғәрәп телендә ''а'', ''ә'', ''у'', ''ү'', ''и'', ''ы'' һуҙынҡылары бар. Улар әйтелеше буйынса ҡыҫҡа һуҙынҡыларға һәм оҙон һуҙынҡыларға бүленә. Оҙон һуҙынҡылар хәрефтәр ярҙамында яҙылһа, ҡыҫка һуҙынҡылар иһә хәрефтәрҙең өҫтөнән йә аҫтынан ҡуйылған махсус тамғалар — ''хәрәкәләр'' ярҙамында билдәләнә. Ғәрәптәр ғәҙәттә хәрәкәһеҙ уҡып, яҙалар, шулай ҙа уларҙы Ҡөрьәндә һәм ғәрәп теле һүҙлектәрендә осратырға мөмкин.

=== Тартынҡылар ===
Ғәрәп телендә 28 тартынҡы өн бар. Тартынҡылар араһында айырыуса ''эмфатик тартынҡылар'' тип аталған дүрт ''д'', ''т'', ''с'', ''ҙ'' өндәре үҙенсәлекле. Улар ''дад'', ''та'', ''сад'', ''ҙа'' хәрефтәре ярҙамында яҙыла. Эмфатик тартынҡылар башҡаларынан ҡатыраҡ әйтелеүе менән айырыла. Был тартынҡылар артынан килгән һуҙынҡыларға ла йоғонто яһай — улар артынса ''ә'', ''ү'', ''и'' урынына ''а'', ''у'', ''ы'' һуҙынҡылары ҡулланыла. Бындай өндәр донъяның башҡа бер телендә лә осрамай, шуға ла ғәрәптәр үҙҙәрен ҡайһы берҙә ''Дад кешеләре'' тип атай.

Тамаҡ төбө тартынҡылары араһында ''ғайн'' һәм ''ъәйн'' хәрефтәре менән билдәләнгән өндәр шулай уҡ иғтибарға лайыҡ. Уларҙың тәүгеһе башҡорт телендәге ''ғ'' хәрефе менән оҡшаш яңғыраһа, икенсеһе иһә тамаҡ мускулдары ҡыҫылғанда барлыҡҡа килә. Ғәҙәттә был өн башҡорт теленә күскән һүҙҙәрҙә ''ғ'' хәрефе менән алмаштырыла йәки бөтөнләй төшөп ҡала.

== Ғәрәп теленең грамматикаһы ==
Семит ғаиләһенә ҡараған башҡа телдәрҙәге кеүек үк, ғәрәп теленә лә ҡатмарлы һәм ғәҙәти булмаған морфология (һүҙҙәрҙең тамырҙан барлыҡҡа килеү ысулы) хас. Тамыр ғәҙәттә өҫ тартынҡынан тора. Был тамыр артабан бихисап яңы һүҙҙәр сығанағына әүерелә. Мәҫәлән, «к-т-б» тамырынан ғына ошондай һүҙҙәр барлыҡҡа килә:

:كَتَبَ‎ — КәТәБә — ул яҙҙы
:أَكْتُبُ‎ — әКТүБү — мин яҙам
:كِتَابٌ‎ — КиТә:Бүн — китап
:كُتُبٌ‎ — КүТүБүн — китаптар
:كَاتِبٌ‎ — Кә:ТиБүн — яҙыусы
:كُتَّابٌ‎ — КүТТә:Бүн — яҙыусылар
:مَكْتَبَةٌ‎ — мәКТәБәтүн — китапхана 
һ.б. 

Ғәрәп грамматикаһында өс килеш (төп килеш,төшөм килеш һәм эйәлек килеш), өс һан (берлек, икелек, күплек), ике род (الجنس, женес) (مذكر, мөзәккәр — ир һәм المؤنث, мөэннәс — ҡатын-ҡыҙ) һәм өс торош (билдәһеҙлек, билдәлелек һәм нейтраль) бар. Аныҡлаусылар, исемдәр кеүек үк, килеш, һан, род һәм торош менән үҙгәрә.

Ҡылымдар өсөн зат (беренсе, икенсе һәм өсөнсө), род һәм һан хас. Улар үткән һәм үткән булмаған заман, төп йүнәлеш һәм төшөм йүнәлеше, хәбәр, бойороҡ, ихтималлыҡ, шарт һөйкәлеше һәм көслө һөйкәлеш (һуңғыһы семит ғаиләһенә ҡараған телдәргә хас) менән үҙгәрә. Бынан тыш сифат ҡылымдар, ҡылымдан яһалған исемдәр ҡулланыла.

== Ғәрәп теленең башҡа телдәргә йоғонтоһо ==
[[Инглиз теле|Инглиз]], [[испан теле|испан]] һәм уларға туғандаш телдәр хөкөм һөргән көнбайыш илдәрҙә тәү ҡарашҡа ғәрәп теле яҡын да булмаған һымаҡ. Шулай ҙа ғәрәп теле — инглиз, [[француз теле|француз]], [[португал теле|португал]], испан һәм башҡа телдәр өсөн байтаҡ һүҙҙәр сығанағы. [[Урта быуаттар|Урта быуат]] осоронда әҙәби ғәрәп теле [[Европа]] мәҙәниәтенә, айырыуса фәндәр, [[математика]] һәм [[фәлсәфә]] өлкәһенә ҙур йоғонто яһаған, һөҙөмтәлә, Европа телдәре һүҙлеге лә бихисап һүҙҙәрҙе унан алған.

Ғәрәп теленән алынған һүҙҙәр «ал-» тип башланыуынан танылып тора. Португал телендә, мәҫәлән, ''aldeia'' (ауыл) йәки ''Algarve'', инглиз телендә күптәргә таныш ''algebra'' (алгебра), ''alchemy'' (алхимия) һәм ''alcohol'' (алкоголь).

[[711]] йылдан алып [[1492]] йылға тиклем, Иберий ярымутрауында [[ислам|ислам дине]] хөкөм һөргән осорҙа испан теленең [[Кастилия]] һәм башҡа күп диалекттарына ғәрәп теленән күп һүҙҙәр инеп ҡала. Хәҙерге испан һүҙлеге ғәрәп теленән бихисап һүҙҙәрҙе үҙ эсенә алған, шулар иҫәбендә ''taza'' (сынаяҡ), ''loco'' (диуана) һәм ''café'' (ҡәһүә). Бынан тыш, [[Испания]]ла байтаҡ географик атамалар ғәрәп телендә.

Ғәрәп теле шулай уҡ, башлыса XIX быуаттағы [[Мәғриб]] илдәренең һәм [[Алжир]]ҙың [[Франция]] тарафынан оккупацияһы арҡаһында, француз теленә лә көслө йоғонто яһаған. Күп француз һүҙҙәре, шулар араһында ''bougie'' (шәм), ''sucre'' (шәкәр) ғәрәп һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.
=== Ғәрәп теленең [[башҡорт теле]]нә йоғонтоһо ===
[[Ислам]] донъяһына ҡараған [[фарсы теле|фарсы]], [[төрөк теле|төрөк]], [[ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]], [[һинд теле|һинд]] һәм башҡа телдәр менән бер рәттән, [[башҡорт теле]]нең һүҙлегенә бихисап ғәрәп һүҙҙәре кергән. Ғәрәп теленән һүҙҙәр үҙләштереү, башҡорттарға ислам дине килеп кергәс, сама менән 7-8 быуаттарҙа башланған булырға тейеш, тип фараз итеп була. Мәҫәлән, иң киң таралған һүҙҙәр — ''хәләл'', ''харам'', ''гөнаһ'' һ.б.

Хәҙерге йәнле башҡорт һөйләштәрендә ғәрәп һүҙҙәре менән йәнәшә шул уҡ мәғәнәне аңлатҡан төп башҡорт һүҙҙәрен ҡулланыу хас. Мәҫәлән, ''ғөрөф-ғәҙәт'' һүҙе урынына ''йола'', ''нәҫел'' һүҙе урынына ''ырыу'', ''тоҡом'', ''гөнаһ'' һүҙе урынына ''яҙыҡ'' һүҙе йыш ҡулланыла. Лексик яҡтан был һүҙҙәр башҡорт телендә — синоним хоҡуғында.

Ғәрәп теле — сингармонизмлы тел түгел, бында һүҙҙең тамырында ҡалын һуҙынҡылар ҙа, йомшаҡ һуҙынҡылар ҙа булырға мөмкин. Башҡорт теле бер һүҙҙең тамырында ике рәттең һуҙынҡылары (ҡалын йәки йомшаҡ һуҙынҡылар) булыуға юл ҡуймай. Ғәрәп һүҙҙәре, башҡорт һүҙлегенә ингәндә, һуҙынҡы өндәр тулыһынса башҡорт теленә хас булған сингармонизм законына буйһона. Мәҫәлән, ''дауа'', ''ғалим'', ''әҙәм'' һ.б.

== Ғәрәп яҙмаһы башҡорт телендә ==
Х быуаттан башҡорттар мөхитенә ғәрәп хәрефе менән яҙылған төрлө китаптар, яҙмалар килеп инә. Аҙмы-күпме ваҡыт үтеүгә, башҡорттар үҙҙәре лә шул хәреф менән яҙа башлағандар. Үҙ заманының уҡымышлылары ҡулдан күп нәмә яҙып ҡалдырғандар, улар араһында тарихи документтар менән шәжәрәләр ҙә, эпос, легендалар һәм башҡалар ҙа бар. Боронғо ҡәбер таштарындағы, һәр төрлө һәйкәлдәрҙәге яҙыуҙар ҙа ғәрәп хәрефе менән башҡарылған. XIX быуатта, XX быуат башында байтаҡ китап, әҙәби әҫәрҙәр, журнал, газета, һәр төрлө мөһим документтар шул ғәрәп хәрефе менән баҫылған. [[1928]]-[[1930]] йылдарға тиклем партия, совет учреждениеларында эш йөрөтөү ҙә ғәрәп хәрефе менән алып барылған.

== Ғәрәп телендә һөйләшеүселәр ==
Ғәрәп теле 300 миллиондан ашыу кеше өсөн туған тел. Башлыса улар 22 ғәрәп иле — [[Ғәрәп лигаһы]]ның ағзалары: [[Алжир]], [[Бәһрәйен]], [[Джибути]], [[Мысыр]], [[Иордания]], [[Ираҡ]], [[Йемен]], [[Ҡатар]], [[Коморҙар]], [[Кувейт]], [[Ливан]], [[Ливия]], [[Мавритания]], [[Марокко]], [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]], [[Оман]], [[Палестина|Фәләстин]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], [[Сүриә]], [[Сомали]], [[Судан]], [[Тунис]] илдәрендә йәшәй. 

Ғәрәп теле рәсми телдәрҙең береһе рәүешендә ғәрәп булмаған өс илдә — [[Израиль]], [[Чад]], [[Эритрея]]ла ҡабул ителгән.

Ғәрәп теле халыҡ-ара тел статусына эйә. Ул — [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] ҡулланған алты телдең береһе. Ул, бынан тыш, — [[Африка берләшмәһе]], [[Ислам конференцияһы ойошмаһы]], [[Ислам үҫеш банкы]] һымаҡ халыҡ-ара ойошмаларҙың рәсми теле булып тора.

== Әҙәбиәт ==
* [http://islam-info.ru/arabskii/1590-arabskij-yazyk-v-sovremennom-mire.html Павел Гусиерин. «Арабский язык в современном мире»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140831151407/http://islam-info.ru/arabskii/1590-arabskij-yazyk-v-sovremennom-mire.html |date=2014-08-31 }}
* [http://www.arabsky.biz/ «Арабский язык» сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130314043834/http://www.arabsky.biz/ |date=2013-03-14 }}
* [http://www.arabic.ru/ «Arabic.ru» сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150725124319/http://www.arabic.ru/ |date=2015-07-25 }}
* [http://milli-mejlis.blogspot.ru/2008/09/blog-post_1649.html Илдус Әмирхан «Тәҗвид фәне»]
* [http://nnvashkevich.narod.ru/kng/lekc/4OSOBENARIAZ.htm Вашкевич Н.Н. «Звуковые и грамматические особенности арабского языка»]
* Ғәли Ишбулатов «Ғәрәп яҙмаһын өйрәнеүселәргә әлифба»
* Жәлил Кейекбаев «Ғәрәп һәп фарсы телдәренән ингән һүҙҙәрҙә сингармонизм»

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/4292-r-p-tele|автор=Ғәләүетдинов И. Ғ.}}
* [http://www.ar-ru.ru/ Ar-Ru.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100330170714/http://www.ar-ru.ru/ |date=2010-03-30 }} — Ғәрәп-урыҫ һүҙлеге {{ref-ru}}
* [http://umkin.ru/ Umkin.ru] — Урыҫ-ғәрәп һүҙлеге {{ref-ru}}
* [http://www.madaris.ru/ Madaris.ru] — Ғәрәп телен өйрәнеүсе мосолмандар өсөн сайт, видео-дәрестәр {{ref-ru}}
* [http://www.arabic.ru/ Arabic.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150725124319/http://www.arabic.ru/ |date=2015-07-25 }} — Ғәрәп теле һәм ғәрәп донъяһы {{ref-ru}}
* [http://arabi.ru/ Arabi.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100402022702/http://arabi.ru/ |date=2010-04-02 }} — Ғәрәп телен һәм мәҙәниәтен һөйөүселәр форумы {{ref-ru}}
* [http://www.arabic-keyboard.org/ Arabic-Keyboard.org] — Ғәрәп клавиатураһы {{ref-ru}}

{{Яҡшы мәҡәлә|Тел ғилеме}}

[[Категория:Ғәрәп теле|*]]
[[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]]
[[Категория:Дини телдәр]]
[[Категория:Телдәр]]
[[Категория:Азия телдәре]]
[[Категория:Мысыр телдәре]]
[[Категория:Сүриә телдәре]]
[[Категория:Ираҡ телдәре]]
[[Категория:Судан телдәре]]
[[Категория:Чад телдәре]]
[[Категория:Йемен телдәре]]
[[Категория:Иордания телдәре]]
[[Категория:БМО-ның рәсми телдәре]]
[[Категория:Сәғүд Ғәрәбстаны телдәре]]
[[Категория:Семит телдәре]]
[[Категория:Алжир телдәре]]
[[Категория:Сомали телдәре]]
[[Категория:Тунис телдәре]]
[[Категория:Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре телдәре]]
[[Категория:Оман телдәре]]
[[Категория:Бахрейн телдәре]]
[[Категория:Катар телдәре]]
[[Категория:Кувейт телдәре]]
[[Категория:Комор телдәре]]
[[Категория:Мавритания телдәре]]
[[Категория:Эритрея телдәре]]
[[Категория:Джибути телдәре]]</text>
      <sha1>fs68vgjcnn12asaa44fwhflirav8lo8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>9 сентябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71941</id>
    <revision>
      <id>1303675</id>
      <parentid>1252808</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T17:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1303675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23332" sha1="sraer5n3ayllgrqf8qxbkri51tg8r2q" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''9 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 252-се ([[кәбисә йыл]]ында 253-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 113 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара  
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[матурлыҡ]] көнө.
** Беренсе медицина ярҙамы күрһәтеү көнө (сентябрҙең икенсе шәмбеһе) 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Индонезия}}: [[Спорт]] көнө.
* {{Флагификация|КНДР}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Коста-Рика}}: [[Бала]] көнө.
** [[Ҡәһүә]] көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Рәсәй империяһы]]ның [[Севастополь|Севастополде]] обороналауҙа һәм [[Ҡырым һуғышы]]нда һәләк булған яугирҙарын иҫкә алыу көнө. 
** [[Һуған]] көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: [[Ҡурсаулыҡтар]] көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: [[Хризантема]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Ер}} [[Ер]]: Тестировщиктар көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: Администраторҙар, менеджерҙар көнө.
* {{Флагификация|Молдова}}: Дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: График-дизайнерҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1776]]: «Америка Берләшкән Колониялары» атамаһын «[[Америка Ҡушма Штаттары]]» итеп үҙгәртеү рәсми раҫлана.
* [[1886]]: [[Швейцария]] баш ҡалаһы [[Берн]]да Әҙәби һәм нәфис әҫәрҙәрҙе һаҡлау тураһында Конвенцияға ҡул ҡуйыла, был автор хоҡуҡтарын яҡлау буйынса тәүге халыҡ-ара килешеү була.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1892]]: [[АҠШ]] астрономы Э. Барнард [[Юпитер (планета)|Юпитерҙың]] бишенсе юлдашы — Амальтеюны аса.
* [[1893]]: [[Германия]]ла «Штутгарт» [[футбол]] клубы ойошторола.
* [[1911]]: [[Англия]]ла авиапочта эшләй башлай.
* [[1913]]: [[Рәсәй империяһы]] хәрби осоусыһы Пётр Нестеров тәү тапҡыр ҡатмарлы юғары пилотаж фигураһы «мёртвая петля» яһай.
* [[1933]]: [[Мәскәү]] «ДЕТГИЗ» (1963 йылдан «Детская литература») китап нәшриәте ойошторола.
* [[1970]]: «ВАЗ-2101» - «Жигули» еңел автомобилен сығарыу башлана.
* [[2000]]: [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Мәғлүмәт именлеге доктринаһы раҫлана.
* [[2008]]: [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] ҡарары менән [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]на [[Хөсәйен Әхмәтов]] исеме бирелә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Хомяков Константин Петрович]] (1935—21.05.2001), [[спорт]]сы-[[сәйәхәтсе]], йәмәғәтсе. [[Башҡортостан Республикаһы]] Турист-спорт союзының беренсе президенты (1991—2001), «Урал» туристик клубының тәүге рәйесе. [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1972), [[Рәсәй Федерацияһы]] Турист-спорт союзының «Рәсәйҙең атҡаҙанған сәйәхәтсеһе» исемен алыусы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Тирлән]] ауылынан.
* [[Барабаш Владимир Валериевич]] (1980), эшҡыуар. 2014 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның Ҡала проекттары фонды директоры. 2019 йылдың 17 сентябренән — [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] ҡарамағындағы Кеше хоҡуҡтары һәм гражданлыҡ йәмғиәтен үҫтереү буйынса совет (СПЧ) етәксеһе. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница]] ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Губкин Иван Михайлович]] (1871—21.04.1939), [[Геология|геолог]]-[[Нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. [[Башҡортостан]] биләмәләрендә нефткә тәүге геологик разведка эштәрен ойоштороусы. 1929 йылдан СССР Фәндәр академияһы академигы, 1936 йылдан — вице-президенты, профессор (1920). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника хеҙмәткәре (1929). [[Ленин премияһы]] лауреаты (1929). Сығышы менән хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]]нең Навашин ҡала округына ҡараған Поздняков ауылынан.
* [[Гөлли Мөбәрәкова]] (1936—20.02.2019), [[башҡорт]] [[театр]] актёры, режиссёр һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1961 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (1993). [[СССР]]-ҙың (1990) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1981) халыҡ, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1969) артисы. [[Башҡортостан]]дың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1976). [[Почёт ордены|Почёт]] (2012), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2016) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2007) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡунаҡова Райхана Вәлиулла ҡыҙы]] (1946), ғалим-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1991 йылдан [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]] уҡытыусыһы, махсус химик технология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1994 йылдан химик технология факультеты деканы, 1997—2003 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор; бер үк ваҡытта 2006 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның баш ғилми секретары, 2011 йылдан — вице президенты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2012), химия фәндәре докторы (1989), профессор (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы фән һәм техника хеҙмәткәре (2006).
* [[Йыһаншин Илдар Фәһим улы]] (1956), [[Педагогика|педагог]]. [[Борай районы]] [[Борай]] ауылындағы 2-се гимназияның тарих, йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы, [[мәктәп директоры|директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре.
* [[Ҡалмантаев Нурислам Мирхәйҙәр улы]] (1956), ғалим-тарихсы, 1981 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1988), доцент. Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нән. 
* [[Макрушина Татьяна Владимировна]] (1961), театр актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1983 йылдан хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1997). Халыҡ-ара «Театр без границ» фестивале ([[Магнитогорск]] ҡалаһы, 1997) лауреаты. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Дәүләтшин Хәмзә Ғәббәс улы]] (1912—16.07.1999), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1949—1964 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1954 йылға тиклем һәм 1957—1962 йылдарҙа нефть промыслаһы механикаһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1950—1954 йылдарҙа тау һәм нефть факультеты деканы. Техник фәндәр  докторы (1964), профессор (1965).  
* [[Сафаров Мисбах Әбүләис улы]] (1927—17.07.2003), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1958 йылдан [[Дүртөйлө районы]] Ильич исемендәге колхозының [[Ветеринария|ветфельдшеры]] һәм һөт-тауар фермаһы мөдире, 1969—1978 һәм 1983—1988 йылдарҙа 3-сө комплекслы бригада бригадиры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Урманаҫты]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәниева Тәлиғә Ғази ҡыҙы]] (1947), юрист. [[Бүздәк районы|Бүздәк район]] судының элекке рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы. 
* [[Алимов Юрий Борисович]] (1952—9.05.2008), хужалыҡ, [[дәүләт]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1974—1988 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] тимер-бетон заводының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән баш инженеры һәм директоры; 1998 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның төҙөлөш, архитектура һәм юл комплексы министры урынбаҫары, 2001 йылдан — беренсе урынбаҫары; 2002—2005 йылдарҙа [[Салауат ҡалаһы ҡала округы|Салауат ҡалаһы]] хакимиәте башлығы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән [[Омск]] ҡалаһынан.
* [[Григорьев Александр Владимирович]] (1952), [[КПСС|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Аппаратының етәксе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Ғосманов Нәзих Миннихан улы]] (1952), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1989—2016 йылдарҙа «Дүртөйлөгаз» предприятиеһы директоры. 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Дүртөйлө район Советы рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]] яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районының [[Салпар]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} ||
* [[Ишбулатов Ғәйнулла Ғөбәйҙулла улы]] (1903—1975), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952—1955 йылдарҙа [[Башҡортостан уҡытыусыһы (журнал)|«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]] мөхәррире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1955), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1944). 
* [[Бедренко Николай Васильевич]] (1923—3.07.1985), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, һауа-десант батальоны сапёры, гвардия [[ефрейтор]]ы. Еңеү Парадында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ейәнсура районы]] [[Казанка (Ейәнсура районы)|Казанка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Лев Толстой]] (1828—20.11.1910), [[Рәсәй империяһы]]ның бар донъяға танылған яҙыусыһы, мәғрифәтсе һәм публицист. [[Башҡорттар]] тураһында әҫәрҙәр авторы.
* [[Серёгин Иван Тимофеевич]] (1933—24.06.1996), [[Нефть|нефтсе]], 1962—1994 йылдарҙа Краснохолм быраулау идаралығы мастеры. СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1979). СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1983). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Богородский (Мәләүез районы)|Богородский]] ауылынан.
* [[Тимерғазина Эмма Мөхәмәтвәсил ҡыҙы]] (1938), [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]. 1956 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, 1978—1993 йылдарҙа балетмейстеры, репетитор-педагогы, ҡуйыусы балетмейстеры. 2002 йылдан хәҙерге [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы]] уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1969). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]] [[Бүре (Силәбе өлкәһе)|Бүре]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Евстигнеев Александр Семёнович]] (1894—20.01.1945), [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. Уҡсылар полкы яугиры. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң).
* [[Санъярова Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы]] (1929—12.02.2010), төҙөүсе, 1957–1984 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 3-сө төҙөлөш тресы ташсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәхмәтуллин Рафаэль Йосоп улы]] (1944), ғалим-философ, 1988—2002 йылдарҙа [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты|Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Пенза өлкәһе]]нең Сосновоборский районы Индерка (Усман) ауылынан.
* [[Рязанов Леонид Иванович]] (1949—8.05.2011), тимер юлсы. 1970—2004 йылдарҙа Көньяҡ Урал тимер юлының [[Златоуст]] локомотив депоһы машинисы. Почётлы тимер юлсы (1985). [[СССР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның   [[Дыуан районы]] Староверовка ауылынан (хәҙер бөткән). 
* [[Баянов Илдар Рәүис улы]] (1959), спортсы. Хәҙерге бишбәйге буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1983) һәм йыйылма командаһы ағзаһы (1983—1985). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1993). Шәхси һәм команда зачёттарында Европа кубогын яулаусы (1983). [[РСФСР]] чемпионы (1985). Үҫмер спортсылар араһында СССР чемпионы (1982). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Садиҡов Рәфис Рауил улы]] (1959), спортсы, дәүләт хеҙмәткәре. 1999—2010 йылдарҙа Өфө ҡалаһының [[Дим районы]] хакимиәтенең физик культура, спорт һәм туризм буйынса комитеты рәйесе. Грек‑рим көрәше буйынса СССР-ҙың халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1981). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994) һәм атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1790]]: кенәз Сергей Петрович Трубецкой, [[Рәсәй империяһы]] офицеры, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, декабрист.
* [[1828]]: [[Лев Толстой]], Рәсәй империяһы яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1930]]: Надежда Румянцева, [[СССР]]-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1991).
* [[1968]]: [[Лила Дoунс]], [[Мексика]] актёры, йырсы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1793]]: [[Питер Перез Бурдетт]], картограф, художник, геодезист.
* [[1976]]: [[Мао Цзэдун]], [[Ҡытай]]ҙың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И09]]
[[Категория:9 сентябрь]]</text>
      <sha1>sraer5n3ayllgrqf8qxbkri51tg8r2q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303676</id>
      <parentid>1303675</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T17:32:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1303676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23731" sha1="72a5iciewcbaqukgo1wol394ev166fb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''9 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 252-се ([[кәбисә йыл]]ында 253-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 113 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара  
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[матурлыҡ]] көнө.
** Беренсе медицина ярҙамы күрһәтеү көнө (сентябрҙең икенсе шәмбеһе) 
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Индонезия}}: [[Спорт]] көнө.
* {{Флагификация|КНДР}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Коста-Рика}}: [[Бала]] көнө.
** [[Ҡәһүә]] көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Рәсәй империяһы]]ның [[Севастополь|Севастополде]] обороналауҙа һәм [[Ҡырым һуғышы]]нда һәләк булған яугирҙарын иҫкә алыу көнө. 
** [[Һуған]] көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: [[Ҡурсаулыҡтар]] көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: [[Хризантема]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Ер}} [[Ер]]: Тестировщиктар көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: Администраторҙар, менеджерҙар көнө.
* {{Флагификация|Молдова}}: Дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: График-дизайнерҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1776]]: «Америка Берләшкән Колониялары» атамаһын «[[Америка Ҡушма Штаттары]]» итеп үҙгәртеү рәсми раҫлана.
* [[1886]]: [[Швейцария]] баш ҡалаһы [[Берн]]да Әҙәби һәм нәфис әҫәрҙәрҙе һаҡлау тураһында Конвенцияға ҡул ҡуйыла, был автор хоҡуҡтарын яҡлау буйынса тәүге халыҡ-ара килешеү була.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1892]]: [[АҠШ]] астрономы Э. Барнард [[Юпитер (планета)|Юпитерҙың]] бишенсе юлдашы — Амальтеюны аса.
* [[1893]]: [[Германия]]ла «Штутгарт» [[футбол]] клубы ойошторола.
* [[1911]]: [[Англия]]ла авиапочта эшләй башлай.
* [[1913]]: [[Рәсәй империяһы]] хәрби осоусыһы Пётр Нестеров тәү тапҡыр ҡатмарлы юғары пилотаж фигураһы «мёртвая петля» яһай.
* [[1933]]: [[Мәскәү]] «ДЕТГИЗ» (1963 йылдан «Детская литература») китап нәшриәте ойошторола.
* [[1970]]: «ВАЗ-2101» - «Жигули» еңел автомобилен сығарыу башлана.
* [[2000]]: [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Мәғлүмәт именлеге доктринаһы раҫлана.
* [[2008]]: [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] ҡарары менән [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]на [[Хөсәйен Әхмәтов]] исеме бирелә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Хомяков Константин Петрович]] (1935—21.05.2001), [[спорт]]сы-[[сәйәхәтсе]], йәмәғәтсе. [[Башҡортостан Республикаһы]] Турист-спорт союзының беренсе президенты (1991—2001), «Урал» туристик клубының тәүге рәйесе. [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1972), [[Рәсәй Федерацияһы]] Турист-спорт союзының «Рәсәйҙең атҡаҙанған сәйәхәтсеһе» исемен алыусы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Тирлән]] ауылынан.
* [[Барабаш Владимир Валериевич]] (1980), эшҡыуар. 2014 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның Ҡала проекттары фонды директоры. 2019 йылдың 17 сентябренән — [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] ҡарамағындағы Кеше хоҡуҡтары һәм гражданлыҡ йәмғиәтен үҫтереү буйынса совет (СПЧ) етәксеһе. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница]] ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Губкин Иван Михайлович]] (1871—21.04.1939), [[Геология|геолог]]-[[Нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. [[Башҡортостан]] биләмәләрендә нефткә тәүге геологик разведка эштәрен ойоштороусы. 1929 йылдан СССР Фәндәр академияһы академигы, 1936 йылдан — вице-президенты, профессор (1920). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған фән һәм техника хеҙмәткәре (1929). [[Ленин премияһы]] лауреаты (1929). Сығышы менән хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]]нең Навашин ҡала округына ҡараған Поздняков ауылынан.
* [[Гөлли Мөбәрәкова]] (1936—20.02.2019), [[башҡорт]] [[театр]] актёры, режиссёр һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1961 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (1993). СССР-ҙың (1990) һәм РСФСР-ҙың (1981) халыҡ, [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы|[Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған (1969) артисы. [[Башҡортостан]]дың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1976). [[Почёт ордены|Почёт]] (2012), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2016) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2007) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡунаҡова Райхана Вәлиулла ҡыҙы]] (1946), [[Химик технология|химик-технолог]]-ғалим. 1991 йылдан [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]] уҡытыусыһы, махсус химик технология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1994 йылдан химик технология факультеты деканы, 1997—2003 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор; бер үк ваҡытта 2006 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның баш ғилми секретары, 2011 йылдан — вице президенты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2012), химия фәндәре докторы (1989), профессор (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы фән һәм техника хеҙмәткәре (2006).
* [[Йыһаншин Илдар Фәһим улы]] (1956), [[Педагогика|педагог]]. [[Борай районы]] [[Борай]] ауылындағы 2-се гимназияның тарих, йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы, [[мәктәп директоры|директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре.
* [[Ҡалмантаев Нурислам Мирхәйҙәр улы]] (1956), тарихсы-ғалим, йәмәғәтсе. 1981 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1988), доцент. Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нән. 
* [[Макрушина Татьяна Владимировна]] (1961), театр актёры. 1983 йылдан хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1997). Халыҡ-ара «Театр без границ» фестивале ([[Магнитогорск]] ҡалаһы, 1997) лауреаты. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Дәүләтшин Хәмзә Ғәббәс улы]] (1912—16.07.1999), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1949—1964 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1954 йылға тиклем һәм 1957—1962 йылдарҙа нефть промыслаһы механикаһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1950—1954 йылдарҙа тау һәм нефть факультеты деканы. Техник фәндәр  докторы (1964), профессор (1965).  
* [[Сафаров Мисбах Әбүләис улы]] (1927—17.07.2003), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1958 йылдан [[Дүртөйлө районы]] Ильич исемендәге колхозының [[Ветеринария|ветфельдшеры]] һәм һөт-тауар фермаһы мөдире, 1969—1978 һәм 1983—1988 йылдарҙа 3-сө комплекслы бригада бригадиры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Урманаҫты]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәниева Тәлиғә Ғази ҡыҙы]] (1947), юрист. [[Бүздәк районы|Бүздәк район]] судының элекке рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы. 
* [[Алимов Юрий Борисович]] (1952—9.05.2008), хужалыҡ, [[дәүләт]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1974—1988 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] тимер-бетон заводының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән баш инженеры һәм директоры; 1998 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның төҙөлөш, архитектура һәм юл комплексы министры урынбаҫары, 2001 йылдан — беренсе урынбаҫары; 2002—2005 йылдарҙа [[Салауат ҡалаһы ҡала округы|Салауат ҡалаһы]] хакимиәте башлығы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән [[Омск]] ҡалаһынан.
* [[Григорьев Александр Владимирович]] (1952), [[КПСС|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Аппаратының етәксе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Ғосманов Нәзих Миннихан улы]] (1952), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1989—2016 йылдарҙа «Дүртөйлөгаз» предприятиеһы директоры. 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Дүртөйлө район Советы рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]] яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районының [[Салпар]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} ||
* [[Ишбулатов Ғәйнулла Ғөбәйҙулла улы]] (1903—1975), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952—1955 йылдарҙа [[Башҡортостан уҡытыусыһы (журнал)|«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]] мөхәррире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1955), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1944). 
* [[Бедренко Николай Васильевич]] (1923—3.07.1985), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, һауа-десант батальоны сапёры, гвардия [[ефрейтор]]ы. Еңеү Парадында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ейәнсура районы]] [[Казанка (Ейәнсура районы)|Казанка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Лев Толстой]] (1828—20.11.1910), [[Рәсәй империяһы]]ның бар донъяға танылған яҙыусыһы, мәғрифәтсе һәм публицист. [[Башҡорттар]] тураһында әҫәрҙәр авторы.
* [[Серёгин Иван Тимофеевич]] (1933—24.06.1996), [[Нефть|нефтсе]], 1962—1994 йылдарҙа Краснохолм быраулау идаралығы мастеры. СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1979). СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1983). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Богородский (Мәләүез районы)|Богородский]] ауылынан.
* [[Тимерғазина Эмма Мөхәмәтвәсил ҡыҙы]] (1938), [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]. 1956 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, 1978—1993 йылдарҙа балетмейстеры, репетитор-педагогы, ҡуйыусы балетмейстеры. 2002 йылдан хәҙерге [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы]] уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1969). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]] [[Бүре (Силәбе өлкәһе)|Бүре]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Евстигнеев Александр Семёнович]] (1894—20.01.1945), [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. Уҡсылар полкы яугиры. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң).
* [[Санъярова Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы]] (1929—12.02.2010), төҙөүсе, 1957–1984 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 3-сө төҙөлөш тресы ташсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәхмәтуллин Рафаэль Йосоп улы]] (1944), ғалим-философ, 1988—2002 йылдарҙа [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты|Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Пенза өлкәһе]]нең Сосновоборский районы Индерка (Усман) ауылынан.
* [[Рязанов Леонид Иванович]] (1949—8.05.2011), тимер юлсы. 1970—2004 йылдарҙа Көньяҡ Урал тимер юлының [[Златоуст]] локомотив депоһы машинисы. Почётлы тимер юлсы (1985). [[СССР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның   [[Дыуан районы]] Староверовка ауылынан (хәҙер бөткән). 
* [[Баянов Илдар Рәүис улы]] (1959), спортсы. Хәҙерге бишбәйге буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1983) һәм йыйылма командаһы ағзаһы (1983—1985). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1993). Шәхси һәм команда зачёттарында Европа кубогын яулаусы (1983). [[РСФСР]] чемпионы (1985). Үҫмер спортсылар араһында СССР чемпионы (1982). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Садиҡов Рәфис Рауил улы]] (1959), спортсы, дәүләт хеҙмәткәре. 1999—2010 йылдарҙа Өфө ҡалаһының [[Дим районы]] хакимиәтенең физик культура, спорт һәм туризм буйынса комитеты рәйесе. Грек‑рим көрәше буйынса СССР-ҙың халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1981). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994) һәм атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1790]]: кенәз Сергей Петрович Трубецкой, [[Рәсәй империяһы]] офицеры, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, декабрист.
* [[1828]]: [[Лев Толстой]], Рәсәй империяһы яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1930]]: Надежда Румянцева, [[СССР]]-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1991).
* [[1968]]: [[Лила Дoунс]], [[Мексика]] актёры, йырсы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1793]]: [[Питер Перез Бурдетт]], картограф, художник, геодезист.
* [[1976]]: [[Мао Цзэдун]], [[Ҡытай]]ҙың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И09]]
[[Категория:9 сентябрь]]</text>
      <sha1>72a5iciewcbaqukgo1wol394ev166fb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1303677</id>
      <parentid>1303676</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T17:39:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>аныҡлаштырыу, күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1303677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23833" sha1="c7xdd6dmor3ik5ngs1fjvut6chu5dtd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''9 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 252-се ([[кәбисә йыл]]ында 253-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 113 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара  
* {{Ер}} [[Ер]]: Бөтә донъя [[матурлыҡ]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Индонезия}}: [[Спорт]] көнө.
* {{Флагификация|КНДР}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Коста-Рика}}: [[Бала]] көнө.
** [[Ҡәһүә]] көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Рәсәй империяһы]]ның [[Севастополь|Севастополде]] обороналауҙа һәм [[Ҡырым һуғышы]]нда һәләк булған яугирҙарын иҫкә алыу көнө. 
** [[Һуған]] көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: [[Ҡурсаулыҡтар]] көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: [[Хризантема]] көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Ер}} [[Ер]]: Тестировщиктар көнө.
* {{Флагификация|Бразилия}}: Администраторҙар, менеджерҙар көнө.
* {{Флагификация|Молдова}}: Дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: График-дизайнерҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1776]]: «Америка Берләшкән Колониялары» атамаһын «[[Америка Ҡушма Штаттары]]» итеп үҙгәртеү рәсми раҫлана.
* [[1886]]: [[Швейцария]] баш ҡалаһы [[Берн]]да Әҙәби һәм нәфис әҫәрҙәрҙе һаҡлау тураһында Конвенцияға ҡул ҡуйыла, был автор хоҡуҡтарын яҡлау буйынса тәүге халыҡ-ара килешеү була.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1892]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] астрономы Э. Барнард [[Юпитер (планета)|Юпитерҙың]] бишенсе юлдашы — Амальтеюны аса.
* [[1893]]: [[Германия]]ла «Штутгарт» [[футбол]] клубы ойошторола.
* [[1911]]: [[Англия]]ла авиапочта эшләй башлай.
* [[1913]]: [[Рәсәй империяһы]] хәрби осоусыһы Пётр Нестеров тәү тапҡыр ҡатмарлы юғары пилотаж фигураһы «мёртвая петля» яһай.
* [[1933]]: [[Мәскәү]] «ДЕТГИЗ» (1963 йылдан «Детская литература») китап нәшриәте ойошторола.
* [[1970]]: «ВАЗ-2101» - «Жигули» еңел автомобилен сығарыу башлана.
* [[2000]]: [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Мәғлүмәт именлеге доктринаһы раҫлана.
* [[2008]]: [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] ҡарары менән [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]на [[Хөсәйен Әхмәтов]] исеме бирелә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Хомяков Константин Петрович]] (1935—21.05.2001), [[спорт]]сы-[[сәйәхәтсе]], йәмәғәтсе. [[Башҡортостан Республикаһы]] Турист-спорт союзының беренсе президенты (1991—2001), «Урал» туристик клубының тәүге рәйесе. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] спорт мастеры (1972), [[Рәсәй Федерацияһы]] Турист-спорт союзының «Рәсәйҙең атҡаҙанған сәйәхәтсеһе» исемен алыусы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Тирлән]] ауылынан.
* [[Барабаш Владимир Валериевич]] (1980), эшҡыуар. 2014 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның Ҡала проекттары фонды директоры. 2019 йылдың 17 сентябренән — [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] ҡарамағындағы Кеше хоҡуҡтары һәм гражданлыҡ йәмғиәтен үҫтереү буйынса совет (СПЧ) етәксеһе. Сығышы менән хәҙерге [[Украина]]ның [[Винница]] ҡалаһынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Губкин Иван Михайлович]] (1871—21.04.1939), [[Геология|геолог]]-[[Нефть|нефтсе]]-[[фән|ғалим]]. [[Башҡортостан]] биләмәләрендә нефткә тәүге геологик разведка эштәрен ойоштороусы. 1929 йылдан СССР Фәндәр академияһы академигы, 1936 йылдан — вице-президенты, профессор (1920). [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған фән һәм техника хеҙмәткәре (1929). [[Ленин премияһы]] лауреаты (1929). Сығышы менән хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе]]нең Навашин ҡала округына ҡараған Поздняков ауылынан.
* [[Гөлли Мөбәрәкова]] (1936—20.02.2019), [[башҡорт]] [[театр]] актёры, режиссёр һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1961 йылдан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (1993). СССР-ҙың (1990) һәм РСФСР-ҙың (1981) халыҡ, [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы|[Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған (1969) артисы. [[Башҡортостан]]дың [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1976). [[Почёт ордены|Почёт]] (2012), [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (2016) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2007) ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡунаҡова Райхана Вәлиулла ҡыҙы]] (1946), [[Химик технология|химик-технолог]]-ғалим. 1991 йылдан [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты]] уҡытыусыһы, махсус химик технология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1994 йылдан химик технология факультеты деканы, 1997—2003 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор; бер үк ваҡытта 2006 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның баш ғилми секретары, 2011 йылдан — вице президенты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2012), химия фәндәре докторы (1989), профессор (1991). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы фән һәм техника хеҙмәткәре (2006).
* [[Йыһаншин Илдар Фәһим улы]] (1956), [[Педагогика|педагог]]. [[Борай районы]] [[Борай]] ауылындағы 2-се гимназияның тарих, йәмғиәтте өйрәнеү уҡытыусыһы, [[мәктәп директоры|директоры]]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре.
* [[Ҡалмантаев Нурислам Мирхәйҙәр улы]] (1956), тарихсы-ғалим, йәмәғәтсе. 1981 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1988), доцент. Башҡортостан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нән. 
* [[Макрушина Татьяна Владимировна]] (1961), театр актёры. 1983 йылдан хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1997). Халыҡ-ара «Театр без границ» фестивале ([[Магнитогорск]] ҡалаһы, 1997) лауреаты. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Дәүләтшин Хәмзә Ғәббәс улы]] (1912—16.07.1999), [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]. 1949—1964 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1954 йылға тиклем һәм 1957—1962 йылдарҙа нефть промыслаһы механикаһы кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1950—1954 йылдарҙа тау һәм нефть факультеты деканы. Техник фәндәр  докторы (1964), профессор (1965).  
* [[Сафаров Мисбах Әбүләис улы]] (1927—17.07.2003), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1958 йылдан [[Дүртөйлө районы]] Ильич исемендәге колхозының [[Ветеринария|ветфельдшеры]] һәм һөт-тауар фермаһы мөдире, 1969—1978 һәм 1983—1988 йылдарҙа 3-сө комплекслы бригада бригадиры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Урманаҫты]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәниева Тәлиғә Ғази ҡыҙы]] (1947), юрист. [[Бүздәк районы|Бүздәк район]] судының элекке рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған юрисы. 
* [[Алимов Юрий Борисович]] (1952—9.05.2008), хужалыҡ, [[дәүләт]] һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре. 1974—1988 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] тимер-бетон заводының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән баш инженеры һәм директоры; 1998 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның төҙөлөш, архитектура һәм юл комплексы министры урынбаҫары, 2001 йылдан — беренсе урынбаҫары; 2002—2005 йылдарҙа [[Салауат ҡалаһы ҡала округы|Салауат ҡалаһы]] хакимиәте башлығы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән [[Омск]] ҡалаһынан.
* [[Григорьев Александр Владимирович]] (1952), [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 2002 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинеты]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]] Аппаратының етәксе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Ғосманов Нәзих Миннихан улы]] (1952), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1989—2016 йылдарҙа «Дүртөйлөгаз» предприятиеһы директоры. 2-се һәм 3-сө саҡырылыш Дүртөйлө район Советы рәйесе. [[Рәсәй Федерацияһы]] яғыулыҡ-энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районының [[Салпар]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} ||
* [[Ишбулатов Ғәйнулла Ғөбәйҙулла улы]] (1903—1975), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952—1955 йылдарҙа [[Башҡортостан уҡытыусыһы (журнал)|«Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы]] мөхәррире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1955), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1944). 
* [[Бедренко Николай Васильевич]] (1923—3.07.1985), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, һауа-десант батальоны сапёры, гвардия [[ефрейтор]]ы. Еңеү Парадында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ейәнсура районы]] [[Казанка (Ейәнсура районы)|Казанка]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Лев Толстой]] (1828—20.11.1910), [[Рәсәй империяһы]]ның бар донъяға танылған яҙыусыһы, мәғрифәтсе һәм публицист. [[Башҡорттар]] тураһында әҫәрҙәр авторы.
* [[Серёгин Иван Тимофеевич]] (1933—24.06.1996), [[Нефть|нефтсе]], 1962—1994 йылдарҙа Краснохолм быраулау идаралығы мастеры. СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1979). [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы]] лауреаты (1983). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Богородский (Мәләүез районы)|Богородский]] ауылынан.
* [[Тимерғазина Эмма Мөхәмәтвәсил ҡыҙы]] (1938), [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]. 1956 йылдан хәҙерге [[Башҡорт дәүләт акадмия опера һәм балет театры]] солисы, 1978—1993 йылдарҙа балетмейстеры, репетитор-педагогы, ҡуйыусы балетмейстеры. 2002 йылдан хәҙерге [[Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы]] уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1969). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Ҡоншаҡ районы]] [[Бүре (Силәбе өлкәһе)|Бүре]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Евстигнеев Александр Семёнович]] (1894—20.01.1945), [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы. Уҡсылар полкы яугиры. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945, үлгәндән һуң).
* [[Санъярова Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы]] (1929—12.02.2010), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. 1957–1984 йылдарҙа [[Өфө]]ләге 3-сө төҙөлөш тресы ташсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Рәхмәтуллин Рафаэль Йосоп улы]] (1944), ғалим-философ, 1988—2002 йылдарҙа [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты|Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Пенза өлкәһе]]нең Сосновоборский районы Индерка (Усман) ауылынан.
* [[Рязанов Леонид Иванович]] (1949—8.05.2011), тимер юлсы. 1970—2004 йылдарҙа Көньяҡ Урал тимер юлының [[Златоуст]] локомотив депоһы машинисы. Почётлы тимер юлсы (1985). [[СССР]]-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1987). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның   [[Дыуан районы]] Староверовка ауылынан (хәҙер бөткән). 
* [[Баянов Илдар Рәүис улы]] (1959), спортсы. Хәҙерге бишбәйге буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1983) һәм йыйылма командаһы ағзаһы (1983—1985). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1993). Шәхси һәм команда зачёттарында Европа кубогын яулаусы (1983). [[РСФСР]] чемпионы (1985). Үҫмер спортсылар араһында СССР чемпионы (1982). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Садиҡов Рәфис Рауил улы]] (1959), спортсы, дәүләт хеҙмәткәре. 1999—2010 йылдарҙа Өфө ҡалаһының [[Дим районы]] хакимиәтенең физик культура, спорт һәм туризм буйынса комитеты рәйесе. Грек‑рим көрәше буйынса СССР-ҙың халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1981). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994) һәм атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1790]]: кенәз Сергей Петрович Трубецкой, [[Рәсәй империяһы]] офицеры, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, декабрист.
* [[1828]]: [[Лев Толстой]], Рәсәй империяһы яҙыусыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1930]]: Надежда Румянцева, [[СССР]]-ҙың театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1991).
* [[1968]]: [[Лила Дoунс]], [[Мексика]] актёры, йырсы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:9 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1793]]: [[Питер Перез Бурдетт]], картограф, художник, геодезист.
* [[1976]]: [[Мао Цзэдун]], [[Ҡытай]]ҙың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И09]]
[[Категория:9 сентябрь]]</text>
      <sha1>c7xdd6dmor3ik5ngs1fjvut6chu5dtd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>12 сентябрь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71944</id>
    <revision>
      <id>1303678</id>
      <parentid>1253108</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T17:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Айсар</username>
        <id>10823</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1303678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22442" sha1="ntub7kc6d39vv2tqn3wbyh5cjmz1j2g" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''12 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 255-се ([[кәбисә йыл]]ында 256-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 110 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: {{comment|Аңлылыҡ|Осознаность}} көнө.
** Беренсе медицина ярҙамы күрһәтеү көнө (сентябрҙең икенсе шәмбеһе) 
** Ырғаҡ менән бәйләү көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Видеоуйындар көнө.
** Дәртләндереү көнө.
* {{Флагификация|Иран}}: Кино көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: [[Ғаилә]] көнө.
* {{Флагификация|Латвия}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Джипер көнө.  
* {{Флагификация|Эфиопия}}: Халыҡ революцияһы көнө.
==== Төбәк байрамдары ====
* [[Ульяновск өлкәһе]]: Ғаиләлә аралашыу көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Ҡатын-ҡыҙ]] полицейскийҙар көнө.
* {{Флагификация|Беларусь}}: Алдан тикшереү органдары хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Эске эштәр министрлығының дәүләт һаҡлауына мохтаждарҙың именлеген тәьмин итеү подразделениелары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1953]]: [[Никита Сергеевич Хрущёв]] [[КПСС Үҙәк Комитеты]]ның беренсе секретары итеп һайлана.
* [[1954]]: Краснодон ҡалаһында «Йәш гвардия»сыларға һәйкәл асыла.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Брюгеман Альберт Фридрихович]] (1925—12.07.2010), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. 1973—2002 йылдарҙа [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973 йылдан — нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте иҡтисады, ойоштороу һәм планлаштырыу кафедраһы мөдире, 1978—1986 йылдарҙа — инженерлыҡ-иҡтисад факультеты деканы. Иҡтисад фәндәре докторы (1977), профессор (1978). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978) һәм атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1985). 
* [[Ғәзизов Таһир Хәсән улы]] (1935— 28.11.2010), ғалим-[[Химия|химик]]. 1962 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Ҡазан фәнни үҙәгенең [[Органик химия|Органик]] һәм [[физик химия]] институты хеҙмәткәре, 1973 йылдан — өлкән, 1986 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 1992—2002 йылдарҙа [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр академияһының бүлек начальнигы. Химия фәндәре докторы (1986). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Монасип]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Исламғолова Ынйы Әхмәт ҡыҙы]] (1935), [[Педагогика|педагог]]-методист. 1963—1973 йылдарҙа Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институты методисы. [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1972). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Сабаҡлы  ауылынан.
* [[Хисмәтуллин Йәмил Ғәтфән улы]] (1940), [[урман]] белгесе. 1963—2001 йылдарҙа [[Туймазы]] тәжрибә-урман хужалығы эшсеһе, шул иҫәптән 1974 йылдан механизацияланған отрядтың тракторсы-машинисы. РСФСР-ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991). 2-се (1986) һәм 3-сө (1977) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Приморье крайы]] Кедровка ауылынан.
* [[Хәйруллин Шамил Фәйзи улы]] (1960), инженер-электрик, хужалыҡ эшмәкәре, 1993 йылдан [[Нефтекама]] район-ара электр селтәрҙәре предприятиеһының лаборатория инженеры, участка мастеры, баш инженеры, 2011 йылдан — директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған торлаҡ-коммуналь хужалығы хеҙмәткәре. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Орлова Вера Ермолаевна]] (1916—2005), [[Педагогика|педагог]]. 1932—1971 йылдарҙа [[Кушнаренко]]ның 1-се урта мәктәбе уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы.
* [[Миңлеғужин Ғилемдар Абдулла улы]] (1926—29.11.2016), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1988—2000 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] тәжрибә-етештереү хужалығының [[Мырҙаш]] бүлексәһе идарасыһы. Бер нисә саҡырылыш ауыл һәм район Советтары депутаты. [[Стәрлетамаҡ районы]]ның почётлы гражданы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш]] районы [[Яңы Ҡалҡаш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Абдуллин Рәфил Сәйфулла улы]] (1946), [[Инженерлыҡ эше|инженер-механик]]-[[фән|ғалим]]. 1968 йылдан өҙөклөк менән «[[Салауатнефтемаш]]» йәмғиәтенең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1978 йылдан цех начальнигы, 2005—2008 йылдарҙа генераль директорҙың беренсе урынбаҫары; 2008 йылдан [[Өфө]]ләге Энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институтының баш ғилми хеҙмәткәре. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006).
* [[Харисов Рифат Самат улы]] (1946), комсомол һәм партия органдары, сәнәғәт тармағы ветераны. 1970 йылдан [[Өфө]] агрегат-етештереү берекмәһенең  инженер-технологы, 1973 йылдан — ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары һәм секретары, 1980 йылдан — партком секретары, 1985 йылдан — баш инженер урынбаҫары; 1989—2010 йылдарҙа Өфө «Электроаппарат» заводының баш конструктор урынбаҫары һәм баш конструкторы, завод директоры урынбаҫары. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡыйғы районы]] [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан.
* [[Ғилмийәрова Софья Григорьевна]] (1951), юғары мәктәп ветераны, ғалим-педагог. 1976 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]], 1987 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре докторы (2003). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005). Сығышы менән [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Һатлыҡов Хәбибназар Мөхәмәткәфей улы]] (1862—21.06.1921), мәғрифәтсе, 20 быуат башындағы [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]]да билдәле дин әһеле. [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]]дың мөғәлим-остазы, уның әсәһе [[Вәлидова Өммөлхаят Мөхәмәткафи ҡыҙы|Өммөлхаят Мөхәмәткәфей ҡыҙының]] бер туған ағаһы. 
* [[Баҡаев Михаил Иванович]] (1902—25.10.1962), [[СССР]]-ҙың хәрби хеҙмәткәре, контр-адмирал. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Ҡара диңгеҙ флоты сәйәси идаралығының элекке начальнигы. [[Ленин ордены|Ленин]], өс [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], 1-се дәрәжә Ватан һуғышы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Панов Александр Иванович]] (1922—13.12.2012), авиатор, үҙешмәкәр [[Скульптура|скульптор]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, осоусы-истребитель. [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе|Өфө моторҙар заводы]] хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]]нең [[Алапаевск]] ҡалаһынан.
* [[Рахманғолов Хажғәли Хажмөхәмәт улы]] (1927—2.08.1989), механизатор. 1948—1987 йылдарҙа [[Сибай]] ҡалаһындағы «Дружба» ярҙамсы ауыл хужалығы предприятиеһы тракторсыһы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1975). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әбйәлил районы]] [[Мәхмүт (Әбйәлил районы)|Мәхмүт]] ауылынан.
* [[Даукаев Марат Фуат улы]] (1952), [[балет]] артисы. 1973 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]], 1974 йылдан — [[Пермь]] опера һәм балет театры, 1977 йылдан — [[Ленинград]]тағы Мариин театры солисы. 1997 йылдан [[АҠШ]]-та йәшәй һәм эшләй. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1983) һәм М. И. Глинка исемендәге дәүләт премияһы (1977) лауреаты. Халыҡ-ара балет артистары конкурсы [[Варна]] ҡалаһы, Болгария, 1972) лауреаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Алсынбаев Шәрифулла Сәйфулла улы]] (1962—17.09.2010), [[театр]] актёры. 1983 йылдан [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры, 1992 йылдан — баш администраторы, 1995 йылдан — директоры; 1998 йылдан [[Өфө]]ләге Халыҡтар дуҫлығы йорто директоры; 2009—2010 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт филармонияһының директор урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (1995). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Точилкин Иван Васильевич]] (1913—27.09.1992), механик. [[Әбйәлил районы]] «Красная Башкирия» совхозының һәм «Путь Ленина» колхозының элекке бригадиры. [[Ленин ордены]] (1957) кавалеры. [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән ошо райондың [[Михайловка (Әбйәлил районы)|Михайловка]] ауылынан.
* [[Дашкин Рәмил Мирғәзиән улы]] (1928—18.05.2001), [[Журналистика|журналист]], матбуғат хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1956—1967 йылдарҙа [[Ленинец|«Ленинец»-«Ленинсы»]], 1967—1986 йылдарҙа [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң»]] гәзиттәре, 1988—1998 йылдарҙа [[БАССР Юғары Советы]]ның һәм [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]]ҙың редакция-нәшриәт бүлеге мөхәррире. 1969—1976 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Журналистар союзы рәйесе. Башҡорт АССР-ының VIII-XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты, 1956—1967 йылдарҙа [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бюро ағзаһы, комсомолдың XIII-XV съездары делегаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Саҡмағош районы]]ның [[Яңы Балаҡ]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәҙиев Фәнис Хаматнур улы]] (1948), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1959—2008 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] «Уңыш» колхозы һәм племзаводы эшсеһе, шул иҫәптән 1966—1983 йылдарҙа — тракторсы-машинисы; 1997 йылдан — [[Инженерлыҡ эше|инженер]] һәм янғын һағы начальнигы. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1978), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1977). Сығышы менән ошо райондың [[Ҡораласыҡ (Дүртөйлө районы)|Ҡараласыҡ]] ауылынан.
* [[Крюков Николай Иванович]] (1948—2.12.2018), инженер-механик-[[фән|ғалим]], газ тармағы хеҙмәткәре. 1991—2016 йылдарҙа «ГазСервис» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 1—4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Техник фәндәр докторы (2004). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған нефтсеһе (1996), [[Рәсәй Федерацияһы]] яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (2001). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1999) һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2008) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ районы]]ның Любажи ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} ||
* [[Бондаренко Григорий Трофимович]] (1934), хеҙмәт алдынғыһы. 1957–1989 йылдарҙа «Авиаспецмонтаж» берекмәһенең слесарь-монтажсыһы, бригадиры, мастеры һәм прорабы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). Сығышы менән [[Украина]]ның [[Одесса өлкәһе]] Викторовка ауылынан.
* [[Нуртдинова Вилә Ваһап ҡыҙы]] (12.09.1934), журналист, «Два выходных» гәзитенең баш мөхәррире. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Владимир Спиваков]] (1944), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] дирижёры, скрипкасы, педагог. [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1990). «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының тулы кавалеры (2019). СССР-ҙың (1989) һәм [[Рәсәй]]ҙең (2012) Дәүләт премиялары лауреаты. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.
* [[Дилмөхәмәтов Рәмил Хөрмәт улы]] (1954), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2013—2017 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы]] Хакимиәтенең етәксе урынбаҫары, 2017-2018 йылдарҙа — «Башкирдортранспроект» институты директоры. Башҡортостан Республикаһының I һәм II саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы һәм «Башҡортостан Республикаһындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе менән бүләкләнеүсе. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:12 сентябрҙә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1933]]: Татьяна Доронина, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] театр һәм и кино актёры, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1981).

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:12 сентябрҙә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
[[1992]]: [[Нәҡи Иҫәнбәт]], [[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]]нда тыуған яҙыусы, драматург һәм тел ғалимы. [[Татарстан]]дың халыҡ яҙыусыһы һәм республиканың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|И12]]
[[Категория:12 сентябрь]]</text>
      <sha1>ntub7kc6d39vv2tqn3wbyh5cjmz1j2g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Томск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72743</id>
    <revision>
      <id>1303672</id>
      <parentid>1280632</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T12:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21168" sha1="cwlrl3fdsni44cf9gtqslmmlemh4g7e" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй
 |статус                   = Ҡала
 |русское название         = Томск
 |оригинальное название    = [[File:Tomsk,_Lenin_Avenue.JPG|center|350px]]
 |герб                     = Tomsk city coat of arms.png
 |флаг                     = Tomsk city flag.png
 |описание герба           = Гербы
 |описание флага           = флагы
 |ширина герба             = 70
 |ширина флага             = 150
 |lat_dir = N|lat_deg = 56|lat_min = 29|lat_sec = 19
 |lon_dir = E|lon_deg = 84|lon_min = 57|lon_sec = 8
 |CoordAddon = type:city(508604)_region:RU
 |ЯндексКарта              = http://maps.yandex.ru/map.xml?mapID=5&amp;mapX=9462286&amp;mapY=7069772&amp;descx=9462286&amp;descy=7069772&amp;scale=6
 |размер карты страны      = 310
 |размер карты региона     = 310
 |размер карты района      = 310
 |регион                   = Томск өлкәһе
 |вид района               = 
 |район                    = 
 |район в таблице          = 
 | C в регион               = 
 |внутреннее деление       = 4 район: Кировский, Ленинский, Октябрьский, Советский
 |вид главы                = мэр
 |глава                    = [[Иван Кляйн]]
 |дата основания           = 1604
 |первое упоминание        =
 |прежние имена            =
 |статус с                 = 1629
 |площадь                  = 294,6
 |высота центра НП         = 80
 |климат                   = 
 |официальный язык         =
 |население                = 574 002
 |год переписи             = 2018
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      =
 |конфессиональный состав  =
 |этнохороним              = 
 |часовой пояс             = +7
 |почтовый индекс          =
 |почтовые индексы         = 634xxx
 |автомобильный код        = 70
 |телефонный код           = 3822
 |цифровой идентификатор   = 69401
 |категория в Commons      = Tomsk
 |сайт                     = http://www.admin.tomsk.ru/
 |язык сайта               = ru
 |язык сайта 2             =
 |язык сайта 3             =
 |язык сайта 4             =
 |язык сайта 5             =
 |add1n                    = Награды
 |add1                     = {{Орден Октябрьской Революции|тип=город}}
 |add2n                    = 
 |add2                     = 
}}

'''Томск''' — [[Томск өлкәһе]]нең  административ үҙәге. [[Томь]] ярында ята. 574 002 кеше йәшәй (2018).

== Тарихы ==
=== XVII—XIX ===
[[160]] йылда [[Мәскәү]]гә [[Борис Годунов]] һарайына  [[Урыҫ дәүләтенә]] инеү тураһындағы ғариза менән кенәз [[Тоян]] етәкселегендә Себер татарҙары вәкилдәре бара&lt;ref name=&quot;hrono1600&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hrono.ru/1600tomsk.html|title=Томская Хроника XVII—XVIII вв.|publisher=Хронос. Всемирная история в Интернете|author=Хахалкин А.А.|accessdate=2011-11-29|archiveurl=http://www.webcitation.org/65A378NSO|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;.

=== Совет осоро ===
[[2006 йыл]]да Томскиҙа  [[Ангела Меркель]] һәм [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] осраша&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.admin.tomsk.ru/www/articles.nsf/articles_sammy|title=Российско-Германский саммит в СМИ г. Томска|publisher=Официальный портал муниципального образования «Город Томск»|accessdate=2011-11-29|archiveurl=http://www.webcitation.org/65A3LhK7G|archivedate=2012-02-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223224657/http://www1.admin.tomsk.ru/www/articles.nsf/articles_sammy |date=2012-02-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://forum.msk.ru/material/news/10192.html|title=Кровь за кулисами путинского саммита в Томске|publisher=Открытая электронная газета Forum.msk.ru|accessdate=2011-11-29|archiveurl=http://www.webcitation.org/65A3NbVc1|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;.

== Фән һәм мәғариф ==
# Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте  академияһы(РАНХиГС) филиалы.
# Томск политехник университеты
# Томск медицина университеты

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Готман Альфред Леонидович]] (2.10.1947), ғалим-инженер-төҙөүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәре докторы (1995), профессор (2008). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (2007). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2008).
* [[Жеравина Әнисә Нурылғаян ҡыҙы]] (22.05.1932), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 1965 йылдан Томск дәүләт университеты уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1989), профессор (1990). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2011) һәм почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2002). 
* [[Камалетдинов Морат Абдулхаҡ улы]] (18.07.1928—1.07.2013), нефтсе геолог, геология-минералогия фәндәре докторы (1972), [[Башҡортостан Фәндәр академияһы]] академигы (1991), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976), Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының почётлы ағзаһы, Рәсәй Экология академияһы һәм Урал Геология академияһы академигы.
* [[Мельников Борис Васильевич]] (8.08.1923—6.12.1951), 1939 йылда [[Өфө]] аэроклубын тамамлаған һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби осоусы, эскадрилья командиры урынбаҫары, гвардия өлкән лейтенанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945)&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9383-melnikov-boris-vasilevich Башҡорт энциклопедияһы — Мельников Борис Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071659/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9383-melnikov-boris-vasilevich |date=2016-04-21 }}{{V|20|08|2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[Степанов Лев Борисович]] (26.12.1908—25.06.1971), композитор. 1939 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Беренсе башҡорт балеты «[[Сыңрау торна]]» авторҙарының береһе. Сталин премияһы лауреаты (1951)&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/12904-stepanov-lev-borisovich Башҡорт энциклопедияһы — Степанов Лев Борисович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421073747/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12904-stepanov-lev-borisovich |date=2016-04-21 }}{{V|25|12|2018}}&lt;/ref&gt;.

== Климат ==
{{Климат города
|Город_род=Томсктын|Источник=&lt;ref name=&quot;климат&quot;&gt;{{cite web|url=http://pogoda.ru.net/climate/29430.htm|title=Климат Томска|publisher=Погода и климат|accessdate=2011-11-29|archiveurl=http://www.webcitation.org/65A4YgWBV|archivedate=2012-02-03}}&lt;/ref&gt;
| Янв_ср=-17.1 | Янв_ср_осад=35
| Фев_ср=-14.7 | Фев_ср_осад=24
| Мар_ср=-7.0 | Мар_ср_осад=25
| Апр_ср=1.3 | Апр_ср_осад=34
| Май_ср=10.4 | Май_ср_осад=41
| Июн_ср=15.8 | Июн_ср_осад=61
| Июл_ср=18.7 | Июл_ср_осад=75
| Авг_ср=15.7 | Авг_ср_осад=67
| Сен_ср=9.0 | Сен_ср_осад=50
| Окт_ср=1.7 | Окт_ср_осад=55
| Ноя_ср=-8.3 | Ноя_ср_осад=52
| Дек_ср=-15.1 | Дек_ср_осад=49
| Год_ср=0.9 | Год_ср_осад=568
| Янв_ср_мин=-20.9 | Янв_ср_макс=-13.0
| Фев_ср_мин=-18.9 | Фев_ср_макс=-9.6
| Мар_ср_мин=-11.9 | Мар_ср_макс=-1.1
| Апр_ср_мин=-3.3 | Апр_ср_макс=7.0
| Май_ср_мин=4.7 | Май_ср_макс=17.5
| Июн_ср_мин=10.5 | Июн_ср_макс=22.3
| Июл_ср_мин=13.7 | Июл_ср_макс=24.8
| Авг_ср_мин=11.1 | Авг_ср_макс=21.7
| Сен_ср_мин=5.1 | Сен_ср_макс=14.4
| Окт_ср_мин=-1.3 | Окт_ср_макс=6.0
| Ноя_ср_мин=-11.4 | Ноя_ср_макс=-4.8
| Дек_ср_мин=-18.9 | Дек_ср_макс=-11.1
| Год_ср_мин=-3.5 | Год_ср_макс=6.2
| Янв_а_макс=3.7 | Янв_а_мин=-55.0
| Фев_а_макс=7.1 | Фев_а_мин=-51.3
| Мар_а_макс=17.7 | Мар_а_мин=-42.4
| Апр_а_макс=26.5 | Апр_а_мин=-31.1
| Май_а_макс=34.4 | Май_а_мин=-17.5
| Июн_а_макс=34.7 | Июн_а_мин=-3.5
| Июл_а_макс=35.9 | Июл_а_мин=1.5
| Авг_а_макс=33.8 | Авг_а_мин=-1.6
| Сен_а_макс=31.7 | Сен_а_мин=-8.1
| Окт_а_макс=25.1 | Окт_а_мин=-29.1
| Ноя_а_макс=11.6 | Ноя_а_мин=-48.3
| Дек_а_макс=6.5 | Дек_а_мин=-50.0
| Год_а_макс=35.1 | Год_а_мин=-55.0
|}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; | Ҡояш уты, айға сәғәт&lt;ref name=&quot;Meteoweb.ru&quot;&gt;[http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/russia/tomsk_e.htm Гонконгская обсерватория] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151231002519/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/russia/tomsk_e.htm |date=2015-12-31 }}&lt;/ref&gt;.
|-
! Месяц
! Янв
! Фев
! Мар
! Апр
! Май
! Июн
! Июл
! Авг
! Сен
! Окт
! Ноя
! Дек
! Год
|-
! Солнечное сияние, ч
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|5.6}}&quot; | 56
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|10.5}}&quot; | 105
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|17.1}}&quot; | 171
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|22.5}}&quot; | 225
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|25.7}}&quot; | 257
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|31.5}}&quot; | 315
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|31.6}}&quot; | 316
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|25.4}}&quot; | 254
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|17.1}}&quot; | 171
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|8.7}}&quot; | 87
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|5.1}}&quot; | 51
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|4.0}}&quot; | 40
! style=&quot;text-align:center; {{Климат города/cols|20.5}}&quot; | 2048
|-
|}

== Халҡы ==
{|
|- valign=&quot;top&quot;
|
{|class=&quot;wikitable&quot;
!йыл
!тыуған
!Улем
!үсеш
|-
|2002||5179||6279||-1100
|-
|2005||5800||6457||-657
|-
|2006||6115||6011||104
|-
|2007||6545||5857||688
|-
|2008||7143||5945||1198
|-
|2009||7621||6130||1491
|}

{|
|- valign=&quot;top&quot;
|
{|class=&quot;wikitable&quot;
!йыл
!тыуған, 1 мең кешеғә
!Улем, 1 мең кешеғә
!үсеш, 1 мең кешеғә
|-
|2002||10,7||13,0||-2,3
|-
|2005||11,4||12,7||-1,3
|-
|2006||12,0||11,8||0,2
|-
|2007||12,7||11,4||1,3
|-
|2008||13,8||11,5||2,3
|-
|2009||14,5||11,7||2,8
|}

=== Милли составы ===
Милли состав&lt;ref&gt;[http://tmsk.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tmsk/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/score_2010_default Итоги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160905085652/http://tmsk.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/tmsk/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/score_2010_default |date=2016-09-05 }} Томскстат&lt;/ref&gt;:
{|
|
{|class=&quot;wikitable&quot;
!милләт
!Һаны
!Өлөш
|-
|[[урыҫтар]]
|474 810
|91,76 %
|-
|[[татарҙар]]
|8896
|1,72 %
|-
|[[украиндар]]
|5093
|0,98 %
|-
|[[немецтар]]
|3816
|0,74 %
|-
|[[үзбәктәр]]
|3264
|0,63 %
|-
|[[әзербайжандар]]
|2894
|0,56 %
|-
|[[әрмәндәр]]
|2124
|0,41 %
|-
|[[белорустар]]
|1434
|0,28 %
|-
|[[ҡаҙаҡтар]]
|1306
|0,25 %
|-
|[[ҡырғыҙҙар]]
|1244
|0,24 %
|-
|[[корейҙар]]
|1059
|0,20 %
|-
|[[сыуаштар]]
|970
|0,18 %
|-
|[[тывалар]]
|966
|0,18 %
|-
|[[бүрәттәр]]
|816
|0,15 %
|-
|[[тажиктар]]
|739
|0,14 %
|-
|[[йәһүдтәр]]
|639
|0,06 %
|-
|[[алтайҙар]]
|477
|0,09 %
|-
|[[хакастар]]
|455
|0,08 %
|-
|[[поляктар]]
|431
|0,08 %
|-
|[[молдавандар]]
|421
|0,08 %
|}
||
|
{|class=&quot;wikitable&quot;
!милләт
!Һан
!өлөш
|-
|[[хань]]
|396
|0,07 %
|-
|[[сегәндәр]]
|386
|0,07 %
|-
|[[башҡорттар]]
|372
|0,07 %
|-
|[[мордвалар]]
|358
|0,07 %
|-
|[[грузиндар]]
|341
|0,06 %
|-
|[[чечендар]]
|290
|0,05 %
|-
|[[яҡуттар]]
|270
|0,05 %
|-
|[[аварҙар]]
|229
|0,04 %
|-
|[[удмурттар]]
|226
|0,04 %
|-
|[[латыштар]]
|189
|0,03 %
|-
|[[литвалар]]
|182
|0,03 %
|-
|[[лезгиндар]]
|169
|0,03 %
|-
|[[ингуштар]]
|124
|0,02 %
|-
|[[эстондар]]
|116
|0,02 %
|-
|[[Вьеттар]]
|110
|0,02 %
|-
|[[марийҙар]]
|105
|0,02 %
|-
|[[төрөктәр]]
|101
|0,02 %
|-
|күрһәтмәғән
|28 614
|5,24 %
|-
|башҡа
|1617
|0,30 %
|-
|'''дөйөм'''
|'''546 049'''
|'''100,00 %'''
|}
|}

== Иҡтисады ==
=== Сәнәғәте ===
Ҡалала нефть-газ ойошмалары  байтаҡ: «[[Томскнефть]]», «[[Востокгазпром]]», «[[Газпром трансгаз Томск]]», «[[Томскнефтехим]]», «[[Томскподводтрубопроводстрой]]», «[[Томскнефтепереработка]]».

Фармацевтика: [[Вирион (НПО)|ФГУП НПО «Вирион»]], «[[Томскхимфарм]]».

Машиналар төҙөү сәнәғәте  — НПЦ «Полюс», ПО «Контур», «[[Томский подшипник]]», «[[Манотомь]]» (манометр заводы), «[[Сибэлектромотор]]», «[[Томский инструмент]]», «[[Томский электротехнический завод]]», «[[Томский электромеханический завод]]», «[[Томский электроламповый завод]]», «[[Томский завод электроприводов]]», [[ЭлеСи]], «[[Микран]]».

Төҙөлөш: «[[Комфорт-Т]]», «[[Томский домостроительный комбинат]]», «СУ-13», «[[Томская промышленно-строительная компания]]» Һәм башҡалар.

== Радиостанциялар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Частота, МГц || исем || [[Radio Data System|RDS]]
|-
| 67,22 || «[[Радио России]]» ||
|-
| 68,78 || «[[Радио Маяк]]» ||
|-
| 69,8 || «[[Love радио]]» ||
|-
| 70,19 || «[[Радио Шансон]]» ||
|-
| 71,99 || «[[Радио Сибирь]]» ||
|-
| 88,5 || «[[Радио Звезда]]» (план)&lt;ref name=&quot;радио&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.70rus.org/more/35242/|title=Радиоэфир Томска увеличится на две станции|date=30 апреля 2014|publisher=НИА Томск|accessdate=2014-05-01}}&lt;/ref&gt;||
|-
| 90,7 || «[[Наше радио]]» (план)&lt;ref name=&quot;радио&quot; /&gt;||
|-
| 91,5 || «[[Радио «Мир»|Радио Мир]]»||
|-
| 100,9 || «[[Томский Благовест]]» (план) ||
|-
| 101,3 || «[[Дорожное радио]]» ||
|-
| 101,7 || «[[Хит FM]]» ||
|-
| 102,1 || «[[Русское радио]]» ||
|-
| 102,5 || «[[Ретро FM]]» ||
|-
| 103,4 || «[[Европа плюс]]» ||
|-
| 103,8 || «[[DFM]]» ||
|-
| 104,2 || «[[Юмор FM]]» ||
|-
| 104,6 || «[[Радио Сибирь]]» || RT
|-
| 105,0 || «[[Эхо Москвы]] в Томске» ||
|-
| 105,4 || «[[Авторадио]]» ||
|-
| 106,1 || «[[Милицейская волна]] Томска» ||
|-
| 106,6 || «[[Радио Маяк]]» ||
|-
| 107,1 || «[[Радио Дача]]» ||
|-
| 107,6 || «[[Спорт FM]]» ||
|}

== Телевидение ==
* [[Первый канал (Россия)|Первый канал]]
* [[Россия 1]] / [[Томск (телерадиокомпания)|ГТРК «Томск»]]
* [[ТВ Центр]]
* [[НТВ]]
* [[Пятый канал (Россия)|Пятый канал-Петербург]]
* [[РЕН ТВ]] / РЕН ТВ-Томск
* [[ТНТ]]
* [[СТС]]
* [[Домашний]]
* [[Звезда (телеканал)|Звезда]]
* [[Россия 2]]
* [[ТВ2]]
* [[ТВ3]]
* [[Перец (телеканал)|Перец]] / [[СТ-7|Северская телекомпания («СТ-7»)]]
* [[Ю (телеканал)|Ю]]
* [[Канал Disney]]
* [[Культура (телеканал)|Россия К]] / [[Euronews]]
* [[Россия 24]] / [[Томск (телерадиокомпания)|ГТРК «Томск»]]

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Tomsk Lenin sq.jpg|Ленин майҙаны
Файл:Набережная реки Томь.jpg|Томь яры
Файл:Северный мост.jpg|Яңы күпер
Файл:Briddge over Tom River Siberia Russia.jpg|[[Коммуналь күпер]], 29 апрель 2010
Файл:Белая мечеть Томск.jpg|Мәсет
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар==
* [http://www.admin.tomsk.ru/ Официальный сайт муниципалитета города Томска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128025520/http://www.admin.tomsk.ru/ |date=2020-11-28 }}
* [http://towiki.ru/ Товики — томская городская вики]
* [http://memorials.lib.tomsk.ru/ Памятники Томска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623040540/http://memorials.lib.tomsk.ru/ |date=2006-06-23 }}
* [http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/ Томское краеведение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170310180914/http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/ |date=2017-03-10 }}
* [http://tomsk.oao-oez.ru/ ОЭЗ в г. Томске] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820083225/http://tomsk.oao-oez.ru/ |date=2011-08-20 }} Российские особые экономические зоны
* [http://tomsk-foto.tpu.ru/index.htm Томск. Фотографии 1965—1980 годов и современные] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021044855/http://tomsk-foto.tpu.ru/index.htm |date=2013-10-21 }}
* [http://vk.com/albums-47458807 Самое полное собрание старых фотографий Томска (более 1500)]
* [http://tomck.com/map/index.html Подробная карта Томской области]
* [http://tomck.com/ Сайт города Томска]

{{Рәсәйҙең 50 иң ҙур ҡалаһы}}

[[Категория:Томск|*]]
[[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]]
[[Категория:Томь буйындағы ҡалалар]]
[[Категория:Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалалары]]
|}
|}</text>
      <sha1>cwlrl3fdsni44cf9gtqslmmlemh4g7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хорватияла ислам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>136411</id>
    <revision>
      <id>1303679</id>
      <parentid>1233766</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T20:07:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8899" sha1="ssfczvpnlvqd6r4x6sxlcjtauy92ps8" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''[[Хорватия]]ла [[ислам]]''' Урта быуатта барлыҡҡа килә, уны бында [[Ғосман империяһы]] мосолмандары индерә. Әлеге ваҡытта мосолмандар Хорватия халҡының яҡынса 1,47 процентын тәшкил итә.

== Тарихы ==
Ғосман империяһы XV быуаттан алып XIX быуатҡа тиклем Хорватияның бер өлөшөнә эйә була һәм тәрән эҙ ҡалдыра. Ҡайһы бер хорваттар ислам динен ҡабул итә. Ғосман империяһының алға барыуы Европала хорват ерендә туҡтатыла, ул күпмелер мәғәнәлә ''«европа цивилизацияһының тарихи ҡапҡаһы»'' кеүек баһалана. 1519 йылдан [[Көнбайыш Европа]]ла Хорватия «''христианлыҡ авангарды''» (лат. Antemurale Christianitatis) кеүек билдәле була, бындай исемде илгә Рим Папаһы Лев X бирә. 

=== Хорват мосолмандары ===
Ғосман империяһында күп түрәләрҙең тарихи исемдәре уларҙың сығышын күрһәтә (Хирват (Hirwat) = Хрват (Hrvat) йәки Хорваттар (Horvat), — тип [[Хорват теле|хорват]] атамаһы [[Хорват теле|хорват]] өсөн): Мәхмүт Паша Хирват (= Хрват), Рөстәм Паша Хрват, Пи(я/джа)ли Паша Хрват, Си(я/джа) Паша Хрват һ. б. XVI быуатта яҙыусы һәм сәйәхәтсе Марко А. Пиффагетта Константинополдә һәр береһе тиерлек төрөк судында хорват телен белә, бигерәк тә һалдаттар, тип яҙа. Үҙенең 1585 йылда [[Лондон]]да баҫылып сыҡҡан «Маршрут» исемле хеҙмәтендә ({{Lang-it|Itinerario}}) Марко Пигаффетта былай тип яҙа: «''[[Истанбул]]да, хорват телендә һөйләшеү ғәҙәти, был тел бөтә тиерлек рәсми төрөк кешеләренә аңлашыла, бигерәк тә хәрбиҙәргә''».

Быны раҫлаусы бер факт бар: 1553 йылда епископ Вранчич Антун һәм дипломат Франьо Зай хорват-венгр короленең илсеһе сифатында Ғосман империяһы менән солох килешеүе буйынса [[Төрөк теле|Истанбул]]ға сәфәр ҡыла. Һөйләшеүҙәр ваҡытында улар Рөстәм Паша Хрват менән аралашалар, башта ул тәржемәсе ярҙамында төрөк телендә аралашҡан, әммә, аҙаҡ тәржемәсене бүлдереп, хорват телендә шул уҡ телдә һөйләшәләр микәнлеген һораған. Ыңғай яуап алғас, Рөстәм Паша тәржемәсене ебәргән һәм илселәр менән бөтә һөйләшеүҙәр барышында аралышыуҙы хорват телендә дауам иткән.

[[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында [[Загреб]]та [[мөфтөй]] булып Исмәт Муфтич була, был вазифаны ул [[1917 йыл]]дан биләй. [[1945 йыл]]да уны Тито партизандары мәсеткә ингән урында аҫалар.

== Статистика ==
Хәҙерге Хорватия биләмәһендә мосолмандар беренсе тапҡыр рәсми рәүештә 1931 йылда иҫәп алыу буйынса теркәлә: уларҙың 1.239 Загребта йәшәй, ә дөйөм һаны Хорватияла яҡынса 4.000 тәшкил итә.

Артабанғы теркәлгән мосолмандарҙың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса:

* [[1948 йыл]]да — 1.077 кеше
* [[1953 йыл]] — 16.185
* [[1961 йыл]] — 3.113

[[1971 йыл]]дан һуң Югославия Республикаһында мосолмандар рәсми рәүештә милләт булараҡ таныла, халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре түбәндәгесә була:

* 1971 йыл — 18.487 кеше
* [[1981 йыл]] — 23.740
* [[1991 йыл]] — 43.486

1931 йылдан алып 1961 йылға тиклем халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә нигеҙләнеп, Хорватиялағы мосолмандар үҙҙәрен хорваттар йәки югославтар тип һанай тигән һығымта яһарға мөмкин. Уларҙың һаны[[Босния һәм Герцеговина]]нан иммиграцияға килеү сәбәптәре арҡаһында арта. 

=== Хәҙерге торошо ===
2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Хорватия халҡы 4.284.889 кеше тәшкил итә, шуларҙан мосолмандар 1,47 процент (62.977) тәшкил итә.

Халыҡ иҫәбен алыу буйынса хорват көньяҡ славян берләшмәһе:

* ≈20.000 кеше милләте буйынса үҙен мосолман тип белдерә;
* ≈20.000 үҙен бәшнәттәр тип белдерә;
* ≈10.000 үҙҙәрен ислам динендәге хорваттар тип белдерә.

Хорватияла халыҡ иҫәбе буйынса 2011 йылда башҡа мосолман аҙсылыҡтарының популяцияһы:

* [[Төрөктәр]] — 343

2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса мосолмандарҙың ҙур һанына эйә булған Хорватияла башҡа аҙсылыҡтарҙың популяцияһы:

* [[Сиғандар]]: 9.463 (0.21 %)
* [[Албандар]]: 15.082 (0.34 %)

== Бөгөнгө ислам ==
Загребта — Хорватияның башҡалаһында — Европала иң ҙур һәм иң матур мәсеттәрҙең береһе бар, Ғосман империяһы ваҡытында Загребта бер ниндәй ҙә мәсет булмаған.

Хорватия мосолман берләшмәһенең һәм Загреб [[Мөфтөй|мөфтөй]]ө булып [[имам]] Шевко Омербашич тора.

2013 йылда Риека ҡалаһында яңы мәсет төҙөлөп бөтә, ул урта диңгеҙ стиленә ярашлы ҡорола&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Islamic Centre in Rijeka inaugurated|url=http://daily.tportal.hr/259528/Islamic-Centre-in-Rijeka-inaugurated.html|archiveurl=https://archive.is/20130702053555/http://daily.tportal.hr/259528/Islamic-Centre-in-Rijeka-inaugurated.html|archivedate=2013-07-02|work=tportal.hr|date=4 May 2013|accessdate=11 May 2013}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130702053555/http://daily.tportal.hr/259528/Islamic-Centre-in-Rijeka-inaugurated.html |date=2 July 2013 }}&lt;/ref&gt;. Мосолмандар шулай уҡ Дубровникта тау түбәһендә, иҫке ҡаланың артҡы яғында яңы мәсет төҙөүҙе планлаштыра. Урындағы совет был тәҡдимде кире ҡаға, һәм мәсетте тау артына төҙөргә тәҡдим итә, әммә был, үҙ сиратында, мосолмандар йәмғиәте тарафынан кире ҡағыла. Мосолман йәмғиәте шулай уҡ Осиека һәм [[Сисак]]та мәсет төҙөүҙе планлаштыра, Карловацта мәсет ҡороуҙың мәсьәләләрен ҡарай. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* ^ Religious Communities in Croatia from 1945 to 1991 (http://hrcak.srce.hr/file/24040 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303210301/http://hrcak.srce.hr/file/24040 |date=2016-03-03 }})
* [http://www.islamska-zajednica.hr/ Сайт исламской общины Хорватии] {{Ref-hr}}

{{Европа по темам 2|ислам|[[Ислам]]}}

[[Категория:Илдәр буйынса ислам]]
[[Категория:Ислам тарихы]]
[[Категория:Хорватия халыҡтары]]
[[Категория:Европала ислам]]</text>
      <sha1>ssfczvpnlvqd6r4x6sxlcjtauy92ps8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төймә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147038</id>
    <revision>
      <id>1303674</id>
      <parentid>1274851</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T15:11:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6690" sha1="ov1e1urnw6nes8n5kjrcmp5az9ikszi" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Другие значения}}

'''Төймә''' — киң мәғәнәлә -  ҙур булмаған, берәй ҡаты йә тығыҙ материалдан эшләнгән, тишекле йәки ҡолаҡлы кейем, көнкүреш әйберҙәре ҡаптырғысы, һиҙәп (ваҡ төймә)&lt;ref&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/ТСД2/Пуговица Пуговица. Толковый словарь живого великорусского языка, том 3. Материал из Викитеки]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Наталья Нифантова''. [http://www.nkj.ru/archive/articles/23036/ На все пуговицы] // Наука и жизнь, № 8, август 2013&lt;/ref&gt;. Тарыраҡ мәғәнәлә — кейемдә йәки тегеүле башҡа әйберҙәрҙә ҡара-ҡаршы яғындағы өлөштәрҙе бер-береһенә элмәккә йә махсус уйымға кейҙереп беркетеү өсөн ҡулланылған предмет&lt;ref&gt;[http://dlib.rsl.ru/viewer/01008255481#?page=3 ГОСТ 15470-70. Фурнитура для изделий кожевенно-галантерейной, текстильно-галантерейной, обувной и швейной промышленности. Термины и определения. Государственный стандарт союза ССР : издание официальное : введен 01.01.71. - Переизд. (март 1992 г.) с Изм. № 1, утв. в авг. 1979 г. (ИУС 10-79). - Москва : Изд-во стандартов, 1992. - 25 с.; 21 см.]&lt;/ref&gt;.

Йышыраҡ төймә уртаһында ике йәки дүрт тишекле, түңәрәк итеп эшләнелә. Әммә  [[квадрат]], [[өсмөйөш]], [[цилиндр]] йәки [[туп|тупсыҡ]] рәүешлеләре лә осрай.Уларҙың тишек һандары ла төрлөсә була. 

Төймә коллекцияһы йыйыу [[филобутонистика]] тип атала.

== Төймәнең тәғәйенләнеше  ==
[[File:Оренбуржье. Башкир-1. 1870-е. Автор К. Фишер.jpg|thumb|400 px|слева|[[Ырымбур]] башҡорто. [[Бишмәт]] төймәләре. Улар тупсыҡ рәүешле һәм ҡолаҡлап беркетелгән 1870-се йй. Авторы [[Фишер Карл Андреевич|К. Фишер]]]]
[[File:Three holes buttons.jpg|thumb|Өс тишекле төймәләр]]
Дүрт төп тәғәйенләнешен билдәләп була:
* утилитар (ҡаптырғыс);
* декоратив (биҙәү);
* магик (бетеү);
* Мәғлүмәти (танытыу билдәһе).

== Төймәгә ҡулланылған материалдар ==
Төймәләр төрлө материалдарҙан эшләнгән һәм эшләнә: [[металл]], [[быяла]], [[ағас]], [[гәрәбә]], [[мәрүәт]] (перламутр), [[күн]], [[һөйәк]], [[фарфор]], [[эбонит]] һәм башҡалар.

1930-сы йылдарҙан  [[пластмассалар|пластмасса]] төймәләр ҡулланышҡа инә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
;Башҡортса
*Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 381-се бит
;Русса
* {{ВТ-ЭСБЕ|Пуговицы}}
* {{книга|часть= Пуговицы|страницы= 505—506|автор= |заглавие= Краткая энциклопедия домашнего хозяйства|ответственный= под ред. {{nobr|А. И. Ревина}}|место= М.|издательство= Советская энциклопедия|год= 1960|том= 2|страниц=770}}
;Сит илдәге
* {{cite book|last=Bunch|first=Bryan|title=The History of Science and Technology|publisher=Houghton Mifflin|location=Boston, MA|year=2004|page=784|ISBN=978-0-618-22123-3|url=https://www.amazon.com/History-Science-Technology-Discoveries-Inventions/dp/0618221239/ref=sr_1_1?ie=UTF8&amp;s=books&amp;qid=1268403791&amp;sr=1-1}}
* {{cite book|last=Edwards|first= Nina (2012)| title= On the Button: The Significance of an Ordinary Item | publisher= I. B. Tauris|location=London, UK| year= 2012| isbn=978-1-84885-584-7|url=https://www.amazon.co.uk/On-Button-Significance-Ordinary-Item/dp/1848855842/ref=sr_1_1?s=books&amp;ie=UTF8&amp;qid=1333534473&amp;sr=1-1}}
* {{cite book|last=Kohler|first=Carl|title=A History of Costume|publisher=Dover|location=USA|year=1963|page=464|ISBN=978-0-486-21030-8|url=http://store.doverpublications.com/0486210308.html}}
* {{cite book|last=Luscomb|first=Sally C.|title=The Collector's Encyclopedia of Buttons|publisher=Schiffer|location=Atglen, PA|year=2003|edition=5th|isbn=0-7643-1815-2|url=http://lccn.loc.gov/2003101645|ref={{harvid|Luscomb|2003}}}}
* {{cite book|last=Osborne|first=Peggy A.|title=Button, button : identification and price guide|publisher=Schiffer|location=Atglen, PA|year=1997|page=167|isbn=0-7643-0082-2 |url=http://lccn.loc.gov/92063104}}
* {{cite book|last=Peacock|first=Primrose |others=Rosemary Godsell (illus.)|title=Discovering old buttons|publisher=Shire Publications|location=Aylesbury, UK|year=1978|series=Discovering series ; no. 213|page=76|isbn=0-85263-445-5|url=http://trove.nla.gov.au/work/9101082}}
* {{cite book|last=Wisniewski|first=Debra J.|others=Charley Lynch|title=Antique &amp; collectible buttons : identification &amp; values|publisher=Collector Books|location=Paducah, KY|year=1997|page=168|isbn=0-89145-711-9|url=http://lccn.loc.gov/97122120}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.iamik.ru/?op=full&amp;what=content&amp;ident=18329 исторический экскурс изобретения пуговицы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210122003038/https://www.iamik.ru/?op=full&amp;what=content&amp;ident=18329 |date=2021-01-22 }}
* [http://www.pugoviza.ru/files/other_cut1.shtml?simpl_butt.htm подробная история изобретения пуговицы и её модернизации]
* [http://www.koryazhma.ru/usefull/know/doc.asp?doc_id=115 небольшая статья о создании пуговицы]
* [http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/74/ Торговля пуговицами в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200520104807/http://mintorgmuseum.ru/vocabulary/74/ |date=2020-05-20 }}

[[Категория:Ҡаптырмалар]]
[[Категория:Кейем деталдәре]]</text>
      <sha1>ov1e1urnw6nes8n5kjrcmp5az9ikszi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ясир Арафат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155937</id>
    <revision>
      <id>1303683</id>
      <parentid>1296416</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T04:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75025" sha1="7n0rpkr588jfy4e3dtf2efdfepvzavx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ясир Арафат''' ({{Lang-ar|ياسر عرفات}}; [[24 август]] [[1929 йыл|1929]], [[Ҡаһирә]], [[Мысыр]] — [[11 ноябрь]] [[2004 йыл|2004]], Кламар, [[Франция]]), тыуғас та бирелгән тулы исеме — '''Мөхәммәд Абд әр-Рахман Абд әр-Рәүф Арафатәл-Кудва аль-Хөсәйни''' ({{Lang-ar2|محمد عبد الرحمن عبد الرؤوف عرفات القدوة الحسيني}}),  '''Әбү Аммар''' ({{Lang-ar2|أبو عمّار}})  тигән куньяһы менән дә билдәле — [[1993 йыл]]дан Фәләстин милли хакимиәте  (ФМХ) рәйесе (президенты), ФАТХ хәрәкәте башлығы һәм  Фәләстинде азат итеү ойошмаһы башҡарма комитеты (ФАИО) рәйесе ([[1969 йыл]]дан); [[1994 йыл]]ғы тыныслыҡ өсөн Нобель премияһы лауреаттарының береһе.  75 йәшендә [[Франция]]ла [[Париж]]  эргәһендә  Кламарҙағы Перси хәрби госпиталендә вафат була. Ҡатыны Суха Арафат (ҡыҙ сағындағы исем-шәрифе ''Суха «Сусу» Тәвил'') була.

Ясир Арафат — [[ХХ быуат]]тың икенсе яртыһындағы иң билдәле  радикаль сәйәси эшмәкәрҙәрҙең береһе. Тормошо һәм эшмәкәрлегеҡ ршылыҡлы баһалана, рберәүҙәр өсөн Арафат ,милли   азалыҡыһәм бойондороҡһоҙлоҡ көрәшсеһе, ҡаһарман, ә икенселәр өсөн ул — иң яуыз дошман, кеше үлтереүсе, [[Терроризм|террорсы]]. 
Арафат дәүләт ҡатнашлығынан тыш көс ҡулланыуҙы сәйәси көрәштең легитим формаһына әйләндереүгә өлгәшә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.finmarket.ru/z/nws/hotnews.asp?id=709276&amp;nt=4&amp;p=1|title=Третья годовщина смерти Арафата закончилась столкновениями ФАТХа и ХАМАСа|date=12 ноября 2007 года|publisher=finmarket.ru|accessdate=2013-05-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gzt.ru060124&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1136494|title=Схема Арафата» плодится и размножается|publisher=[[Газета (газета)|GZT.RU]] / pressmon.com|date=25.01.2006|accessdate=2013-05-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731202634/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1136494 |date=2013-07-31 }}&lt;/ref&gt;. Ул етәкләгән ФАИО  [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО-ға]] күҙәтеүсе сифатында ҡабул ителә, ә Арафаттың үҙен төрлө илдәрҙә   дәүләт башлығы сифатында ҡаршы алалар.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы ===
Ясир Ғәззәлә йәшәгән һәм туҡыма менән сауҙа иткән бай сауҙагәр ғаиләһендә бишенсе бала булып  тыуа. Арафат үҙен 4 августа, әсәһе кеүек үк,  [[Иерусалим]]да  тыуған тип һанаған, әммә документтар буйынса, ул [[1929 йыл]]дың [[24 август|24 авгусында]] [[Ҡаһирә]]лә тыуған.  Бәлки, ата-әсәһе балаға [[Мысыр]]ҙа уҡыу һәм эшләү мөмкинлеген биреү өсөн  тыуған урыны итеп  [[Ҡаһирә]]не яҙҙырғандыр. Икенсе фекергә ярашлы,  Арафат үҙ дәүләтенең буласаҡ баш ҡалаһы менән «тығыҙыраҡ туғанашыу» өсөн тыуған ере тип Иерусалимды атағандыр&lt;ref name=&quot;peoples&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.peoples.ru/state/king/palestine/arafad/|title=Биография Ясира Арафата|accessdate=2009-08-11}}&lt;/ref&gt;.

Тыуғас, уға «Мөхәммәт Абд әр-Рахман Абд әр-Рәүеф әл-Кудва әл-Хөсәйни» тип исем ҡушыла. Йәш сағында уны Ясир Арафат (Ясир «еңел» тигәнде аңлата) тип үҙгәртә.  Бының бер маҡсаты була: ул үҙен   фәләстин көстәре командующийы Абд әл-Ҡадир әл-Хөсәйни менән бәйләүҙәрен теләмәй,  был шәхескә ғәрәптәрҙең  израиллеләр менән беренсе һуғышта еңелгәне өсөн яуаплылыҡ йөкмәтелгән була. Етмәһә, лицей тамамлағандан һуң,  Арафат Абд әл-Ҡадир әл-Хөсәйниҙең шәхси секретары булып эшләгән була&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;.

Арафатҡа дүрт йәш тулғас, әсәһе вафат була һәм уны [[Иерусалим|Йәрүсәлимгә]] күсерәләр. Бында ғаилә Һыҡтау Диуарынан һәм Ҡорам тауы комплексының эсендәге   [[Әл-Аҡса мәсете]]нән алыҫ түгел урында йәшәй. Ул  ваҡытта  бөтә комплекс урындағы мосолман власы идаралығы аҫтында була, әммә  Йәрүсәлимдең еврей халҡы Ҡорам тауын үҙҙәренең ҡарамағына күсереүҙе талап итә. Атаһы тағы  бер нисә тапҡыр өйләнә, һәм [[1937 йыл]]да ғаилә Ҡаһирәгә ҡайта. Арафатты төрбиәләү менән уның апаһы Инам  шөғөлләнә  — уның һүҙҙәре буйынса, малай ғына сағынан уҡ тиҫтерҙәренә командалыҡ итеү иң яратҡан шөғөлө менән була.

17 йәшендә үк Ясир Арафат    [[Бөйөк Британия|инглиздәр]] һәм еврейҙар менән көрәш өсөн Фәләстингә йәшерен рәүештә ҡорал ташыуҙа ҡатнаша һәм революцион агитация менән шөғөлләнә.  [[1948 йыл]]да, һуғыш ваҡытында, Арафат уҡыуын ташлап, ҡулына ҡорал ала һәм башҡа фәләстиндәр менән бергә фәләстиндарҙы тыуған иленә сығырға тырыша, ләкин күнекмәһеҙ студенттарҙы хәрби хәрәкәттәр барған ергә үткәреүҙән баш тартҡан мысырҙар туҡтата һәм ҡоралһыҙландыра. Арафат «Мосолман туғанлығы»на инә,  [[1952 йыл|1952]] —[[1956 йыл]]дарҙа Фәләстин студенттары лигаһына етәкселек итә.  Студенттар араһындағы бәхәстәрҙә  ғәрәп илдәренең  БМО-ның Генераль ассамблеяһы резолюцияһына ярашлы Фәләстинде бүлеүҙән баш тартыуын  хата тип атай. Уның фекеренсә, ғәрәп илдәре түгел, ә фәләстиндәр үҙенең киләсәген  ҡайғыртырға тейеш&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;.

Ясир Арафат  [[Ҡаһирә университеты]]ның инженерлыҡ факультетын тамамлай&lt;ref&gt;(тогда он назывался Университетом имени [[Ахмед Фуад I|короля Фуада I]])&lt;/ref&gt;.

[[1956 йыл]]да Мысыр армияһы  лейтенанты званиеһында президент Насер тарафынан национализацияланған [[Сүәйс (Суэц) каналы|Сүәйс каналына]]   инглиз-француз-израиль  көстәре һөжүмен ҡайтарыуҙа ҡатнаша.

[[1956 йыл]]да уны тәүге тапҡыр традицион бәҙүән яулығында ([[Күфиә|куфия]]) күрәләр,  ғүмеренең аҙағына тиклем уны фәләстин ҡаршылыҡ күрһәтеүе символы итеп ябынып йөрөй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rol.ru/news/misc/news/04/12/26_010.htm|title=Махмуд Аббас разворачивает предвыборную агитацию|accessdate=2009-08-11}}&lt;/ref&gt;.

=== ФАТХ һәм ФАИО ===
[[1956 йыл]]да Арафат [[Күвейт]]кә күсә, унда фәләстин общинаһы   сәскә атҡан була. Ул унда төҙөлөш бизнесы менән уңышлы шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;. Әммә бөтә асылы менән революцияға ылыға. Уның ҡарарынса, «Фәләстинде тик фәләстиндәр үҙҙәре генә азат итә ала»,   башҡа ғәрәп илдәренең ярҙамына иҫәп тоторға ярамай.   1950-се йылдар башында Мысыр территорияһынан   фидаин отрядтары эш итә башлай, әммә ҡаршылыҡ күрһәтеүгә ойошҡанлыҡ етмәй, фәләстиндәрҙең бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәшен берләштереп алып барырлыҡ берҙәм структура, ойошма, штаб булмай. Арафат ошондай ойошма төҙөү  өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала.

[[1957 йыл]]да ул «Фәләстинде  азат итеү хәрәкәте»н (ФАТХ) ойоштороуҙа ҡатнаша, шунан етәксеһе булып китә. Ҡатнашыусыларҙың күпселеген Ғәззә секторына төпләнгән ҡасаҡтар тәшкил итә.

Башта төркөм «ХАТФ» тип атала, әммә был аббревиатура ғәрәп телендәге «еңелеү» һүҙенә оҡшаған була, шуға уны киреһенсә яҙа башлайҙар. Шулай итеп, [[1959 йыл]]да   «ФАТХ» («яулап алыу», «еңеү») барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта Ясир Арафат  «Әбү Аммар» тигән партия ҡушаматын ала.

[[31 декабрь]] [[1964 йыл]] — [[1 ғинуар]] [[1965 йыл]] «ФАТХ» Израиль территорияһында беренсе терактты ҡыла — ярты Израилде Кинерет күленән эсәр һыу менән тәьмин иткән акведукты шартлатырға итә. Был датаны фәләстиндәр  үҙ дәүләтен төҙөү өсөн ҡораллы көрәш башлаған көн тип һанай.

Арафат ярҙам һорап   [[Ғәрәп илдәре лигаһы]]нан (ҒИЛ)  ярҙам һорай, ғәрәптәрҙең көсө берҙәмлектә икәнлеген раҫлай, берләшеү өсөн аҡса, ҡорал, кешеләр, база кәрәк. [[1964 йыл]]да  ҒИЛ аҡсаһына   Фәләстинде  азат итеү ойошмаһы (ФАИО) сәйәси ойошма төҙөлә.  Уның алдына фәләстин ҡаршылығының бөтә ойошмаларын берләштереү маҡсаты ҡуйыла. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, ФАИО  ғәрәп илдәре лидерҙары тарафынан ФАТХ-ҡа көнәркәш итеп төҙөлә. Улар ФАИО-ны фәләстин милли хәрәкәтен контролддә тотоу өсөн ойоштора&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;.

Алты көнлөк һуғышта ([[1967]]) регуляр ғәрәп армиялары еңелгәндән һуң  израиллеләр  фәләстин боевиктарына ла һөжүм итә, һәм Ясир Арафат   Иорданияға ҡаса (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, сик аша  ҡатын-ҡыҙ күлдәге кейеп сыға).

[[1968 йыл]]дың [[18 март]]ында  Эйлат тирәһендә сиктең Иордания яғы  диверсанттары һалған минала балалар ултырған  автобус шартлай,  ике кеше һәләк була&lt;ref&gt;[http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/bdd57d15a29f428d85256c3800701fc4/b4572218b45c03ec052567fa00528591?OpenDocument S/PV.1401 21 March 1968] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111154751/http://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/bdd57d15a29f428d85256c3800701fc4/b4572218b45c03ec052567fa00528591?OpenDocument |date=11 January 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;return&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.smi.ru/04/11/12/3013234.html|date=12 ноября 2004}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20110823012120/http://www.smi.ru/04/11/12/3013234.html |date=2011-08-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;farewell&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lenta.ru/articles/2004/11/05/arafat/|date=5 ноября 2004}}&lt;/ref&gt;; [[21 март]]та Израиль ғәскәрҙәре, шул иҫәптән авиация, артиллерия һәм танкылар ФАТХ отрядтарына ҡаршы күтәрелә, ФАТХ-тыҡылар  Иорданиялағы Әл-Караме ауылында төпләнгән була. Алыш барышында Әл-Караме  тулыһынса юҡ ителә. Ғәрәптәр араһында юғалтыуҙар күп булыуға ҡарамаҫтан, ФАТХ яҡлылар  ФАТХ еңеү яуланы, сөнки   авиациялы, ауыр техникалы Израиль армияһы  лайыҡлы яуап алды, тип иҫәпләй. Әл-Карамелағы бәрелеш Арафатты милли батырға әйләндерә.  Израилдә, киреһенсә, операция уңышһыҙ тип һанала һәм тәнҡиткә дусар була. ФАТХ-тың абруйы күтәрелә, уның сафтары тиҫтәләрсә йәш ғәрәптәр менән тулылана. Бер йылдан Арафат ФАИО-ның танылған лидерына әйләнә.

1960-сы йылда аҙағына ФАИО менән берләшкән  ФАТХ уның составында үҙәк урынды биләй, һәм [[Ҡаһирә]]лә  [[1969 йыл]]дың [[3 февраль|3 февралендә]]  Фәләстин милли конгресында Арафат Әхмәт Шүкәйри урынына ФАИО лидеры итеп һайлана. Ике йылдан һуң Арафат «Фәләстин революцияһы» көстәренең баш командующийы була,  ә [[1973 йыл]]да ФАИО-ның сәйәси комитетын етәкләй.

Нәҡ ошо йылдарҙа ул һөҙөмтәле структураны төҙөү башлай. Арафат ойошманың   «хәрби» һәм «сәйәси»  ҡанаттарын булдыра.

[[1970 йыл]]ғы «Ҡара сентябрь» ваҡиғаларынан, Арафат кешеләренең Иордания короле Хөсәйенде ҡолатырға тырышып, уңышһыҙлыҡҡа осрағанынан һуң, , Арафат [[Ливан]]ға күсә. Совет махсус хеҙмәттәре   менән хеҙмәттәшлек итә башлай, шул ваҡытта уның махсус хеҙмәттәренең советтар. ФАИО  [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙан аҡса һәм хәрби ярҙам ала, боевиктарын   [[Варшава Килешеүе Ойошмаһы|Варшава договоры Ойошмаһы]] илдәренең махсус хеҙмәттәре инструкторҙары хәрби эшкә өйрәтә, ошонда уҡ уларҙы ялған документтар менән тәьмин итәләр, яралы боецтарҙы ябыҡ медицина учреждениеларында дауалайҙар. СССР аҡсаһына, һуңынан  байыған [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]  ярҙамы менән  Арафат Көньяҡ [[Ливан]]да «дәүләт эсендәге дәүләтте» булдыра.

БМО  ФАИО-ны   «''фәләстин халҡының берҙән-бер законлы вәкиле''» тип таный.

=== Иордания ===
Иорданияла Ясир Арафат  өс йыл йәшәй. Ошо ваҡыт эсендә фәләстиндәр короллекте үҙҙәренең плацдармына әйләндерә, унан Израилгә даими һөжүмдәр яһай.  [[Амман]]  аэропорты  фәләстиндәр халыҡ-ара авиаюлдарҙан алып ҡасҡан авиалайнерҙарҙы даими ҡабул итә&lt;ref name=&quot;Шерман&quot;&gt;[http://e-news.com.ua/directory/show/627.html Саша Шерман: Арафат Ясер — биография в крови]&lt;/ref&gt;,  һөҙөмтәлә Иордания терроризмды таратыусы булып күренә башлай&lt;ref name=&quot;dan&quot;&gt;[http://berkovich-zametki.com/Nomer11/Michael1.htm Уроки чёрного сентября]&lt;/ref&gt;.

Король Хөсәйендең  фәләстиндәрҙе йүгәнләргә тырышыуы барып сыҡмай. Ясир Арафат королде Иорданияға ҡасҡан  бер нисә йөҙ мең  ҡасаҡты ҡоралландырып,  король ғәскәрҙәренә ҡаршы күтәреү менән янай. Фәләстин ҡораллы көстәре конролендәге ҡасаҡтар лагерҙары дәүләт эсендәге дәүләткә әүерелә. Фәләстиндәр бер нисә стратегик пунктты баҫып ала.
[[Файл:Arafat_in_Jordan.jpg|слева|мини|150x150пкс|Ясир Арафат  Наиф Хаватме  һәм Кәмал  Насер менән  Амманда матбуғат конференцияһында,  [[1970 йыл]]дың  июне]]
[[Файл:Arafat,_Nasser_and_Abu_Jihad_at_Arab_conference.jpg|справа|мини|190x190пкс|Арафат, Насер һәм Әбү Йыһат  ҒИЛ-дең  «Ҡара сентябрь» граждандар һуғышына арналған ғәҙәттән  тыш конференцияһында]]
[[1970 йыл]]дың  июнендә  Иордания  властары менән фәләстиндәрҙең бер-береһенә ҡаршы тороуы   һәм фәләстин милицияһын ҡоралһыҙландырырға тырышыу ҡораллы бәрелешкә әүерелә.

Башҡа ғәрәп илдәре хөкүмәттәре  конфликтты тыныс хәл итергә тырыша, әммә фәләстин боевиктарының иордан территорияларында  туҡтауһыҙ хәрәкәттәре &lt;ref name=&quot;dan&quot;/&gt;  Иордания властарын репрессив сараларға барырға мәжбүр итә. [[16 сентябрь|16 сентябрҙә]]  король Хөсәйен илдә хәрби хәл иғлан итә. Шул уҡ көндө Арафат ФАИО-ның ҡанаты булған  «Фәләстинде азат итеү армияһы»ның баш командующийы булып китә,  Граждандар һуғышы башлана, уның барышында ФАИО-ға  [[Сүриә]]  ҙур булышлыҡ күрһәтә, Иорданияға 200 танк ебәрә. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Израиль дәүләте|Израиль]] дә  Иордания армияһы менән  фәләстиндәр араһындағы бәрелешкә ҡушылырға әҙер тора: АҠШ  Көнсығыш Урта диңгеҙ буйына Алтынсы флотын ебәрә, Израиль  Иорданияға хәрби  ярҙам күрһәтергә йыйына. 24 сентябргә Иорданияның регуляр армияһы ФАИО-ны еңә. Хәрби бәрелештәр барышында    яҡынса 5 мең  боевик һәләк була&lt;ref name=&quot;Шерман&quot;/&gt;. Арафат  [[Ливан]]ға   ҡасырға мәжбүр була.  Был ваҡиғаларҙан һуң Иордания короле Арафаттың шәхси дошманына әйләнә&lt;ref&gt;[http://www.dean-reed.ru/people/arafat.html Ясир Арафат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128063034/http://www.dean-reed.ru/people/arafat.html |date=2012-01-28 }} на сайте «С Дином по жизни»&lt;/ref&gt;.

=== Арафат һәм фәләстин терроры 1970—1980-се йылдарҙа ===
Ясир Арафат тиҫтә ярым йыл дауамында биргән бойороҡтар һөҙөмтәһендә меңәрләгән кеше һәләк була&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;. Ливан хөкүмәтенең  көсһөҙлөгө был дәүләт    территорияһында  ғәмәлдә бойондороҡһоҙ фәләстин дәүләте төҙөргә юл аса. Фәләстин боевиктары Ливан  территорияһынан Израиль территорияһындағы хәрби һәм граждан объекттарына рейдтар ойоштороп тора,  ә Израиль армияһы һәм авиацияһы  фәләстин   позицияларына һөжүм яһаан Израиль территорияһындағы хәрби һәм граждан объекттарына рейдтар ойоштороп тора,  ә Израиль армияһы һәм авиацияһы  фәләстин   позицияларына һөжүм яһай.

Иорданиянан ҡыуылған Арафат ФАИО-ны  Ливанға күсерә. Ливан хөкүмәтенең  көсһөҙлөгө был дәүләт    территорияһында  ғәмәлдә бойондороҡһоҙ фәләстин дәүләте төҙөргә юл аса. Фәләстин боевиктары Ливан  территорияһынан Израиль территорияһындағы хәрби һәм граждан объекттарына рейдтар ойоштороп тора,  ә Израиль армияһы һәм авиацияһы  фәләстин   позицияларына һөжүм яһай.

[[1972 йыл]]да  «Ҡара сентябрь» төркөмө ағзалары Мюнхендағы Олимпия уйындарында 11 израиль спортсыһын ҡулына эләктерә   һәм  азат итергә тырышҡан саҡта аманаттарҙың бөтәһен дә үлтерә.  бөтә азат итергә маташыусы юҡ. Бөтә донъя йәмәғәтселеге был енәйәтте ғәйепләй; Арафат бындай  һөжүмдәргә ФАИО-ның  ҡыҫылышы булмауы тураһында белдереү менән сығыш яһай. 
[[Файл:1974_Ceausescu_Yasser_Araffat_in_Bucharest.JPG|мини|200x200пкс|ФАИО Ясир Арафат менән [[Николае Чаушеску]]    [[Бухарест]]а, 1974 йыл.]]
[[1974 йыл]]да ФАИО Израилдең тыныс халҡын бомбаға тотоуҙы дауам итә. Башҡа илдәрҙә израиллеләрҙе һәм еврейҙарҙы тотоп, фәләстин тотҡондарына алмашырға ла тырышып ҡарайҙар,  әммә  [[1968 йыл]]дан һуң   бындай ғәмәлдәр һөҙөмтә бирмәй&lt;ref&gt;[http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_terrorism_1970s.php What happened at Ma’alot, Kiryat Shmona, and other terrorist targets in the 1970s?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151229092039/http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_terrorism_1970s.php |date=2015-12-29 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cfr.org/publication/9128/ PFLP, DFLP, PFLP-GC, Palestinian leftists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210151737/http://www.cfr.org/publication/9128/ |date=2010-02-10 }} на сайте [http://www.cfr.org/index.html Совета по иностранным делам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091203223321/http://www.cfr.org/index.html |date=2009-12-03 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

1970-се йылдар аҙағында Израилдең үҙендә лә, унан ситтә лә граждан объекттарына һөжүмдәр ойоштторған күп һааннлы һул фәләстин ойошмалары барлыҡҡа килә {{Асыҡларға}}; уларҙың күбеһе ФАИО составына имәй йә унан сыҡҡан була&lt;ref&gt;например [[Демократический фронт освобождения Палестины]], [[Палестинский фронт освобождения]] и т. п.&lt;/ref&gt;. Арафат был теракттарға ҡатнашлығын инҡар итә.

Шулай итеп, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, ФАИО менән араһын рәсми өҙгән ФАТХ-тың, уның  «ФАТХ ҡарсығалары»  тигән йәштәр төркөмөнөң, шулай уҡ «Ҡара сентябрь» һәм «Фәләстинде аза итеү халыҡ фронты» төркөмдәренең террористик эшмәкәрлегенә йүнәлеш биреү менән бергә,  Арафат  легитимлыҡҡа өлгәшергә, танылған сәйәсмән булырға тырыша.  Ҡайһы бер сығанаҡтар фекеренсә, һуңыраҡ Төньяҡ Ирландия һәм баск  экстремистары,  Латин Америкаһындағы, Африкалағы һул хәрәкәттәр, Непал маосылары һәм башҡа күптәр Арафаттың ошо ҡылығын үҙенә ала

Раҫланыуынса, Арафат 1970-се йылдара Көнбайыштағы студенттар араһында  «фәләстин революцияһы» идеяларын таратыу өсөн миллиондарса доллар түгә.  «Фәләстин халҡы көрәшен» финанслау һәм уға йәмәғәт ярҙамы ойоштороу фондтары ойошторола.

=== Арафат БМО трибунаһында ===
[[1974 йыл]]да ФАИО-ның яңы сәйәси  программаһы ҡабул ителә, ул фәләстин дәүләтен  «Израиль урынына түгел, ә Израиль менән йәнәш», йәғни Иордан йылғаһының көнбайыш ярында һәм [[Ғәззә секторы]]нда  төҙөү өсөн көрәшергә саҡыра.  ФАИО Яҡын Көнсығыштың сәйәси сәхнәһендә үҙәк фигураға әйләнә&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;.

Израилде танырға әҙерлеген күҙҙә тотҡан программа ҡабул итеүе һөҙөмтәһендә, шулай уҡ фәләстиндәрҙең үҙ дәүләтен төҙөү өсөн көрәшен  бөтә донъя хуплауынан файҙаланып, Арафат беренсе хөкүмәткә ҡарамаған ойошма вәкиле була һәм [[1974 йыл]]дың [[13 ноябрь|13 ноябр]]ендә  [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы|БМО Генераль Ассамблеяһының]]  пленар сессияһында сығыш яһай&lt;ref name=&quot;UN&quot;&gt;[http://en.wikisource.org/wiki/Yasser_Arafat%27s_1974_UN_General_Assembly_speech Yasser Arafat’s 1974 UN General Assembly speech]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

1975 йылда [[Ливан]]да  граждандар һуғышы тоҡана, ул фәләстин командованиеһына илдең көньяғын контроль аҫтына алырға һәм  Израилдең бөтә төньяғын совет ракеталарынан утҡа тоторға&lt;ref name=&quot;ПРО-ПВО&quot;&gt;[http://old.vko.ru/article.asp?pr_sign=archive.2006.27.28 ОПЕРАЦИЯ «МИР ГАЛИЛЕЕ», Новости ПРО-ПВО ⇒ Хаим Герцог, Арабо-израильские войны, 1967—1973. — М: ООО «Издательство ACT»; СПб.: Terra Fantastica, 2004. — 409с.: ил. — (Военно-историческая библиотека)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111023051227/http://old.vko.ru/article.asp?pr_sign=archive.2006.27.28 |date=2011-10-23 }} ISBN 5-17-021658-0&lt;/ref&gt; мөмкинлек бирә.

[[1976 йыл]]да  ФАИО   [[Ғәрәп илдәре лигаһы|Ғәрәп дәүләттәре лигаһының ағзаһы була]]&lt;ref&gt;[http://geo.1september.ru/article.php?ID=200800806 Лига арабских государств (ЛАГ)]&lt;/ref&gt;.

=== Ливан ===
Шулай уҡ ул ике һәләкәттә иҫән ҡала:
[[Файл:Arafat_in_Lebanon.jpg|слева|мини|211x211пкс|Ясир Арафат Көньяҡ Ливанда, 1978 йыл]]
ФАИО подразделениелары күп йыллыҡ   граждандар һуғышында яҡтарҙың береһенә әүерелә.. Граждандар һуғышында үҙенә союздаштар итеп Арафат һәм ФАИО  төрлө мосолман һәм һул партиялар боевиктарын, һул тарафлы билдәле Ливан сәйәсмәне, друздар общинаһының сәйәси башлығы Камал Джумблаттыңы ала.

[[1976 йыл]]дың  ғинуарында ФАИО отрядтары христиан ҡалаһы Дамурҙы ала һәм унда һуйыш ойоштора,   төрлө мәғлүмәттәр буйынса, 500-ҙән ашыу ҡоралһыҙ кешене һуя&lt;ref&gt;[http://www.free-lebanon.com/LFPNews/psa/psa.html The Massacre and Destruction of Damour] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514191953/http://www.free-lebanon.com/LFPNews/psa/psa.html |date=2008-05-14 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, ә шул уҡ йылдың июлендә илдең төньяғындағы Чекка ҡалаһында христиандарҙы ҡыралар&lt;ref&gt;[http://www.vestnik.com/issues/2002/0214/win/fara.htm Джозеф ФАРА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704191708/http://www.vestnik.com/issues/2002/0214/win/fara.htm |date=2008-07-04 }}&lt;/ref&gt;. Яуап итеп, христиандар үс алыу акттары үткәрә, меңдәрсә фәләстин һәләк ителә&lt;ref&gt;[https://books.google.com.ua/books?id=P2A-fujhSUQC&amp;pg=PA86&amp;lpg=PA86&amp;dq=who+is+Michel+Samaha&amp;source=bl&amp;ots=L1zvxKmPR7&amp;sig=DUwVHRAN2BswtVrWc1ifIT1Raes&amp;hl=ru&amp;ei=OxamStGlBY_SmgPFzLTnDw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=8#v=onepage&amp;q=who%20is%20Michel%20Samaha&amp;f=false Black September to Desert Storm: a journalist in the Middle East Авторы: Claude Salhani])]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zaatar&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=_R-I_Gx5OgQC&amp;pg=PA35&amp;dq=Damour++massacre+PLO+fights&amp;lr=&amp;hl=ru#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Syria &amp; Lebanon Авторы: Terry Carter, Lara Dunston, Amelia Thomas, Lonely Planet Publications (Firm)]&lt;/ref&gt;.

Сүриә президенты Хафез Асад  тәүҙә ФАИО-ны хуплаһа ла, һуңынан законлы президент яҡлы бҡулған христиан-фалангистар яғына сыға һәм Ливанға  үҙ ғәскәрен ебәрә&lt;ref&gt;[http://tyros.leb.net/lebwar/lebwar_e05.html Damascus Intervenes / تدخل دمشق]&lt;/ref&gt; . Граждандар һуғышының беренсе этабы Арафат өсөн 1976 йылда [[Бейрут]]тың көнсығышындағы  иң ҙур һәм мөһим   фәләстин ҡасаҡтары  лагеры, ғә!мәлдә ФАИО-ның хәрби базаһы булып торған Тель-Заатарҙың ҡамалыуы һәм ҡолатылыуы менән тамамлана&lt;ref name=&quot;cedarguards&quot;&gt;[http://www.cedarguards.org/TheLebaneseWar/Part7.htm The Battle of Tal al-Zaatar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120507000355/http://www.cedarguards.org/TheLebaneseWar/Part7.htm |date=2012-05-07 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.wlcu.com.au/war.htm World Lebanese Cultural Union: The Lebanese War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091025201653/http://www.wlcu.com.au/war.htm |date=2009-10-25 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Христиан-фалангистарҙың күп тапҡырҙар халыҡты күсерергә тигән тәҡдимен Арафат  кире ҡаға&lt;ref&gt;[http://www.cedarguards.org/TheLebaneseWar/Part1.htm «The Lebanese war»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081631/http://www.cedarguards.org/TheLebaneseWar/Part1.htm |date=2016-03-04 }} — текст о ливанской войне на сайте движения «Защитники кедра» (cedarguards.org). В начале текста указаны книги, на которых он основан.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Арафат үҙе хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашмай,  ул Бейруттың көнбайышындағы хәүефһеҙ нығытмала урынлашҡан ФАИО  команда пунктында була. Лагерь христиан милицияһы тарафынан баҫып алынған саҡта   эвакуацияланып өлгөрмәгән граждандар һәм фәләстин боевиктары ҡырыла&lt;ref name=&quot;Zaatar&quot;/&gt;.

Израиль, Ливан христиандары менән бәйләнешкә инеп, Ливан территорияһында фәләстандәргә ҡаршы   ике  хәрби операция үткәрә (1978 һәм 1982 йылдарҙа). 
[[Файл:Bundesarchiv_Bild_183-1982-0310-027,_Berlin,_Yasser_Arafat,_Erich_Honecker.jpg|мини|250x250пкс|Ясир Арафат ГДР Дәүләт советы рәйесе [[Эрих Хонеккер]]  менән осраша. 10 март [[1982 йыл]]]]
[[1982 йыл]]ғы һөжүм ваҡытында июль айында  Израиль ғәскәрҙәре Бейрутҡа инә һәм ФАИО менән уның яҡлыларҙың көстәрен ҡамай. Ҡала бомбаға һәм артиллерия утына тотола,  йөҙҙәрсә кеше ҡорбан була. Хәүефле хл донъяла ҙур борсолоу тыуҙыра һәм Европа менән АҠШ урталашлығында ФАИО менән Израиль араһында килешеүгә өлгәшелә.  Арафат менән ФАИО көстәре халыҡ-ара ҡораллы көстәр күҙәтеүе аҫтында Бейруттан китә, ә Израиль Ливанда хәрби хәрәкәтте туҡтатырға йөкләмә ала. Артабан ФАИО-ны [[Тунис]] үҙенә индерә.  [[1982 йыл|1982]] йылдың сентәбренән [[1993 йыл]]ға  тиклем ФАИО-ның штаб-фатиры шунда була.

Һуңыраҡ Шарон әйтеүенсә, ФАИО көстәре эвакуацияланғанда Израиль снайперҙары Арафатты сәп аҫтында тота, әммә ул  уны аяп ҡалырға була&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;. Арафат тағы бер тапҡыр һәләкәттән саҡ ҡотолоп ҡала: ул  сыҡҡас ҡына бинаға Израиль вакуумлы бомбаһы  төшә.

=== Тунис ===
1980-се  йылдарҙа ғәрәп илдәренең ([[Ираҡ]] һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]) ярҙамы менән Арафат һөргөнлөктә фәләстин ҡаршылыҡ хәрәкәтен тергеҙеүгә өлгәшә.  [[1985 йыл]]да ул Туниста ФАИО-ның штаб-фатирына Израиль авиаһөжүме ваҡытында тағы бер тапҡыр һәләк булыуҙан саҡ ҡотолоп ҡала.

[[1987 йыл]]дың  декабрендә Израиль оккупацияһына  ҡаршы беренсе стихиялы фәләстин ихтилалы  (''интифадаһы'') башлан,  Арафат бер нисә аҙнанан ихтилалға етәкселекте  үҙ өҫтөнә ала, ФАТХ булышлығы менән генә  Иордандың көнбайыш ярындағы бола акцияһы оҙаҡ ҡына дауам итә ала.

[[1988 йыл]]дың [[15 ноябрь|15 ноябрендә]]  ФАИО  бойондороҡһоҙ [[Фәләстин Дәүләте]]н —  һөргөнлөктәге фәләстин хөкүмәтен - иғлан итә,  ул британ мандаты менән раҫланған бөтә Фәләстин территорияһына үҙ хоҡуғын белдерә, Фәләстин Дәүдәте хөкүмәте Фәләстиндең ғәрәп һәм йәһүд дәүләттәренә бүленең  идеяһын кире ҡаға. Әммә [[1988 йыл]]дың [[13 декабрь|13 декабрендә]] үк Арафат БМО Именлек Советының 242-се  Резолюцияһын  таныу тураһында белдерә, киләсәктә Израилде танырға вәғәҙә бирә һәм  «бөтә формаларында терроризмды, шул иҫәптән  дәүләт терроризмын» кире ҡаға. Америка хакимиәте унан тап ошоно талап итә, сөнки Израилде таныуҙы ул Кэмп-Дэвид солох процесының  башланыу нөктәһе тип ҡарай. Арафаттың белдереүе ФАИО-ның төп маҡсаттарының береһенән  — Израилде  юҡ итеүҙән —  баш тартып,  ике дәүләттең йәнәшә йәшәү  мөмкинлеген  таныуға күсеүеҙе аңлата. Ул сағында Израиль дәүләтенең сиге  [[1949 йыл]]ғы  утты туҡтатыу һыҙығы буйлап үтер,  фәләстин дәүләте Иордандың Көнбайыш ярында һәм Ғәззә секторында урынлашыр ине. Әммә  [[1989 йыл]]дың [[2 апрель|2 апрелендә]]  Фәләстин милли советының Үҙәк комитеты  (ФАИО-ның етәксеһе органы) Арафатты үҙ-үҙен иғлан иткән  Фәләстин Дәүләтенең президенты итеп һайлай.

[[1990 йыл]]да Арафат уға кейәүгә барыр өсөн ислам ҡабул иткән христиан ҡатыны Суха Тәвилгә, ФАИО-ның Тунистағы штаб-фатиры хеҙмәткәренә, өйләнә&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=117352 Ясир Арафат. Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317125425/http://www.vesti.ru/doc.html?id=117352 |date=2013-03-17 }} на сайте [[Вести.ру]]&lt;/ref&gt;. [[1995 йыл]]да уларҙың ҡыҙы тыуа.

1990 йылдар башында уҡ Израиль менән Фәләстин етәкселеге  араһында ул саҡта йәшәрен төҫтә бәйләнеш   башлана. Тыныс шарттарҙа конференция үтергә тейеш була, ләкин  [[1990 йыл]]дың  авгусында Ясир Арафат үҙенең иң етди хаталарының береһен яһай, ул  Ираҡтың Күвейткә  баҫып инеүен хуплай.  Был хәл ФАИО-ны оҙаҡ йылдарға  Фарсы ҡултығының ғәрәп монархиялары ярҙамынан мәхрүм итә.

[[1992 йыл]]да  Арафат самолеты [[Ливия]]ла ҡом бураны ваҡытында төшөргә мәжбүр булғанда ниндәйҙер мөғжизә менән генә һәләк булмай ҡала&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;/&gt;.

=== СССР КГБ-һы менән бәйләнеше ===
Румын генерал-лейтенант Пачепаның 1972 йылда Америка рәсми кешеләре белдереүенсә, ФАИО ла, Арафат үҙе лә КГБ һәм Румынияның йәшерен хеҙмәте менән хеҙмәттәшлек итә. Фәләстин боевиктары  совет блогының хәрби базаларында йәшерен уҡытыла&lt;ref&gt;[http://mignews.com/news/politic/080916_94036_39639.html Агент Кротов, уроженец Палестины]&lt;/ref&gt;. Арафатты, Пачепа һүҙҙәре буйынса, СССР  әҙерләгән һәм оҙаҡ йылдар буйы ҡорал һәм аҡса менән тәьмин иткән&lt;ref&gt;[http://inosmi.ru/world/20030922/194235.html Арафат — человек КГБ]&lt;/ref&gt;.

=== Үлтерергә тырышыуҙар ===
Ясир Арафаттың ғүмере ҡырҡ йыл буйы  хәүеф аҫтында  була. Тиҫтәләрсә тапҡыр уға ҡаршы тоҙаҡ ҡорола, әммә  Арафат һәр ваҡыт ниндәйҙер осраҡлылыҡ арҡаһында иҫән ҡала. Израилдәге дошмандары ғына түгел, мосолман донъяһында ла, ул үткәргә курсты үтә йомшаҡ тип һанаған радикаль фәләстин төркөмдәрендә лә унан ҡотолорға теләгәндәр бик күп була &lt;ref name=&quot;kommersant&quot;&gt;{{Cite web|author=Григорий Асмолов, Сергей Строкань.|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=524576|title=Народ не заметил потери отца|publisher=[[Коммерсантъ|Коммерсантъ — Власть]]|datepublished=15 ноября 2004|accessdate=2009-10-15}}&lt;/ref&gt;. Арафатты юҡ итергә тырышлыҡтарҙың иң билдәлеләре:

* 1960-сы йылдар аҙағында Израилджең махсус хеҙмәттәре бер әсир фәләстинде уны үлтереү өсөн яллай. Фәләстин  ФАИО штабы урынлашҡан Иорданиға оҙатыла, әммә унда барып эләгеү менән фәләстин боевиктарына бирелә һәм бөтәһен дә һөйләп бирә. 
* [[1973 йыл]]да Арафатҡа Ливанда Израиль спецназы һөжүм итә. Уның составында буласаҡ   Израиль премьер-министры Эхуд Барак та була. Һөжүм ваҡытында фәләстин лидерының өс ярҙамсыһы  һәләк була&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;/&gt;.
* [[1975 йыл]]да Әбү Нидаль Ойошмаһы (ӘНО) боевиктарын Арафатты үлтерергә ебәрә, әммә уларҙы ФАТХ көстәре тотоп ала&lt;ref&gt;[http://www.middleeast.org.ua/terorizm/03.htm Терроризм и контртерроризм на Ближнем Востоке]&lt;/ref&gt;.
* [[1981 йыл]]да ӘНО Арафатты Венала сағында үлтерергә итә, әммә   уңышҡа өлгәшмәй. 
* [[1982 йыл]]да ФАИО отрядтары Арафат менән бергә Бейрутта ҡамала.  [[29 июнь|29 июндә]] фәләстиндәргә ҡаланан сығырға рөхсәт ителә,   әммә, килешеүгә ҡарамаҫтан, «[[Моссад]]» спецназ төркөмө  Арафатты юҡ итергә тейеш була. Әммә Арафат ҡамауҙан имен сыға ала&lt;ref name=&quot;kommersant&quot;/&gt;.
* [[1983 йыл]]дың   июнендә Сүриә властары Арафатты Тунисҡа ҡыуа. ФАИО мәғлүмәттәре буйынса, Сүриә агенттары Туниста Арафатты  үлтерергә тырышып ҡарай.
* [[1985 йыл]]дың  1 октябрендә Израиль авиацияһы  Тунис баш ҡалаһында Арафаттың офисы менән ФАИО-ның бюроһын бомбаға тота, был  [[25 сентябрь|25 сентябрҙә]]  Кипр портында яхталағы өс израиллене үлтергән өсөн яуап акты була.  Арафат иҫән ҡала, әммә ФАИО-ның 60 ағзаһы һәләк була&lt;ref&gt;[http://allbattles.ru/post/2009/07/derevyannaya-noga.aspx Операция «Деревянная нога»]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iaf.org.il/Templates/FlightLog/FlightLog.aspx?lang=HE&amp;lobbyID=40&amp;folderID=48&amp;subfolderID=323&amp;docfolderID=379&amp;docID=5308&amp;docType=EVENT מבצע רגל-עץ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930201014/http://www.iaf.org.il/Templates/FlightLog/FlightLog.aspx?lang=HE&amp;lobbyID=40&amp;folderID=48&amp;subfolderID=323&amp;docfolderID=379&amp;docID=5308&amp;docType=EVENT |date=2007-09-30 }}{{ref-he}}&lt;/ref&gt;.
* [[1995 йыл]]дың  15 ноябрендә фәләстин полицияһы, Ғәззә секторында ӘОН-дың биш ағзаһын ҡулға алып, Арафатты  сираттағы һөжүмдән ҡотҡара.
* [[1996 йыл]]дың   авгусында Фәләстин милли хакимиәтенең (ФМХ) махсус хеҙмәте Арафатҡа һөжүм ойошторолоуы тураһында хәбәр итә. ФМХ лидерының көрәштәше [[Мәхмүд Аббас]] белдереүенсә, заговор артында Иран махсус хеҙмәттәре  тора.
* [[1997 йыл]]дың  сентябрендә ӘНО-ның дүрт боевигы ҡулға алына, улар фәләстин лидерын юҡ итергә әҙерләнгән була. 
* [[2002 йыл]]дың  6 июнендә Арафат, [[Рамалла]]лағы резиденцияһына танктан атып,  израиллеләр уны юҡ итергә тырышыуы  тураһында белдерә.  Уның һүҙе буйынса, ул был ваҡытта осраҡлы рәүештә аҫҡы ҡатта булғанға ғына ҡотолоп ҡала.
* [[2003 йыл]]дың  майында ФМХ-ның элекке эске эштәр министры  Хани әл-Хәсән  белдереүенсә,  Арафат адресына себер язваһы бактёриялары һалынған посылға килә, әммә  именлек органдары уны ваҡытында зарарһыҙландыра.
* [[1991 йыл]]да Фарсы ҡултығындағы кризис ҡыҙған мәлдә Арафат  автомобиль ҡазаһына эләгә. Ул ултырған автомобиль Амман - Бағдад трассаһында  түңкәрелеп, бер нисә тапҡыр әйләнә. Арафат тере ҡала.
* [[1992 йыл]]дың   7 апрелендә Ливиялағы ҡом бураны ваҡытында Ан-26 самолетында  Судандан  ҡайтып  килгән Арафат һәләкәткә осрай. . Ике пилот һәм бортинженер һәләк була, Арафат ҡына иҫән ҡала. Имгәнеп, яраланып, ул  13 сәғәт буйы Сахара ҡомдарында ярҙам көтә&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Сергей Строкань.|url=http://www.sovsekretno.ru/magazines/article/1295|title=Двуликий Ясир|publisher=[[Совершенно секретно (газета)|«Совершенно секретно»]]|datepublished=|accessdate=2009-10-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Палестина милли хакимиәте ===
[[Файл:Bill_Clinton,_Yitzhak_Rabin,_Yasser_Arafat_at_the_White_House_1993-09-13.jpg|мини|230x230пкс|Ицхак Рабин, Билл Клинтон һәм  Ясир Арафат Осло Килешеүҙәренә ҡул ҡуйғанда,  [[1993 йыл]] [[13 сентябрь]],  Вашингтон]]
Туниста үткән йылдар ФАИО-ла етәкселек өсөн көрәштән тора.  Был көрәштә  Арафат еңә, сөнки күнегелгән һәм ни эшләре билдәле лидерҙы  ғәрәп илдәренең бөтәһе лә яҡлай. Көнбайыш та шул  фекерҙә була,  һәм төп стратегик союздашы АҠШ баҫымы аҫтында израиллеләр һөйләшеүгә барырға мәжбүр була.

[[1993 йыл]]дың  13 сентябрендә Ясир Аарафат менән Израиль премьерыы Ицхак Рабин оҙайлы йәшерен һөйләшеүҙән һуң  «Осло Килешеүҙәре»нә  (''Accords Oslo'') ҡул ҡуя, уның һөҙөмтәһендә ФАИО  Израилдең тыныслыҡҡа һәм именлеккә хоҡуғын танырға һәм террористик эшмәкәрлеген туҡтатырға тейеш була. Килешеү һөҙөмтәһендә Фәләстин милли хакимиәте  (ФМХ) ойошторола, ул Иордан йылғаһының Көнбайыш яры менән Ғәззә секторы өҫтөнән контролде ала. Биш йыл эсендә конфликтты тулыһынса көйләү планлаштырыла.

Килешеүгә ҡул ҡуйыу Арафатҡа уны берәүҙәр - ҡаһарман, икенселәр хыянатсы тип һанаған  биләмәләргә ҡайтырға һәм ФМХ-ның башына торорға мөмкинлек бирә.

[[1994 йыл]]да Я. Арафатҡа һәм И.  Рабин менән  Израиль сит ил эштәре министры  Ш. Пересҡа Яҡын Көнсығышта тыныслыҡ урынлаштырыуға һалған тырышлыҡтары өсөн  Нобель тыныслыҡ премияһы тапшырыла.

Әммә бер нисә йылдан тыныслыҡ урынлаштырыу эше көрсөккә төкәлә.

[[1996 йыл]]дың  [[20 ғинуар]]ында Арафат күпселек тауыш (87 %) менән ФМХ  рәйесе  (президенты)&lt;ref&gt;Титул, обозначаемый арабским словом «Раис» (израильтяне и [[АҠШ]]нцы переводят его как «председатель», а сами палестинцы — как «президент». Последний вариант перевода используется и в документах ООН. При этом, в официальном письме Ицхаку Рабину от [[4 мая]] [[1994 год]]а, Ясир Арафат, после его прибытия на палестинские территории в результате [[Соглашения в Осло|Соглашений в Осло]], обязался не использовать титул «Президент», а именовать себя «Председателем Палестинской администрации» или «Председателем ООП»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GazaJerichoLetters&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Gaza-Jericho%20Agreement%20-%20Letters|title=Gaza-Jericho Agreement - Letters|date=May 4, 1994|publisher=МИД Израиля|lang=en|accessdate=2012-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/69fkRllGA?url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Gaza-Jericho%20Agreement%20-%20Letters|archivedate=2012-08-04}}&lt;/ref&gt; итеп һайлана.

Киләһе һайлау [[2002 йыл]]дың  ғинуарына (был мәлгә 2-се  интифада башланға) тәғәйенләнә, ләкин кисектерелә.  Арафаттың вариҫын һайлау  уның вафатынан һуң үткәрелә.

[[1996 йыл]] уртаһында  күп һанлы террористик акттар һөҙөмтәһендә тиҫтәләрсә израилле һәләк була. Һөҙөмтәлә Израиль премьер-министры итеп социалист Шимон Перес урынына  «Ликуд» уң партияһынан Биньямин Нетанияһу һайлана.
[[Файл:Netanyahu_Arafat_Shaath.jpg|слева|мини|230x230пкс|Израиль премьер-министры Биньямин Нетанияһу менән]]
Теракттарҙың һәм яуап репрессияларының туҡтамауы арҡаһында фәләстин-израиль мөнәсәбәттәрендә дошмансыллыҡ арта.   АҠШ президенты Билл Клинтон, ике лидер араһында мөнәсәбәттәрҙе яйларға тырышып, 1998 йылдың [[23 октябрь|23 октябрендә]]  уларҙың осрашыуын ойоштора. Унда ике яҡлы килешеүҙәрҙе тормошҡа ашырыу тураһында меморандум ҡабул ителә. Әммә хәлдәр барыбер әллә ни яҡшырмай.

Израиль  кабинеты алмашынғандан һуң һөйләшеүҙәр  [[2000 йыл]]да Кэмп-Дэвидтағы саммитта  Нетанияхуҙың вариҫы — Эхуд Барак  (Израиль хеҙмәт партияһы) һәм АҠШ президенты Билл Клинтон менән дауам итә. Барак Арафатҡа Иордан дың Көнбайаш ярының бер өлөшө менән Ғәззә секторы территорияһында   фәләстин дәүләте булдырырға тәҡдим итә.  Көнсығыш Иерусалимды Израиль сиге эсендә ҡалдырып, унда  сикләнгән хоҡуҡлы муниципаль идаралыҡ урынлаштырыу мөмкинлеге ҡарала.  Барактың тәҡдиме Израиль тарафынан Иордандың Көнбайыш яры территорияһының  10 процентын аннексиялауҙы һәм уның урынына [[Негев]] сүлендәге бәләкәйерәк биләмәне биреүҙе аңлата. Буласаҡ фәләстин дәүләте территорияһының бер өлөшөн  (яҡынса 27 процент)   Израиль 10-25 йылға ҡуртымға алырға ниәтләнә. Һөҙөмтәлә фәләстин тәүге осорҙа бер-береһенән айырымланған 4  өлөштән торор ине. Бынан тыш, Израиль тәҡдименә ярашлы, Израиль һыу ресурстарын, фәләстин дәүләтенең сиктәрен һәм таможняһын, шулай уҡ Йәһүҙиә менән Самарияның 10 процентын  контролдә тотор ине. Фәләстин ҡасаҡтарының сикләнгән  һанына ғына тыуған иленә ҡайтырға рөхсәт биреп, ҡалғандарына  компенсация түләү тәҡдим ителә&lt;ref&gt;[http://www.mideastweb.org/campdavid2.htm The Israeli Camp David II Proposals for Final Settlement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022072323/http://www.mideastweb.org/campdavid2.htm |date=2013-10-22 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Arafat&amp;Clinton&amp;Barak.jpg|мини|230x230пкс|Э. Барак, Б. Клинтон һәм Я. Арафат Кэмп-Дэвидта.]]
Арафат Барак менән Клинтон тәҡдимен кире ҡаға һәм  [[2000 йыл]]дың  көҙөндә Әл-Аҡса интифадаһы тип аталған икенсе интифаданы башлай.   Ихтилалдың башланыуына  Ариэль Шарондың Ҡорам тауына  барыуы һәм унан һуң  сыуалыштар башланыуы сәбәп була.

Икенсе  интифада башланғас, Арафаттың  ҡатыны ҡыҙы һәм әсәһе менән бергә Парижға күсә.

Икенсе интифада башланғас, Арафат, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, йәшерен рәүештә террорсыл ысулдарҙы ҡабат  ҡуллана башлай.  [[2000 йыл]]да   «Танзим» һәм «Әл-Аҡса яфа сигеүселәре бригадаһы» хәрбиләштерелгән ойошмалары барлыҡҡа килә. Улар үҙҙәрен ФАТХ-тың хәрби ҡанаты тип атай.  Улар Израилдең тыныс граждандарына һөжүм итә.  Арафат уларҙың үҙенә буйһонмауы тураһында белдерә.  Икенсе интифада башланғаны бирле 1100-ҙән ашыу израилле һәләк ителә.

Террор тулҡыны һөҙөмтәһендә Барак һайлаусыларҙың ышанысын юғалты,   [[2001 йыл]] башындағы сираттан тыш  һайлауҙа Израиль премьер-министры итеп  Ариэль Шарон һайлана.  Шарон хөкүмәте Арафат менән бөтә мөнәсәбәттәрҙе туҡтата.

2001 йылдың [[10 декабрь|10 декабрендә]] дипломатик  бойкотҡа [[Европа берлеге|Евроберлек]], [[Мысыр]], [[Иордания]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]]&lt;ref name=&quot;rg.ru&quot;&gt;{{Cite news|first=Александр|last=Сабов|authorlink=|coauthors=|title=Последняя смерть Ясира Арафата|url=http://www.rg.ru/2004/11/16/yasir.html|work=[[Российская газета]] № 3630|publisher=|date=16 ноября 2004|accessdate=2009-10-15}}&lt;/ref&gt;  ҡушыла.

=== Финанс эшмәкәрлеге ===
60-сы йылдар башында Ясир Арафаттың [[Күвейт]]тә төҙөлөш бизнесы сәскә ата&lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;.

Арафаттың капиталының күләме аныҡ билдәле түгел.

''Forbes''  журналы мәғлүмәттәре буйынса, Арафат 200 миллион долларға эйә була.   Израиль хәрби разведкаһы мәғлүмәттәре буйынса,  [[2003 йыл]]да Арафаттың шәхси капиталы 1,3 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071001004133/http://www.haaretz.com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=197188&amp;contrassID=1&amp;subContrassID=0&amp;sbSubContrassID=0 MI chief: terror groups trying hard to pull off mega-attack]&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ  Арафаттың байлығының күләме — алты миллиард доллар, тип раҫлаған сығанаҡтар ҙа була. Шул уҡ ваҡытта Арафат бик ябай тормош менән йәшәгән һәм бер ҡасан да ФАИО кассаһына инмәгән тип раҫлаусылар ҙа бар &lt;ref name=&quot;peoples&quot;/&gt;.

[[2003 йыл]]да [[Халыҡ-ара валюта фонды]]  ФМХ финанстарына аудит тикшереүе үткәрә һәм  ҡаҙнанан биш йыл эсендә 900 млн доллар Арафат һәм уның советнигы ҡарамағындағы махсус банк иҫәбенә күсерелгәнен асыҡлай. Әммә ХАВФ былаҡсаның нисек тотолоуына ҡағылышлы ҙур етешһеҙлектәр тапмай,   тикшереү һөҙөмтәләренән асыҡланыуынса, был аҡса башлыса фәләстин күсемһеҙ милкенә һәм бизнесына һалынған була &lt;ref&gt;[http://electronicintifada.net/v2/article1958.shtml IMF audit reveals Arafat diverted $900 million to account under his personal control] {{Тәржемәһеҙ|:en:Electronic Intifada|Электронная интифада|«Электронная интифада»}}&lt;/ref&gt;.

=== Вафаты ===
[[2004 йыл]]дың   28 октябрендә Ясир Арафаттың  етди ауырыуға дусар булыуы тураһында белдерелә. икенсе көндө  Израиль Арафатты сит илгә сығарырға рөхсәт бирә, һәм [[29 октябрь|29 октябрҙә]]  ул Париж ҡалаһының хәрби госпиталенә  һалына. Йә яман шеш, йә  ағыуланған тигән  шик була.  Арафаттың  хәле сәғәттән-сәғәткә насарая. Тиҙҙән  комаға төшә һәм йәшәтеү аппаратына тоташтырыла. Арафат тирәһендә уның мираҫы өсөн көрәш башлана&lt;ref name=&quot;topnews&quot;&gt;[http://www.topnews.ru/photo_id_1542_4.html Известные лидеры — в фотографиях прошлого]&lt;/ref&gt;.

[[11 ноябрь]] иртәһендә Арафатты йәшәтеү аппаратынан айыралар&lt;ref name=&quot;topnews&quot;/&gt;. Журналистар госпиталдең баш табибынан алған рәсми булмаған мәғлүмәттәр буйынса, Арафаттың үлеменең төп сәбәбе ауыр тормош шарттары һәм ваҡытында медицина ярҙамы алмау арҡаһында нығайған  бауыр циррозы була  &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://palm.newsru.com/world/17nov2004/arafatt.html|title=Арафат умер от цирроза печени, словно алкоголик, утверждает французская газета|accessdate=2009-10-15}}&lt;/ref&gt;. Икенсе версия буйынса,  Арафат [[ВИЧ-инфекция|СПИД-тан вафат булған]]&lt;ref name=&quot;spidgzt&quot;&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20070716180752/http://gzt.ru/world/2007/07/13/201550.html|title=Ясир Арафат умер от СПИДа|accessdate=2009-10-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.grani.ru/Politics/World/Mideast/m.124700.html Арафат умер от СПИДа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080916161753/http://grani.ru/Politics/World/Mideast/m.124700.html |date=2008-09-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.stringer.ru/publication.mhtml?Part=48&amp;PubID=7767 Гомосексуалист, и даже …, этот Арафат, и умер от СПИДа]&lt;/ref&gt;. Фәләстин сығанаҡтары  Арафаттың үлемендә Израилде ғәйепләй. Улар раҫлауынса, Арафатты ағыулағандар&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/auto/46253.html Израиль публично обвинили в убийстве Я.Арафата]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 2013 йылдың ноябрендә Швейцария  лабораторияһы һығымтаһы баҫылып сыға, унда  Ясир Арафаттың полоний менән ағыуланыуы тураһында белдерелә&lt;ref name=&quot;polonii&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/world/339224|title=Ясир Арафат был отравлен полонием|accessdate=2019-11-16}}&lt;/ref&gt;.

2013 йылдың декабрь аҙағында Рәсәй  Федераль медик-биологик агентлығы  (ФМБА), вәкилдәре, Арафаттың үлем сәбәптәрен тикшереп бөткәс, фәләстин лидерының  үҙ үлеме менән үлеүе тураһында белдерә. ФМБА етәксеһе Владимир Уйба   француз һәм швейцар эксперттарының был һығымта менән килешеүен әйтә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://9tv.co.il/news/2013/12/26/165797.html|title=Российские эксперты: Арафат не был отравлен полонием|accessdate=2013-12-26}}&lt;/ref&gt;.

Француз эксперттары  уның  2004 йылдың октябрендә Париж  хәрби госпиталенә  килтерелгәнендә полоний эҙҙәре булмауын, ә аҙаҡ табылыуын  эксгумациянан  һуң тышҡы факторҙар йоғонтоһо менән аңлата. Был эксперттар фекере буйынса, Арафат оло кешегә хас ауырыуҙар йыйылмаһы һөҙөмтәһендә вафат булған. Франция суды, был тикшеренеүҙәренә таянып, Ясир Арафаттың  үлем сәбәптәрен тикшереүҙе туҡтатыу тураһында ҡарар сығара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://9tv.co.il/news/2015/05/06/203385.html|title=Дело о смерти Арафата закрыто|accessdate=2015-05-06}}&lt;/ref&gt;.

=== Ерләү ===
[[Файл:Yasser_Arafat's_mausoleum.jpg|мини|Ясир Арафат төрбәһе]]
[[Файл:YasserArafattombJI1.jpg|мини|Ясир Арафат ҡәбере]]
Вафат булған көндө үк кәүҙәһен [[Ҡаһирә]]  аэропортына күсерәләр, унда төрлө илдәрҙән вәкилдәре хушлашырға килә. Шунан мысыр вертолеттарында табут [[Рамаллаһ|Рамаллаға]]  килтерелә. Ерләү барышында ҡораллы бәрелештәр тоҡанмаһын өсөн израиллеләр хәүефһеҙлек саралары күрә.  Шуға ҡарамаҫтан, халыҡ төркөмдәренең тулҡынланыуҙары арҡаһында табутты   бер сәғәт буйы машинанан төшөрә алмайҙар.

Ғүмеренең һуңғы йылдарын үткәргән [[Рамаллаһ|Рамаллала]], «Муката» резиденцияһы эргәһендә,  [[2007 йыл]]да  Арафаттың төрбәһе төҙөлә. Резиденция  биналары музей ителә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* Паша Оглы Донъя Зейналов. «Арафат рәйесе менән осрашыу онотолмаҫ». Скандал, 2002. ISBN 5-901976-09-6
* {{Китап|автор=[[Боровой, Яков Львович|Яков Львович Боровой]]|часть=|заглавие=Человек с тысячью лиц. Ясир Арафат|оригинал=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ZYVPam5FyBIC|ответственный=|издание=|место=|издательство=Терра|год=2009|том=|страницы=|страниц=283|серия=|isbn=978-5-275-02031-1|тираж=}}
* {{Китап|автор=Barry M. Rubin, Judith Colp Rubin.|заглавие=Yasir Arafat: a political biography|ссылка=https://books.google.com/books?id=_GC_wOFbZvAC&amp;source=gbs_navlinks_s|издательство=Oxford University Press|год=2003|allpages=354|isbn=0-19-516689-2, ISBN 978-0-19-516689-7}}

== Кинола Ясир Арафат образы ==

* Яланғас пистолет / The Naked Gun: Files From Squad of the Police! ([[1988 йыл|1988]]; [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) режиссёр Дэвид Цукер, Ясир Арафат роле Дэвид Кац.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
| Тема = Ясир Арафат
}}

* [http://www.peoples.ru/state/king/palestine/arafad/ Ясир Арафат]
* [https://web.archive.org/web/20050324205547/http://cn.com.ua/N285/abroad/finances/finances.html Роскошная жизнь Арафата в бедной Палестине]
* ''Дэниэл Полисар''. [https://web.archive.org/web/20100427032101/http://hedir.openu.ac.il/kurs/politic/dan_polisar.html Ясер Арафат и формирование полицейского государства] «Еврейские новости» № 22 (22 декабря 2002), стр. 8-9. Размещено на сайте курса [https://web.archive.org/web/20100424072153/http://hedir.openu.ac.il/kurs/pol-bibliogr.html#m «Власть и политика в Государстве Израиль»] Открытого университета Израиля
* Шваниц В. Г. Ясир Арафат (''Yasir Arafat'', Webversion [http://www.trafoberlin.de/pdf-dateien/2010_06_16/Wolfgang%20G%20Schwanitz%20Yasir%20Arafat.pdf 5-2010]{{ref-en}})
* [http://gazeta.rjews.net/prohorov.shtml Прохоров Д. П. Кто и как финансирует палестинских экстремистов. Из книги «Спецслужбы Израиля», из-во «Нева», ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2002. Стр. 375-382.]
* [http://rjews.net/maof/article.php3?id=3591&amp;type=s&amp;sid=3 Убийство голубя мира, Кааре Кристиансен, бывший член норвежского Нобелевского комитета, 11 сентября 2003 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050121060350/http://rjews.net/maof/article.php3?id=3591&amp;type=s&amp;sid=3 |date=2005-01-21 }}
* [https://web.archive.org/web/20031008160949/http://www.cursorinfo.co.il/article.php?id=2776 Ставленник КГБ, Ион Михай Пачепа, ABC, 22 сентября 2003]
* [http://base.ijc.ru/basesite/site.aspx?SECTIONID=10086&amp;IID=257861 Остап Берта Мухаммад аль-Кидва Арафат-бей… Александр Коган, 09.12.2004]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}
* [http://maof.rjews.net/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=7107&amp;Itemid=1 «Арафат сказал, что палестинское государство будет провалом», Ади Грасиэль, 06.03.2005]
* [http://www.camera.org/index.asp?x_context=7&amp;x_issue=11&amp;x_article=795 Yasir Arafat’s Timeline of Terror, November 13, 2004]
* [http://www.ict.org.il/ResearchPublications/tabid/64/Articlsid/434/currentpage/1/Default.aspx Yasir Arafat — Psychological Profile and Strategic Analysis, Shaul Kimhi, Shmuel Even and Jerrold Post, 01/01/2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131128195315/http://www.ict.org.il/ResearchPublications/tabid/64/Articlsid/434/currentpage/1/Default.aspx |date=2013-11-28 }}
* [http://www.mideastnewswire.com/yasser-arafat-architect-of-terror Yasser Arafat: Architect of Terror] Middle East Newswire
* {{Cite news|url=http://actforisrael.org/blog/blog/2012/07/13/al-jazeera-where-are-arafats-stolen-billions/|title=Al Jazeera: Where ARE Arafat’s Stolen Billions?|author=Elke Weiss|date=July 13, 2012|publisher=|language=en|accessdate=2012-07-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121129083315/http://www.actforisrael.org/blog/blog/2012/07/13/al-jazeera-where-are-arafats-stolen-billions/|archivedate=2012-11-29}}
* Фильм Пьера Рехова «Троянский конь» (The Trojan Horse).

[[Категория:Нобель тыныслыҡ премияһы лауреаттары]]
[[Категория:XXI быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса сәйәсмәндәр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Республика ордены ҙур таҫмаһы кавалерҙары (Тунис)]]
[[Категория:Кавалеры ордена князя Ярослава Мудрого 1 степени]]
[[Категория:Плайя-Хирон Милли ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]]
[[Категория:Изге Өмөт орденының махсус класлы кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Аҡ арыҫлан ордены (ЧССР) кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2004 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:11 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1929 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 августа тыуғандар]]
[[Категория:Инсульттан вафат булғандар]]</text>
      <sha1>7n0rpkr588jfy4e3dtf2efdfepvzavx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чуйков Василий Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162203</id>
    <revision>
      <id>1303680</id>
      <parentid>1303037</parentid>
      <timestamp>2026-09-08T22:25:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13586" sha1="d4s526jbtq1fnmp370acnqe8evrnt2g" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Василий Иванович Чуйков''' ([[12 февраль]] (31 ғинуар) [[1900 йыл]] — [[18 март]] [[1982 йыл|1982]],) — совет хәрби етәксеһе. Советтар Союзы Маршалы ([[1955]]). Ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]] ([[1944]], [[1945]]).

Германияла совет ғәскәрҙәре төркөмөнөң Баш командующийы ([[1949]]—[[1953]]), Киев хәрби округы ([[1953]]—[[1960]]) командующийы, СССР-ҙың Ҡоро ер ғәскәрҙәре баш командующийы — СССР Оборона министры урынбаҫары ([[1960]]—[[1964]]), СССР Граждандар оборонаһы ғәскәрҙәре начальнигы ([[1961]]—[[1972]]). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы ([[1961]]—[[1982]]).

[[1942]] — [[1946 йыл]]дарҙа — [[Сталинград алышы]]нда айырылып торған 62-се армия (8-се гвардия армияһы) командующийы.

== Биографияһы ==
[[1900 йыл]]дың [[31 ғинуар|12 февралендә]] Тула өлкәһенең (хәҙер Мәскәү өлкәһе) Серебряные Пруды ауылында (хәҙер ҡасаба) күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә (8 ағаһы (Петр, Андрей, Иван, Илья Федор) һәм апаһы була) тыуа. Урыҫ&lt;ref&gt;[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=328 Биография В. И. Чуйкова на сайте «Герои страны»].&lt;/ref&gt;. Атаһы — Иван Ионович Чуйков (3.03.1865 — 27.06.1958), православие динле крәҫтиән. Әсәһе — Елизавета Федоровна Чуйков (ҡыҙ фамилияһы — Карякина 5.09.1865 — 29.03.1958), православие динле крәҫтиән.

Сиркәү-мәхәллә мәктәбендә (1907—1911) дүрт класс тамамлай һәм 12  йәшендә Петроградҡа эшкә китә, тибенге оҫтаханаһында эшләй башлай. [[1917 йыл]]да [[Кронштадт]]та минерҙар отрядында юнга булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;sve&quot;&gt;{{Книга:Советская военная энциклопедия|8|486}}&lt;/ref&gt;. [[1919 йыл]]дан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|РКП(б)]] ағзаһы.
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Әҙәбиәт ==
* {{Книга:Советская военная энциклопедия|8}}
* {{Книга:Герои Советского Союза|2}}
* {{Книга:ВОВ. Энциклопедия}}
* ''Егоршин В. А.'' «Фельдмаршалы и маршалы». М., 2000.
* Маршалы Советского Союза: личные дела рассказывают. М., 1996.
* ''Соловьев Д. Ю.'' Все генералы Сталина. — М., 2019. — ISBN 9785532106444. — С.97—99.
* Сталинградская эпопея. М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1968.
* {{книга
|автор          = Коллектив составителей и редакторов
|часть          = 
|заглавие       = Военный совет при народном комиссаре обороны СССР. 1938, 1940 гг.: Документы и материалы.
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = М.
|издательство   = [[РОССПЭН]]
|год            = 2006
|том            = 
|страницы       = 
|страниц        = 336
|серия          = 
|isbn           = 5-8243-0694-X
|тираж          = 1000
|ref = Военный совет при народном комиссаре обороны СССР. 1938, 1940 гг.
}}
* {{книга
 | автор         = Ларин М. Ю., Хватов А. В.
 | часть         = 
 | заглавие      = Неизвестные войны России
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | издание       = 
 | ответственный = 
 | место         = М.
 | издательство  = ООО «Дом Славянской книги»
 | год           = 2012
 | том           = 
 | страницы      = 
 | страниц       = 480
 | isbn          = 
}}
* {{книга
 | автор         = [[Якупов, Назым Мухаметзянович|Якупов Н.М.]], 
 | часть         =  
 | заглавие      = Весну принесли на знамёнах
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | издание       = 
 | ответственный = 
 | место         = Одесса
 | издательство  = «Маяк»
 | год           = 1984
 | том           = 
 | страницы      = 91—96
 | страниц       = 
 | isbn          = 
}}
* Чуйков Вас. Ив.//''Коллектив авторов. Главный редактор А. М. Прохоров.''[[Советский энциклопедический словарь]].2-е издание.- М.:Советская энциклопедия,1983- С.1493.
* Чуйков Василий Иванович//''Коллектив авторов. Председатель Главной редакционной комиссии [[Огарков, Николай Васильевич|Н. В. Огарков]].''Военный энциклопедический словарь.- М.:Военное издательство,1983- С.812
* Чуйков Василий Иванович//[[Советская военная энциклопедия]] в 8 томах. — М.: Воениздат,1976-1980,том 8,С.486.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* {{Warheroes|id=328}}
* [http://stalingradskaya-bitva.ru/чуйков-василий-иванович-командарм/ Чуйков Василий Иванович Биография полководца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029044146/https://stalingradskaya-bitva.ru/%D1%87%D1%83%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B2-%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9-%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC/ |date=2020-10-29 }}
* [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/heroes/USSR/more.htm?id=11843247@morfHeroes Чуйков Василий Иванович на сайте Минобороны России]
* [https://pamyat-naroda.ru/commander/1358/ Боевой путь на сайте «Память народа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814030444/https://pamyat-naroda.ru/commander/1358/ |date=2020-08-14 }}
* [http://100.histrf.ru/commanders/chuykov-vasiliy-ivanovich/ Маршал Чуйков на сайте «100 великих полководцев» [[РВИО]]].
* {{Подвиг Народа}}
* [http://rian.ru/video/20110222/337405256.html Видео «Маршал Чуйков завещал похоронить себя в братской могиле»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325223124/http://100.histrf.ru/commanders/chuykov-vasiliy-ivanovich |date=2014-03-25 }}.
* [https://web.archive.org/web/20110621004617/http://memorial.ppolk.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=43&amp;Itemid=66 Воспоминания и письма]
* [http://www.echo.msk.ru/programs/time/674457-echo/ Победа. Одна на всех: Маршал Чуйков]
* [https://pamyat-naroda.ru/commander/1358/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A7%D1%83%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 Чуйков Василий Иванович на сайте « Память народа 1941—1945»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210618112009/https://pamyat-naroda.ru/commander/1358/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%A7%D1%83%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B2%26first_name%3D%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B9%26middle_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_vpp%26page%3D1 |date=2021-06-18 }}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:КПСС-тың XXVI съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXV съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXIV съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXIII съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXII съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXI съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XX съезы делегаттары]]
[[Категория:ВКП(б)-ның XVIII съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС ҮК ағзалыҡҡа кандидаттар]]
[[Категория:Днепр өсөн алышта ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Сталинград алышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]]
[[Категория:Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Совет-фин һуғышында (1939—1940) ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«Монголия Халыҡ Революцияһының 50 йыллығы» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Халхин-Голдағы Еңеүҙең 50 йыллығы» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Одра, Ниса, Балтика өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Варшава өсөн 1939-1945» миҙалы менән бүләкләнеүселәр (Польша)]]
[[Категория:«Ҡытай-СССР дуҫлығы» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:Польша Яңырыуы орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Сухэ-Батор ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Ветеран Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Берлинды алған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Совет Союзы маршалдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1982 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:18 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:1900 йылда тыуғандар]]
[[Категория:31 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>d4s526jbtq1fnmp370acnqe8evrnt2g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡазан дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168584</id>
    <revision>
      <id>1303686</id>
      <parentid>1303510</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T07:40:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5192" sha1="d29kil9f0ue62d3jkqg3rcopbue3vj3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Н. Э. Бауман исемендәге Ҡазан дәүләт ветеринария медицинаһы академияһы'''— [[Ҡазан]] ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто, [[Татарстан]], [[Рәсәй]]ҙең [[Ветеринария|ветеринария]] йүнәлешендәге уҡыу йорттарының иң боронғоһо.

== Дөйөм мәғлүмәттәр ==
Академия [[1873 йыл]]да Ҡазан ветеринария институты булараҡ барлыҡҡа килә.
Академия структураһы 3 факультетты, 26 кафедраны, шулай уҡ дауалау-консультация үҙәген үҙ эсенә ала.

Түбәндәге йүнәлештәр буйынса әҙерлек алып барыла: Зоотехния, ауыл хужалығы продукцияһы етештереү һәм эшкәртеү технологияһы, Метрология һәм стандартлаштырыу, Ветеринар санитар экспертиза.
113 уҡытыусы иҫәпләнә.

Адресы: Ҡазан, Себер тракты, 35.
Рәсәй Федерацияһы ауыл хужалығы министрлығына буйһона.
Тулы атамаһы: Юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы «Н. Э. Бауман исемендәге Ҡазан дәүләт ветеринар медицинаһы академияһы»&lt;ref&gt;[http://казветакадемия.рф/sveden/ Сведения об образовательной организации — kazanveterinary.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613145053/https://xn--80aaagmddkplf1a6e1j.xn--p1ai/sveden/ |date=2021-06-13 }}&lt;/ref&gt;, ҡыҫҡаса: ФГБОУ ВО Казанская ГАВМ.

== Тарихы ==
Институтта ветеринар табиптарҙы уҡытыу [[1874 йыл]]да башлана. 1930 йылда институт бер факультеттан тора. 1931 йылда Бөтә Союз эпизоотик тресҡа тапшырыла һәм дүрт факультеттан тора (эпизоотологик, санитар-клиник, зоотехник һәм эшселәр факультеты). Киләһе йылда трест бөтөрөлә, әммә дүрт факультеттан торған ветеринария институты 1936 йылға тиклем йәшәй һәм СССР Ауыл хужалығы министрлығы ҡарамағында була. Һуңынан ике факультеты — ветеринария һәм зоотехник — берләштерелә&lt;ref&gt;[http://казветакадемия.рф/education/faculty/veterinarnoy_mediciny/history/ История факультета — kazanveterinary.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422143047/https://xn--80aaagmddkplf1a6e1j.xn--p1ai/education/faculty/veterinarnoy_mediciny/history/ |date=2021-04-22 }}&lt;/ref&gt;.
[[1984 йыл]]да академияның фәнни секторынан Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү ветеринария институты (Ҡазан) ойоштороусылар&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://казветакадемия.рф/about/history/|title=История|publisher=Казанская государственная академия ветеринарной медицины имени Н.Э. Баумана|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

[[1995 йыл]]да Ҡазан ветеринария институты Ҡазан дәүләт ветеринар медицинаһы академияһы итеп үҙгәртелә&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Устав федерального государственного бюджетного образовательного учреждения высшего образования &quot;Казанская государственная академия ветеринарной медицины имени {{s|Н. Э. Баумана}}&quot;|ссылка=http://казветакадемия.рф/wp-content/uploads/2016/06/USTAV_1.pdf|место=Республика Татарстан|год=2015|страницы=2|страниц=52}}&lt;/ref&gt;.
Юғары уҡыу йорто үҙе эшләгән йылдарҙа 22 меңдән ашыу зооинженерҙар һәм ветеринария табиптары әҙерләй.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* {{addoncat|Выпускники Казанской академии ветеринарной медицины}}
* {{addoncat|Преподаватели Казанской академии ветеринарной медицины}}
 

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://казветакадемия.рф Официальный сайт]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]</text>
      <sha1>d29kil9f0ue62d3jkqg3rcopbue3vj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ягала (шарлауыҡ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174111</id>
    <revision>
      <id>1303682</id>
      <parentid>1286340</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T03:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1303682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4559" sha1="fcdcy05hpm6qebbjsysjez96s5p02iw" xml:space="preserve">{{Водопад
 |Название                = Ягала
  |Национальное название  = et/Jägala juga
 |Изображение             = Jägala waterfall part IV.jpg
  |Подпись изображения    = 
 |Координаты              = 
 |Страна                  = Эстония
  |Регион                 = Харьюмаа
   |Район                 = 
 |Река                    = Ягала
 |Высота                  = 8
 |Ширина                  = 50
 |Расход                  = 
}}
'''Ягала''' ({{Lang-et|Jägala juga}}) — [[Эстония]]ның Харьюмаа өйәҙе Йыэляхтме улусында, шул уҡ исемле йылғалағы шарлауыҡ. Ул йылға Фин ҡултығына ҡойған ерҙән 4 километр алыҫлыҡта һәм [[Таллин]]дан көнсығышҡа табан 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Шарлауыҡ бейеклеге яҡынса 8 м, ә киңлеге 50 м. Шулай итеп, [[Эстония]]ның иң ҙур шарлауыҡтарының береһе. Шарлауыҡ, ул шарлауыҡтың бөтә киңлеге буйынса аҫтынан үтергә мөмкин булған, һикәлтә барлыҡҡа килтерә. Был уны һис шикһеҙ тағы ла ҡыҙыҡлыраҡ итә, ләкин һаҡ булырға кәрәк, сөнки үтеү юлы хәүеф тыуҙырған эре һәм шыуғалаҡ таштар менән ҡапланған.

Шарлауыҡ айырыуса яҙ, ҡар ирегән һәм һыу ташҡан ваҡытта матур.

Ягала йылғаһы глинт өҫтөнә аға, уның аҙағында шарлауыҡ барлыҡҡа килтергән һикәлтә хасил булған. Үҙ сиратында шарлауыҡ оҙонлоғо 300 метр һәм тәрәнлеге 12-14 метр булған үҙән барлыҡҡа килтерә. Һәр йыл һайын үҙән, йылғаның башына ҡарай ҙурая, был күренеш глинттың һыу ағымы менән тәбиғи емерелеүе менән аңлатыла.

Ягала шарлауығы Эстонияның һаҡланыусы тәбиғәт объекты булып тора.

Элеккерәк замандарҙа халыҡта шарлауыҡтың икенсе исеме булған: '''Йоарюнгас''' ({{Lang-et|Joarüngas}})&lt;ref&gt;[http://www.vodopads.ru/blog/vodopad_jagala_jagala_juga/2012-10-31-46 Водопад Ягала (Jägala juga)]&lt;/ref&gt;

== Фотоһүрәттәр ==
&lt;gallery&gt;
Jägala juga.jpg| Яҙ
Jägala juga talvel.jpg| Ҡыш
Jägala Juga (Jägalafallet).JPG| Йәй
Jägala juga 22-03-2013.JPG|Март 2013
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Cite web|url=http://usu.kolhoos.ee/stories/storyReader$555|title=Fotod: Suurvesi Jägala joal}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928023328/http://usu.kolhoos.ee/stories/storyReader$555 |date=2007-09-28 }}
* {{Cite web|url=http://usu.kolhoos.ee/stories/storyReader$122|title=Fotod: Talvine Jägala juga|accessdate=2010-01-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080208103643/http://usu.kolhoos.ee/stories/storyReader$122 |date=2008-02-08 }}
* [http://360pano.eu/jagala/ Полноэкранные панорамы 360° QTVR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100322203232/http://360pano.eu/jagala |date=2010-03-22 }} водопада Ягала.
* [https://top10.travel/dostoprimechatelnosti-estonii/ Достопримечательности Эстонии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014124934/https://top10.travel/dostoprimechatelnosti-estonii/ |date=2019-10-14 }}
* [https://traland.ru/dostoprimechatelnosti-estonii/ Полный гид по главным достопримечательностям Эстонии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230306152041/https://traland.ru/dostoprimechatelnosti-estonii/ |date=2023-03-06 }}
* [https://set-travel.com/ru/europe/item/843-baltijskaya-niagara-yantarnyj-vodopad-yagala Балтийская Ниагара — янтарный водопад Ягала]{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://ru.advisor.travel/poi/Yagala-(vodopad)-5972 Ягала (водопад)]</text>
      <sha1>fcdcy05hpm6qebbjsysjez96s5p02iw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:أحمد محمد بسيوني</title>
    <ns>3</ns>
    <id>201448</id>
    <revision>
      <id>1303681</id>
      <parentid>1303664</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T01:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48752-44</username>
        <id>48875</id>
      </contributor>
      <comment>/* مراجعة مقالات */ Яуап бирергә</comment>
      <origin>1303681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="952" sha1="rzm5164q0n46dpcbqxthcronnhx2uzo" xml:space="preserve">== مراجعة مقالات ==

من فضلك راجع مقالة [[:ar:مهرجان_الخيول_العربية|مهرجان الخيول العربية]] ومقالة [[:ar:فريق_هوكي_الشرقية|فريق هوكي الشرقية]] ومقالة [[:ar:فريدة_سيف_النصر|فريدة سيف النصر]] في ويكيبيديا العربية

لقد تم تطوير تلك المقالات واضافة المعلومات الموثوقة لها وشكرا [[Махсус:Өлөштәр/~2026-48631-29|~2026-48631-29]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:~2026-48631-29|фекер алышыу]]) 04:21, 8 сентябрь 2026 (UTC)

:@[[Ҡатнашыусы:أحمد محمد بسيوني|أحمد محمد بسيوني]] [[Махсус:Өлөштәр/~2026-48752-44|~2026-48752-44]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:~2026-48752-44|фекер алышыу]]) 01:05, 9 сентябрь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>rzm5164q0n46dpcbqxthcronnhx2uzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-09-09</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201449</id>
    <revision>
      <id>1303673</id>
      <timestamp>2026-09-08T12:58:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: 189 Red-and-green macaw couple flying in Chapada dos Guimarães National Park Photo by Giles Laurent.jpg</comment>
      <origin>1303673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="19kblkz579w701zwp7uunk8g0p3z8ye" xml:space="preserve">189 Red-and-green macaw couple flying in Chapada dos Guimarães National Park Photo by Giles Laurent.jpg</text>
      <sha1>19kblkz579w701zwp7uunk8g0p3z8ye</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>