Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 2434 1303698 1287634 2026-09-09T20:07:40Z Amherst99 2108 /* */ 1303698 wikitext text/x-wiki {{Төҙөкләндереүгә}} {{Универсальная карточка}} '''Сыуаш теле''' ({{lang-cv|чăваш чĕлхи, çovaş çölhi, چأۋاش چۀلخې}}) — [[сыуаштар|сыуаш]] халҡының милли теле, [[урыҫ теле]] менән бер рәттән [[Сыуаш Республикаһы]]ның дәүләт теле итеп иғлан ителгән. Сыуаш теле [[Төрки телдәре|төрки телдәренең]] Иҫке Болғар бүлегенә ҡарай. == Тарих == Сыуаш теле — төрки телдәрҙең береһе (болғар төркөмө), Сыуашстандың дәүләт теле. Шулай уҡ [[Башҡортостан]]да, [[Татарстан]]да, [[Һамар өлкәһе|Һамар]], [[Ульяновск өлкәһе|Ульяновск өлкәләрендә]] һәм Рәсәйҙең ҡайһы бер башҡа төбәктәрендә таралған. Һөйләшеүселәр һаны — 1 млн 300 меңдән ашыу. Башҡортостанда 98 меңдән күберәк кеше сыуаш телен белә, шул иҫәптән уларҙың 91 меңдән ашыуы — сыуаштар (2002). Тарихи нигеҙҙә болғар теленә барып тоташа. Сыуаш телендә 2 төп диалект айырып ҡарала: үрге (о‑лаштырып һөйләшеү) һәм түбәнге (у‑лаштырып һөйләшеү). Хәҙерге әҙәби сыуаш теле [[XIX быуат]]тың икенсе яртыһында үрге диалект нигеҙендә формалаша башлай. Сыуаш теле башҡа төрки телдәрҙән бик ныҡ айырыла. == Фонетик үҙенсәлектәре == Сыуаш телендәге [р] өнө дөйөм төрки [з], [л] — [ш] өндәренә тап килә, мәҫәлән, сыуашса «хур» (ҡаҙ) ху[р] — дөйөм төрки «ҡаз» ҡа[з], «утмãл» (алтмыш) утмã[л] — «алтмыш» алтмы[ш]; [ы] һуҙынҡы фонемаһы тик беренсе ижектә генә ҡулланыла, мәҫәлән, сыуашса «тымар» — башҡортса «тамыр», ҡалған һуҙынҡылар бөтә позицияларҙа ла осрай; сонор тартынҡылар төрлө фонетик позицияларҙа була ала; тартынҡыларҙың йомшаҡлығы һәм ҡатылығы уларҙың һүҙҙәге позицияһы менән билдәләнә, тик [л], [н], [т] тартынҡыларының йомшаҡлығы ғына позицион яҡтан сикләнмәгән — уларҙың үҙ аллы йомшаҡ варианттары бар [л'], [н'], [т']: «халь» (хәҙер) — «хал» (көс), «юрать» (ярай, бара) — «юрат» (яратырға) һ. б. == Морфология == Морфологияһы өсөн дөйөм төрки телендәге күплекте күрһәткән -лар урынына эйәлек аффиксы менән бер үк ваҡытта ҡулланылғанда, унан һуң килгән (башҡа төрки телдәрҙә — уға тиклем) -сем ҡулланыла, мәҫәлән, сыуашса «сěтел-ěм-ěр-сем» — [[башҡорт теле|башҡортса]] «өҫтәл-дәр-ебеҙ»; алмаш һүҙҙәр яһаған та-/те- һәм ни- префикстары ҡулланыла, мәҫәлән, «такам» (кемдер), «никам» (бер кем); төп һандарҙың тулы (абстракт иҫәпләүҙә ҡулланыла) һәм ҡыҫҡа (предметтарҙың һанын билдәләү өсөн) формалары бар, мәҫәлән, сыуашса «пěррě» һәм «пěр» — башҡортса «бер», «виҫҫě» һәм «виҫě» — «өс». Сыуаш теле синтаксисы зат мәғәнәһен белдергән хәбәрлектең суффиксы булмауы: «эпир студентсем» (беҙ студенттар); хәбәр алдынан әйтелгәндәрҙең мәғәнәүи үҙәген ҡуйыу менән характерлана: «пичче ыран яла каять» (өлкән ағай иртәгә бара ауылға), «пичче яла ыран каять» (өлкән ағай ауылға бара иртәгә) һ.б. == Сыуаш теленең алфавиты == [[Файл: chuvas-rus-avtovkzal.jpeg|300px|thumb|right| Чебоксар автовокзалы. Cыуаш һәм урыҫ телдәрендә яҙылған алтаҡта]] [[Файл: chuvas-rus-vokzal-2.jpeg|300px|thumb|right| Чебоксар. Cыуаш һәм урыҫ телдәрендәге урам күрһәткесе]] Сыуаш теле хәрефтәре кириллицаға нигеҙләнгән. Милли алфавитта улар 37. {| style="font-family:sans-serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[А]] а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ӑ]] ӑ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Б]] б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[В]] в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Г]] г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Д]] д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Е]] е |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ё]] ё | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ӗ]] ӗ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ж]] ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[З]] з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[И]] и | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Й]] й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[К]] к |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Л]] л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[М]] м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Н]] н | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[О]] о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[П]] п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Р]] р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[С]] с |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ҫ]] ҫ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Т]] т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[У]] у | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ӳ]] ӳ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ф]] ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Х]] х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ц]] ц |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ч]] ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ш]] ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Щ]] щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ъ]] ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ы]] ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ь]] ь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Э]] э |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Ю]] ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | [[Я]] я |} {| class="wikitable" ! Хәреф ! Исеме ! [[IPA]] ! Башҡортса |- | [[А (кириллица)|{{nowrap|А а}}]] | а | [{{МФА2||a}}] | Аа |- | [[Ӑ (кириллица)|{{nowrap|Ӑ ӑ}}]] | ă | [{{МФА2||ɒ~ɔ}}] | Оо |- | [[Б (кириллица)|{{nowrap|Б б}}]] | бӑ | [{{МФА2||b}}] | Бб |- | [[В (кириллица)|{{nowrap|В в}}]] | вӑ | [{{МФА2||ʋ}}] | Вв |- | [[Г|{{nowrap|Г г}}]] | гӑ | [{{МФА2||ɡ}}] | Гг |- | [[Д|{{nowrap|Д д}}]] | дӑ | [{{МФА2||d}}] | Дд |- | [[Е|{{nowrap|Е е}}]] | е | [{{МФА2||je}}] | Ее |- | [[Ё|{{nowrap|Ё ё}}]] | ё | [{{МФА2||jo}}] | Ёё |- | [[Ӗ (кириллица)|{{nowrap|Ӗ ӗ}}]] | ӗ | [{{МФА2||ɘ}}] | Өө |- | [[Ж|{{nowrap|Ж ж}}]] | жӑ | [{{МФА2||ʒ}}] | Жж |- | [[З (кириллица)|{{nowrap|З з}}]] | зӑ | [{{МФА2||z}}] | Зз |- | [[И (кириллица)|{{nowrap|И и}}]] | и | [{{МФА2||i}}] | Ии |- | [[Й (кириллица)|{{nowrap|Й й}}]] | йӑ | [{{МФА2||j}}] | Йй |- | [[К (кириллица)|{{nowrap|К к}}]] | кӑ | [{{МФА2||k}}] | Кк; Гг |- | [[Л (кириллица)|{{nowrap|Л л}}]] | лӑ | [{{МФА2||l}}] | Лл |- | [[М (кириллица)|{{nowrap|М м}}]] | мӑ | [{{МФА2||m}}] | Мм |- | [[Н (кириллица)|{{nowrap|Н н}}]] | нӑ | [{{МФА2||n}}] | Нн |- | [[О (кириллица)|{{nowrap|О о}}]] | о | [{{МФА2||o}}] | Оо |- | [[П (кириллица)|{{nowrap|П п}}]] | пӑ | [{{МФА2||p}}] | Пп |- | [[Р (кириллица)|{{nowrap|Р р}}]] | рӑ | [{{МФА2||r}}] | Рр |- | [[С (кириллица)|{{nowrap|С с}}]] | сӑ | [{{МФА2||s}}] | Сс |- | [[Ҫ (кириллица)|{{nowrap|Ҫ ҫ}}]] | çӑ | [{{МФА2||ɕ}}] | Щщ |- | [[Т (кириллица)|{{nowrap|Т т}}]] | тӑ | [{{МФА2||t}}] | Тт |- | [[У (кириллица)|{{nowrap|У у}}]] | у | [{{МФА2||u}}] | Уу |- | [[Ӳ (кириллица)|{{nowrap|Ӳ ӳ}}]] | ӳ | [{{МФА2||y}}] | Үү |- | [[Ф (кириллица)|{{nowrap|Ф ф}}]] | фӑ | [{{МФА2||f}}] | Фф |- | [[Х (кириллица)|{{nowrap|Х х}}]] | хӑ | [{{МФА2||χ}}] | Ҡҡ; Ғғ |- | [[Ц (кириллица)|{{nowrap|Ц ц}}]] | цӑ | [{{МФА2||ʦ}}] | Цц |- | [[Ч (кириллица)|{{nowrap|Ч ч}}]] | чӑ | [{{МФА2||ʧ}}] | Чч |- | [[Ш (кириллица)|{{nowrap|Ш ш}}]] | шӑ | [{{МФА2||ʃ}}] | Шш |- | [[Щ (кириллица)|{{nowrap|Щ щ}}]] | щӑ | [{{МФА2||ʃ͡ʧ}}] | Щщ |- | [[Ъ (кириллица)|{{nowrap|Ъ ъ}}]] | хытӑлӑх палли | | Ъъ |- | [[Ы (кириллица)|{{nowrap|Ы ы}}]] | ы | [{{МФА2||ɯ}}] | Ыы |- | [[Ь (кириллица)|{{nowrap|Ь ь}}]] | çемçелӗх палли | [{{МФА2||ʲ}}] | Ьь |- | [[Э|{{nowrap|Э э}}]] | э | [{{МФА2||ɛ}}] | Ээ |- | [[Ю (кириллица)|{{nowrap|Ю ю}}]] | ю | [{{МФА2||j|u}}] | Юю |- | [[Я|{{nowrap|Я я}}]] | я | [{{МФА2||ja}}] | Яя |} == Башҡортостанда cыуаш теле == [[Башҡортостан Республикаһы]]нда cыуаш телен уҡытыу 27 мәктәптә һәм 4 мәктәп филиалында алып барыла; тел предмет булараҡ 93 мәктәптә өйрәнелә. Сыуаш теле буйынса белгестәр [[Башҡорт дәүләт университеты|БДУ]]-ның Стәрлетамаҡ филиалында (Стәрлетамаҡ педагогия академияһы), Бәләбәй педагогия колледжында һәм Стәрлетамаҡ киң профилле һөнәр биреү колледжында әҙерләнә. «Аургаза хыпарси» («Аургазинский вестник», «Урал сасси», «Щуда щул» гәзиттәре сыуаш телендә сыға). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Чувашский язык: история и современность. Чебоксары, 1994. * Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|75616|автор=Власова Л. В.}} * [http://chuvash.org/blogs/comments/2783.html Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»] * [https://chuvash.org/content/3156-Прощай%2C%20исчезающий%20чувашский%20язык%3F.html Прощай, исчезающий чувашский язык?] * [https://chuvash.org/news/17092.html Чăваш чĕлхине Страсбургра хӳтĕлĕç] * [https://chuvash.org/news/17162.html Тутарстанра чӗлхе пирки сӑмахларӗҫ] * [https://chuvash.org/content/3180-Об%20угрозе%20развала%20страны%20в%20будущем%2C%20о%20съезде%20ЧНК%2C%20и%20об%20обращении%20к%20президенту.html Об угрозе развала страны в будущем, о съезде ЧНК, и об обращении к президенту] [[Категория:Алфавит буйынса телдәр һәм диалекттар]] [[Категория:Сыуаш теле|*]] [[Категория:Рәсәй телдәре]] [[Категория:Болғар телдәре]] myin5bytmonwp8um8p3oye4by8ov6zl 0 10342 1303707 1303601 2026-09-10T10:18:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303707 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Баҡалы | оригинальное название = {{lang-ba|Баҡалы}} | герб = | флаг = | lat_deg = 55.176353 | lon_deg = 53.802647 | CoordAddon = type:city_region:RU-BA | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = муниципаль район | район = Баҡалы районы | район в таблице = Бакалинский район{{!}}Бакалинский | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Баҡалы ауыл советы | поселение в таблице = Бакалинский сельсовет (Бакалинский район){{!}}Бакалинский сельсовет | C в регион = нет | внутреннее деление = | глава = Андреев Александр Георгиевич | дата основания = | первое упоминание = XVIII быуат | прежние имена = | статус с = 1924 йыл | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав =[[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]], [[керәшендәр]] | конфессиональный состав =мосолман-сөнниҙәр, православтар | этнохороним = бакалинец, бакалинцы <ref name="этнохороним">{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|39}}</ref> | почтовый индекс = 452650 | телефонный код = 34742 | цифровой идентификатор = 80207807001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Баҡалы''' ({{lang-ru|Бакалы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. Баҡалы районының һәм ауыл советының административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябр]]енә халыҡ һаны 9568 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452650, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80207807001. == Географик урыны һәм инфраструктураһы == Баҡалы ауылы — [[1930 йыл|(1930]]—[[1963 йыл]]дар һәм [[1964 йыл]]дан) [[Баҡалы районы]] һәм [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)|Баҡалы ауыл Советы]] үҙәге. [[Өфө]]нән төньяҡ-көнбайышҡа 175 километрҙа, [[Туймазы]] тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 75 километрҙа, [[Бәләбәй]]-[[Николаевка (Борай районы)|Николаевка]]-[[Туймазы]]-Баҡалы һәм [[Кушнаренко]]—[[Саҡмағош]]—Баҡалы, Баҡалы—[[Үрге Йәркәй]] автомобиль юлында, [[Сөн]] йылғаһы буйында урынлашҡан. [[2002 йыл]]ғы мәғлүмәттәр буйынса, [[башҡорттар]], [[урыҫтар]], [[татарҙар]] йәшәй. Баҡалыла ике урта [[мәктәп]], шул иҫәптән 1-се һанлы Баҡалы урта мәктәбе, насар ишетеүсе балалар өсөн коррекцион мәктәп-интернаты бар, балалар сәнғәт мәктәбе, профессиональ лицей, 3 [[балалар баҡсаһы]], балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ), балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют, үҙәк район дауаханаһы, 2 Мәҙәниәт йорто (4 художество үҙешмәкәр халыҡ коллективы), «Керәшен» милли-мәҙәни үҙәге, үҙәк һәм балалар китапханалары, музей, сиркәү, [[мәсет]] бар. == Тарихы == [[XVII быуат]]та [[Ҡырғыҙ]], [[Биләр]] һ. б. улустарҙың [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә йәшәгән. Аҫаба башҡорттар [[игенселек]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. [[XVIII быуат]] башында, [[1736 йыл]]дан яңы суҡындырылған татар-керәшендәр күсеп килгән. [[1730 йыл|1730]]-сы йылдар — төбәккә Кама аръяғы нығытмаларын төҙөү менән бәйле, урыҫтар килә. Аҫаба башҡорттар ерендә [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре һәм ҡатнаш милләтле ауылдар барлыҡҡа килә. Шул осорҙан урыҫ мәҙәниәте — крайҙағы рухи тормоштоң айырылғыһыҙ өлөшө. Бер үк ваҡытта Ырымбур сик һыҙығында хәрби хеҙмәт үтеүсе татар-керәшендәр урындағы мәҙәниәт үҫешендә мөһим роль уйай. Нуғайбәк-казактар һуңыраҡ, 1842 йылда, Силәбе өлкәһе территорияһына күсерелгән. [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Крәҫтиәндәр һуғышы]] осоронда төбәктә В. И. Торнов һәм И. И. Ульянов етәкләгән баш күтәреүселәр менән генерал А. Л. Ларионов командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында ҡаты һуғыштар барған. Баҡалы һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре [[Башҡортостан]]дың көнбайышында мөһим стратегик пункт булған, шуның өсөн уларҙың һәр ваҡыт ҡаршы яҡтарҙың иғтибар үҙәгендә булыуы осраҡлы түгел. [[1834 йыл]]да бында дәүләт һәм биләмә крәҫтиәндәре, [[Ырымбур казак ғәскәре]] [[казактар]]ы теркәлгән. [[1865 йыл]]да 166 хужалыҡта 1001 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]], тимерселек менән шөғөлләнгәндәр. [[XVIII быуат|XVIII]] һәм [[XIX быуат]]тың беренсе яртыһында крайҙа [[баҡыр]] [[мәғдән]]е табылған, һәм ул Г. И. Осокиндың [[Үрге Троицкий (Баҡалы районы)|Үрге Троицк заводы]]н тәьмин иткән. Ул заманда край территорияһының 80%-н тәшкил иткән урманды (бигерәк тә поташный заводтарына сеймал сифатында) сәнәғәттә файҙаланыу ҙур ҡолас алған. [[XIX быуат]]тан уҡ [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] төбәктең төп мәҙәни һәм сауҙа-сәнәғәт үҙәге булған [[XIX быуат]]тың уртаһынан [[Ҡазан]], [[Минзәлә]], [[Бәләбәй]] һәм [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] сауҙагәрҙәре эре сауҙа килешеүҙәре төҙөгән. == Ауылдың XX быуаттағы үҫеше == [[1917 йыл]]ға тиклем Баҡалыла улус идаралығы, 2 училище, земство дауаханаһы, дарыухана, 20-нән ашыу кибет булған, баҙар һәм йәрминкәләр ойошторолған. [[1906 йыл]]да 2 сиркәү, земство мәктәбе, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, дарыуханаһы булған земство дауаханаһы, һыу тирмәне, 6 тимерлек, слесарь һәм ауырлыҡ үлсәү оҫтаханалары, 8 бакалея, 7 мануфактура, 2 тимерҙән эшләнгән әйберҙәр, 2 башлыҡ, һыра һәм 2 шарап кибете, икмәк запасы һаҡлау мөгәзәйе булған. [[1918 йыл]]дың февралендә район сираттағы крәҫтиән һуғышы үҙәге була, Баҡалы ауылында «Ҡарағош» штабы урынлашҡан. [[1917 йыл]]ғы [[Октябрь революцияһы]]на тиклем район [[Өфө губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе]] составындағы улус була. [[1918 йыл|1918]]—[[1924 йыл]]дарҙа [[Баҡалы районы]] биләмәһенә 9 улус, шул иҫәптән [[Илеш]], [[Шаран]] улустары, ингән. Һуңынан [[1930 йыл]]ға тиклем Баҡалы биләмәһе [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-]]ның [[Бәләбәй кантоны]] Баҡалы улусы тип аталған. [[Баҡалы районы]] [[1930 йыл |1930 йыл]]дың [[20 август|20 авгус]]ында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән ойошторола. [[1930 йыл|1930]]-сы йылдарҙа ҡул хеҙмәте күп була әле. Халыҡ тракторҙарға, полуторка машиналарға ғәжәпләнеп ҡараны, ләкин кешеләр, көстәрен йәлләмәй, хеҙмәт итте. Тәүге клубтар, балалар баҡсалары һәм яслиҙар төҙөлә, [[радио]] барлыҡҡа килә. [[1933 йыл]]да ауыл хужалығы өсөн кадрҙар әҙерләй башлайҙар. [[1923 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нда тәүге коллектив хужалыҡ өлгөләре барлыҡҡа килә. Шул йылда Буғабаш ауыл советы биләмәһендә «Аң» һәм Кольцов исемендәге ике бәләкәй коммуна барлыҡҡа килә. [[1925 йыл]]да, берләшеп, «Фордзон» тракторын һатып алалар, ул МТС ойошторолғанға тиклем районда берҙән-бер трактор була. [[1930 йыл]]да 15 колхоз булған. [[1932 йыл]]дың яҙында МТС ойошторола. Ул сәсеү майҙаны 20 мең гектарҙан ашыу булған 30 колхозды берләштергән. [[1933 йыл]]да районда ударник-колхозсыларҙың I слёты була. [[1941 йыл|1941]]—[[1945 йыл]]дарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда баҡалылар әүҙем ҡатнаша. [[Баҡалы районы]] 16,5 мең самаһы улын фронтҡа оҙата, һәм 6 мең самаһы ир-егет яу яланында ятып ҡала. Уларҙың батырлығын наградалары дәлилләй. Тылда башлыса [[ҡатын-ҡыҙҙар]] һәм ҡарттар эшләгән. Баҡалы ере алты Советтар Союзы Геройы бирҙе: [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]], [[Карманов Афанасий Георгиевич]], [[Нурҡаев Талип Латип улы]], [[Петров Михаил Петрович]], [[Соколов Михаил Анисимович]], [[Утин Василий Ильич]]. [[Костин Яков Дмитриевич]], [[Туснолобов Степан Сергеевич]], [[Варфоломеев Василий Михайлович]], [[Зотов Виктор Никифорович]] [[Дан ордены]]ның тулы кавалерҙары булып ҡайта. [[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында партизандар хәрәкәтен ойоштороусы һәм етәкләүсе, [[Чехословакия]] Геройы [[Мурзин Даян Баян улы |Даян Баян улы Мурзин]], [[Польша]]ның милли геройы Александр Васильевич Кузнецов кеүек кешкләр Баҡалы районын данланы. Хәрби традицияларҙы йәштәр дауам итә. 300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ [[Афғанстан]]да һәм [[Чечен Республикаһы]]нда хәрби бурысын үтәне. 11 егет башын һалды. [[XX быуат]]тың 50-се йылдарында электр уты тоҡандырыла. Баҡалынан 5 саҡрым алыҫлыҡта [[Сөн]] йылғаһында һигеҙ колхоз көсө менән 105 КВт ҡеүәтле гидроэлектростанция төҙөлгән. Йорттарҙа ут барлыҡҡа килгән, шунан [[электр]]ҙы [[колхоз]] производствоһында файҙалана башлағандар. [[1962 йыл]]да территория үҙгәртеп ҡорола, территория [[Туймазы районы]] составына инә. [[1964 йыл]]да [[Баҡалы районы]] ҡайтанан тергеҙелә, [[1967 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нан [[Шаран районы]] бүленеп сыға. [[1960 йыл|1960]]-сы йылдарҙа төҙөлөш комплексы әүҙем үҫешә башлай. Район үҙәгендә генә түгел, башҡа [[ауыл]]дарҙа ла типовой [[мәктәп]]тәр, балалар баҡсалары, төҙөкләндерелгән айырым [[йорт]]тар барлыҡҡа килгән. [[1970 йыл|1970]]-се йылдарҙа бер биш йыллыҡта ике биш йыллыҡ йөкләмәләре үтәлгән. Мәҫәлән, И. А. Селиванов етәкселегендәге «Совет» колхозы ҡошсолары В. Бикбов, Р. Саватеев, Е. Исавлина, Т. Измайлова әҙерләү пунктына план буйынса 1 450 000 урынына 2 млн 910 мең йомортҡа тапшырған. Иң лайыҡлы хеҙмәтсәндәр [[республика |республика]], [[район]] исеменән съездарҙа сығыш яһаны, [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе]] (ВДНХ) наградалары алды. [[1970 йыл]]дың [[Август|авгус]]ында Баҡалыла [[Сөн]] йылғаһы аша күпер төҙөлә. Һуңғы егерме биш йылда районда ҙур темптар менән төҙөлөш алып барылған. Район үҙәгендә ике ҡатлы йорттар һәм биналар төҙөлдө. Мәҙәниәт һарайы асылды. Районда газ үткәрелә, юлдарға асфальт түшәлә, киң ҡоласлы шәхси торлаҡ төҙөлөшө йәйелдерелә. Билдәле игенселәр, малсылар, оҫталар һаны йылдан-йыл арта барған<ref> {{БЭ2013|80626}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.travellers.ru/city-bakaly-(bakalinskijj-rajjon)|title=Бакалы (Бакалинский район), население, экономика, история|publisher=www.travellers.ru|accessdate=2017-11-09}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||| |- | 1906 ||1200|||| |- | 1920 йыл 26 август||2400|||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||4439||2120||2319 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||5079||2505||2574 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||6150||3080||3070 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||7903||4288||3615 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||8057||3771||4286 |- | 2002 йыл 9 октябрь||9514||4491||5023 |- | 2010 йыл 14 октябрь||9568||4541||5027 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Бөйөк Ватан һуғышы батырҙары == ;Алты Советтар Союзы Геройы: * [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]] * [[Карманов Афанасий Георгиевич]] * [[Нурҡаев Талип Латип улы]] * [[Петров Михаил Петрович]] * [[Соколов Михаил Анисимович]] * [[Утин Василий Ильич]] ;Дан орденының тулы кавалерҙары: * [[Костин Яков Дмитриевич]] * [[Туснолобов Степан Сергеевич]] * [[Варфоломеев Василий Михайлович]] * [[Зотов Виктор Никифорович]] * [[Мурзин Даян Баян улы]] — '''Чехословакия геройы''', Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Чехословакияла партизан хәрәкәте ойоштороусыһы һәм етәксеһе булған. * [[Кузнецов Александр Васильевич]] — '''Польшаның милли геройы'''<ref>[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuznecov/t/9336 Национальный герой Польши Кузнецов Александр Васильевич]</ref>. == Билдәле кешеләре == * [[Антонова Нина Васильевна]] (2.12.1935) — [[украиндар|украин]] [[СССР|совет]] киноактёры, [[Киев]]тың А. Довженко исемендәге киностудияһында күп йылдар төрлө тематикалағы ике тиҫтә ярымға яҡын, шул иҫәптән ире режиссёр Анатолий Буковский ҡуйған фильмдарҙа уйнай. [[Украина ССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1980). * [[Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы]] (1.12.1968), иҡтисадсы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2011). * [[Дьяков Владимир Анатольевич]] (14.06.1919—16.11.1995), ғалим-тарихсы. 1960—1995 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Славяноведение һәм балканистика институты ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (1966). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich Башҡорт энциклопедияһы — Дьяков Владимир Анатольевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421203446/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich |date=2016-04-21 }}</ref>. * [[Зотов Виктор Никифорович]] (25.05.1925—16.07.1996), педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия майоры (1953). Уҡсылар дивизияһының айырым миномёт полкы миномётсыһы. Дан ордендарының тулы кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). * [[Костин Яков Дмитриевич]] (20.10.1917—20.09.1993) — Дан орденының тулы кавалеры. Ил һаҡсыһы булараҡ, 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномётсы, кесе сержант<ref>[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich Башҡорт энциклопедияһы — Костин Яков Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421154100/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich |date=2016-04-21 }}{{V|08|10|2017}}</ref>. * [[Маҡулов Айрат Һәүбән улы]] (27.10.1934—28.07.2017), ғалим-иҡтисадсы. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—2002 йылдарҙа — эшҡыуарлыҡ иҡтисады кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1990), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1992)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Маҡулов Айрат Һәүбән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010182947/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly</ref><ref> {{БЭ2013|80626}}</ref>. * [[Сәйетов Илдар Ширҡәт улы]] ([[25 ғинуар]] [[1957 йыл]] — [[14 октябрь]] [[2020 йыл]]) — театр һәм кино актёры. 1983—2020 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ (2002) артисы. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019). == Хәтер == Биш меңдән ашыу кеше орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Бөгөн яугирҙәр иҫтәлегенә Баҡалының иң матур урамдары уларҙың исемдәре менән атала. Тыуған ил азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштарҙа һәләк булған баҡалылар хөрмәтенә район үҙәге Баҡалыла һәм башҡа ауылдарҙа обелисктар һәм һәйкәлдәр ҡалҡып сыҡты. == Иҫтәлекле урындары == Баҡалы ауылы эргәһендәге Маты йылғаһы тамағындағы Ҡарағай урмандары — тәбиғәт һәйкәле. == Рәүиз мәғлүмәттәре == === 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары === * [https://basharchive.ru/census/1917/10980/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Бакалы, Белебеевский уезд, Бакалинская волость; фонд , опись , дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Баҡалы районы]] == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} * Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.(урыҫ.) == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|80626}} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1832-ba-aly-auyl-ba-aly-r-ny-ge|автор=Ғафаров Ғ. Ә.}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Bakal-stub}} {{Баҡалы районы ауылдары}} [[Категория:Баҡалы районы ауылдары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] [[Категория:Сөн буйындағы тораҡ пункттар]] 773kq4sy1ndic2aif32fug4wsz76pvb 0 29156 1303706 678977 2026-09-10T05:34:54Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Sondershausen.png]] → [[File:DEU Sondershausen COA.svg]] PNG → SVG 1303706 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = ҡала |башҡортса исеме = Зондерсхаузен |төп исеме = Sondershausen |ил = Германия |герб = DEU Sondershausen COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Кифхойзер (район) |теҙмәләге район = Кифхойзер (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 12 район |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Йоахим Крайер<br />([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]]) |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 200,82 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 208 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 23142 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99701-99706 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = KYF |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 65 067 |Commons-тағы категория = Sondershausen |сайт = http://www.sondershausen.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Зондерсхаузен''' ({{lang-de|Sondershausen}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса ҡалала 23142 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 200,82 км². Диңгеҙ кимәленән 208 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99701-99706 һәм автомобиль коды — KYF. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.sondershausen.de/ Рәсми сайт]. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 33jj93ym4gqtwkswzvcwe34ldrre81z 0 30429 1303703 1104122 2026-09-10T01:08:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303703 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = ҡала |башҡортса исеме = Арендзе |төп исеме = Arendsee (Altmark) |ил = Германия |герб = DE-ST 15-0-81-030 Arendsee COA.png |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 52|lat_sec 36 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 29|lon_sec = 12 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Зальцведель (район) |теҙмәләге район = Зальцведель (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Клаус Фюр |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 33,87 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 25 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 7381 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 39619 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SAW |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 81 030 |Commons-тағы категория = Arendsee (Altmark) |сайт = http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Арендзе''' ({{lang-de|Arendsee (Altmark)}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса ҡалала 7381 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 33,87 км². Диңгеҙ кимәленән 25 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39619 һәм автомобиль коды — SAW. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913055347/http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |date=2016-09-13 }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} ame3q9cdilr7epu79x6ov6m0grp8nr8 0 71942 1303693 1255681 2026-09-09T18:02:22Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү 1303693 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''10 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 253-сө ([[кәбисә йыл]]ында 254-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 112 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Фашизм]] ҡорбандарын иҫкә алыу көнө (сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһе). ** [[Торналар]] көнө (сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһе). ** Макияж көнө. ** Портвейн көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Фекерҙәр менән алмашыу көнө. * {{Флагификация|Гайана}}: [[Америка]] [[индейҙар]]ы мираҫы көнө. * {{Флагификация|Германия}}: [[Немец теле]] көнө. * {{Флагификация|Гибралтар}}: Милли байрам. * {{Флагификация|Гондурас}}: [[Бала]] көнө. * {{Флагификация|Монголия}}: Сәйәси золом ҡорбандарын иҫкә алыу көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Мәскәү]] көнө. * {{Флагификация|Украина}}: Кино көнө. ** Физик культура һәм [[спорт]] көнө. * {{Флагификация|Индия}}: Ата-бабаларҙы хөрмәтләп иҫкә алыу көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Саха Республикаһы]]: [[Велосипед]] спорты көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Беларусь}}: [[Танк]]истар көнө. * {{Флагификация|Китай}}: [[Уҡытыусы]] көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Танкистар көнө. * {{Флагификация|Туркменистан}}: [[Төҙөлөш]], [[энергетика]] һәм коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1929]]: Гусь-Хрустальный ҡалаһында [[быяла]] заводы эшләй башлай. * [[1940]]: [[СССР]]-ҙа «Паспорт тураһында положение» раҫлана. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1947]]: СССР-ҙың «Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы булдырыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Янғуразов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы]] (1910—12.09.1978), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, [[КПСС|партия]] органдары һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1967—1978 йылдарҙа Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтының Өфө факультеты деканы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1953). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1974). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1942) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан. * [[Кокурин Борис Степанович]] (1920—3.02.1983), [[йыр]]сы (драматик тенор). 1960—1982 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1955). [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1950). Сығышы менән [[Саранск]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Криворотов Михаил Павлович]] (1920—18.12.1943), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, [[танк]] полкының өлкән механик-водителе, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] (1941). * [[Хисмәтов Мөхәмәтйән Фазылйән улы]] (1930—18.03.2010), ғалим-[[географ]]. 1958 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1969—1981 йылдарҙа иҡтисади география кафедраһы мөдире, 1965—1968 һәм 1981—1983 йылдарҙа география факультеты деканы; 1985—2007 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991 йылға тиклем тиклем иҡтисади география кафедраһы мөдире. География фәндәре кандидаты (1959), профессор (1992). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Ҡырҙас]] ауылынан. * [[Егоров Игорь Владимирович]] (1940—11.01.2009), ғалим-инженер-технолог, йәмәғәтсе. 1987 йылдан [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]] директоры, 1994 йылдан — генераль директоры, 1996 йылдан алып «Башнефтехим» асыҡ акционерҙар йәмғиәте президенты, 1997 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Тауар етештереүселәр федерацияһының генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1996). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1990). Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. «Почёт Билдәһе» (1986) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1996) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Әхмәтов Фуат Мирза улы]] (1945—8.07.2006), [[театр]] актёры, 1971—2006 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дәүләкән районы]] [[Яңы Аҡҡолай]] ауылынан. * [[Ғәзизов Әхәт Мәжит улы]] (1945), инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1986 йылдан Туймазы техник углерод заводы директоры, 1994 йылдан «Туймазытехуглерод» берекмәһенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған, Рәсәй Федерацияһының почётлы химигы. [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2015). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Самсыҡ]] ауылынан. * [[Стрекалова Лариса Федоровна]] (1960), ғалим-табип-терапевт, [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 5-се клиник дауахананың баш табип урынбаҫары, медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ильясов Сафуан Фәтих улы]] (1921—2021), [[колхоз]]сы, йөҙйәшәр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Нуриман районы]] Баһау исемендәге колхоздың элекке [[Умартасылыҡ|умартасыһы]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған умартасыһы. [[Ватан һуғышы ордены|I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. * [[Хәкимов Виктор Сәлим улы]] (1946), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]], нефтсе, йәмәғәтсе. Техник фәндәр кандидаты (1984), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2006), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] уйлап табыусыһы (1985). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Әминев Салауат Хөрмәт улы]] (1946), комсомол, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. [[иҡтисад]]сы-ғалим. 1987—1994 йылдарҙа Башҡортостандың мәҙәниәт министры, 1994—2000 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәте етәксеһе, 2001—2004 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]]ның налогтар һәм һалымдар министры урынбаҫары. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2005). [[Рәсәй]]ҙең почётлы химигы (2014), Федераль һалым хеҙмәтенең почётлы хеҙмәткәре (2006), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2016). * [[Бакланов Андрей Николаевич]] (1966), табип, нейрохирург-ғалим. 2002 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] 2-се дауаханаһының нейрохирургия бүлеге мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (2004). «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы хирургы» конкурсы еңеүсеһе (2007). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Мырҙаҡаева Динә Ғәйнелбаян ҡыҙы]] (1951), полиграфист, [[тәржемә]]се, йәмәғәтсе. 1973 йылдан Башҡортостандың хәҙерге [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]] мөхәррире, 1993 йылдан — сектор мөдире. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. 2013—2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы татар ҡатын-ҡыҙҙарының «Сәхибҗамал» йәмәғәт ойошмаһы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Вәзих Исхаҡов]] исемендәге әҙәби премия лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Иҫке Үҙмәш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Черняев Давыд Александрович]] (1907—4.02.1973), [[нефть|нефтсе]]. 1946 йылдан [[Туймазы]]—[[Өфө]] нефть үткәргесе төҙөлөшө директоры, 1947 йылдан Урал-Себер магистраль нефть үткәргестәр идаралығы (Өфө) идарасыһы, 1948—1950 һәм 1952—1970 йылдарҙа — начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1948, 1953, 1959) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1942) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Атырау]] (1991 йылға тиклем [[Гурьев]]) ҡалаһынан. * [[Ғәлимов Зиннәт Абдулхаҡ улы]] (1922—13.08.1983), [[Журналистика|журналист]], [[проза]]ик. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958—1982 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш район]] [[гәзите]]нең әҙәби хеҙмәткәре, бүлек мөдире һәм мөхәррир урынбаҫары. 1973 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Володина Октябрина Фёдоровна]] (1927), [[Педагогика|педагог]]. 1949—1984 йылдарҙа [[Борай районы]] [[Борай]] ауылының 1-се һәм 2-се урта мәктәптәренең [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967) һәм РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964). Сығышы менән хәҙерге [[Брянск өлкәһе]]нең Белые Берега тимер юл станцияһы ҡасабаһынан. * [[Хафизов Исмәғил Ҡыяметдин улы]] (1927—27.07.1995), механизатор. 1947 йылдан [[Әбйәлил районы]] колхоздары тракторсыһы, 1958—1987 йылдарҙа Шайморатов исемендәге колхоз комбайнсыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Аһылай (Әбйәлил районы)|Аһылай]] ауылынан. * [[Маркова Вера Ивановна]] (1932), производство хеҙмәткәре. 1962—1983 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең йылы һәм тауыш үткәрмәгән материалдар етештереү мастеры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. * [[Килмөхәмәтова Миңнур Фәзлетдин ҡыҙы]] (1947), [[балет]] артисы. Хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның элекке солисы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Ҡалдар]] ауылынан. * [[Ғилманова Мәликә Нәжип ҡыҙы]] (1952), педагог. 2000—2021 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тағы Башҡортостан мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Сенченко Татьяна Васильевна]] (1952), тренер-уҡытыусы. 1975 йылдан [[Белорет]] ҡалаһы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәптәренең еңел атлетика буйынса тренеры. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2001), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000), мәғариф отличнигы (1996) һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы [[Борисов (Әбйәлил районы)|Борисов]] ауылынан. * [[Родионова Людмила Николаевна]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. 1993 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]], 2007 йылдан — [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, финанстар, аҡса әйләнеше һәм иҡтисади хәүефһеҙлек кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1998), профессор (2002). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2015). Сығышы менән [[Украина]]ның [[Полтава]] ҡалаһынан. * [[Сунгуров Владимир Владимирович]] (1957), осоусы. [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке штурман-һынаусыһы. Рәсәйҙең атҡаҙанған штурман-һынаусыһы. * [[Ғасҡарова Ризида Тимерхан ҡыҙы]] (1962), элемтә тармағы хеҙмәткәре. 1984—2017 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Шишмә (Дүртөйлө районы)|Шишмә]] ауылындағы почта бүлексәһе начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе (2015) һәм почта элемтәһе мастеры (2015). Сығышы менән ошо ауылдан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Вәлитов Шәйхислам Иҙрис улы]] (1923—23.01.1987), механизатор. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948—1984 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ» совхозы механизаторы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1957) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. * [[Әбдрәшитов Шамил Рәхим улы]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Энергетика|энергетик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп [[уҡытыусы]]һы, йәмәғәтсе. 1971—1988 йылдарҙа [[«Башкирэнерго» берекмәһе]]нең генераль директоры. [[СССР]]-ҙың XI һәм XII саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1979—1988). Техник фәндәр кандидаты (1976), доцент. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1983), СССР-ҙың почётлы энергетигы (1983). Октябрь Революцияһы (1976), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм «Почёт Билдәһе» ордены (1985) ордендары кавалеры. [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы (2019). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Аҡсурина Мәғәтифә Исмәғил ҡыҙы]] (1938), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1968—1993 йылдарҙа Хәйбулла районы «Таналыҡ» совхозы һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1984), коммунистик хеҙмәт ударнигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1981) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың 1970-сы йылдарҙа бөткән Суҡраҡ ауылынан. * [[Зәйнуллин Тәлғәт Мәхмүт улы]] (1948), эшсе. 1969—2012 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ТЭЦ-ы машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Благовар районы]]ның [[Языков (Благовар районы)|Языков]] ауылынан. * [[Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы]] (1948), табип-хирург-ғалим, йәмәғәтсе. 1999—2012 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы 22-се дауахананың баш табибы. Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Медицина фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Зәк-Ишмәт]] ауылынан. * [[Легостаев Виктор Григорьевич]] (1948), [[журналистика|журналист]]. [[Бөрө районы]] «Победа» гәзитенең элекке мөхәррире. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ауылынан. * [[Шәйхуллина Лира Әхмәтйән ҡыҙы]] (1948), малсы, йәмәғәтсе. 1973—2000 йылдарҙа [[Өфө районы]] СССР-ҙың 60 йыллығы исемендәге совхоз операторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1989), 2-се (1986) һәм 3-сө (1981) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны ордендары]] кавалеры. [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты|КПСС-тың 35-се Башҡортостан өлкә]] конференцияһы ([[Өфө]], 1979) һәм [[КПСС]]-тың 26-сы съезы делегаты ([[Мәскәү]], 1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районының [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан. * [[Гөлфиә Юнысова]] (1948), [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2015).[[Журналистика|Журналист]], [[шиғриәт|шағир]] һәм йәмәғәтсе. 1978—1999 йылдарҙа [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]ның баш мөхәррире, 1990—1995 йылдарҙа [[РСФСР]]ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2006). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1984). * [[Баһауетдинова Миңлехана Ишмөхәмәт ҡыҙы]] (1953), [[Филология|филолог]]-ғалим, уҡытыусы. 1976 йылдан [[Стәрлебаш районы]] [[Иҫке Ҡалҡаш]], 1980 йылдан — [[Стәрлебаш]]тағы 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, директор урынбаҫары, 1993 йылдан — директоры; 2008 йылдан Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтының бүлек мөдире, 2011 йылдан — [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Филология]] фәндәре кандидаты (1997). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (2008) һәм атҡаҙанған (1992) уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005), [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2007). * [[Йомағужина Рәмилә Наил ҡыҙы]] (1953), юрист-ғалим, дәүләт органдары хеҙмәткәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2003—2010 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Гражданлыҡ хәле акттарын теркәү (ЗАГС) идаралығы етәксеһе, 2012—2016 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]] уҡытыусыһы һәм факультет деканы урынбаҫары. Юридик фәндәр кандидаты (2006). * [[Ҡылысов Урал Ишбирҙе улы]] (1963—8.05.2013), [[География|географ]]-ғалим. 1988—1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]], 2000—2013 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. [[География]] фәндәре кандидаты (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Баймаҡ районы]]ның [[Иҫке Сибай]] ауылынан. * [[Әсәҙуллин Фәнил Шәйхислам улы]] (1968), [[балет]]мейстер. 1996 йылдан Сибай филармонияһының балет артисы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан Сибай халыҡ бейеүҙәре ансамбленең ҡуйыусы балетмейстеры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2011). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районының [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылынан. * [[Ҡаһарманова Миләүшә Сәйғәфәр ҡыҙы]] (1973), журналист, [[проза]]ик. [[«Киске Өфө» гәзите]]нең элекке хеҙмәткәре, [[«Һәнәк» журналы]]ның элекке баш мөхәррире, 2023 йылдан Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы директоры. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2018).}} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Иманғолов Динислам Ислам улы]] (1924—22.09.2014), хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1951—1994 йылдарҙа [[Башҡортостан сода компанияһы|Стәрлетамаҡ сода-цемент комбинаты]] слесары. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның IX саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1975—1980). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1974). [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (1969). * [[Кәримов Риф Низай улы]] (1939—2006), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1960–2003 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]]ның Куйбышев исемендәге колхоз механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зөлҡәрнәев Батыргәрәй Сәлим улы]] (1949), хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. 1981—1983 йылдарҙа атом һыу аҫты кәмәһе командиры. 1985—1997 йылдарҙа Хәрби‑диңгеҙ академияһы уҡытыусыһы. 1998—2003 йылдарҙа — [[Рәсәй Федерацияһы]] Именлек Советы аппаратында хәрби инспектор. Контр-адмирал (1999). Хәрби фәндәр докторы (1996), профессор (1997). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1982) һәм [[Батырлыҡ ордены|Батырлыҡ]] (2001) ордендары кавалеры. * [[Килмәмәтов Рәмил Исмәғил улы]] (1949—12.04.2019), фоторәссам, йәмәғәтсе. 1983 йылдан СССР Фоторәссамдар союзы ағзаһы. 1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Фоторәссамдар союзы рәйесе, Рәсәй Фоторәссамдар союзы сәркәтибе, 2004 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Фоторәссамдар союзының Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2014). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2010). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:10 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1872]]: Владимир Арсеньев, Алыҫ Көнсығышты тикшереүсе сәйәхәтсе, [[СССР]] яҙыусыһы («Дерсу Узала»). * [[1894]]: Александр Довженко, СССР кинорежиссёры, яҙыусы, кинодраматург. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1899]]: Вольф Мессинг, эстрада артисы, иллюзионист, психиатр һәм гипнотизёр, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1971). * [[1925]]: Борис Чайковский, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, пианист, педагог, профессор. СССР-ҙың халыҡ артисы (1985) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1969). * [[1931]]: Люсье́на Овчинникова, СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1973). («Девчата», «Сильные духом», «Мама вышла замуж», «Большая перемена», «Девять дней одного года», «И снова Анискин» фильмдәре). * [[1955]]: Лариса Долина, СССР һәм Рәсәйҙең эстрада йырсыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (1998). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:10 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1994]]: Евгений Долматовский, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙың [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан шағиры, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты. «Любимый город», «Ночь коротка», «Комсомольцы-добровольцы» һәм башҡа бик күп популяр йырҙар авторы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И10]] [[Категория:10 сентябрь]] 86fca09z9k6zo1u0ayi1qwoatmttuqz 1303694 1303693 2026-09-09T18:05:48Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1303694 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''10 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 253-сө ([[кәбисә йыл]]ында 254-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 112 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Фашизм]] ҡорбандарын иҫкә алыу көнө (сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһе). ** [[Торналар]] көнө (сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһе). ** Макияж көнө. ** Портвейн көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Фекерҙәр менән алмашыу көнө. * {{Флагификация|Гайана}}: [[Америка]] [[индейҙар]]ы мираҫы көнө. * {{Флагификация|Германия}}: [[Немец теле]] көнө. * {{Флагификация|Гибралтар}}: Милли байрам. * {{Флагификация|Гондурас}}: [[Бала]] көнө. * {{Флагификация|Монголия}}: Сәйәси золом ҡорбандарын иҫкә алыу көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Мәскәү]] көнө. * {{Флагификация|Украина}}: Кино көнө. ** Физик культура һәм [[спорт]] көнө. * {{Флагификация|Индия}}: Ата-бабаларҙы хөрмәтләп иҫкә алыу көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Саха Республикаһы]]: [[Велосипед]] спорты көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Беларусь}}: [[Танк]]истар көнө. * {{Флагификация|Китай}}: [[Уҡытыусы]] көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Танкистар көнө. * {{Флагификация|Туркменистан}}: [[Төҙөлөш]], [[энергетика]] һәм коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1929]]: Гусь-Хрустальный ҡалаһында [[быяла]] заводы эшләй башлай. * [[1940]]: [[СССР]]-ҙа «Паспорт тураһында положение» раҫлана. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1947]]: СССР-ҙың «Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы булдырыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Янғуразов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы]] (1910—12.09.1978), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, [[КПСС|партия]] органдары һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1967—1978 йылдарҙа Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтының Өфө факультеты деканы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1953). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1974). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1942) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан. * [[Кокурин Борис Степанович]] (1920—3.02.1983), [[йыр]]сы (драматик тенор). 1960—1982 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1955). [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1950). Сығышы менән [[Саранск]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Криворотов Михаил Павлович]] (1920—18.12.1943), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, [[танк]] полкының өлкән механик-водителе, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] (1941). * [[Хисмәтов Мөхәмәтйән Фазылйән улы]] (1930—18.03.2010), ғалим-[[географ]]. 1958 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1969—1981 йылдарҙа иҡтисади география кафедраһы мөдире, 1965—1968 һәм 1981—1983 йылдарҙа география факультеты деканы; 1985—2007 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991 йылға тиклем тиклем иҡтисади география кафедраһы мөдире. География фәндәре кандидаты (1959), профессор (1992). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Ҡырҙас]] ауылынан. * [[Егоров Игорь Владимирович]] (1940—11.01.2009), ғалим-инженер-технолог, йәмәғәтсе. 1987 йылдан [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]] директоры, 1994 йылдан — генераль директоры, 1996 йылдан алып «Башнефтехим» асыҡ акционерҙар йәмғиәте президенты, 1997 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Тауар етештереүселәр федерацияһының генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1996). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1990). Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. «Почёт Билдәһе» (1986) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1996) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Әхмәтов Фуат Мирза улы]] (1945—8.07.2006), [[театр]] актёры, 1971—2006 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дәүләкән районы]] [[Яңы Аҡҡолай]] ауылынан. * [[Ғәзизов Әхәт Мәжит улы]] (1945), инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1986 йылдан Туймазы техник углерод заводы директоры, 1994 йылдан «Туймазытехуглерод» берекмәһенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған, Рәсәй Федерацияһының почётлы химигы. [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2015). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Самсыҡ]] ауылынан. * [[Стрекалова Лариса Федоровна]] (1960), ғалим-табип-терапевт, [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 5-се клиник дауахананың баш табип урынбаҫары, медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ильясов Сафуан Фәтих улы]] (1921—2021), [[колхоз]]сы, йөҙйәшәр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Нуриман районы]] Баһау исемендәге колхоздың элекке [[Умартасылыҡ|умартасыһы]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған умартасыһы. [[Ватан һуғышы ордены|I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. * [[Байғабулова Йомабикә Мәхийән ҡыҙы]] (1936), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. [[Хәйбулла районы]] ауылының элекке фельдшер-акушеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәкимов Виктор Сәлим улы]] (1946), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]], нефтсе, йәмәғәтсе. Техник фәндәр кандидаты (1984), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2006), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] уйлап табыусыһы (1985). * [[Әминев Салауат Хөрмәт улы]] (1946), комсомол, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. [[иҡтисад]]сы-ғалим. 1987—1994 йылдарҙа Башҡортостандың мәҙәниәт министры, 1994—2000 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәте етәксеһе, 2001—2004 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]]ның налогтар һәм һалымдар министры урынбаҫары. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2005). [[Рәсәй]]ҙең почётлы химигы (2014), Федераль һалым хеҙмәтенең почётлы хеҙмәткәре (2006), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2016). * [[Бакланов Андрей Николаевич]] (1966), табип, нейрохирург-ғалим. 2002 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] 2-се дауаханаһының нейрохирургия бүлеге мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (2004). «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы хирургы» конкурсы еңеүсеһе (2007). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Мырҙаҡаева Динә Ғәйнелбаян ҡыҙы]] (1951), полиграфист, [[тәржемә]]се, йәмәғәтсе. 1973 йылдан Башҡортостандың хәҙерге [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]] мөхәррире, 1993 йылдан — сектор мөдире. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. 2013—2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы татар ҡатын-ҡыҙҙарының «Сәхибҗамал» йәмәғәт ойошмаһы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Вәзих Исхаҡов]] исемендәге әҙәби премия лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Иҫке Үҙмәш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Черняев Давыд Александрович]] (1907—4.02.1973), [[нефть|нефтсе]]. 1946 йылдан [[Туймазы]]—[[Өфө]] нефть үткәргесе төҙөлөшө директоры, 1947 йылдан Урал-Себер магистраль нефть үткәргестәр идаралығы (Өфө) идарасыһы, 1948—1950 һәм 1952—1970 йылдарҙа — начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1948, 1953, 1959) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1942) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Атырау]] (1991 йылға тиклем [[Гурьев]]) ҡалаһынан. * [[Ғәлимов Зиннәт Абдулхаҡ улы]] (1922—13.08.1983), [[Журналистика|журналист]], [[проза]]ик. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958—1982 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш район]] [[гәзите]]нең әҙәби хеҙмәткәре, бүлек мөдире һәм мөхәррир урынбаҫары. 1973 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Володина Октябрина Фёдоровна]] (1927), [[Педагогика|педагог]]. 1949—1984 йылдарҙа [[Борай районы]] [[Борай]] ауылының 1-се һәм 2-се урта мәктәптәренең [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967) һәм РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964). Сығышы менән хәҙерге [[Брянск өлкәһе]]нең Белые Берега тимер юл станцияһы ҡасабаһынан. * [[Хафизов Исмәғил Ҡыяметдин улы]] (1927—27.07.1995), механизатор. 1947 йылдан [[Әбйәлил районы]] колхоздары тракторсыһы, 1958—1987 йылдарҙа Шайморатов исемендәге колхоз комбайнсыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Аһылай (Әбйәлил районы)|Аһылай]] ауылынан. * [[Маркова Вера Ивановна]] (1932), производство хеҙмәткәре. 1962—1983 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең йылы һәм тауыш үткәрмәгән материалдар етештереү мастеры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. * [[Килмөхәмәтова Миңнур Фәзлетдин ҡыҙы]] (1947), [[балет]] артисы. Хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның элекке солисы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Ҡалдар]] ауылынан. * [[Ғилманова Мәликә Нәжип ҡыҙы]] (1952), педагог. 2000—2021 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тағы Башҡортостан мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Сенченко Татьяна Васильевна]] (1952), тренер-уҡытыусы. 1975 йылдан [[Белорет]] ҡалаһы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәптәренең еңел атлетика буйынса тренеры. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2001), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000), мәғариф отличнигы (1996) һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы [[Борисов (Әбйәлил районы)|Борисов]] ауылынан. * [[Родионова Людмила Николаевна]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. 1993 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]], 2007 йылдан — [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, финанстар, аҡса әйләнеше һәм иҡтисади хәүефһеҙлек кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1998), профессор (2002). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2015). Сығышы менән [[Украина]]ның [[Полтава]] ҡалаһынан. * [[Сунгуров Владимир Владимирович]] (1957), осоусы. [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке штурман-һынаусыһы. Рәсәйҙең атҡаҙанған штурман-һынаусыһы. * [[Ғасҡарова Ризида Тимерхан ҡыҙы]] (1962), элемтә тармағы хеҙмәткәре. 1984—2017 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Шишмә (Дүртөйлө районы)|Шишмә]] ауылындағы почта бүлексәһе начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе (2015) һәм почта элемтәһе мастеры (2015). Сығышы менән ошо ауылдан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Вәлитов Шәйхислам Иҙрис улы]] (1923—23.01.1987), механизатор. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948—1984 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ» совхозы механизаторы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1957) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. * [[Әбдрәшитов Шамил Рәхим улы]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Энергетика|энергетик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп [[уҡытыусы]]һы, йәмәғәтсе. 1971—1988 йылдарҙа [[«Башкирэнерго» берекмәһе]]нең генераль директоры. [[СССР]]-ҙың XI һәм XII саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1979—1988). Техник фәндәр кандидаты (1976), доцент. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1983), СССР-ҙың почётлы энергетигы (1983). Октябрь Революцияһы (1976), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм «Почёт Билдәһе» ордены (1985) ордендары кавалеры. [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы (2019). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Аҡсурина Мәғәтифә Исмәғил ҡыҙы]] (1938), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1968—1993 йылдарҙа Хәйбулла районы «Таналыҡ» совхозы һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1984), коммунистик хеҙмәт ударнигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1981) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың 1970-сы йылдарҙа бөткән Суҡраҡ ауылынан. * [[Зәйнуллин Тәлғәт Мәхмүт улы]] (1948), эшсе. 1969—2012 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ТЭЦ-ы машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Благовар районы]]ның [[Языков (Благовар районы)|Языков]] ауылынан. * [[Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы]] (1948), табип-хирург-ғалим, йәмәғәтсе. 1999—2012 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы 22-се дауахананың баш табибы. Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Медицина фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Зәк-Ишмәт]] ауылынан. * [[Легостаев Виктор Григорьевич]] (1948), [[журналистика|журналист]]. [[Бөрө районы]] «Победа» гәзитенең элекке мөхәррире. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ауылынан. * [[Шәйхуллина Лира Әхмәтйән ҡыҙы]] (1948), малсы, йәмәғәтсе. 1973—2000 йылдарҙа [[Өфө районы]] СССР-ҙың 60 йыллығы исемендәге совхоз операторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1989), 2-се (1986) һәм 3-сө (1981) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны ордендары]] кавалеры. [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты|КПСС-тың 35-се Башҡортостан өлкә]] конференцияһы ([[Өфө]], 1979) һәм [[КПСС]]-тың 26-сы съезы делегаты ([[Мәскәү]], 1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районының [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан. * [[Гөлфиә Юнысова]] (1948), [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2015).[[Журналистика|Журналист]], [[шиғриәт|шағир]] һәм йәмәғәтсе. 1978—1999 йылдарҙа [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]ның баш мөхәррире, 1990—1995 йылдарҙа [[РСФСР]]ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2006). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1984). * [[Баһауетдинова Миңлехана Ишмөхәмәт ҡыҙы]] (1953), [[Филология|филолог]]-ғалим, уҡытыусы. 1976 йылдан [[Стәрлебаш районы]] [[Иҫке Ҡалҡаш]], 1980 йылдан — [[Стәрлебаш]]тағы 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, директор урынбаҫары, 1993 йылдан — директоры; 2008 йылдан Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтының бүлек мөдире, 2011 йылдан — [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Филология]] фәндәре кандидаты (1997). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (2008) һәм атҡаҙанған (1992) уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005), [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2007). * [[Йомағужина Рәмилә Наил ҡыҙы]] (1953), юрист-ғалим, дәүләт органдары хеҙмәткәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2003—2010 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Гражданлыҡ хәле акттарын теркәү (ЗАГС) идаралығы етәксеһе, 2012—2016 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]] уҡытыусыһы һәм факультет деканы урынбаҫары. Юридик фәндәр кандидаты (2006). * [[Ҡылысов Урал Ишбирҙе улы]] (1963—8.05.2013), [[География|географ]]-ғалим. 1988—1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]], 2000—2013 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. [[География]] фәндәре кандидаты (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Баймаҡ районы]]ның [[Иҫке Сибай]] ауылынан. * [[Әсәҙуллин Фәнил Шәйхислам улы]] (1968), [[балет]]мейстер. 1996 йылдан Сибай филармонияһының балет артисы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан Сибай халыҡ бейеүҙәре ансамбленең ҡуйыусы балетмейстеры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2011). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районының [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылынан. * [[Ҡаһарманова Миләүшә Сәйғәфәр ҡыҙы]] (1973), журналист, [[проза]]ик. [[«Киске Өфө» гәзите]]нең элекке хеҙмәткәре, [[«Һәнәк» журналы]]ның элекке баш мөхәррире, 2023 йылдан Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы директоры. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2018).}} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Иманғолов Динислам Ислам улы]] (1924—22.09.2014), хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1951—1994 йылдарҙа [[Башҡортостан сода компанияһы|Стәрлетамаҡ сода-цемент комбинаты]] слесары. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның IX саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1975—1980). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1974). [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (1969). * [[Кәримов Риф Низай улы]] (1939—2006), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1960–2003 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]]ның Куйбышев исемендәге колхоз механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зөлҡәрнәев Батыргәрәй Сәлим улы]] (1949), хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. 1981—1983 йылдарҙа атом һыу аҫты кәмәһе командиры. 1985—1997 йылдарҙа Хәрби‑диңгеҙ академияһы уҡытыусыһы. 1998—2003 йылдарҙа — [[Рәсәй Федерацияһы]] Именлек Советы аппаратында хәрби инспектор. Контр-адмирал (1999). Хәрби фәндәр докторы (1996), профессор (1997). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1982) һәм [[Батырлыҡ ордены|Батырлыҡ]] (2001) ордендары кавалеры. * [[Килмәмәтов Рәмил Исмәғил улы]] (1949—12.04.2019), фоторәссам, йәмәғәтсе. 1983 йылдан СССР Фоторәссамдар союзы ағзаһы. 1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Фоторәссамдар союзы рәйесе, Рәсәй Фоторәссамдар союзы сәркәтибе, 2004 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Фоторәссамдар союзының Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2014). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2010). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:10 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1872]]: Владимир Арсеньев, Алыҫ Көнсығышты тикшереүсе сәйәхәтсе, [[СССР]] яҙыусыһы («Дерсу Узала»). * [[1894]]: Александр Довженко, СССР кинорежиссёры, яҙыусы, кинодраматург. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1899]]: Вольф Мессинг, эстрада артисы, иллюзионист, психиатр һәм гипнотизёр, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1971). * [[1925]]: Борис Чайковский, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, пианист, педагог, профессор. СССР-ҙың халыҡ артисы (1985) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1969). * [[1931]]: Люсье́на Овчинникова, СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1973). («Девчата», «Сильные духом», «Мама вышла замуж», «Большая перемена», «Девять дней одного года», «И снова Анискин» фильмдәре). * [[1955]]: Лариса Долина, СССР һәм Рәсәйҙең эстрада йырсыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (1998). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:10 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1994]]: Евгений Долматовский, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙың [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан шағиры, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты. «Любимый город», «Ночь коротка», «Комсомольцы-добровольцы» һәм башҡа бик күп популяр йырҙар авторы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И10]] [[Категория:10 сентябрь]] iub1gi99g3lnnu79o4vmjnbkc97sjx5 1303695 1303694 2026-09-09T18:35:35Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1303695 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''10 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 253-сө ([[кәбисә йыл]]ында 254-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 112 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Фашизм]] ҡорбандарын иҫкә алыу көнө (сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһе). ** [[Торналар]] көнө (сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһе). ** Макияж көнө. ** Портвейн көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Фекерҙәр менән алмашыу көнө. * {{Флагификация|Гайана}}: [[Америка]] [[индейҙар]]ы мираҫы көнө. * {{Флагификация|Германия}}: [[Немец теле]] көнө. * {{Флагификация|Гибралтар}}: Милли байрам. * {{Флагификация|Гондурас}}: [[Бала]] көнө. * {{Флагификация|Монголия}}: Сәйәси золом ҡорбандарын иҫкә алыу көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Мәскәү]] көнө. * {{Флагификация|Украина}}: Кино көнө. ** Физик культура һәм [[спорт]] көнө. * {{Флагификация|Индия}}: Ата-бабаларҙы хөрмәтләп иҫкә алыу көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Саха Республикаһы]]: [[Велосипед]] спорты көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Беларусь}}: [[Танк]]истар көнө. * {{Флагификация|Китай}}: [[Уҡытыусы]] көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Танкистар көнө. * {{Флагификация|Туркменистан}}: [[Төҙөлөш]], [[энергетика]] һәм коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1929]]: Гусь-Хрустальный ҡалаһында [[быяла]] заводы эшләй башлай. * [[1940]]: [[СССР]]-ҙа «Паспорт тураһында положение» раҫлана. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1947]]: СССР-ҙың «Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы булдырыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Янғуразов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы]] (1910—12.09.1978), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, [[КПСС|партия]] органдары һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1967—1978 йылдарҙа Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтының Өфө факультеты деканы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1953). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1974). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1942) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан. * [[Кокурин Борис Степанович]] (1920—3.02.1983), [[йыр]]сы (драматик тенор). 1960—1982 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1955). [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1950). Сығышы менән [[Саранск]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Криворотов Михаил Павлович]] (1920—18.12.1943), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, [[танк]] полкының өлкән механик-водителе, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] (1941). * [[Хисмәтов Мөхәмәтйән Фазылйән улы]] (1930—18.03.2010), ғалим-[[географ]]. 1958 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1969—1981 йылдарҙа иҡтисади география кафедраһы мөдире, 1965—1968 һәм 1981—1983 йылдарҙа география факультеты деканы; 1985—2007 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991 йылға тиклем тиклем иҡтисади география кафедраһы мөдире. География фәндәре кандидаты (1959), профессор (1992). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Ҡырҙас]] ауылынан. * [[Егоров Игорь Владимирович]] (1940—11.01.2009), ғалим-инженер-технолог, йәмәғәтсе. 1987 йылдан [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]] директоры, 1994 йылдан — генераль директоры, 1996 йылдан алып «Башнефтехим» асыҡ акционерҙар йәмғиәте президенты, 1997 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Тауар етештереүселәр федерацияһының генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1996). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1990). Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. «Почёт Билдәһе» (1986) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1996) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Әхмәтов Фуат Мирза улы]] (1945—8.07.2006), [[театр]] актёры, 1971—2006 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дәүләкән районы]] [[Яңы Аҡҡолай]] ауылынан. * [[Ғәзизов Әхәт Мәжит улы]] (1945), инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1986 йылдан Туймазы техник углерод заводы директоры, 1994 йылдан «Туймазытехуглерод» берекмәһенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған, Рәсәй Федерацияһының почётлы химигы. [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2015). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Самсыҡ]] ауылынан. * [[Стрекалова Лариса Федоровна]] (1960), ғалим-табип-терапевт, [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 5-се клиник дауахананың баш табип урынбаҫары, медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ильясов Сафуан Фәтих улы]] (1921—2021), [[колхоз]]сы, йөҙйәшәр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Нуриман районы]] Баһау исемендәге колхоздың элекке [[Умартасылыҡ|умартасыһы]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған умартасыһы. [[Ватан һуғышы ордены|I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. * [[Байғабулова Йомабикә Мәхийән ҡыҙы]] (1936), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. [[Хәйбулла районы]] ауылының элекке фельдшер-акушеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Килдебаев Хәлит Хәмит улы]] (1946), [[Агрономия|агроном]]. Хәйбулла районы Фрунзе исемендәге колхоздың элекке рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. * [[Хәкимов Виктор Сәлим улы]] (1946), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]], нефтсе, йәмәғәтсе. Техник фәндәр кандидаты (1984), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2006), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] уйлап табыусыһы (1985). * [[Әминев Салауат Хөрмәт улы]] (1946), комсомол, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. [[иҡтисад]]сы-ғалим. 1987—1994 йылдарҙа Башҡортостандың мәҙәниәт министры, 1994—2000 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәте етәксеһе, 2001—2004 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]]ның налогтар һәм һалымдар министры урынбаҫары. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2005). [[Рәсәй]]ҙең почётлы химигы (2014), Федераль һалым хеҙмәтенең почётлы хеҙмәткәре (2006), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2016). * [[Бакланов Андрей Николаевич]] (1966), табип, нейрохирург-ғалим. 2002 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] 2-се дауаханаһының нейрохирургия бүлеге мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (2004). «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы хирургы» конкурсы еңеүсеһе (2007). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Мырҙаҡаева Динә Ғәйнелбаян ҡыҙы]] (1951), полиграфист, [[тәржемә]]се, йәмәғәтсе. 1973 йылдан Башҡортостандың хәҙерге [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]] мөхәррире, 1993 йылдан — сектор мөдире. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. 2013—2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы татар ҡатын-ҡыҙҙарының «Сәхибҗамал» йәмәғәт ойошмаһы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Вәзих Исхаҡов]] исемендәге әҙәби премия лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Иҫке Үҙмәш]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Черняев Давыд Александрович]] (1907—4.02.1973), [[нефть|нефтсе]]. 1946 йылдан [[Туймазы]]—[[Өфө]] нефть үткәргесе төҙөлөшө директоры, 1947 йылдан Урал-Себер магистраль нефть үткәргестәр идаралығы (Өфө) идарасыһы, 1948—1950 һәм 1952—1970 йылдарҙа — начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1948, 1953, 1959) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1942) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Атырау]] (1991 йылға тиклем [[Гурьев]]) ҡалаһынан. * [[Ғәлимов Зиннәт Абдулхаҡ улы]] (1922—13.08.1983), [[Журналистика|журналист]], [[проза]]ик. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958—1982 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш район]] [[гәзите]]нең әҙәби хеҙмәткәре, бүлек мөдире һәм мөхәррир урынбаҫары. 1973 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Володина Октябрина Фёдоровна]] (1927), [[Педагогика|педагог]]. 1949—1984 йылдарҙа [[Борай районы]] [[Борай]] ауылының 1-се һәм 2-се урта мәктәптәренең [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967) һәм РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964). Сығышы менән хәҙерге [[Брянск өлкәһе]]нең Белые Берега тимер юл станцияһы ҡасабаһынан. * [[Хафизов Исмәғил Ҡыяметдин улы]] (1927—27.07.1995), механизатор. 1947 йылдан [[Әбйәлил районы]] колхоздары тракторсыһы, 1958—1987 йылдарҙа Шайморатов исемендәге колхоз комбайнсыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Аһылай (Әбйәлил районы)|Аһылай]] ауылынан. * [[Маркова Вера Ивановна]] (1932), производство хеҙмәткәре. 1962—1983 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең йылы һәм тауыш үткәрмәгән материалдар етештереү мастеры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. * [[Килмөхәмәтова Миңнур Фәзлетдин ҡыҙы]] (1947), [[балет]] артисы. Хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның элекке солисы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Ҡалдар]] ауылынан. * [[Ғилманова Мәликә Нәжип ҡыҙы]] (1952), педагог. 2000—2021 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тағы Башҡортостан мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Сенченко Татьяна Васильевна]] (1952), тренер-уҡытыусы. 1975 йылдан [[Белорет]] ҡалаһы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәптәренең еңел атлетика буйынса тренеры. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2001), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000), мәғариф отличнигы (1996) һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы [[Борисов (Әбйәлил районы)|Борисов]] ауылынан. * [[Родионова Людмила Николаевна]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. 1993 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]], 2007 йылдан — [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, финанстар, аҡса әйләнеше һәм иҡтисади хәүефһеҙлек кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1998), профессор (2002). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2015). Сығышы менән [[Украина]]ның [[Полтава]] ҡалаһынан. * [[Сунгуров Владимир Владимирович]] (1957), осоусы. [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке штурман-һынаусыһы. Рәсәйҙең атҡаҙанған штурман-һынаусыһы. * [[Ғасҡарова Ризида Тимерхан ҡыҙы]] (1962), элемтә тармағы хеҙмәткәре. 1984—2017 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Шишмә (Дүртөйлө районы)|Шишмә]] ауылындағы почта бүлексәһе начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе (2015) һәм почта элемтәһе мастеры (2015). Сығышы менән ошо ауылдан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Вәлитов Шәйхислам Иҙрис улы]] (1923—23.01.1987), механизатор. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948—1984 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ» совхозы механизаторы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1957) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. * [[Әбдрәшитов Шамил Рәхим улы]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Энергетика|энергетик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп [[уҡытыусы]]һы, йәмәғәтсе. 1971—1988 йылдарҙа [[«Башкирэнерго» берекмәһе]]нең генераль директоры. [[СССР]]-ҙың XI һәм XII саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1979—1988). Техник фәндәр кандидаты (1976), доцент. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1983), СССР-ҙың почётлы энергетигы (1983). Октябрь Революцияһы (1976), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм «Почёт Билдәһе» ордены (1985) ордендары кавалеры. [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы (2019). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Аҡсурина Мәғәтифә Исмәғил ҡыҙы]] (1938), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1968—1993 йылдарҙа Хәйбулла районы «Таналыҡ» совхозы һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1984), коммунистик хеҙмәт ударнигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1981) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың 1970-сы йылдарҙа бөткән Суҡраҡ ауылынан. * [[Зәйнуллин Тәлғәт Мәхмүт улы]] (1948), эшсе. 1969—2012 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ТЭЦ-ы машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Благовар районы]]ның [[Языков (Благовар районы)|Языков]] ауылынан. * [[Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы]] (1948), табип-хирург-ғалим, йәмәғәтсе. 1999—2012 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы 22-се дауахананың баш табибы. Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Медицина фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Зәк-Ишмәт]] ауылынан. * [[Легостаев Виктор Григорьевич]] (1948), [[журналистика|журналист]]. [[Бөрө районы]] «Победа» гәзитенең элекке мөхәррире. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ауылынан. * [[Шәйхуллина Лира Әхмәтйән ҡыҙы]] (1948), малсы, йәмәғәтсе. 1973—2000 йылдарҙа [[Өфө районы]] СССР-ҙың 60 йыллығы исемендәге совхоз операторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1989), 2-се (1986) һәм 3-сө (1981) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны ордендары]] кавалеры. [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты|КПСС-тың 35-се Башҡортостан өлкә]] конференцияһы ([[Өфө]], 1979) һәм [[КПСС]]-тың 26-сы съезы делегаты ([[Мәскәү]], 1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районының [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан. * [[Гөлфиә Юнысова]] (1948), [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2015).[[Журналистика|Журналист]], [[шиғриәт|шағир]] һәм йәмәғәтсе. 1978—1999 йылдарҙа [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]ның баш мөхәррире, 1990—1995 йылдарҙа [[РСФСР]]ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2006). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1984). * [[Баһауетдинова Миңлехана Ишмөхәмәт ҡыҙы]] (1953), [[Филология|филолог]]-ғалим, уҡытыусы. 1976 йылдан [[Стәрлебаш районы]] [[Иҫке Ҡалҡаш]], 1980 йылдан — [[Стәрлебаш]]тағы 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, директор урынбаҫары, 1993 йылдан — директоры; 2008 йылдан Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтының бүлек мөдире, 2011 йылдан — [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Филология]] фәндәре кандидаты (1997). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (2008) һәм атҡаҙанған (1992) уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005), [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2007). * [[Йомағужина Рәмилә Наил ҡыҙы]] (1953), юрист-ғалим, дәүләт органдары хеҙмәткәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2003—2010 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Гражданлыҡ хәле акттарын теркәү (ЗАГС) идаралығы етәксеһе, 2012—2016 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]] уҡытыусыһы һәм факультет деканы урынбаҫары. Юридик фәндәр кандидаты (2006). * [[Ҡылысов Урал Ишбирҙе улы]] (1963—8.05.2013), [[География|географ]]-ғалим. 1988—1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]], 2000—2013 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. [[География]] фәндәре кандидаты (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Баймаҡ районы]]ның [[Иҫке Сибай]] ауылынан. * [[Әсәҙуллин Фәнил Шәйхислам улы]] (1968), [[балет]]мейстер. 1996 йылдан Сибай филармонияһының балет артисы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан Сибай халыҡ бейеүҙәре ансамбленең ҡуйыусы балетмейстеры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2011). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районының [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылынан. * [[Ҡаһарманова Миләүшә Сәйғәфәр ҡыҙы]] (1973), журналист, [[проза]]ик. [[«Киске Өфө» гәзите]]нең элекке хеҙмәткәре, [[«Һәнәк» журналы]]ның элекке баш мөхәррире, 2023 йылдан Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы директоры. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2018).}} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Иманғолов Динислам Ислам улы]] (1924—22.09.2014), хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1951—1994 йылдарҙа [[Башҡортостан сода компанияһы|Стәрлетамаҡ сода-цемент комбинаты]] слесары. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның IX саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1975—1980). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1974). [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (1969). * [[Кәримов Риф Низай улы]] (1939—2006), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1960–2003 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]]ның Куйбышев исемендәге колхоз механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зөлҡәрнәев Батыргәрәй Сәлим улы]] (1949), хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. 1981—1983 йылдарҙа атом һыу аҫты кәмәһе командиры. 1985—1997 йылдарҙа Хәрби‑диңгеҙ академияһы уҡытыусыһы. 1998—2003 йылдарҙа — [[Рәсәй Федерацияһы]] Именлек Советы аппаратында хәрби инспектор. Контр-адмирал (1999). Хәрби фәндәр докторы (1996), профессор (1997). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1982) һәм [[Батырлыҡ ордены|Батырлыҡ]] (2001) ордендары кавалеры. * [[Килмәмәтов Рәмил Исмәғил улы]] (1949—12.04.2019), фоторәссам, йәмәғәтсе. 1983 йылдан СССР Фоторәссамдар союзы ағзаһы. 1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Фоторәссамдар союзы рәйесе, Рәсәй Фоторәссамдар союзы сәркәтибе, 2004 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Фоторәссамдар союзының Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2014). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2010). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:10 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1872]]: Владимир Арсеньев, Алыҫ Көнсығышты тикшереүсе сәйәхәтсе, [[СССР]] яҙыусыһы («Дерсу Узала»). * [[1894]]: Александр Довженко, СССР кинорежиссёры, яҙыусы, кинодраматург. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1899]]: Вольф Мессинг, эстрада артисы, иллюзионист, психиатр һәм гипнотизёр, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1971). * [[1925]]: Борис Чайковский, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, пианист, педагог, профессор. СССР-ҙың халыҡ артисы (1985) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1969). * [[1931]]: Люсье́на Овчинникова, СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1973). («Девчата», «Сильные духом», «Мама вышла замуж», «Большая перемена», «Девять дней одного года», «И снова Анискин» фильмдәре). * [[1955]]: Лариса Долина, СССР һәм Рәсәйҙең эстрада йырсыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (1998). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:10 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1994]]: Евгений Долматовский, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙың [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан шағиры, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты. «Любимый город», «Ночь коротка», «Комсомольцы-добровольцы» һәм башҡа бик күп популяр йырҙар авторы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И10]] [[Категория:10 сентябрь]] qcl02bw3qsd4xw9ya0pfev1hfd9due5 1303696 1303695 2026-09-09T18:48:50Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу 1303696 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''10 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 253-сө ([[кәбисә йыл]]ында 254-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 112 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Фашизм]] ҡорбандарын иҫкә алыу көнө (сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһе). ** [[Торналар]] көнө (сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһе). ** Макияж көнө. ** Портвейн көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Фекерҙәр менән алмашыу көнө. * {{Флагификация|Гайана}}: [[Америка]] [[индейҙар]]ы мираҫы көнө. * {{Флагификация|Германия}}: [[Немец теле]] көнө. * {{Флагификация|Гибралтар}}: Милли байрам. * {{Флагификация|Гондурас}}: [[Бала]] көнө. * {{Флагификация|Монголия}}: Сәйәси золом ҡорбандарын иҫкә алыу көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Мәскәү]] көнө. * {{Флагификация|Украина}}: Кино көнө. ** Физик культура һәм [[спорт]] көнө. * {{Флагификация|Индия}}: Ата-бабаларҙы хөрмәтләп иҫкә алыу көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Саха Республикаһы]]: [[Велосипед]] спорты көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Беларусь}}: [[Танк]]истар көнө. * {{Флагификация|Китай}}: [[Уҡытыусы]] көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Танкистар көнө. * {{Флагификация|Туркменистан}}: [[Төҙөлөш]], [[энергетика]] һәм коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1929]]: Гусь-Хрустальный ҡалаһында [[быяла]] заводы эшләй башлай. * [[1940]]: [[СССР]]-ҙа «Паспорт тураһында положение» раҫлана. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1947]]: СССР-ҙың «Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы булдырыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Янғуразов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы]] (1910—12.09.1978), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, [[КПСС|партия]] органдары һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1967—1978 йылдарҙа Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтының Өфө факультеты деканы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1953). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1974). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1942) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан. * [[Кокурин Борис Степанович]] (1920—3.02.1983), [[йыр]]сы (драматик тенор). 1960—1982 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1955). [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1950). Сығышы менән [[Саранск]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Криворотов Михаил Павлович]] (1920—18.12.1943), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, [[танк]] полкының өлкән механик-водителе, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] (1941). * [[Хисмәтов Мөхәмәтйән Фазылйән улы]] (1930—18.03.2010), ғалим-[[географ]]. 1958 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1969—1981 йылдарҙа иҡтисади география кафедраһы мөдире, 1965—1968 һәм 1981—1983 йылдарҙа география факультеты деканы; 1985—2007 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991 йылға тиклем тиклем иҡтисади география кафедраһы мөдире. География фәндәре кандидаты (1959), профессор (1992). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Ҡырҙас]] ауылынан. * [[Егоров Игорь Владимирович]] (1940—11.01.2009), ғалим-инженер-технолог, йәмәғәтсе. 1987 йылдан [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]] директоры, 1994 йылдан — генераль директоры, 1996 йылдан алып «Башнефтехим» асыҡ акционерҙар йәмғиәте президенты, 1997 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Тауар етештереүселәр федерацияһының генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1996). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1990). Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. «Почёт Билдәһе» (1986) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1996) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Әхмәтов Фуат Мирза улы]] (1945—8.07.2006), [[театр]] актёры, 1971—2006 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дәүләкән районы]] [[Яңы Аҡҡолай]] ауылынан. * [[Ғәзизов Әхәт Мәжит улы]] (1945), инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1986 йылдан Туймазы техник углерод заводы директоры, 1994 йылдан «Туймазытехуглерод» берекмәһенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған, Рәсәй Федерацияһының почётлы химигы. [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2015). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Самсыҡ]] ауылынан. * [[Стрекалова Лариса Федоровна]] (1960), ғалим-табип-терапевт, [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 5-се клиник дауахананың баш табип урынбаҫары, медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ильясов Сафуан Фәтих улы]] (1921—2021), [[колхоз]]сы, йөҙйәшәр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Нуриман районы]] Баһау исемендәге колхоздың элекке [[Умартасылыҡ|умартасыһы]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған умартасыһы. [[Ватан һуғышы ордены|I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. * [[Байғабулова Йомабикә Мәхийән ҡыҙы]] (1936), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. [[Хәйбулла районы]] ауылының элекке фельдшер-акушеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Килдебаев Хәлит Хәмит улы]] (1946), [[Агрономия|агроном]]. Хәйбулла районы Фрунзе исемендәге колхоздың элекке рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. * [[Хәкимов Виктор Сәлим улы]] (1946), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]], нефтсе, йәмәғәтсе. Техник фәндәр кандидаты (1984), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2006), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] уйлап табыусыһы (1985). * [[Әминев Салауат Хөрмәт улы]] (1946), комсомол, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. [[иҡтисад]]сы-ғалим. 1987—1994 йылдарҙа Башҡортостандың мәҙәниәт министры, 1994—2000 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәте етәксеһе, 2001—2004 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]]ның налогтар һәм һалымдар министры урынбаҫары. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2005). [[Рәсәй]]ҙең почётлы химигы (2014), Федераль һалым хеҙмәтенең почётлы хеҙмәткәре (2006), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2016). * [[Бакланов Андрей Николаевич]] (1966), табип, нейрохирург-ғалим. 2002 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] 2-се дауаханаһының нейрохирургия бүлеге мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (2004). «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы хирургы» конкурсы еңеүсеһе (2007). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Мырҙаҡаева Динә Ғәйнелбаян ҡыҙы]] (1951), полиграфист, [[тәржемә]]се, йәмәғәтсе. 1973 йылдан Башҡортостандың хәҙерге [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]] мөхәррире, 1993 йылдан — сектор мөдире. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. 2013—2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы татар ҡатын-ҡыҙҙарының «Сәхибҗамал» йәмәғәт ойошмаһы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Вәзих Исхаҡов]] исемендәге әҙәби премия лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Иҫке Үҙмәш]] ауылынан. * [[Шәйҙуллин Рәил Рәшит улы]] (1976), [[хоҡуҡ|юрист]], [[тарих]]сы-ғалим. Башҡортостан Республикаһы Юғары Суды рәйесе. Тарих фәндәре кандидаты. [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы, Салауат Юлаев ордены кавалеры. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Черняев Давыд Александрович]] (1907—4.02.1973), [[нефть|нефтсе]]. 1946 йылдан [[Туймазы]]—[[Өфө]] нефть үткәргесе төҙөлөшө директоры, 1947 йылдан Урал-Себер магистраль нефть үткәргестәр идаралығы (Өфө) идарасыһы, 1948—1950 һәм 1952—1970 йылдарҙа — начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1948, 1953, 1959) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1942) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Атырау]] (1991 йылға тиклем [[Гурьев]]) ҡалаһынан. * [[Ғәлимов Зиннәт Абдулхаҡ улы]] (1922—13.08.1983), [[Журналистика|журналист]], [[проза]]ик. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958—1982 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш район]] [[гәзите]]нең әҙәби хеҙмәткәре, бүлек мөдире һәм мөхәррир урынбаҫары. 1973 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Володина Октябрина Фёдоровна]] (1927), [[Педагогика|педагог]]. 1949—1984 йылдарҙа [[Борай районы]] [[Борай]] ауылының 1-се һәм 2-се урта мәктәптәренең [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967) һәм РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964). Сығышы менән хәҙерге [[Брянск өлкәһе]]нең Белые Берега тимер юл станцияһы ҡасабаһынан. * [[Хафизов Исмәғил Ҡыяметдин улы]] (1927—27.07.1995), механизатор. 1947 йылдан [[Әбйәлил районы]] колхоздары тракторсыһы, 1958—1987 йылдарҙа Шайморатов исемендәге колхоз комбайнсыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Аһылай (Әбйәлил районы)|Аһылай]] ауылынан. * [[Маркова Вера Ивановна]] (1932), производство хеҙмәткәре. 1962—1983 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең йылы һәм тауыш үткәрмәгән материалдар етештереү мастеры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. * [[Килмөхәмәтова Миңнур Фәзлетдин ҡыҙы]] (1947), [[балет]] артисы. Хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның элекке солисы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Ҡалдар]] ауылынан. * [[Ғилманова Мәликә Нәжип ҡыҙы]] (1952), педагог. 2000—2021 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тағы Башҡортостан мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Сенченко Татьяна Васильевна]] (1952), тренер-уҡытыусы. 1975 йылдан [[Белорет]] ҡалаһы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәптәренең еңел атлетика буйынса тренеры. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2001), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000), мәғариф отличнигы (1996) һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы [[Борисов (Әбйәлил районы)|Борисов]] ауылынан. * [[Родионова Людмила Николаевна]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. 1993 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]], 2007 йылдан — [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, финанстар, аҡса әйләнеше һәм иҡтисади хәүефһеҙлек кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1998), профессор (2002). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2015). Сығышы менән [[Украина]]ның [[Полтава]] ҡалаһынан. * [[Сунгуров Владимир Владимирович]] (1957), осоусы. [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке штурман-һынаусыһы. Рәсәйҙең атҡаҙанған штурман-һынаусыһы. * [[Ғасҡарова Ризида Тимерхан ҡыҙы]] (1962), элемтә тармағы хеҙмәткәре. 1984—2017 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Шишмә (Дүртөйлө районы)|Шишмә]] ауылындағы почта бүлексәһе начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе (2015) һәм почта элемтәһе мастеры (2015). Сығышы менән ошо ауылдан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Вәлитов Шәйхислам Иҙрис улы]] (1923—23.01.1987), механизатор. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948—1984 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ» совхозы механизаторы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1957) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. * [[Әбдрәшитов Шамил Рәхим улы]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Энергетика|энергетик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп [[уҡытыусы]]һы, йәмәғәтсе. 1971—1988 йылдарҙа [[«Башкирэнерго» берекмәһе]]нең генераль директоры. [[СССР]]-ҙың XI һәм XII саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1979—1988). Техник фәндәр кандидаты (1976), доцент. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1983), СССР-ҙың почётлы энергетигы (1983). Октябрь Революцияһы (1976), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм «Почёт Билдәһе» ордены (1985) ордендары кавалеры. [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы (2019). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Аҡсурина Мәғәтифә Исмәғил ҡыҙы]] (1938), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1968—1993 йылдарҙа Хәйбулла районы «Таналыҡ» совхозы һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1984), коммунистик хеҙмәт ударнигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1981) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың 1970-сы йылдарҙа бөткән Суҡраҡ ауылынан. * [[Зәйнуллин Тәлғәт Мәхмүт улы]] (1948), эшсе. 1969—2012 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ТЭЦ-ы машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Благовар районы]]ның [[Языков (Благовар районы)|Языков]] ауылынан. * [[Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы]] (1948), табип-хирург-ғалим, йәмәғәтсе. 1999—2012 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы 22-се дауахананың баш табибы. Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Медицина фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Зәк-Ишмәт]] ауылынан. * [[Легостаев Виктор Григорьевич]] (1948), [[журналистика|журналист]]. [[Бөрө районы]] «Победа» гәзитенең элекке мөхәррире. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ауылынан. * [[Шәйхуллина Лира Әхмәтйән ҡыҙы]] (1948), малсы, йәмәғәтсе. 1973—2000 йылдарҙа [[Өфө районы]] СССР-ҙың 60 йыллығы исемендәге совхоз операторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1989), 2-се (1986) һәм 3-сө (1981) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны ордендары]] кавалеры. [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты|КПСС-тың 35-се Башҡортостан өлкә]] конференцияһы ([[Өфө]], 1979) һәм [[КПСС]]-тың 26-сы съезы делегаты ([[Мәскәү]], 1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районының [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан. * [[Гөлфиә Юнысова]] (1948), [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2015).[[Журналистика|Журналист]], [[шиғриәт|шағир]] һәм йәмәғәтсе. 1978—1999 йылдарҙа [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]ның баш мөхәррире, 1990—1995 йылдарҙа [[РСФСР]]ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2006). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1984). * [[Баһауетдинова Миңлехана Ишмөхәмәт ҡыҙы]] (1953), [[Филология|филолог]]-ғалим, уҡытыусы. 1976 йылдан [[Стәрлебаш районы]] [[Иҫке Ҡалҡаш]], 1980 йылдан — [[Стәрлебаш]]тағы 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, директор урынбаҫары, 1993 йылдан — директоры; 2008 йылдан Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтының бүлек мөдире, 2011 йылдан — [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Филология]] фәндәре кандидаты (1997). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (2008) һәм атҡаҙанған (1992) уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005), [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2007). * [[Йомағужина Рәмилә Наил ҡыҙы]] (1953), юрист-ғалим, дәүләт органдары хеҙмәткәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2003—2010 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Гражданлыҡ хәле акттарын теркәү (ЗАГС) идаралығы етәксеһе, 2012—2016 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]] уҡытыусыһы һәм факультет деканы урынбаҫары. Юридик фәндәр кандидаты (2006). * [[Ҡылысов Урал Ишбирҙе улы]] (1963—8.05.2013), [[География|географ]]-ғалим. 1988—1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]], 2000—2013 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. [[География]] фәндәре кандидаты (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Баймаҡ районы]]ның [[Иҫке Сибай]] ауылынан. * [[Әсәҙуллин Фәнил Шәйхислам улы]] (1968), [[балет]]мейстер. 1996 йылдан Сибай филармонияһының балет артисы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан Сибай халыҡ бейеүҙәре ансамбленең ҡуйыусы балетмейстеры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2011). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районының [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылынан. * [[Ҡаһарманова Миләүшә Сәйғәфәр ҡыҙы]] (1973), журналист, [[проза]]ик. [[«Киске Өфө» гәзите]]нең элекке хеҙмәткәре, [[«Һәнәк» журналы]]ның элекке баш мөхәррире, 2023 йылдан Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы директоры. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2018).}} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Иманғолов Динислам Ислам улы]] (1924—22.09.2014), хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1951—1994 йылдарҙа [[Башҡортостан сода компанияһы|Стәрлетамаҡ сода-цемент комбинаты]] слесары. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның IX саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1975—1980). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1974). [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (1969). * [[Кәримов Риф Низай улы]] (1939—2006), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1960–2003 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]]ның Куйбышев исемендәге колхоз механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зөлҡәрнәев Батыргәрәй Сәлим улы]] (1949), хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. 1981—1983 йылдарҙа атом һыу аҫты кәмәһе командиры. 1985—1997 йылдарҙа Хәрби‑диңгеҙ академияһы уҡытыусыһы. 1998—2003 йылдарҙа — [[Рәсәй Федерацияһы]] Именлек Советы аппаратында хәрби инспектор. Контр-адмирал (1999). Хәрби фәндәр докторы (1996), профессор (1997). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1982) һәм [[Батырлыҡ ордены|Батырлыҡ]] (2001) ордендары кавалеры. * [[Килмәмәтов Рәмил Исмәғил улы]] (1949—12.04.2019), фоторәссам, йәмәғәтсе. 1983 йылдан СССР Фоторәссамдар союзы ағзаһы. 1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Фоторәссамдар союзы рәйесе, Рәсәй Фоторәссамдар союзы сәркәтибе, 2004 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Фоторәссамдар союзының Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2014). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2010). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:10 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1872]]: Владимир Арсеньев, Алыҫ Көнсығышты тикшереүсе сәйәхәтсе, [[СССР]] яҙыусыһы («Дерсу Узала»). * [[1894]]: Александр Довженко, СССР кинорежиссёры, яҙыусы, кинодраматург. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1899]]: Вольф Мессинг, эстрада артисы, иллюзионист, психиатр һәм гипнотизёр, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1971). * [[1925]]: Борис Чайковский, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, пианист, педагог, профессор. СССР-ҙың халыҡ артисы (1985) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1969). * [[1931]]: Люсье́на Овчинникова, СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1973). («Девчата», «Сильные духом», «Мама вышла замуж», «Большая перемена», «Девять дней одного года», «И снова Анискин» фильмдәре). * [[1955]]: Лариса Долина, СССР һәм Рәсәйҙең эстрада йырсыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (1998). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:10 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1994]]: Евгений Долматовский, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙың [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан шағиры, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты. «Любимый город», «Ночь коротка», «Комсомольцы-добровольцы» һәм башҡа бик күп популяр йырҙар авторы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И10]] [[Категория:10 сентябрь]] 3qptgqy5l2fb1d4qnkhnvztk4h8o1oh 0 115734 1303705 1189687 2026-09-10T03:04:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303705 wikitext text/x-wiki {{Порт|Тип и специализация порта=Сауҙа диңгеҙ порты|Атамаһы=Морской порт Азов|Фото=Азовский порт.jpg|урынлашҡан={{Флагификация|Россия}}, [[Азов]]|йөк әйләнеше={{рост}}6,3 млн.т (+13,4%) (2014<ref>[http://www.morport.com/rus/news/document1559.shtml Грузооборот морских портов России за 2014 г]. Ассоциация морских торговых портов</ref>)|пропускная способность=10 134,4 тыс. [[Тонна|тн]]<ref name="Реестр">{{cite web|author = |authorlink = |date = 31.03.2014|url = http://www.morflot.ru/files/docslist/20151119205235-%D0%90%D0%B7%D0%BE%D0%B2.doc|title = Морской порт Азов|format = doc|work = |publisher = [[Росморречфлот]]|accessdate = 2016-1-4|lang = ru|archiveurl = |archivedate = }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|время навигации=яҙ-йәй-көҙ|название должности управляющего портом=порт капитаны|инициалы=<ref name="Кэп">{{cite web | author = | authorlink = | coauthors = | date = | url = http://azov.azovseaports.ru/ | title = Капитан морского порта Азов | format = | work = | publisher = | accessdate = 2015-06-05 | lang = ru | description = | archiveurl = | archivedate = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123206/http://azov.azovseaports.ru/ |date=2016-03-04 }}</ref>|ближайшие порты=[[Таганрогский морской торговый порт|Таганрог]], [[Ростовский морской торговый порт|Дондағы Ростов]]|ближайшая ж/д станция=[[Аҙау]]|ближайший аэропорт=[[Ростов-на-Дону_(аэропорт)|Дондағы Ростов]]|официальный сайт=[http://azov.azovseaports.ru/]}} '''Аҙау диңгеҙ порты -''' [[Ростов өлкәһе|Ростов]] өлкәһендә,  [[Дон]] һәм Азовка (Дон ҡушылдығы) йылғалары ярында урынлашҡан ҡала.[[ Рәсәй]] Көньяғындағы иң оло порттарҙың береһе<ref name="Корабел">{{cite web|author=|authorlink=|coauthors=|date=|url=http://www.korabel.ru/news/comments/porti_azov_i_rostov-na-donu_okonchatelno_priznani_morskimi.html|title=Порты Азов и Ростов-на-Дону окончательно признаны морскими|format=|work=|publisher=|accessdate=2012-12-17|lang=ru|description=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DmPVb7cW|archivedate=2013-01-19}}</ref>. Аҙау диңгеҙ порты Дон тамағынан ун биш километр алыҫлыҡта, төньяҡтан көньяҡҡа йөктәр күсереп йөрөтөүгә тәғәйенләнгән 9-сы  интермодаль коридор һыҙығында урынлашҡан. Аҙау порты Урта[[Урта диңгеҙ|<nowiki/>]] диңгеҙҙе Рәсәйҙең эске һыуҙары һәм Каспий менән тоташтырыусы «төп ҡапҡа» булып тора. Әлеге моментта портҡа яҡынлатыусы Каспий бассейнын Аҙау бассейны менән тоташтырыусы каналды 8,5 метрға тәрәнәйтеү проекты әҙерләнә. Порт шулай уҡ Эске Һыу Транспорт Системаһына (ВВТС) инеү ҡапҡаһы ла булып тора. ВВТС Волга-Дон каналы аша артабан Каспий диңгеҙенә, [[Волга|Иҙел]] һәм төньяҡ йылғалар системаһы аша Волга-Балтиҡ һәм  Беломорканал каналдары Балтиҡ һәм Аҡ диңгеҙҙәр менән тоташа. Был Рәсәйҙең европа өлөшөндә урынлашҡан сәнәғәт үҙәктәренә «йылға-диңгеҙ» (4 метрға тиклем осадкалы) тибындағы 3000 т ― 5200 т  йөк йөрөтөүгә иҫәпләнгән, Аҙау диңгеҙе аша Рәсәйҙең эске һыуҙарын  Ҡара һәм Урта диңгеҙ<ref>{{Cite web|title=Азовский морской порт - География|url=http://www.azovseaport.ru/company/geography.htm|publisher=www.azovseaport.ru|accessdate=2017-02-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170203140236/http://www.azovseaport.ru/company/geography.htm |date=2017-02-03 }}</ref> менән бәйләүсе суднолар утеү өсөн бик уңайлы һыу юлы. Ҡәлғәне Бөйөк Пётр төрөктәрҙән азат иткән осорға, XVIII быуат башына, Аҙауҙы  тәүләп телгә алыу тура килә. 1865 йылда Аҙау диңгеҙе еңе тәрәнәйтелгән, ә  1888 йылда ― йылға яры таш менән нығытылған. 1904 йылда порт администрацияһы тәғәйенләнгән. Порттың тауар әйләнеше нигеҙен ул ваҡытта ашлыҡ, ҡаҡланған балыҡ һәм ыуылдырыҡ тәшкил иткән. Һуңғараҡ аҙау порты аша ҡала һәм регион мәнфәғәттәренә яуап биргән ағас һәм ҡом, ваҡ таш һәм башҡа төҙөлөш материалдары (тейәлә торған йөк) үткәрелгән. 1992 йылға саҡлы Аҙау порты Волга-Дон Пароходлығы составына ингән. 1992 йылдан Порт үҙ аллы предприятие статусына эйә булған. 1993 йылда Порт «Аҙау диңгеҙ порты» акционер йәмғиәте тип үҙгәртеп ҡоролған. 1994 йылдың декабрендә [[Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте|РФ]] Хөкүмәте Распоряжниеһына ярашлы, порт халыҡ-ара  статусы алған һәм башҡа дәүләттәрҙең<ref>{{Cite web|title=Азовский морской порт - История компании|url=http://www.azovseaport.ru/company/history.htm|publisher=www.azovseaport.ru|accessdate=2017-02-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423222103/http://www.azovseaport.ru/company/history.htm |date=2017-04-23 }}</ref> суднолары иеүгә асыҡ булған. Портта эшкәртелгән суднолар Ҡара һәм Урта диңгеҙ акваторияларында эшләйҙәр, [[Дунай|Дуна]]<nowiki/>й буйлап Үҙәк Европа илдәренә барып етә алалар. Порт аша Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Европа, Төньяҡ  Африка һәм Яҡын Көнсығыштың йөктәре үтә, тейәп-бушатыла. Портта сик буйы, таможня, санитар, ветеринар һәм карантин хеҙмәттәре<ref name="А">{{cite web|url=http://www.azovseaport.ru/|title=Азовский морской порт|author=|authorlink=|coauthors=|description=|date=|format=|publisher=|lang=ru|accessdate=2012-12-17|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DmPXo5si|archivedate=2013-01-19|work=}}</ref> эшләй. Аҙау портының тейәү-бушатыу комплексына 11 причал<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.azovseaport.ru/characteristics/|title=http://www.azovseaport.ru/characteristics/|author=|website=|date=|publisher=}}</ref> ҡарай. Порт генеральный һәм тейәлә торған йөктәргә: күмер, металл, урман, иген, ашлама, төҙөлөш  материалдары, тара-берәмек йөктәргә махсуслашҡан. Контейнерҙарҙы бушатыу ҡоролмалары бар. Һуңғы ваҡытта яңы йөк ағымы, атап әйткәндә, балсыҡ-ер, цемент тейәү-бушатыу үҙләштерелгән.. Йөк тейәү-бушатыуҙан башҡа порт пассажир диңгеҙ һәм йылға судноларын ҡабул итә. Аҙау диңгеҙ порты территорияһының дөйөм майҙаны 24 гектарҙан артығыраҡ: * үҙәк йөктәр районы – 5,9 га * яңы йөк причалдары ("яңы" порт территорияһы) – 17 га * йөк участкаһы «Лоцпост» ― 1,2 га * Шыйыҡлатылған углеводород терминалын (СУГ) төҙөү маҡсатында участка бүленгән ― 36 га == Причалдар == * Ауыл хужалығы продукцияһын тейәү-бушатыу Терминалы «Луис Дрейфус Коммодитиз Восток» * Иген терминалы ООО "Промэкспедиция" (ЯСЙ) * Иген терминалы ООО "Аҙау порт элеваторы" (ЯСЙ) * Нефть ағыҙыу терминалы ЗАО "Азовпродукт" (ЯАЙ) * Нефть ағыҙыу терминалы ООО "ДонТерминал" (ЯСЙ) * Аҙау балыҡ заводы * Аҙау диңгеҙ порты == Порттағы йөк әйләнеше == * 2009: 4,684 млн.т * 2010: 4,273 млн.т * 2011: 4,8 млн.т * 2012: 5,1 млн.т (+6,2%) * 2014: 6,3 млн.т (+13,4%) * 2015: 7,1 млн.т (+5,2%) == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * Аҙау порты с[http://www.morinfocenter.ru/rusports/azov/schema.htm хема] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120904155159/http://www.morinfocenter.ru/rusports/azov/schema.htm |date=2012-09-04 }}һы [[Категория:Рәсәй порттары]] [[Категория:Алфавит буйынса порттар]] o9yfogju40sbehoifns6k9ngxh6wpkv 0 118684 1303689 1303568 2026-09-09T16:06:28Z LNTG 42905 [[Special:Contributions/~2026-48052-25|~2026-48052-25]] эшләгән [[Special:Diff/1303568|1303568]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:~2026-48052-25|фекер алышыу]]) 1303689 wikitext text/x-wiki {{Кинематографист | имя = Светлана Ходченкова | оригинал имени = | изображение = SvetlanaKhodchenkova (cropped).jpg | ширина = 230px | описание изображения = Светлана Ходченкова «Беҙ киләсәктән 2» фильмының премьераһында | имя при рождении = Светлана Викторовна Ходченкова | место рождения = {{ТУ|Мәскәү}}, РСФСР, [[СССР]] | гражданство = {{RUS}} | профессия = {{актёр|Рәсәй}} | годы активности = [[2003]] — әлеге көнгәсә | направление = | киностудия = | награды = | место работы = }} '''Ходченкова Светлана Викторовна''' ([[21 ғинуар]] [[1983 йыл]]) — [[Рәсәй]] театр, кино һәм телевидение актёры. == Биографияһы == Светлана Викторовна Ходченкова (кейәүҙә — ''Яглыч'') 1983 йылдың 21 ғинуарында Мәскәүҙә тыуған. Оҙаҡ ваҡыт әсәһе менән Железнодорожный ҡалаһында йәшәгән. 16 йәшендә күпмелер ваҡыт модель агентлығында эшләп алған. Кинолағы дебюты — Станислав Говорухиндың «Благословите женщину» фильмында роль (2003). Был роль өсөн ул «Ника» кинопремияһына күрһәтелә. Карьераһын «Талисман любви» тарихи телесериалында күрәҙәсе Кассандра роле менән дауам итә (2005). 2005 йылда Борис Щукин исемендәге театр институтын, М. Борисов курсын тамамлай. Шул уҡ йылда режиссёр Станислав Говорухиндың  «Не хлебом единым» таҫмаһында Надежда Дроздова ролен башҡара. 2007 йылда Ходченкова режиссёр Павел Санаевтың «Нулевой километр» фильмында төшә. 2009 — 2013 йй. режиссёр Марюс Вайсберг менән эшләй: йырсы Вера Брежнева һәм актриса Анастасия Задорожная менән бергә «Любовь в большом городе» трилогияһында уйнай. 2011 йылда актрисаның Голливудта дебюты була<ref>[http://www.sobaka.ru/oldmagazine/portrety/13770#pr Светлана Ходченкова в рубрике «Портреты»] — Журнал [[Собака.ru (журнал)|«Собака.ru»]] — [http://www.webcitation.org/6OBkWmZuC архивировано от 19.03.2013]</ref> — «Шпион, выйди вон!»<ref>{{Cite web|url = http://www.marieclaire.ru/razgovori/svetlana-hodchenkova-v-rossii-pleyboy-eto-kompliment-a-ne-kompromat-/|title = Светлана Ходченкова: "В России плейбой – это комплимент, а не компромат"|author = |date = 18 октября|publisher = marieclaire.ru}}</ref> картинаһын Светлана үҙенең америка коллегалары Гэри Олдмен, Колин Фёрт һ.б. менән на Венеция кинофестивалендә күрһәтә. Ходченкова һуңынан тағы бер америка картинаһы «Росомаха: Бессмертный» фильмында уҫал Ҡара йылан ролен башҡара. 2013 йылда «СашаТаня» телесериалында төшә. Шунан «Василиса», «Чемпионы», «Кровавая леди Батори» фильмдарында уйнай. 2016 йылдың 29 декабрендә экрандарға «Викинг» тарихи фильмы сыҡты, унда Ходченкова төп ролдәрҙең береһен башҡара. «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһы ағзаһы<ref>[http://www.fontanka.ru/2010/02/27/141/ Светлана Ходченкова: «Вторая Юлия Тимошенко из меня не выйдет» // Фонтанка.ру 27.02.2010]</ref>. Рәсәй кинематографистары берлеге ағзаһы. == Фильмографияһы == {{ВФильмеВерх|ру}} {{ВФильме|2003| [[Благословите женщину]] | Вера |5=ру}} {{ВСериале|2004|| [[Карусель (телесериал, 2004)|Карусель]] | Тамара Онегина |6=ру}} {{ВСериале|2004|| [[Охотники за иконами]] | Неждана |6=ру}} {{ВФильме|2005| [[Не хлебом единым (фильм)|Не хлебом единым]] | Надежда Сергеевна Дроздова |5=ру}} {{ВФильме|2005| [[Одиночество любви (фильм)|Одиночество любви]] | Ирина |5=ру}} {{ВСериале|2005|| [[Моя Пречистенка]] | Агния Тихомирова |6=ру}} {{ВСериале|2005|| [[Риэлтор (телесериал)|Риэлтор]] | Маша |6=ру}} {{ВСериале|2005|| [[Талисман любви]] | күрәҙәсе Кассандра |6=ру}} {{ВФильме|2006| [[Жена Сталина]] | Женя |5=ру}} {{ВСериале|2006|| [[Псевдоним «Албанец»]] | Галина Ермолаева |6=ру}} {{ВФильме|2006| [[Четыре таксиста и собака 2]] | Козыркина |5=ру}} {{ВФильме|2007| [[Нулевой километр (фильм, 2007)|Нулевой километр]] | Алина |5=ру}} {{ВФильме|2007| [[Последняя репродукция]] | Елена һәм уның күсермәһе |5=ру}} {{ВФильме|2008| [[Малая Москва]] | Вера Светлова |5=ру}} {{ВФильме|2008| [[Реальный папа]] | Людмила |5=ру}} {{ВФильме|2008| [[Тихая семейная жизнь]] | Мария Тимофеевна |5=ру}} {{ВСериале|2008|| [[Шальной ангел]] | Алёна Некрасова |6=ру}} {{ВСериале|2009|| [[Аптекарь (телесериал)|Аптекарь]] | Любовь Николаевна |6=ру}} {{ВФильме|2009| [[Когда мы были счастливы]] | Елена Викторовна Синцова |5=ру}} {{ВФильме|2009| [[Ловушка (фильм, 2009)|Ловушка]] | Лилиана |5=ру}} {{ВФильме|2009| [[Любовь в большом городе]] | Настя |5=ру}} {{ВСериале|2010|| [[Банды (телесериал)|Банды]] | Анна Владиславовна Егорова |6=ру}} {{ВФильме|2010| [[Любовь в большом городе 2]] | Настя |5=ру}} {{ВСериале|2010|| [[Робинзон (телесериал)|Робинзон]] | Лена Балунова |6=ру}} {{ВФильме|2011| [[Служебный роман. Наше время]] | Людмила Прокофьевна Калугина |5=ру}} {{ВФильме|2011| [[За тобой]] | Кира |5=ру}} {{ВСериале|2011|| [[Краткий курс счастливой жизни]] | Саша Усова|6=ру}} {{ВСериале|2011|| [[Метод Лавровой]] | Екатерина Лаврова |6=ру}} {{ВФильме|2011| [[Шпион, выйди вон!]] | Ирина |5=ру}} {{ВФильме|2011| [[Беременный]] | прокурор |5=ру}} {{ВФильме|2011| [[Пять невест]] | Настя |5=ру}} {{ВФильме|2012| [[Удиви меня (фильм)|Удиви меня]] | Ирина (Багира) |5=ру}} {{ВФильме|2012| [[Ржевский против Наполеона]] | [[Наташа Ростова]] / император адъютанты |5=ру}} {{ВФильме|2012| [[Мамы]] | Ирина Козырева |5=ру}} {{ВФильме|2012| [[8 первых свиданий]] | таксиҙағы ҡыҙ|5=ру}} {{ВСериале|2012|| [[Метод Лавровой 2]] | Екатерина Лаврова |6=ру}} {{ВФильме|2012| [[Метро (фильм)|Метро]] | Ирина Гарина |5=ру}} {{ВСериале|2012|| [[Мосгаз (телесериал)|Мосгаз]]|Ирина Викторовна Лаврова |6=ру}} {{ВФильме|2013| [[Росомаха: Бессмертный]]| Виктория / [[Гадюка (Мадам Гидра)|Гадюка]] |5=ру}} {{ВФильме|2013| [[Любовь в большом городе 3]] | Настя |5=ру}}<!-- титрҙарҙа күрһәтелмәгән 2013 йыл--> {{ВФильме|2013| [[В гостях у $kazki]] | Ярослава |5=ру}} {{ВФильме|2013| [[Остров везения]] | Лена |5=ру}} {{ВФильме|2013| [[Василиса (фильм)|Василиса]] | [[Василиса Кожина]] |5=ру}} {{ВФильме|2014| [[Авантюристы (фильм, 2014)|Авантюристы]]|Катя |5=ру}} {{ВФильме|2014| [[Дневник мамы первоклассника]]|Маша |5=ру}} {{ВСериале|2014|| [[Куприн (телесериал)|Куприн. Яма]]|Женька |6=ру}} {{ВФильме|2014| [[Любит не любит]]|Ирина |5=ру}} {{ВФильме|2014| [[Весь этот джем]]|Яна |5=ру}} {{ВФильме|2014| [[Новогодний рейс]]|Фаня |5=ру}} {{ВСериале|2014|| [[Палач (телесериал)|Палач]]|Ирина Лаврова |6=ру}} {{ВФильме|2014| [[Чемпионы (фильм, 2014)|Чемпионы]]|[[Светлана Журова]] |5=ру}} {{ВФильме|2015| [[Империя в небе]]| Анна Петрова |5=ру}} {{ВФильме|2015| [[Воин (фильм, 2015)|Воин]]|Катя |5=ру}} {{ВФильме|2015| [[Гороскоп на удачу]]| Елена |5=ру}} {{ВФильме|2015| [[Конец прекрасной эпохи (фильм)|Конец прекрасной эпохи]]|Марина |5=ру}} {{ВФильме|2015| [[Кровавая леди Батори]]|[[Батори, Елизавета|Елизавета Батори]] |5=ру}} {{ВСериале|2015|| [[Мата Хари (телесериал)|Мата Хари]]| Златка Дженич |6=ру}} {{ВФильме|2016| [[Одноклассницы (фильм, 2016)|Одноклассницы]]|Вика|5=ру}} {{ВФильме|2016| [[Викинг (фильм, 2016)|Викинг]]|Ирина|5=ру}} {{ВСериале|2016|| [[Мурка (телесериал)|Мурка]]| Варвара Шаховская |6=ру}} {{ВСериале|2016|| [[По ту сторону смерти (телесериал)|По ту сторону смерти]]| Юлия Дёмина |6=ру}} {{ВФильме|2016| [[Сдаётся дом со всеми неудобствами]]| Ирина |5=ру}} {{ВСериале|2017|| [[Вы все меня бесите!]]| Соня Багрецова |6=ру}} {{ВФильме|2017| [[Одноклассницы: Новый поворот]]|Вика|5=ру}} {{ВСериале|2017|| [[Хождение по мукам (телесериал, 2017)|Хождение по мукам]] (төшөрөлә)| Лиза Расторгуева |6=ру}} {{ВФильмеНиз|ру}} == Иҫкәрмәләр == [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:21 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:1983 йылда тыуғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] ge3lnixall9q3df5rhi4gpnkxjal373 1303690 1303689 2026-09-09T16:06:53Z LNTG 42905 Отменено 2 изменения от [[Special:Diff/1303352|1303352]] до [[Special:Diff/1303357|1303357]] 1303690 wikitext text/x-wiki [[Файл:|thumb|right|250px|]]{{Кинематографист | имя = Светлана Ходченкова | оригинал имени = | изображение = SvetlanaKhodchenkova (cropped).jpg | ширина = 230px | описание изображения = Светлана Ходченкова «Беҙ киләсәктән 2» фильмының премьераһында | имя при рождении = Светлана Викторовна Ходченкова | место рождения = {{ТУ|Мәскәү}}, РСФСР, [[СССР]] | гражданство = {{RUS}} | профессия = {{актёр|Рәсәй}} | годы активности = [[2003]] — әлеге көнгәсә | направление = | киностудия = | награды = | место работы = }} '''Ходченкова Светлана Викторовна''' ([[21 ғинуар]] [[1983 йыл]]) — [[Рәсәй]] театр, кино һәм телевидение актёры. == Биографияһы == Светлана Викторовна Ходченкова (кейәүҙә — ''Яглыч'') 1983 йылдың 21 ғинуарында Мәскәүҙә тыуған. Оҙаҡ ваҡыт әсәһе менән Железнодорожный ҡалаһында йәшәгән. 16 йәшендә күпмелер ваҡыт модель агентлығында эшләп алған. Кинолағы дебюты — Станислав Говорухиндың «Благословите женщину» фильмында роль (2003). Был роль өсөн ул «Ника» кинопремияһына күрһәтелә. Карьераһын «Талисман любви» тарихи телесериалында күрәҙәсе Кассандра роле менән дауам итә (2005). 2005 йылда Борис Щукин исемендәге театр институтын, М. Борисов курсын тамамлай. Шул уҡ йылда режиссёр Станислав Говорухиндың  «Не хлебом единым» таҫмаһында Надежда Дроздова ролен башҡара. 2007 йылда Ходченкова режиссёр Павел Санаевтың «Нулевой километр» фильмында төшә. 2009 — 2013 йй. режиссёр Марюс Вайсберг менән эшләй: йырсы Вера Брежнева һәм актриса Анастасия Задорожная менән бергә «Любовь в большом городе» трилогияһында уйнай. 2011 йылда актрисаның Голливудта дебюты була<ref>[http://www.sobaka.ru/oldmagazine/portrety/13770#pr Светлана Ходченкова в рубрике «Портреты»] — Журнал [[Собака.ru (журнал)|«Собака.ru»]] — [http://www.webcitation.org/6OBkWmZuC архивировано от 19.03.2013]</ref> — «Шпион, выйди вон!»<ref>{{Cite web|url = http://www.marieclaire.ru/razgovori/svetlana-hodchenkova-v-rossii-pleyboy-eto-kompliment-a-ne-kompromat-/|title = Светлана Ходченкова: "В России плейбой – это комплимент, а не компромат"|author = |date = 18 октября|publisher = marieclaire.ru}}</ref> картинаһын Светлана үҙенең америка коллегалары Гэри Олдмен, Колин Фёрт һ.б. менән на Венеция кинофестивалендә күрһәтә. Ходченкова һуңынан тағы бер америка картинаһы «Росомаха: Бессмертный» фильмында уҫал Ҡара йылан ролен башҡара. Шунан «Василиса», «Чемпионы», «Кровавая леди Батори» фильмдарында уйнай. 2016 йылдың 29 декабрендә экрандарға «Викинг» тарихи фильмы сыҡты, унда Ходченкова төп ролдәрҙең береһен башҡара. «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһы ағзаһы<ref>[http://www.fontanka.ru/2010/02/27/141/ Светлана Ходченкова: «Вторая Юлия Тимошенко из меня не выйдет» // Фонтанка.ру 27.02.2010]</ref>. Рәсәй кинематографистары берлеге ағзаһы. == Фильмографияһы == {{ВФильмеВерх|ру}} {{ВФильме|2003| [[Благословите женщину]] | Вера |5=ру}} {{ВСериале|2004|| [[Карусель (телесериал, 2004)|Карусель]] | Тамара Онегина |6=ру}} {{ВСериале|2004|| [[Охотники за иконами]] | Неждана |6=ру}} {{ВФильме|2005| [[Не хлебом единым (фильм)|Не хлебом единым]] | Надежда Сергеевна Дроздова |5=ру}} {{ВФильме|2005| [[Одиночество любви (фильм)|Одиночество любви]] | Ирина |5=ру}} {{ВСериале|2005|| [[Моя Пречистенка]] | Агния Тихомирова |6=ру}} {{ВСериале|2005|| [[Риэлтор (телесериал)|Риэлтор]] | Маша |6=ру}} {{ВСериале|2005|| [[Талисман любви]] | күрәҙәсе Кассандра |6=ру}} {{ВФильме|2006| [[Жена Сталина]] | Женя |5=ру}} {{ВСериале|2006|| [[Псевдоним «Албанец»]] | Галина Ермолаева |6=ру}} {{ВФильме|2006| [[Четыре таксиста и собака 2]] | Козыркина |5=ру}} {{ВФильме|2007| [[Нулевой километр (фильм, 2007)|Нулевой километр]] | Алина |5=ру}} {{ВФильме|2007| [[Последняя репродукция]] | Елена һәм уның күсермәһе |5=ру}} {{ВФильме|2008| [[Малая Москва]] | Вера Светлова |5=ру}} {{ВФильме|2008| [[Реальный папа]] | Людмила |5=ру}} {{ВФильме|2008| [[Тихая семейная жизнь]] | Мария Тимофеевна |5=ру}} {{ВСериале|2008|| [[Шальной ангел]] | Алёна Некрасова |6=ру}} {{ВСериале|2009|| [[Аптекарь (телесериал)|Аптекарь]] | Любовь Николаевна |6=ру}} {{ВФильме|2009| [[Когда мы были счастливы]] | Елена Викторовна Синцова |5=ру}} {{ВФильме|2009| [[Ловушка (фильм, 2009)|Ловушка]] | Лилиана |5=ру}} {{ВФильме|2009| [[Любовь в большом городе]] | Настя |5=ру}} {{ВСериале|2010|| [[Банды (телесериал)|Банды]] | Анна Владиславовна Егорова |6=ру}} {{ВФильме|2010| [[Любовь в большом городе 2]] | Настя |5=ру}} {{ВСериале|2010|| [[Робинзон (телесериал)|Робинзон]] | Лена Балунова |6=ру}} {{ВФильме|2011| [[Служебный роман. Наше время]] | Людмила Прокофьевна Калугина |5=ру}} {{ВФильме|2011| [[За тобой]] | Кира |5=ру}} {{ВСериале|2011|| [[Краткий курс счастливой жизни]] | Саша Усова|6=ру}} {{ВСериале|2011|| [[Метод Лавровой]] | Екатерина Лаврова |6=ру}} {{ВФильме|2011| [[Шпион, выйди вон!]] | Ирина |5=ру}} {{ВФильме|2011| [[Беременный]] | прокурор |5=ру}} {{ВФильме|2011| [[Пять невест]] | Настя |5=ру}} {{ВФильме|2012| [[Удиви меня (фильм)|Удиви меня]] | Ирина (Багира) |5=ру}} {{ВФильме|2012| [[Ржевский против Наполеона]] | [[Наташа Ростова]] / император адъютанты |5=ру}} {{ВФильме|2012| [[Мамы]] | Ирина Козырева |5=ру}} {{ВФильме|2012| [[8 первых свиданий]] | таксиҙағы ҡыҙ|5=ру}} {{ВСериале|2012|| [[Метод Лавровой 2]] | Екатерина Лаврова |6=ру}} {{ВФильме|2012| [[Метро (фильм)|Метро]] | Ирина Гарина |5=ру}} {{ВСериале|2012|| [[Мосгаз (телесериал)|Мосгаз]]|Ирина Викторовна Лаврова |6=ру}} {{ВФильме|2013| [[Росомаха: Бессмертный]]| Виктория / [[Гадюка (Мадам Гидра)|Гадюка]] |5=ру}} {{ВФильме|2013| [[Любовь в большом городе 3]] | Настя |5=ру}}<!-- титрҙарҙа күрһәтелмәгән 2013 йыл--> {{ВФильме|2013| [[В гостях у $kazki]] | Ярослава |5=ру}} {{ВФильме|2013| [[Остров везения]] | Лена |5=ру}} {{ВФильме|2013| [[Василиса (фильм)|Василиса]] | [[Василиса Кожина]] |5=ру}} {{ВФильме|2014| [[Авантюристы (фильм, 2014)|Авантюристы]]|Катя |5=ру}} {{ВФильме|2014| [[Дневник мамы первоклассника]]|Маша |5=ру}} {{ВСериале|2014|| [[Куприн (телесериал)|Куприн. Яма]]|Женька |6=ру}} {{ВФильме|2014| [[Любит не любит]]|Ирина |5=ру}} {{ВФильме|2014| [[Весь этот джем]]|Яна |5=ру}} {{ВФильме|2014| [[Новогодний рейс]]|Фаня |5=ру}} {{ВСериале|2014|| [[Палач (телесериал)|Палач]]|Ирина Лаврова |6=ру}} {{ВФильме|2014| [[Чемпионы (фильм, 2014)|Чемпионы]]|[[Светлана Журова]] |5=ру}} {{ВФильме|2015| [[Империя в небе]]| Анна Петрова |5=ру}} {{ВФильме|2015| [[Воин (фильм, 2015)|Воин]]|Катя |5=ру}} {{ВФильме|2015| [[Гороскоп на удачу]]| Елена |5=ру}} {{ВФильме|2015| [[Конец прекрасной эпохи (фильм)|Конец прекрасной эпохи]]|Марина |5=ру}} {{ВФильме|2015| [[Кровавая леди Батори]]|[[Батори, Елизавета|Елизавета Батори]] |5=ру}} {{ВСериале|2015|| [[Мата Хари (телесериал)|Мата Хари]]| Златка Дженич |6=ру}} {{ВФильме|2016| [[Одноклассницы (фильм, 2016)|Одноклассницы]]|Вика|5=ру}} {{ВФильме|2016| [[Викинг (фильм, 2016)|Викинг]]|Ирина|5=ру}} {{ВСериале|2016|| [[Мурка (телесериал)|Мурка]]| Варвара Шаховская |6=ру}} {{ВСериале|2016|| [[По ту сторону смерти (телесериал)|По ту сторону смерти]]| Юлия Дёмина |6=ру}} {{ВФильме|2016| [[Сдаётся дом со всеми неудобствами]]| Ирина |5=ру}} {{ВСериале|2017|| [[Вы все меня бесите!]]| Соня Багрецова |6=ру}} {{ВФильме|2017| [[Одноклассницы: Новый поворот]]|Вика|5=ру}} {{ВСериале|2017|| [[Хождение по мукам (телесериал, 2017)|Хождение по мукам]] (төшөрөлә)| Лиза Расторгуева |6=ру}} {{ВФильмеНиз|ру}} == Иҫкәрмәләр == [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:21 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:1983 йылда тыуғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] rtl6m47jjb69gxv5g22ww8uljzl85q7 1303691 1303690 2026-09-09T16:46:57Z ~2026-48052-25 48842 /* Биографияһы */ 1303691 wikitext text/x-wiki [[Файл:|thumb|right|250px|]]{{Кинематографист | имя = Светлана Ходченкова | оригинал имени = | изображение = SvetlanaKhodchenkova (cropped).jpg | ширина = 230px | описание изображения = Светлана Ходченкова «Беҙ киләсәктән 2» фильмының премьераһында | имя при рождении = Светлана Викторовна Ходченкова | место рождения = {{ТУ|Мәскәү}}, РСФСР, [[СССР]] | гражданство = {{RUS}} | профессия = {{актёр|Рәсәй}} | годы активности = [[2003]] — әлеге көнгәсә | направление = | киностудия = | награды = | место работы = }} '''Ходченкова Светлана Викторовна''' ([[21 ғинуар]] [[1983 йыл]]) — [[Рәсәй]] театр, кино һәм телевидение актёры. == Биографияһы == Светлана Викторовна Ходченкова (кейәүҙә — ''Яглыч'') 1983 йылдың 21 ғинуарында Мәскәүҙә тыуған. Оҙаҡ ваҡыт әсәһе менән Железнодорожный ҡалаһында йәшәгән. 16 йәшендә күпмелер ваҡыт модель агентлығында эшләп алған. Кинолағы дебюты — Станислав Говорухиндың «Благословите женщину» фильмында роль (2003). Был роль өсөн ул «Ника» кинопремияһына күрһәтелә. Карьераһын «Талисман любви» тарихи телесериалында күрәҙәсе Кассандра роле менән дауам итә (2005). 2005 йылда Борис Щукин исемендәге театр институтын, М. Борисов курсын тамамлай. Шул уҡ йылда режиссёр Станислав Говорухиндың  «Не хлебом единым» таҫмаһында Надежда Дроздова ролен башҡара. 2007 йылда Ходченкова режиссёр Павел Санаевтың «Нулевой километр» 2008 йылда Универ телесериалында төшә. фильмында төшә. 2009 — 2013 йй. режиссёр Марюс Вайсберг менән эшләй: йырсы Вера Брежнева һәм актриса Анастасия Задорожная менән бергә «Любовь в большом городе» трилогияһында уйнай. 2011 йылда актрисаның Голливудта дебюты була<ref>[http://www.sobaka.ru/oldmagazine/portrety/13770#pr Светлана Ходченкова в рубрике «Портреты»] — Журнал [[Собака.ru (журнал)|«Собака.ru»]] — [http://www.webcitation.org/6OBkWmZuC архивировано от 19.03.2013]</ref> — «Шпион, выйди вон!»<ref>{{Cite web|url = http://www.marieclaire.ru/razgovori/svetlana-hodchenkova-v-rossii-pleyboy-eto-kompliment-a-ne-kompromat-/|title = Светлана Ходченкова: "В России плейбой – это комплимент, а не компромат"|author = |date = 18 октября|publisher = marieclaire.ru}}</ref> картинаһын Светлана үҙенең америка коллегалары Гэри Олдмен, Колин Фёрт һ.б. менән на Венеция кинофестивалендә күрһәтә. Ходченкова һуңынан тағы бер америка картинаһы «Росомаха: Бессмертный» фильмында уҫал Ҡара йылан ролен башҡара. 2013 йылда «СашаТаня» телесериалында төшә. Шунан «Василиса», «Чемпионы», «Кровавая леди Батори» фильмдарында уйнай. 2016 йылдың 29 декабрендә экрандарға «Викинг» тарихи фильмы сыҡты, унда Ходченкова төп ролдәрҙең береһен башҡара. «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһы ағзаһы<ref>[http://www.fontanka.ru/2010/02/27/141/ Светлана Ходченкова: «Вторая Юлия Тимошенко из меня не выйдет» // Фонтанка.ру 27.02.2010]</ref>. Рәсәй кинематографистары берлеге ағзаһы. == Фильмографияһы == {{ВФильмеВерх|ру}} {{ВФильме|2003| [[Благословите женщину]] | Вера |5=ру}} {{ВСериале|2004|| [[Карусель (телесериал, 2004)|Карусель]] | Тамара Онегина |6=ру}} {{ВСериале|2004|| [[Охотники за иконами]] | Неждана |6=ру}} {{ВФильме|2005| [[Не хлебом единым (фильм)|Не хлебом единым]] | Надежда Сергеевна Дроздова |5=ру}} {{ВФильме|2005| [[Одиночество любви (фильм)|Одиночество любви]] | Ирина |5=ру}} {{ВСериале|2005|| [[Моя Пречистенка]] | Агния Тихомирова |6=ру}} {{ВСериале|2005|| [[Риэлтор (телесериал)|Риэлтор]] | Маша |6=ру}} {{ВСериале|2005|| [[Талисман любви]] | күрәҙәсе Кассандра |6=ру}} {{ВФильме|2006| [[Жена Сталина]] | Женя |5=ру}} {{ВСериале|2006|| [[Псевдоним «Албанец»]] | Галина Ермолаева |6=ру}} {{ВФильме|2006| [[Четыре таксиста и собака 2]] | Козыркина |5=ру}} {{ВФильме|2007| [[Нулевой километр (фильм, 2007)|Нулевой километр]] | Алина |5=ру}} {{ВФильме|2007| [[Последняя репродукция]] | Елена һәм уның күсермәһе |5=ру}} {{ВФильме|2008| [[Малая Москва]] | Вера Светлова |5=ру}} {{ВФильме|2008| [[Реальный папа]] | Людмила |5=ру}} {{ВФильме|2008| [[Тихая семейная жизнь]] | Мария Тимофеевна |5=ру}} {{ВСериале|2008|| [[Шальной ангел]] | Алёна Некрасова |6=ру}} {{ВСериале|2009|| [[Аптекарь (телесериал)|Аптекарь]] | Любовь Николаевна |6=ру}} {{ВФильме|2009| [[Когда мы были счастливы]] | Елена Викторовна Синцова |5=ру}} {{ВФильме|2009| [[Ловушка (фильм, 2009)|Ловушка]] | Лилиана |5=ру}} {{ВФильме|2009| [[Любовь в большом городе]] | Настя |5=ру}} {{ВСериале|2010|| [[Банды (телесериал)|Банды]] | Анна Владиславовна Егорова |6=ру}} {{ВФильме|2010| [[Любовь в большом городе 2]] | Настя |5=ру}} {{ВСериале|2010|| [[Робинзон (телесериал)|Робинзон]] | Лена Балунова |6=ру}} {{ВФильме|2011| [[Служебный роман. Наше время]] | Людмила Прокофьевна Калугина |5=ру}} {{ВФильме|2011| [[За тобой]] | Кира |5=ру}} {{ВСериале|2011|| [[Краткий курс счастливой жизни]] | Саша Усова|6=ру}} {{ВСериале|2011|| [[Метод Лавровой]] | Екатерина Лаврова |6=ру}} {{ВФильме|2011| [[Шпион, выйди вон!]] | Ирина |5=ру}} {{ВФильме|2011| [[Беременный]] | прокурор |5=ру}} {{ВФильме|2011| [[Пять невест]] | Настя |5=ру}} {{ВФильме|2012| [[Удиви меня (фильм)|Удиви меня]] | Ирина (Багира) |5=ру}} {{ВФильме|2012| [[Ржевский против Наполеона]] | [[Наташа Ростова]] / император адъютанты |5=ру}} {{ВФильме|2012| [[Мамы]] | Ирина Козырева |5=ру}} {{ВФильме|2012| [[8 первых свиданий]] | таксиҙағы ҡыҙ|5=ру}} {{ВСериале|2012|| [[Метод Лавровой 2]] | Екатерина Лаврова |6=ру}} {{ВФильме|2012| [[Метро (фильм)|Метро]] | Ирина Гарина |5=ру}} {{ВСериале|2012|| [[Мосгаз (телесериал)|Мосгаз]]|Ирина Викторовна Лаврова |6=ру}} {{ВФильме|2013| [[Росомаха: Бессмертный]]| Виктория / [[Гадюка (Мадам Гидра)|Гадюка]] |5=ру}} {{ВФильме|2013| [[Любовь в большом городе 3]] | Настя |5=ру}}<!-- титрҙарҙа күрһәтелмәгән 2013 йыл--> {{ВФильме|2013| [[В гостях у $kazki]] | Ярослава |5=ру}} {{ВФильме|2013| [[Остров везения]] | Лена |5=ру}} {{ВФильме|2013| [[Василиса (фильм)|Василиса]] | [[Василиса Кожина]] |5=ру}} {{ВФильме|2014| [[Авантюристы (фильм, 2014)|Авантюристы]]|Катя |5=ру}} {{ВФильме|2014| [[Дневник мамы первоклассника]]|Маша |5=ру}} {{ВСериале|2014|| [[Куприн (телесериал)|Куприн. Яма]]|Женька |6=ру}} {{ВФильме|2014| [[Любит не любит]]|Ирина |5=ру}} {{ВФильме|2014| [[Весь этот джем]]|Яна |5=ру}} {{ВФильме|2014| [[Новогодний рейс]]|Фаня |5=ру}} {{ВСериале|2014|| [[Палач (телесериал)|Палач]]|Ирина Лаврова |6=ру}} {{ВФильме|2014| [[Чемпионы (фильм, 2014)|Чемпионы]]|[[Светлана Журова]] |5=ру}} {{ВФильме|2015| [[Империя в небе]]| Анна Петрова |5=ру}} {{ВФильме|2015| [[Воин (фильм, 2015)|Воин]]|Катя |5=ру}} {{ВФильме|2015| [[Гороскоп на удачу]]| Елена |5=ру}} {{ВФильме|2015| [[Конец прекрасной эпохи (фильм)|Конец прекрасной эпохи]]|Марина |5=ру}} {{ВФильме|2015| [[Кровавая леди Батори]]|[[Батори, Елизавета|Елизавета Батори]] |5=ру}} {{ВСериале|2015|| [[Мата Хари (телесериал)|Мата Хари]]| Златка Дженич |6=ру}} {{ВФильме|2016| [[Одноклассницы (фильм, 2016)|Одноклассницы]]|Вика|5=ру}} {{ВФильме|2016| [[Викинг (фильм, 2016)|Викинг]]|Ирина|5=ру}} {{ВСериале|2016|| [[Мурка (телесериал)|Мурка]]| Варвара Шаховская |6=ру}} {{ВСериале|2016|| [[По ту сторону смерти (телесериал)|По ту сторону смерти]]| Юлия Дёмина |6=ру}} {{ВФильме|2016| [[Сдаётся дом со всеми неудобствами]]| Ирина |5=ру}} {{ВСериале|2017|| [[Вы все меня бесите!]]| Соня Багрецова |6=ру}} {{ВФильме|2017| [[Одноклассницы: Новый поворот]]|Вика|5=ру}} {{ВСериале|2017|| [[Хождение по мукам (телесериал, 2017)|Хождение по мукам]] (төшөрөлә)| Лиза Расторгуева |6=ру}} {{ВФильмеНиз|ру}} == Иҫкәрмәләр == [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:21 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:1983 йылда тыуғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]] jfb3glvcfjop7e2t711llkev7ypu0tv 0 138414 1303688 1226723 2026-09-09T14:20:21Z Д.Ильин 10036 1303688 wikitext text/x-wiki {{значения|Пирамида}} [[Файл:Hexagonal pyramid.svg|thumb|300px|Алты мөйөшлө пирамида.]] '''Пирами́да''' ({{lang-grc|πυραμίς}}, [[Родительный падеж|род. п.]] {{lang-el2|πυραμίδος}}) — ҡырҙарының береһе ('''нигеҙе''' тип аталған) — ирекле [[күпмөйөш]], ә ҡалған ҡырҙары ('''эргә ҡырҙары''' тип аталған) — уртаҡ түбәһе булған [[өсмөйөш]]тәр булған [[күпҡыр]]<ref>{{книга|автор=Александров А. Д., Вернер А. Л.|заглавие=Геометрия. Учебник для 10—11 классов общеобразовательных учреждений|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Просвещение|год=2003|страниц=271|isbn=5-09-010773-4}}</ref>. Нигеҙенең мөйөштәре һаны буйынса пирамидалар өсмөйөшлө ([[тетраэдр]]), дүртмөйөшлө һ. б. булалар. Пирамида [[конус]]тың айырым осрағы<ref>Математика в понятиях, определениях и терминах. Ч. 1. Пособие для учителей. Под ред. Л. В. Сабинина. М., Просвещение, 1978. 320 с. С. 253.</ref>. == Геометрияла пирамиданың үҫеш тарихы == Пирамида геометрияһының башланғысы Боронғо Египтта һәм Вавилонда һалына, әммә Боронғо Грецияла әүҙем үҫеш ала. Пирамиданың күләме боронғо египетлыларға билдәле булған. Пирамиданың күләме нимәгә тигеҙ икәнен асыҡлаусы беренсе грек математигы [[Демокрит]] була<ref name="vard">{{книга|автор=Б. Л. ван дер Варден.|заглавие=Пробуждающаяся наука. Математика Древнего Египта, Вавилона и Греции|издание=3-е изд.|место=М.|издательство=КомКнига|год=2007|страниц=456|isbn=978-5-484-00848-3}}</ref>, ә [[Евдокс Книдский]] иҫбатлай. Боронғо грек математигы [[Евклид]] пирамида тураһындағы белемдәрҙе үҙенең [[Евклид Башланғыстары|«Башланғыстарҙың»]] XII томында системалаштыра, шулай уҡ пирамиданың беренсе билдәләмәһен бирә: '''бер яҫылыҡтан бер нөктәлә тап килешкән яҫылыҡтар менән сикләнгән есемле фигура''' (XI китап, 12-се билдәләмә<ref>{{Книга|автор = [[Ващенко-Захарченко, Михаил Егорович|М. Е. Ващенко-Захарченко]]|заглавие = Начала Евклида с пояснительным введением и толкованиями|ответственный = |издание = |место = Киев|издательство = |год = 1880|страницы = 473|страниц = 749|isbn = |ссылка = https://ru.wikisource.org/w/index.php?title=Файл:Евклид_(Ващенко-Захарченко).djvu&page=491}}</ref>). == Пирамиданың элементтары == [[Файл:Апофема пирамиды.TIF|thumb|200px|SO — бейеклек<br>SF — апофема<br>OF — нигеҙенә ҡамалған әйләнә радиусы]] * '''[[апофема]]''' — төҙөк пирамиданың эргә ҡырының түбәһенән төшөрөлгән бейеклеге; * '''Эргә ҡырҙары''' — түбәһендә тап булышҡан өсмөйөштәр; * '''эргә ҡабырғалары''' — эргә ҡырҙарының уртаҡ яҡтары; * '''пирамиданың түбәһе''' — эргә ҡабырғаларын тоташтырған һәм нигеҙе яҫылығында ятмаған нөктә; * '''бейеклек''' — пирамиданың түбәһенән уның нигеҙе яҫылығына төшөрөлгән перпендикуляр киҫеге (был киҫектең остары булып пирамиданың түбәһе һәм перпендикулярҙың нигеҙе тора); * '''пирамиданың диагональ киҫелеше''' — пирамиданың, уның түбәһе һәм нигеҙенең диагонале аша үтеүсе, киҫелеше атала; * '''нигеҙ''' — пирамиданың түбәһе инмәгән күпмөйөш. == Пирамиданың йәйелмәһе == [[Файл:Развёртка правильной пятиугольной пирамиды.TIF|thumb|300px|Төҙөк биш мөйөшлө пирамиданың йәйелмәһе:<br>1. нигеҙе яҫылығына («йондоҙ»)<br>2. эргә ҡырҙарының береһе яҫылығына]] '''Йәйелмә''' тип, геометрик есем йөҙөн бер яҫылыҡ менән тап килтереп һалғанда (йөҙөнөң ҡырҙарын һәм башҡа элементтарын бер-береһенең өҫтөнә һалмайынса) барлыҡҡа килгән яҫы фигура атала. Йөҙөнөң йәйелмәһен өйрәнеү өсөн, уны һығылмалы, һуҙылмай торған плёнка итеп ҡарарға кәрәк. Ошолай күрһәтелгән йөҙҙәрҙең ҡайһы берҙәрен бөгөү юлы менән яҫылыҡ менән тап килтерергә мөмкин. Бында, әгәр йөҙҙөң бүлеген яҫылыҡ менән йыртмайынса һәм йәбештермәйенсә тап килтереп булһа, шундай йөҙҙө йәйелеүсе тип, ә килеп сыҡҡан яҫы фигураны — уның йәйелмәһе тип атайҙар. == Пирамиданың үҙсәнлектәре == '''Әгәр бөтә эргә ҡабырғалары тигеҙ булһа''', ул саҡта: * пирамиданың нигеҙен әйләнәгә ҡамарға мөмкин, шуның менән бергә пирамиданың түбәһе уның үҙәгенә проекциялана; * эргә ҡабырғалары нигеҙе яҫылығы менән тигеҙ мөйөштәр яһайҙар; * шулай уҡ киреһе лә дөрөҫ, йәғни әгәр эргә ҡабырғалары нигеҙе яҫылығы менән тигеҙ мөйөштәр яһаһа, йәки әгәр пирамиданың нигеҙен ҡамаусы әйләнә төҙөргә мөмкин булһа, шуның менән бергә пирамиданың түбәһе уның үҙәгенә проекцияланһа, ул саҡта пирамиданың бөтә эргә ҡабырғалары тигеҙ була. '''Әгәр эргә ҡырҙары нигеҙенең яҫылығы менән бер үк мөйөштәр яһаһа''', ул саҡта: * пирамиданың нигеҙенә әйләнә ҡамарға мөмкин, шуның менән бергә пирамиданың түбәһе уның үҙәгенә проекциялана; * эргә ҡырҙарының бейеклектәре тигеҙ; * эргә йөҙөнөң [[майҙан]]ы нигеҙенең [[периметр]]ы менән эргә ҡырының [[бейеклек|бейеклеге]] ҡабатландығының яртыһына тигеҙ. == Пирамиданы башҡа геометрик есемдәр менән бәйләүсе теоремалар == [[Файл:Сфера вокруг пирамиды.tiff|300px|thumb|Төҙөк пирамида тирәләй сфера ҡамау:<br>SD — пирамиданың бейеклеге.<br>AD — нигеҙен ҡамаусы әйләнә радиусы.<br>В — эргә ҡыры ҡабырғаһының уртаһы<br>С — ҡабырғаларҙың уртаһы аша уларға перпендикуляр үткәрелгән яҫылыҡтарҙың киҫешеү нөктәһе.<br>AC=CS — пирамиданы ҡамаусы сфераның радиусы]] [[Файл:Сфера вписана в пирамиду.TIF|thumb|300px|Төҙөк пирамидаға ҡамалған сфера:<br>D — нигеҙенең үҙәге<br>SF — апофема<br>ASD — эргә ҡырҙары араһындағы биссектриса яҫылығы<br>BCE — нигеҙе һәм эргә ҡыры араһындағы биссектриса яҫылығы<br>С — бөтә биссектриса яҫылыҡтарының киҫешеү нөктәһе<br>CK=CD — пирамидаға ҡамалған сфера радиусы]] === [[Сфера]] === * пирамиданы [[Ҡамаусы сфера|сфераға ҡамап]] була шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр пирамиданың нигеҙендә әйләнәгә ҡамап булған күпмөйөш ятһа (кәрәкле һәм етерлек шарт)<ref>{{книга|автор=Саакян С. М., Бутузов В. Ф.|заглавие=Изучение геометрии в 10—11-х классах: книга для учителя|издание=4-е изд., дораб.|место=М.|издательство=Просвещение|год=2010|серия=Математика и информатика|страниц=248|isbn=978-5-09-016554-9}}</ref>. Ҡабырғаларҙың уртаһы аша уларға перпендикуляр үткәрелгән яҫылыҡтарҙың киҫешеү нөктәһе сфераның үҙәге була. Был теореманан, теләһә ниндәй өсмөйөшлө пирамиданы һәм теләһә ниндәй төҙөк пирамиданы сфераға ҡамап була; * әгәр пирамиданың эске [[ике ҡырлы мөйөш]]тәренең [[биссектриса яҫылығы|биссектриса яҫылыҡтары]] бер нөктәлә киҫешһә, пирамидаға [[Ҡамалған сфера|сфераны ҡамап]] була ([[кәрәкле һәм етерлек шарт]]). Был нөктә сфераның үҙәге була. === [[Конус]] === * Конус пирамидаға ҡамалған тип атала, әгәр уларҙың түбәләре тап килһә, ә уның нигеҙе пирамиданың нигеҙенә ҡамалған булһа. Шуның менән бергә конусты пирамидаға ҡамап була шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр пирамиданың апофемалары үҙ-ара тигеҙ булһа (кәрәкле һәм етерлек шарт);<ref>{{книга|автор=Погорелов А. В.|заглавие=Геометрия: Учебник для 10—11 классов общеобразовательных учреждений|издание=8-е изд|место=М.|издательство=Просвещение|год=2008|страниц=175|isbn=978-5-09-019708-3|тираж=60000}}</ref> * Конус пирамиданы ҡамаусы тип атала, әгәр уларҙың түбәләре тап килһә, ә уның нигеҙе пирамиданың нигеҙен ҡамаған булһа. Шуның менән бергә конусҡа пирамиданы ҡамап була шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр пирамиданың бөтә эргә ҡабырғалары тигеҙ булһа (кәрәкле һәм етерлек шарт); * Бындай конустарҙың һәм пирамидаларҙың бейеклектәре тигеҙ була. === [[Цилиндр]] === * Цилиндр пирамидаға ҡамалған тип атала, әгәр уның бер нигеҙе пирамиданың нигеҙенә параллель яҫылыҡ менән киҫелешенә ҡамалған әйләнә менән тап килһә, ә икенсе нигеҙе пирамиданың нигеҙендә ятһа. * Цилиндр пирамиданы ҡамаусы тип атала, әгәр пирамиданың түбәһе уның бер нигеҙендә ятһа, ә уның икенсе нигеҙе пирамиданың нигеҙен ҡамаусы булһа. Шуның менән бергә, пирамиданы цилиндрға ҡамап була шул саҡта һәм тик шул саҡта ғына, әгәр пирамиданың нигеҙендә — ҡамалған күпмөйөш булһа (кәрәкле һәм етерлек шарт). == Пирамида менән бәйле формулалар == * Пирамиданың [[күләм]]ен түбәндәге формула буйынса иҫәпләргә була: : <math>V = \frac{1}{3} S h,</math> : бында <math>\ S</math> — нигеҙенең [[фигураның майҙаны|майҙаны]] һәм <math>\ h</math> — бейеклек; : <math>V = \frac{1}{6} V_p,</math> : бында <math>\ V_p</math> — параллелепипедтың күләме; * Шулай уҡ өсмөйөшлө пирамиданың (тетраэдрҙың) күләмен түбәндәге формула буйынса иҫәпләргә була<ref name="hrono1600">{{книга|автор=Кушнир И. А.|заглавие=Триумф школьной геометрии|место=К.|издательство=Наш час|год=2005|страниц=432|isbn=966-8174-01-1}}</ref>: : <math>V = \frac{1}{6} a_{1} a_{2} d \sin \varphi,</math> : бында <math>a_{1}, a_{2}</math> — асамай ҡабырғалар , <math>d</math> — <math>a_{1}</math> һәм <math>a_{2}</math> араһындағы алыҫлыҡ, <math>\varphi</math> — <math>a_{1}</math> һәм <math>a_{2}</math> араһындағы мөйөш. * Эргә йөҙө — ул эргә ҡырҙарының майҙандары суммаһы: : <math>S_b = \sum_{i}^{}S_i</math> * Тулы йөҙө — ул эргә йөҙөнөң майҙаны менән нигеҙе майҙанының суммаһы: : <math> \ S_p = S_b + S_o</math> * Төҙөк пирамиданың эргә йөҙөнөң майҙанын табыу өсөн түбәндәге формуланы ҡулланырға мөмкин: : <math>S_b = \frac{1}{2} P a = \frac{n}{2} b^2 sin \alpha</math> : бында <math> a </math> — [[апофема]] , <math> \ P</math> — нигеҙенең [[периметр]]ы, <math> \ n</math> — нигеҙенең яҡтары һаны, <math> \ b</math> — эргә ҡабырға, <math>\alpha</math> — пирамиданың түбәһе янындағы яҫы мөйөшө. == Пирамиданың айырым осраҡтары == === Төҙөк пирамида === Пирамида, әгәр уның нигеҙе [[төҙөк күпмөйөш]] булһа, ә түбәһе нигеҙенең үҙәгенә проекцияланһа, төҙөк пирамида тип атала. Ул саҡта ул түбәндәге үҙсәнлектәргә эйә була: * төҙөк пирамиданың эргә ҡабырғалары тигеҙ була; * төҙөк пирамидала бөтә эргә ҡырҙары — [[Конгруэнтлыҡ (геометрия)|конгруэнт]] тигеҙ эргәле өсмөйөштәр; * теләһә ниндәй төҙөк пирамидаға сфера ҡамарға һәм уны ҡамаусы сфера төҙөргә мөмкин; * әгәр ҡамалған һәм ҡамаусы сфераларҙың үҙәктәре тап килһә, пирамиданың түбәһе эргәһендәге яҫы мөйөштәренең суммаһы <math>\pi</math> тигеҙ, ә уларҙың һәр береһе ярашлы рәүештә <math>\frac{\pi}{n}</math> тигеҙ, бында n — нигеҙендәге күпмөйөштөң яҡтарының һаны<ref>''Готман Э.'' [http://kvant.mirror1.mccme.ru/1998/04/index.htm Свойства правильной пирамиды, вписанной в сферу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120122015916/http://kvant.mirror1.mccme.ru/1998/04/index.htm |date=2012-01-22 }} // Квант. — 1998. — № 4.</ref>; * төҙөк пирамиданың эргә йөҙөнөң майҙаны нигеҙенең [[периметр]]ы менән апофема ҡабатландығының яртыһына тигеҙ. === Тура мөйөшлө пирамида === Пирамида, әгәр уның эргә ҡабырғаларының береһе нигеҙенә перпендикуляр булһа, тура мөйөшлө пирамида тип атала. Был осраҡта ошо ҡабырғаһы пирамиданың бейеклеге лә була. === [[Тетраэдр]] === Өсмөйөшлө пирамида тетраэдр тип атала. Тетраэдрҙа ҡырҙарының теләһә ҡайһыһы пирамиданың нигеҙе итеп ҡабул ителә ала. Бынан тыш, «төҙөк өсмөйөшлө пирамида» һәм «[[төҙөк тетраэдр]]» төшөнсәләре араһында ҙур айырма бар. Төҙөк өсмөйөшлө пирамида — ул нигеҙендә төҙөк өсмөйөш булған пирамида (эргә ҡырҙары тигеҙ эргәле өсмөйөштәр булырға тейеш). Төҙөк тетраэдр ул бөтә ҡырҙары ла тигеҙ яҡлы (төҙөк) өсмөйөштәр булған тетраэдр. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Александров А. Д., Вернер А. Л.|заглавие=Геометрия. Учебник для 10—11 классов общеобразовательных учреждений|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Просвещение|год=2003|страниц=271|isbn=5-09-010773-4}} * {{книга|автор=Калинин А. Ю., Терешин Д. А.|заглавие=Стереометрия. 11 класс|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Физматкнига|год=2005|страниц=332|isbn=5-89155-134-9}} * {{книга|автор=Погорелов А. В.|заглавие=Геометрия: Учебник для 10—11 классов общеобразовательных учреждений|издание=8-е изд|место=М.|издательство=Просвещение|год=2008|страниц=175|isbn=978-5-09-019708-3|тираж=60000}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Викисловарь|пирамида}} * [[Усечённая пирамида]] * [[Бипирамида]] == Һылтанмалар == {{commonscat|Pyramids (geometry)|Фото и Видео}} * [http://www.korthalsaltes.com/selecion.php?sl=selecion2 Бумажные модели пирамид] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100104123000/http://korthalsaltes.com/selecion.php?sl=selecion2 |date=2010-01-04 }}{{ref-en}} * [http://ilib.mirror1.mccme.ru/djvu/geometry/nachala.djvu «Начала» Евклида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111109213439/http://ilib.mirror1.mccme.ru/djvu/geometry/nachala.djvu |date=2011-11-09 }} [[Категория:Күпҡырҙар]] 8aavjgzk34e12hbt0pyu9i7on9kdc1c 0 146773 1303704 866983 2026-09-10T02:56:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303704 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Аэрофлот йорто''' — конструктивизм стилендәге биш ҡатлы бина, Новосибирск ҡалаһының Үҙәк районында Ҡыҙыл проспект һәм Ядринцев урамы мөйөшөндә урынлашҡан. [[1930 йыл]]дар башында төҙөлгән. Төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы. == Тасуирлама == Төҙөлөштөң аныҡ датаһы һәм архитекторы билдәһеҙ. Бина 1930 йылдарҙа төҙөлгән һәм Аэрофлоттың административ һәм хеҙмәт органдарын урынлыштыру өсөн тәғәйенләнгән Төп көнбайыш фасад Ҡыҙыл проспектҡа ҡарай, көньяҡ арҡыры өлөшө Ядринцев урамына сыға. Төньяҡтан йортҡа декоратив колонналар килеп тоташа. Фронталь-симметрик композициялы биш ҡатлы бина тура мөйөшлө форманан ғибәрәт. Бинаның тулы симметрияһы көньяҡ-көнбайыш мөйөштә урынлашҡан инеү урыны менән боҙола, ул бейек баҫҡысҡа һәм «ҡыйышайған» мөйөшкә баҫым яһай. Өҫкө ике ҡат башҡаларҙан айырмалы рәүештә түбән күп ҡатлылыҡҡа эйә. Мөйөштәге балкондар ярустарҙың аныҡ вертикаль ритмын барлыҡҡа килетереп, мөйөштәрҙе визуаль нығыта. Төп фасады юғары аттик тамамлай, уның үҙәген барельефтар — «Аэрофлот» эмблемаһы биҙәй. Барельеф ҡабырғаларында түңәрәк ҡыйыҡ тәҙрәләр урынлашҡан. Дүртенсе һәм бишенсе ҡаттағы тәҙрәләр араһында күләмле «Аэрофлот» яҙыуы тора. Бинаның фасадтары асыҡ-зәңгәр төҫкә буялған<ref>[http://nsk.novosibdom.ru/node/2164 Аэрофлот Йорт. Novosibdom.ru.]</ref><ref>[http://m-nsk.ru/portfolio-item/dom-aeroflota Новосибирскиҙа Музейы. Дома «Аэрофлот».]</ref><ref>[https://ugookn.nso.ru/sites/ugookn.nso.ru/wodby_files/files/migrate/BossPictureLibrary/NPC-mal.pdf Һәйкәл, архитектура, тарих һәм сәнғәт өлкәһендә Новосибирск монументаль.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180210062042/https://ugookn.nso.ru/sites/ugookn.nso.ru/wodby_files/files/migrate/BossPictureLibrary/NPC-mal.pdf |date=2018-02-10 }}</ref>. == Галереяһы == <gallery> Дом Аэрофлота, Новосибирск 02.jpg| Дом Аэрофлота, Новосибирск 03.jpg| </gallery> == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive=""></references> [[Категория:1930-сы йылдарҙа барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Биналар]] nqmffrgxv1n5sb0gz8rxesljp4nm70t 0 171079 1303697 1287971 2026-09-09T19:01:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303697 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''17 октябрь союзы''' («'''Октябристар'''») — [[Рәсәй]]ҙә 1905—1907 йылдарҙа эре ер хужалары, эшҡыуарҙар һәм чиновниктар тарафынан булдырылған уртасыл-конституцион һәм революцияға ҡаршы ҡарашлы уң [[Сәйәси фирҡә|сәйәси партия.]] Атамаһы 1905 йылдың 17 (30) октябрендә [[Николай II]] тарафынан иғлан ителгән Манифестҡа бәйле. == Тарихы == [[Файл:Alexander_Guchkov2.jpg|мини|Александр Гучков, 1910 йыл]] ''Октябризм'' сәйәси ағым булараҡ земство-ҡала съездарының уртасыл «аҙсылығы» нигеҙендә барлыҡҡа килә һәм формалаша башлай. Либералдар лагерында уларҙың бүленеүе башлыса 1905 йылдың 17 октябрендәге Манифест баҫылып сыҡҡандан һуң тамамлана. 1905 йылдың октябре аҙағында партия ойоша башлай, 1906 йылдың 8 — 12 феврелендә [[Мәскәү]]ҙә уның I съезында рәсмилләштерелә. Мәскәүҙә һәм [[Петербург]]та Үҙәк комитеттың бүлексәләре була. Беренсе революция йылдарында партия ағзалары һаны 75 мең кеше тәшкил итә. 1906 йылдың 29 октябренән партияны Александр Гучков етәкләй. Союз парламент эшмәкәрлеге яҡлы була, урындағы октябристар бүлексәләре һайлау кампаниялары барышында үҙ эшмәкәрлеген еңел генә тергеҙәләр, ә сираттағы Дәүләт думаһы эше осоронда уны туҡтатып торалар. Союздың үҙәк органы булып «Мәскәү тауышы» гәзите тора, гәзит 1906 йылдың 23 деккабренән 1915 йылдың 30 июненә тиклем Ф. И. Гучков етәкселегендә нәшер ителә. I Дәүләт думаһына октябристарҙан 16 депутат инә. А. И. Гучков «Яңы ваҡыт» («Новое время») гәзите мөхәрририәтенә хәрби-ялан судтарын яҡлап яҙған хатынан һуң партиянан (28 август 1906) П А. Гейден, М. А. Стахович һәм Д. Н. Шипов ташлап сығалар һәм Тыныс яңыртыу партияһын (Партия мирного обновления) ойошторалар. II Дәүләт думаһына 43 октябрист үтә. [[Файл:3rd_duma_Union_of_October_17.jpg|слева|мини|Өсөнсө Дәүләт думаһы депутаттары — 17 октябрь союзы ағзалары төркөмө ]] 1907 йылдың 3 июнендәге һайлау законындағы үҙгәрештәр арҡаһында III Дәүләт думаһында октябристарҙың һаны 154 кешегә тиклем арта. III Дәүләт думаһы рәйестәре итеп октябристар Н. А. Хомяков, А И. Гучков, М. В. Родзянко һайлана. Уларҙың фракцияһы Дәүләт думаһында иң эреләрҙән һанала, союз ағзалары милләтселәр һәм кадеттар менән хеҙмәттәшлек итә. Ваҡиғалар үҙәгендә булған октябристар реформа буйынса закон проекттарын ҡабул иткәндә премьер-министр [[Столыпин Пётр Аркадьевич|П. А. Столыпиндың]] төп таянысы була. Сәйәси бәйләнештәрҙән тыш уларҙы формаль булмаған мөнәсәбәттәр ҙә бәйләй: Столыпиндың бер туған ҡустыһы Александр Аркадьевич — 17 Октябрь союзы Үҙәк комитетының ағзаһы, ә ике туған ағаһы барон А. Ф. Мейендорф Үҙәк комитеттың ағзаһыһәм дума депутаты була. IV Дәүләт думаһында октябристар фракцияһын башта 98 депутат тәшкил итә, әммә партия башлығы Гучков һайланмай. IV Дәүләт думаһы рәйесе итеп М. В. Родзянко һайлана. 1913 йылдың ноябрендәге конференцияла ҡырҡа оппозицион резолюция ҡабул ителә, резолюцияла хөкүмәт 17 октябрь Манифесында иғлан ителгән конституционализм принциптарын һәм кеше хоҡуҡтарын боҙоуҙа ғәйепләнә. Әлеге ҡарар арҡаһында фракция 1913 йылдың декабрендә фракция өскә бүленә: 17 октябрь союзына (Гучков яҡлы 22 «һул октябрист»), земство яҡлы октябристар (Родзянко етәкселегендә 65 кеше) һәм үҙен бойондороҡһоҙ тип иғлан иткән төркөм (15 кеше, әммә ысынында улар Думаның уң ҡанаты менән хеҙмәттәшлек итә). 1915 йылдың 1 июлендә «Мәскәү тауышы» гәзите нәшер итеүҙән туҡтатыла. Үҙәк Комитеттың ултырыштары һирәгерәк үткәрелә, бер аҙҙан Үҙәк комитет та эшен туҡтата<ref>[http://www.stolypin.ru/proekty-fonda/entsiklopediya-petr-arkadevich-stolypin/?ELEMENT_ID=251 ''Соловьев К. А.'' Союз 17 Октября.]</ref>. Урындағы аҙ һанлы октябристар төркөмдәре башлыса яраланғандарҙға һәм күскеселәргә ярҙам итеү менән шөғөлләнә, сәйәси эш алып бармайҙар. шулай итеп, 17 октябрь союзы партия булараҡ ғәмәлдән сыға. «17 окбярь союзы» фракцияһынан һул октябристар земство октябристары фракцияһы депутаттарының бер өлөшө Прогрессив блокка инә. Ҡайһы бер күренекле партия эшмәкәрҙәре (А. И. Гучков, М. В. Родзянко, И. В. Годнев) 1917 йылдың йәйенә тиклем сәйәси тормошта әүҙемлек күрһәтә. == 1905 йылдың 17 октябрь Манифесының төп положениелары == [[Файл:Repin_17October.jpg|слева|мини|306x306пкс|[[Репин Илья Ефимович|Илья Репин]]. ''1905 йылдың 17 октябре'']] * [[Бөтә Рәсәй Императоры|монарх]] власын сикләү * монархия идара итеү формаһын һаҡлап алып ҡалыу * йыйылыштар, союздар, урындан урынға күсенеп йөрөү, выждан һәм [[һүҙ азатлығы]] * шәхес һәм торлаҡ тейелгеһеҙлеге * «Берҙәм һәм бүленмәҫ» Рәсәйҙе һаҡлап алып ҡалыу * шәхси ер хужаларынан ерҙе һатып алыуҙа крәҫтиәндәргә булышлыҡ итеү * эш көнөн нормаға һалыу * империяһының ҡайһы бер өлөштәренә (Финляндиянан башҡа) автономия биреү мөмкинлеген инҡар итеү * крәҫтиәндәрҙе хоҡуҡтарҙа башҡа ҡатламдар менән тигеҙләү == Лидерҙары һәм билдәле ағзалары == [[Файл:Vladimir_V._Meller-Zakomelsky.jpeg|справа|мини|300x300пкс|Барон В. В. Меллер -Закомельский, Дәүләт советы Үҙәге төркөмө етәксеһе, 17 октябрь Союзы Үҙәк Комитетының ағзаһы]] * Гучков Александр Иванович * Родзянко Михаил Владимирович * Хомяков,Николай Алексеевич * барон Корф Павел Леопольдович — Дәүләт советы ағзаһы, Петербург земствоһынан * Шипов Дмитрий Николаевич * Красовский Михаил Васильевич * барон Крюденер-Струве Александр Амандович * граф Гейден Петр Александрович — Ирекле Иҡтисади йәмғиәте президенты * Беляев Сергей Петрович — урман сәнәғәтсеһе * Бенуа Леонтий Николаевич — архитектура профессоры * Герье Владимир Иванович — тарихсы * Алексеенко Михаил Мартынович — юрист, Харьков университеты ректоры * Грум-Гржимайло Григорий Ефимович — географ, зоолог, сәйәхәтсе * Марсер Павел Петрович — архитектор-рәссам * Авдаков Николай Степанович — тау сәнәғәтсеһе * Беляков Николай Федорович — Дәүләт советы ағзаһы, Сембер губерна земствоһынан * Нобель Эммануил Людвигович — сәнәғәтсе * Маслов Сергей Николаевич — партия ойоштороусыларҙың береһе, Орел өлкә земство управаһы рәйесе. * Мансуров Николай Александрович — Ҡасим өйәҙ дворянлығы етәксеһе, табип һәм ер хужаһы * Олсуфьев, Дмитрий Адамович — Һарытау земство управаһы рәйесе * Петрово-Соловово Василий Михайлович — ер хужаһы * Плевако Федор Никифорович — Мәскәү адвокат * Люсти, Вильгельм Осипович — Петербург адвокаты * Рябушинский Владимир Павлович — банкир * Рябушинский Павел Павлович — банкир * Сергеевич Василий Иванович — юрист, Санкт-Петербург университеты ректоры * Столыпин Александр Аркадьевич — шағир һәм журналист, премьер-министр [[Столыпин Пётр Аркадьевич|П.]] [[Столыпин Пётр Аркадьевич|А. Столыпиндың]] ҡустыһы * Алехин Александр Иванович — Воронеж губернаһы дворяндары башлығы, шахмат буйынса донъя чемпионы [[Алехин Александр Александрович|Александр Алехиндың]] атаһы * Суворин Борис Алексеевич — «Киске ваҡыт» гәзите мөхәррире * Таганцев Николай Степанович — криминалист * Утин Яков Исаакович — эшҡыуар * Фаберж, Карл Густавович — ювелир * кенәз Голицын Александр Дмитриевич — ер хужаһы * кенәз Баратынский Александр Николаевич — ер хужаһы * кенәз Оболенский Алексей Васильевич — эске эштәр министры эргәһендә чиновник, партия Үҙәк комитеты ағзаһы. * Карзинкин Сергей Сергеевич — 2-се гильдия сауҙагәре, почетлы граждан, меценат. * Зданович Иван Устинович — табип, меценат. * Михельсон Лев Александрович — эшҡыуар, күмер сәнәғәтсеһе, нәшриәтсе. * Челышов Михаил Дмитриевич —Һамар эшҡыуары, III саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзаһы, айыҡ тормош хәрәкәте эшмәкәре. == Баҫмалар == Урыҫ, немец һәм латыш телдәрендә 50-нән ашыe баҫма нәшер ителә, шул иҫәптән: * «Слово», «Новый путь» ([[Санкт-Петербург]]) * «Голос Москвы» ([[Мәскәү]]) * «Обновление» ([[Ҡазан]]) * «Время» ([[Томск]]) * «Русская окраина» ([[Сәмәрҡәнд]]) 1908—1910 йылдарҙа Мәскәү октябристар партияһы клубы «Известия „Союза 17 октября“» ижтимағи-сәйәси журналын баҫтыра<ref>{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Павлов Д.}}|страницы=224|archiveurl=|ref=Павлов|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=5-86004-037-7|номер=|заглавие=«Известия “Союза 17 октября”»|выпуск=|том=|год=1996|издательство=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|место=М.|тип=|издание=Политические партии России. Конец XIX — первая треть XX века. Энциклопедия|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=|заглавие=Программы главнейших русских партий : 1. Народных социалистов. 2. Социал-демократической рабочей партии. 3. Социалистов-революционеров. 4. Партии народной свободы. 5. Партии октябристов (Союз 17 октября 1905 г.). 6. Крестьянский союз. 7. Национальной демократическо-республиканской партии. 8. Политические партии различных национальностей России («Украинцев», «Бунда», и др.) : с приложением статей: a) О русских партиях, б) Большевики и меньшевики|ответственный=|ссылка=http://dlib.rsl.ru/viewer/01004097304|место=[М.]|издательство=|год=[1917]|том=|страниц=64|страницы=|isbn=}} * Петрово-Соловово В. «Союз 17-го октября» и его критики. — М., 1906. — 20с. * «Союз 17 октября» его задачи и цели, его положение среди других политических партий. Речь В. Петрово-Соловово, произнесенная 30-го декабря 1905 года на общем Собрании Тамбовского Отделения «Союза». — М., 1906. — 325 с. == Һылтанмалар == * [http://read.virmk.ru/p/paty_rus/04.htm Политические партии России: история и современность.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171027192833/http://read.virmk.ru/p/paty_rus/04.htm |date=2017-10-27 }} / Под ред. А. И. Зевелева, Ю. П. Свириденко, В. В. Шелохаева. — М.: РОССПЭН, 2000. — 631 с. — ISBN 5-8243-0068-2 * [http://www.hrono.ru/organ/soyuz17okt.html Союз 17 октября] // Хронос * [http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1773 Союз 17-го Октября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305104352/http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1773 |date=2023-03-05 }} // Томское краеведение [[Категория:17 октябрь союзы]] ds2iz66u09184by97qylp77baq3djsr 0 172717 1303702 1019135 2026-09-09T23:28:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303702 wikitext text/x-wiki {{Ауырыу|Name=Алкоголь кардиомиопатияһы|Image=|Caption=|ICD10={{ICD10|I|42|6}}|ICD9={{ICD9|425.5}}|ICDO=|OMIM=|MedlinePlus=000174|eMedicineSubj=med|eMedicineTopic=286|MeshID=D002310}}'''Алкоголь кардиомиопатияһы''' — алкогольде оҙайлы ҡулланыу менән бәйле йөрәк мускулдары диффтар менән зарарланыусы ауырыу. Прогрессив йөрәк хәлһеҙлеге рәүешендә сағыла, миокард ишемияһы менән бергә булыуы мөмкин. Сирҙе үҫтереүҙең сәбәбе - миокард күҙәнәктәренә этил спиртының ағыулы тәьҫир итеүе. == Этиология == Сирҙе үҫтереүҙең төп сәбәптәре - 10 йыл дауамында спиртлы эсемлектәр менән регуляр рәүештә ҡулланыу. Ғәҙәттә 100 мл саф этанолды даими ҡулланыу етерлек. Хроник эскеселәрҙең 50 % ауырыу тыуа тип иҫәпләнә. Йөрәк эшмәкәрлеген боҙоу һөҙөмтәһендә эскелек менән сирләүселәрҙең 10-20 % үлемгә етә. == Патогенез == == Клиника == === Клиник формалары === 1. Классик. Пациент хроник эскелек ауырыуынан интегә, йөрәк ауыртыуын кисерә (айырыуса төндә), тын ҡыҫыуы, йыш йөрәк һуғыуы, йөрәк эшендә өҙөклектәр арҡаһында борсола. Тасуирланған симптомдар бик күп спиртлы эсемлектәр ҡулланғандан һуң 2-3 көндән көсәйә. 2. Псевдо Ишемик. Пациент йөрәктең төрлө оҙонлоғонда һәм көсөндә ауыртыу кисерә. Улар физик күнегеүҙәр йә башҡа ҡаршылыҡтар менән бәйле сәбәптәргә бәйле булырға мөмкин. Тән температураның ныҡ күтәрелеүе, йөрәктең киңәйеүе, тын ҡыҫыуы, шештәр менән характерлана. Йыш ҡына ауыртыу йөрәк ритмындағы боҙоуҙар менән бергә бара. 3. Аритмик. Атриаль фибриллация, экстразистол, пароксималь тахикардия менән характерлана, йыш палититация, баш әйләнеүе, аңды юғалтыу, йөрәктең киңәйеүе, тын ҡыҫыуы күҙәтелә. === Клиник стадиялары === 1-се стадия йөрәктең ауыртыуы, эпизодик, ритм боҙолоуы менән хас. Стадия оҙонлоғо - 10 йылға тиклем. 2-се стадия 10 йылдан ашыу алкоголизмға бәйләнгән кешеләрҙә үҫә. Йөрәк етешһеҙлеге үҫә, тын ҡыҫыуы, йүткереү, аяҡтарҙың шешеүе менән характерлана. Тышҡы билдәләрҙән: бит, ирен, ҡулдар, аяҡтар цианозы (акроцианоз). Ҡан әйләнешенең бәләкәй түңәрәгендә ҡандың туҡтауы (ятҡанда тын ҡыҫыуы кеүек күрһәтелә), ҡан әйләнешенең киҫкенлеге (бауырҙың киңәйеүе). Атриаль фибрилляция үҫешә. 3-сө стадия эске органдарҙың функциялары боҙолоуы, уларҙың структураһында ҡайтарғыһыҙ үҙгәрештәр, ҡан әйләнешенең боҙолоуы менән күрһәтелә. == Диагностика == Йөрәктең аномаль тауыштары, ЭКГ аномалиялары, күкрәк рентгенограммала йөрәктең киңәйеүе күренһә – диагноз ҡуйыу мөмкинлеге бар. Эхокардиограммалағы тайпылыуҙар, йөрәктең катетерияцияһы, антиография диагнозды раҫлай ала. == Дауалау == Алкоголдән тулыһынса баш тартмайынса, терапия бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәйәсәк. Шуға күрә ул табип-нарколог ҡатнашлығында үткәрелергә тейеш, уның бурысы - алкоголь эсеүҙе кәметергә. Ауырыуҙың торошон яҡшыртыу өсөн алкоголдән тулыһынса баш тартыу кәрәк. Ҡағиҙә булараҡ, алкоголик кардиомиопатияны дауалау - ҡатмарлы һәм оҙайлы процесс, ул бер нисә ай һәм хатта бер нисә йыл дауам итә. Был миокард функцияларының бик яй тергеҙелеүе менән бәйле. Туҡланыуға ҙур иғтибар бүленә. Диетаға бик күп аҡһым һәм витаминдар инә, уларҙың дефициты, ғәҙәттә, сирҙе үҫтереүгә булышлыҡ итә. Алкоголик кардиомиопатияла йөрәк кенә түгел, бауыр, бөйөр, тын алыу ағзалары ла зарарлана. Шуға күрә дауалау бөтә органдарҙы тергеҙеүгә йүнәлтелгән һәм клиник картинанан тора. Ҡапыл вафат булыу мөмкинлеген иҫәпкә алырға кәрәк. == Прогноз == Прогноз шартлы яҡтан уңайһыҙ, ауырыу хроник, морфологик үҙгәрештәр менән оҙатыла, адекват дауалау уның үҫешен туҡтата, пациенттың хәлен яҡшырта, ләкин ауырыу барышына юл ҡуймай. == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://arrhythmia.center/alkogolnaya-kardiomiopatiya/ Алкоголик кардиомиопатия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301190847/https://arrhythmia.center/alkogolnaya-kardiomiopatiya/ |date=2021-03-01 }} [[Категория:Кардиология]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Алкоголизм]] 9rigng6jwxnq6rvug4ws955cc8v6rav 0 183617 1303701 1294262 2026-09-09T23:25:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303701 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{ФШ|Алиева}} '''Алиева Фазу Гамзатовна''' ([[5 декабрь|5 декабрь 1932 йыл]] — [[1 ғинуар]] [[2016 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Авар теле|авар]] шағиры, [[Дағстан]]дың халыҡ шағиры (1969), прозаик һәм публицист. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Дағстан]] әҙәбиәте үҫешенә ҙур өлөш индерә, хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Ике «[[«Почёт Билдәһе» ордены|Почет Билдәһе]]» һәм ике [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы]], [[Изге апостол Андрей Первозванный ордены (Рәсәй Федерацияһы)|Изге апостол Андрей Первозванный]] (2002) ордендары кавалеры; Совет тыныслыҡ фондының алтын, «Тыныслыҡ өсөн көрәшселәр» совет тыныслыҡты яҡлау комитеты һәм Бөтә донъя тыныслыҡ Советының юбилей миҙалдары, шулай уҡ бер нисә сит ил почётлы наградалары эйәһе<ref>{{Cite web|url=http://onkavkaz.com/news/603-v-dagestane-umerla-poetessa-fazu-alieva.html|title=В Дагестане умерла народная поэтесса Фазу Алиева|accessdate=2016-01-01|archiveurl=yes|archivedate=2017-03-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170319103131/http://onkavkaz.com/news/603-v-dagestane-umerla-poetessa-fazu-alieva.html |date=2017-03-19 }}</ref>. == Биографияһы == Фазу Гамзатовна Алиева 1932 йылдың 5 декабрендә [[Дағстан]] АССР-ы Хунзах районы Геничутль ауылында тыуған. Шиғырҙарҙы бәләкәй сағынан яҙа башлай, мәктәп йылдарында уҡ шағир булып таныла.<ref>[http://www.psu.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=3358&Itemid=228&lang=rus к 80-летию поэтессы Фазу Алиевой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170101232134/http://www.psu.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=3358&Itemid=228&lang=rus |date=2017-01-01 }}</ref> Фазу авар һәм рус телдәрендә яҙа. Ун ете йәшлек Фазуҙың шиғырҙары тәүге тапҡыр [[1949 йыл]]да «Большевик гор» гәзитендә, һуңыраҡ «Дағстан комсомолецы» гәзитендә һәм авар телендә «Дружба» журналында баҫылып сыға. Тәнҡитселәрҙе ул саҡта яңы башлаусы шағир һәм яҙыусы үҙенең сағыу һәм үҙенсәлекле һәләте менән хайран ҡалдыра. Фазу Алиева « шиғриәт кешенең таҙарта, уны сағыуыраҡ, изге күңелле һәм юғарыраҡ итә», тип иҫәпләй.<ref>[http://www.dagpravda.ru/rubriki/obshchestvo/27568/ «Поэзия — это светлая печаль»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304084419/http://www.dagpravda.ru/rubriki/obshchestvo/27568/}}</ref> [[1954 йыл|1954]]-[[1955 йыл]]дарҙа Дағстан ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институтына уҡырға инә. [[1961 йыл]]да А. М. Горький исемендәге әҙәбиәт институтын тамамлай. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Дағстан Милли Фәндәр академияһы академигы була<ref>[https://books.google.com/books?id=dcbUBQAAQBAJ&pg=PT590 Дочери Дагестана — Булач Гаджиев — Google Книги]</ref>. Уның шундай фраза-мөрәжәғәте билдәле: ''«.Тормошта төрлө нәмә була — кешеләр бер-береһен яратмаҫҡа, үҙ-ара талашырға мөмкин. Ләкин бер ҡасан да бер-берегеҙгә атмағыҙ. Донъяла быны бер нәмә лә аҡлай алма»''<ref>{{Cite web|url=https://shahtamanova.livejournal.com/16549.html|title=Цитируя любимую Фазу|access-date=2021-07-28}}</ref> == Хеҙмәт юлы һәм әҙәби эшмәкәрлеге == Донъяның 68 теленә тәржемә ителгән 102-нән ашыу шиғри һәм прозаик китаптар, шул иҫәптән «Тыуған ауыл», «Тауҙар законы», «Глаза добра», «Яҙғы ел» (1962), «Радугу раздаю» (1963), «Мгновенье» (1967) шиғри йыйынтыҡтары «На море» (1961), «В сердце каждого — Ильич» (1965), «Судьба» романы (1964), «Тавакал», или Отчего седеют мужчины" поэмаһы авторы, «Родовой герб», «Восьмой понедельник» романдары хәҙерге Дағстан тормошо тураһында. Шиғырҙары рус теленә тәржемә ителгән — «Зәңгәр юл» (1959), «Ташта семәрләү» (1966), Ун һигеҙенсе яҙ (1968) йыйынтыҡтары (1968)<ref name="autogenerated1">[http://dagzhizn.ru/obshestvo/fazu-alieva-poet-prozaik-publitsist-06-12-2012.html «Фазу Алиева — поэт, прозаик, публицист»]</ref>. [[1950]]—[[1954 йыл]]дарҙа мәктәптә уҡытыусы булып эшләй. [[1962 йыл]]да [[Дағстан]] уҡыу-педагогика әҙәбиәте нәшриәтенең мөхәррире [[1971 йыл]]да — «Женщина Дагестана» журналының баш мөхәррире. 15 йыл дауамында Дағстан Юғары Советы рәйесе урынбаҫары була. [[1971 йыл]]дан — Дағстан тыныслыҡты һаҡлау комитеты һәм Дағстан совет тыныслыҡ фонды бүлеге рәйесе, Бөтә донъя тыныслыҡ советы ағзаһы. Фазу шағир-йырсы, уның шиғырҙарына яҙылған йырҙар популярлыҡ яулай: [[1980 йыл]]да «Песня года» фестивале финалына Эдита Пьеха башҡарыуында «Придумай такое мне имя» тигән йыр сыға<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=oZdAY9KBe4M&t=4391s Песня — 80. Финал (1980) — YouTube]</ref><ref>[http://pesnyagoda.my1.ru/1980_82.html ПЕСНЯ ГОДА. 1980-82]</ref>. Рәсәй йәмәғәт палатаһы ағзаһы (2006 йылға тиклем)<ref>[http://www.oprf.ru/chambermembers/members2006/user/88 Сайт Общественной палаты России]</ref>. [[Махачҡала|Махачкала]] ҡалаһының зыяратында ерләнгән.<ref>[http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/275358/ Народная поэтесса Дагестана Фазу Алиева похоронена в Махачкале]</ref> == Ижадына баһа == Тел һәм әҙәбиәт институтының ҡулъяҙма фонды мөдире Мариза Магомедова Фазу Алиеваның ижади мираҫы хаҡында былай тине: ''«Ул бөтә ғүмерен кешене, Ватанды маҡтауға арнаны. Уның ижадының төп темалары — һуғыш һәм тыныслыҡ, хеҙмәт һәм хәрби батырлыҡ темалары. Бәләкәй ауылдан Гиничутль ҡыҙыҡайы үҙенең тыуған ергә, халыҡҡа, тыныслыҡҡа һөйөүе хаҡында һөйләп, донъяны яуланы»''<ref name="autogenerated1"/>. Фазу Алиеваға «Работница», «Огонёк», «Крестьянка», «Советская женщина», «Знамя» журналдары премиялары тапшырылды. Шулай уҡ Дағстан Республикаһының әҙәбиәт өлкәһендәге «Вечный огонь» шиғырҙар китабы өсөн премияһы тапшырылды. Уның «Комок земли ветер не унесёт» китабы Н. Островский исемендәге премияға лайыҡ булды. Махачкаланың Дуҫлыҡ скверында Фазу Алиеваға һәйкәл асыла. === Сит телдәргә тәржемә ителгән === Фазу Алиеваның китаптары [[Суахили теле|суахили]], тамил, кхмер, [[һинд]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Немец теле|немец]], [[Швед теле|швед]], [[Чех теле|чех]], [[Француз теле|француз]], [[Испан теле|испан]], [[Поляк теле|поляк]], [[Япон теле|япон]] һәм башҡа телдәрҙә баҫылып сыға<ref>{{Cite web|url=http://lib05.ru/literature/alieva-fazu-gamzatovna|title=Переводы книг|accessdate=2016-01-01|archiveurl=yes|archivedate=2016-03-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160328202512/http://lib05.ru/literature/alieva-fazu-gamzatovna |date=2016-03-28 }}</ref> === Пьесалары === * «Хочбар» — М. Магомедов менән берлектә яҙылған пьеса == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Изге апостол Андрей Первозванный ордены (Рәсәй Федерацияһы)|Изге апостол Андрей Первозванный ордены]] ([[11 декабрь]] [[2002 йыл]]) —ватан әҙәбиәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне һәм юғары гражданлыҡ позицияһы өсөн<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/18920 Указ Президента Российской Федерации от 11 декабря 2002 года № 1400 «О награждении орденом Святого апостола Андрея Первозванного Алиевой Ф. Г.»]</ref> * III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2015 йылдың 16 июле) — милли мәҙәниәтте һәм сәнғәтте, киң мәғлүмәт сараларын һәм күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеген үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн<ref>[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201507170017?index=10&rangeSize=1 Указ Президента Российской Федерации от 16 июля 2015 № 369 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]</ref> * IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (16 ноябрь 1998) — мәҙәниәт һәм матбуғат өлкәһендәге ҡаҙаныштары, күп йыллыҡ емешле хеҙмәте өсөн<ref>{{Cite web|url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/13158|title=Указ Президента Российской Федерации от 16 ноября 1998 года № 1412 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»|accessdate=2018-06-23|archiveurl=yes|archivedate=2018-06-23}}</ref> * [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] ([[21 июнь]] [[1994 йыл]]) — ''милли әҙәбиәтте үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары һәм әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн''<ref>{{Cite web|url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/6411|title=Указ Президента от 21 июня 1994 года № 1315 «О награждении орденом Дружбы народов Алиевой Ф.Г.»|subtitle=1994-06-21|accessdate=2016-11-21}}</ref> * [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] ([[10 ғинуар]] [[1983 йыл]]) — ''совет әҙәбиәте үҫешендәге ҡаҙаныштары өсөн''<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/144/45285?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 10 января 1983 года № 8623—X «О награждении писательницы Алиевой Ф. Г. орденом Дружбы народов»]</ref> * Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|"Почёт Билдәһе"ордены]] (шул иҫәптән [[4 май]] [[1960 йыл]]) * Совет тыныслыҡ фондының алтын миҙалы * Тыныслыҡты һаҡлау буйынса Совет комитетының «Тыныслыҡ өсөн көрәшсегә» * Бөтә донъя тыныслыҡ Советының юбилей миҙалы * Дағстан АССР-ыны\ (1969) * 2007 йылда Фазу Алиева «Мәңгелек ут» шиғырҙар китабы өсөн әҙәбиәт өлкәһендә Дағстан Республикаһының Дәүләт премияһына лайыҡ була. * 2009 йылда Дағстан Республикаһы президенты Муху Алиев Ф. Алиеваға «Дағстан Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» № 1. орденын тапшыра. * Рәсәй журналистар союзының «Рәсәйҙең алтын ҡәләм» премияһы (2004) (2004)<ref>{{Cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/445717|title=«Запомните их олауреаченными!»|author=Захарьев, Андрей|subtitle=2004-02-02|accessdate=2016-11-21}}</ref> == Хәтер == * 2017 йылдың 11 декабрендә Махачкалала Дуҫлыҡ майҙанында Фазу Алиеваға һәйкәл асыла.<ref>[http://tass.ru/severnyy-kavkaz/4802768 В Махачкале открыли памятник народной поэтессе Дагестана Фазу Алиевой]</ref>. * 2017 йылдың 29 авгусында «Марка» типография компанияһы Фазу Алиева һүрәте төшөрөлгән почта маркаһы сығара. 27 һум номиналлы һәм тиражы 231 мең дана булған почта маркаһы «Изге Андрей Апостол Первозванный» серияһы сиктәрендә сығарыла.<ref>[https://dag.aif.ru/society/v_rossii_v_chest_dagestanskoy_poetessy_fazu_alievoy_vypustit_pochtovuyu_marku В России в честь дагестанской поэтессы Фазу Алиевой выпустят почтовую марку]</ref>. == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Һылтанмалар == ** [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=2568 Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250913055450/https://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=2568 |date=2025-09-13 }} ** [http://stihipoeta.ru/fazu-alieva/ Фазу Алиева стихи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211013090454/https://stihipoeta.ru/fazu-alieva/ |date=2021-10-13 }} на [http://stihipoeta.ru/ СтихиПоэта.ру] ** [http://aksakal.info/dag/dagestana/5548-fazu-alieva.html Фазу Алиева: «Я прошу вас — никогда не стреляйте друг в друга»] ** [http://laidinen.ru/women.php?part=787&letter=%D0%90/ Фазу Алиева в Антологии «Женская поэзия»]{{Недоступная ссылка|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ** [https://web.archive.org/web/20150621102314/http://www.wisdomcode.info/ru/poetry/authors/54650.html?page=1 Стихи] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:XXI быуат яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат яҙыусылары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены (Рәсәй Федерацияһы) кавалерҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең XX быуат шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Махачкалала вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2016 йылда вафат булғандар]] [[Категория:1 ғинуарҙа вафат булғандар]] [[Категория:1932 йылда тыуғандар]] [[Категория:5 декабрҙә тыуғандар]] mxn9iv8dtigvya2linqqv908bu387cf 0 200412 1303687 1298974 2026-09-09T14:05:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303687 wikitext text/x-wiki {{Шәхес}} '''Һа́нна А́рендт''', тыумыштан '''Иоһа́нна А́рендт''' ({{lang-de|Johanna Arendt}}, {{lang-de|Hannah Arendt}}, {{lang-en|Hannah Arendt}}; [[14 октябрь]] [[1906]], Линден, [[Һанновер]], [[Германия империяһы]] — [[4 декабрь]] [[1975]], [[Нью-Йорк]], [[АҠШ]]) — немец-америка [[философ]]ы, [[Политология|сәйәси теоретик]] һәм [[сәйәси тарихсы]], [[тоталитаризм]] теорияһына нигеҙ һалыусы. == Биографияһы == * fyyf (Ганновер) Көнсығыш Пруссиянан сыҡҡан секуляр йәһүд ғаиләһендә {{iw|Линден (Ганновер)|Линдене|de|Linden-Limmer}} ([[Һанновер]]) тыуа<ref>{{Cite web |url = http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |title = "Tabellarische Lebenslauf" Hannah Arendt: Ich will verstehen: Selbstauskünfte zu Leben und Werk, mit einer vollständigen Bibliographie |author = Ursula Ludz |date = 2005 |lang = de |publisher = München-Zürich: Piper (Serie Piper, 4591), 2005, 7. Aufl. 2013, S. 251-256. |access-date = 2014-10-14 |archive-date = 2016-03-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304113321/http://www.hannaharendt.net/index.php/han/pages/view/vitaArendt |url-status = dead }}</ref>. Атаһы — Пауль Арендт, инженер, әсәһе — Марта Кон. [[Кёнигсберг]]та үҫә. [[Марбургский университет|Марбург]], [[Фрайбургский университет|Фрайбург]] һәм [[Гейдельбергский университет|Гейдельберг университеттарында]] белем ала. [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Хайдеггер]] һәм [[Ясперс, Карл|Карл Ясперста]] уҡый. [[Бультман, Рудольф|Рудольф Бультманды]]ң [[протестантизм|протестант]] [[теология]] семинарында шөғөлләнә, һөҙөмтәлә ул [[Августин|Блаженный Августин]]ға арналған диссертация яҡлай һәм Германияла беренсе китабын баҫтырып өлгөрә<ref>{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |title=Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608091606/https://magazines.gorky.media/nlo/2004/3/soobshhestvo-odinochek-arendt-benyamin-sholem-kafka.html |url-status=live }}</ref>. [[Файл:Hannah Arendt 1933.jpg|thumb|220пкс|слева|Һанна Арендт 1933 йылда]] 1933 йылда [[Приход национал-социалистов к власти в Германии|нацистар власҡа килгәс]], Арендт сионист ойошмаһы менән килешеү буйынса, нацистар тураһында фашлау материалдары йыя. Уны ҡулға алалар, мәрхәмәтле тәфтишсе эләккәнлектән, бер аҙнанан иреккә сығарыла. Бынан һуң Ул [[Франция]]ға ҡаса<ref>{{Cite web |url=http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |title=Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу |access-date=2013-06-04 |archive-date=2013-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104105150/http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |url-status=live }}</ref>. 1940 йылдың майында [[Гюрс (концентрационный лагерь)|лагерь Гюрс]] концентрацион лагерында тотола (интернирована)<ref name="fichesde">{{ref|fr}} [http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt Hannah Arendt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202165409/http://www.fichesdelecture.com/auteurs/hannah-arendt |date=2014-02-02 }}</ref><ref name="campgurs">{{ref|fr}} [http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&savoirplus=76&idsection=2 L’HISTOIRE DU CAMP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201215413/http://www.campgurs.com/default.asp?type=SR&savoirplus=76&idsection=2 |date=2014-02-01 }}</ref><ref name="diplo">{{ref|fr}} [http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html 21 avril 2013 : Commémoration des victimes du Camp de Gurs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201231637/http://www.allemagne.diplo.de/Vertretung/frankreich/fr/04-07-consulats/04-gk-bordeaux/06-evenements/06-even-130421-gurs.html |date=2014-02-01 }}</ref><ref name="ajpn">{{ref|fr}} [http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html AJPN.org: Gurs, une drôle de syllabe, comme un sanglot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219214326/http://www.ajpn.org/internement-Camp-de-Gurs-84.html |date=2014-02-19 }}</ref>, һәм унан ҡотолоп сыға. Шул уҡ йылда оккупацияланған Франциянан [[Лиссабон]]ға<ref name="fichesde" />, ә һуңынан [[Нью-Йорк]]ка ҡаса. АҠШ-тың күп кенә университеттарында уҡыта. 1961 йылда [[The New Yorker]] журналы хәбәрсеһе сифатында [[Эйхман, Адольф|Адольф Эйхманды]]ң судында ҡатнаша. Процесс йомғаҡтары буйынса «[[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]]» тигән китап яҙа, был хеҙмәт XX быуаттың икенсе яртыһында әхлаҡи философия үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Китапта күтәрелгән яуызлыҡ төшөнсәһе кеүек күп тапалған тема (банальность) әле лә этикала иң киҫкен мәсьәләләрҙең береһе булып тора, ә термин үҙе күп сәйнәлгәнгә әйләнгән. 2012 йылда уның тураһында «Һанна Арендт» нәфис фильмы төшөрөлә (режиссёры — Маргарет Фон Тротта, төп ролдә — Барбара Зукова)<ref>{{Cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |title=Hannah Arendt (2012) — IMDb |access-date=2014-02-25 |archive-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208082732/http://www.imdb.com/title/tt1674773/ |url-status=live }}</ref>. == Шәхси тормошо == [[Гюнтер Андерс]]ҡа (1902—1992) кейәүгә сыға, улар 1929 йылда [[Берлин]]да өйләнешә һәм 1937 йылда айырылыша. 1940 йылда {{iw|Блюхер, Генрих|Генрих Блюхер|de|Heinrich Blücher}}ға (1899—1970) кейәүгә сыға. Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре тураһында ҡарағыҙ {{переход|Отношения с Мартином Хайдеггером}}. == Идеялары == Арендт мираҫы, проблемалар буйынса төрлө, әммә хәҙерге заманды аңлау идеяһы менән берләштерелгән («нимә эшләгәнебеҙ тураһында уйларға тейешбеҙ»), 450-нән ашыу эште үҙ эсенә ала. Арендт әйтеүенсә, Ер йөҙөндә «Бер кеше генә түгел, ә кешеләр (халыҡ)» йәшәй, һәм кешене хайуандан айырып торған ҡылыҡһырлама асылы булып уның «үҙенең уникаллеген эштәрендә һәм һүҙҙәрендә күрһәтеү» ынтылышы тора. Йәмәғәтселек (публичность) менән хосусилыҡ (приватность) араһындағы баланс һәр йәмғиәттең үҙәк характеристикаһы булып тора, ә был өлкәләр араһындағы гармониялы нисбәт боҙолоуы кеше тормошоноң нормаль ағымын боҙа (деформация), тип иҫәпләй. Тоталитар йәмғиәттәрҙә йәмәғәтселек өсөн дисбаланс дәүләттең кеше тормошона ҡыҫылыу сиктәрен сикһеҙ киңәйтә, һәм кешенең шәхси өлкәлә үҙен күрһәтеү мөмкинлектәрен минималь кимәлгә төшөрә. Арендттың сәйәси философияһын [[либерализм]], [[консерватизм]] йәки [[социализм]]ға түгел, ә [[республикасылыҡ]] традицияларына ([[Аристотель]], [[Макиавелли]], [[Монтескьё]], [[Джефферсон, Томас|Джефферсон]], [[Токвиль, Алексис де|Токвиль]]) индерергә мөмкин. Уның сәйәсәткә ҡарашы гражданлыҡ ҡатнашлығы һәм мөһим сәйәси мәсьәләләрҙе коллектив тикшереү формаһында әүҙем гражданлыҡ позицияһын беренсе планға сығара. Арендт өсөн сәйәси эшмәкәрлек, яҡшылыҡ тураһында килешеүгә йәки дөйөм күҙаллауҙарға ғына килтермәй, кешелектең эш итеү һәм фекерләү һәләтен азат итә. Бер яҡтан, Арендт вәкиллекле демократияны тәнҡитләй, әхлаҡты һәм сәйәсәтте айыра, революцион традицияны күтәрә. Икенсе яҡтан, аҡыл эйәһе конституционализмды, Закон өҫтөнлөгөн һәм кеше хоҡуҡтарын яҡлай<ref name="St">{{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|title=Hannah Arendt|last=Passerin d´Entrèves|first=Maurizio|date=2014-04-10|publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy|description=Статья в Стэнфордской энциклопедии философии|lang=en|access-date=2016-08-29|archive-date=2019-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121221857/https://plato.stanford.edu/entries/arendt/|url-status=live}}</ref>. Арендт азатлыҡ төшөнсәһенә айырыуса иғтибар бүлә, сәйәсәт өлкәһендә азатлыҡ йоғонтоһо контексында — «ҡаршылыҡ» һәм ризаһыҙлыҡ контексында — «айырым шәхси фекер» булараҡ сығыш яһай. Азатлыҡ потенциалы кеше эшмәкәрлегенең айырым киҫегендә — "әүҙемлек"тә тормошҡа ашырылған "яңы башланғыс"ты илһамландыра. Кеше организмының биологик процестарын тергеҙеүҙе тәьмин иткән һәм тормошҡа ашырыуҙа башҡаһын талап итмәгән "хеҙмәт"тән һәм, цивилизацияның органик булмаған есемен яңынан ҡороусы һәм кешеләр араһында бәйләнеште технологик программа биргән контекста ғына тормошҡа ашырыусы «етештереү»ҙән айырмалы рәүештә, «әүҙемлек» башҡа кешеләргә йүнәлтелгән. Тап уны тормошҡа ашырып, кеше «эшсе хайуан» йәки «етештереүсе кеше» булып түгел, ә «яңы башланғыстар»ҙың ижади субъекты булараҡ сығыш яһай<ref>{{Cite web |url=http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |title=«О революции» |access-date=2006-08-10 |archive-date=2006-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622223456/http://onrevolution.narod.ru/arendt/ |url-status=live }}</ref>. Хәҙерге ваҡытта, Арендт фекеренсә, донъя цивилизацияһы өсөн төп хәүеф тәбиғәт катаклизмдарынан йәки «тышҡы вәхшилектән» түгел, XX быуат оморо донъя цивилизацияһы үҙенән-үҙе вәхшилекте тыуҙыра алғанын күрһәткәәнлектән, эстән янай. Арендт XX быуатта тоталитар хәрәкәттәрҙең барлыҡҡа килеүенә туранан-тура этәргес биргән күренештәрҙең береһе тип «масса» феноменының барлыҡҡа килеүен иҫәпләй. «Синыфтар араһындағы һаҡ стеналарының ҡолауы, — тип яҙа Арендт, — бөтә партиялар артында торған йоҡомһораған күпселеккә ҡараған асыуланған кешеләрҙе ғәйәт ҙур, ойошмаған, структураһыҙ массаға әйләндерә… Улар дошмандарҙың аргументацияһын кире ҡағыуға мохтаж түгел һәм эҙмә-эҙлекле рәүештә яңы ышаныуға күсеү түгел, ә үлем менән тамамланған ысулдарҙы өҫтөн күрә, инаныуын үҙгәртеү түгел — террор вәғәҙә итә. Тоталитаризм репрессиялар һәм кешеләрҙең үҙ-үҙен эске мәжбүр итеүе, тоталитар идеологияның «логиклыҡ тиранияһы» ҡатнашлығында барлыҡҡа килә. Үҙенең фекерҙәрен тормошҡа ашырыуҙы, эске азатлығына хыянат итеүҙе «логиклыҡ тиранияһы»на ышанып тапшыра кеше. [[Израиль|Израилд]]ә [[Адольф Эйхман]]ды хөкөм итеү тәьҫире аҫтында, Арендт, күпләп үлтереү менән бәйле административ функцияларын уйламай башҡарыуы бюрократтың „яуызлығының күнегелләнлеге“ (банальность) тураһында һөйләй. Был образ күптәрҙә нацизм тураһында дөйөм ҡабул ителгән ҡараштарҙы, шул иҫәптән Арендттың „радикаль яуызлыҡ“ тураһында үҙенең тәүге уйланыуҙарын да, үҙгәртә<ref>{{Cite web |url=http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&op=page&pid=804 |title=Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания |lang=ru|access-date=2008-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&op=page&pid=804 |archive-date=2012-01-19 |url-status=dead }}</ref><ref>''[[Фейглин, Моше|Моше Фейглин]].'' [http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml Уроки Катастрофы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411002115/http://gazeta.rjews.net/feigl199.shtml |date=2021-04-11 }}</ref>. «Көс ҡулланыу тураһында» (1969) хеҙмәтендә Арендт властың ҡуйылған маҡсатҡа өлгәшеү һәләтен традицион аңлауға ҡаршы сыға, [[Власть|власты]] һәм [[көс ҡулланыу]]ҙы ҡапма-ҡаршы ҡуя һәм «ҡеүәт», «көс» һәм «абруй» кеүек төшөнсәләрҙе концептуаль яҡтан айыра: «''Һәр идара итеүҙең асылы — көс ҡулланыу түгел, ә власть. Көс ҡулланыу тәбиғәте буйынса ҡорал ғына, башҡа бер ни ҙә түгел; һәр сара кеүек, ул һәр ваҡыт ниндәйҙер йүнәлтеүсе маҡсатҡа мохтаж, һәм уны аҡлау өсөн дә хеҙмәт итә. Ә аҡлауға йәки нигеҙләүгә мохтаж булған нәмә бер нәмәнең дә асылы була алмай.''» Власть иһә кешелектең бергәләп эш итеү һәләтенә тап килә һәм сәйәи өлкәгә туранан-тура бәйле. <!-- «Суть всякого правления составляет власть, а отнюдь не насилие. Насилие по самой своей природе есть не более чем орудие; как всякое средство, оно неизменно нуждается в наличии некой направляющей цели, служащей к тому же его оправданием. А то, что само по себе нуждается в оправдании или обосновании, не может являться сущностью чего бы то ни было» --> Сәйәсәтте билдәләү өсөн Арендт [[Аристотель|Аристотелгә]] ([[Хайдеггер, Мартин|Һайдеггер]] интерпретацияһында) мөрәжәғәт итә, һәм ике төшөнсәне айыра: эш (poiesis, әйберҙәр эшләүгә йүнәлтелгән) һәм эшмәкәрлек (praxis, тышҡы маҡсаты булмаған сәйәси ғәмәл). Праксис сәйәсәттең асылын тәшкил итә. Сәйәсәт — айырым эшмәкәрлек, аралашыу өлкәһе, ниндәйҙер мәғәнәлә кешенең иң лайыҡлы эшмәкәрлеге; сәйәсәттә кешеләр үҙҙәрен ирекле заттар итеп күрһәтә. Тап килешеүгә нигеҙләнгән берлектәге сәйәси ғәмәлдәрҙән власть барлыҡҡа килә<ref>Ямпольский М. От бытия к инструментальности. Насилие входит в мир // Арендт Х. О насилии / пер.с англ. Г. М. Дашевского. — М: Новое издательство, 2014. — С. 119—125. ISBN 978-5-98379-178-7</ref>. Шул уҡ ваҡытта власты йәмәғәтселектең танымауы властың көс ҡулланыуға бәйле булыуына килтерә: „Көс ҡулланыу власть яғынан ярҙам алыуҙан туҡтаған Һәм власть тарафынан тотҡарланмаған урындың, маҡсаттан һәм сараларынан сығып, яҡшы билдәле алмашыныуы күҙәтелә. Хәҙер маҡсатты емереү саралары билдәләй, һөҙөмтәлә һәр төрлө власты емереү маҡсат булып сыға… Террор — ул… көс ҡулланыу, һәр төрлө власты емереп, үҙ контроле аҫтында урынлаштырылған идара итеү формаһы“<ref>{{Cite web |url=http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |title=И.Мюрберг. Дискурс насилия. К.Шмитт против Х.Арендт |access-date=2013-04-12 |archive-date=2017-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006140457/http://www.isras.ru/files/File/Vlast/2010/05/Diskurs_nacilia.pdf |url-status=live }}</ref>. Бары тик сәйәси мәсьәләләрҙә генә туҡтап ҡалмай, Арендт властың арауыҡ-ваҡыт йәшәүе менән бәйле бер нисә фәлсәфәүи структура төҙөй: Киләсәк-көс ҡулланыу-ихтыяр; Үткән-власть-хәтер; Хәҙерге-Абруй-аҡыл. Шул уҡ ваҡытта, Арендт буйынса, ысын власть үткәндә, коллектив хәтерҙә һәм есем оптикаһында локалләшә<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|title=Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт|website=cyberleninka.ru|access-date=2023-03-19|archive-date=2023-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319112237/https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer|url-status=live}}</ref>. Арендт [[Коллективная ответственность|коллектив яуаплылыҡ]] принцибын принципиаль яҡлаһа ла, коллектив ғәйеп принцибына ҡаршы була<ref>Селиванова О. И. Понятие ответственности в философии Х. Арендт // Россия в глобальном мире. — 2015. — №. 7 (30). — С. 411—420.</ref>. == Йәһүд халҡына мөнәсәбәте == Ата-әсәһе йортонда, Арендт хәтерләүенсә, [[Йәһүдтәр|„йәһүд“]] һүҙен ҡулланмағандар, әммә әсәһе Һаннанан түбәнһетелгән буйһоноуға юл ҡуймауын талап итә. Уҡытыусы [[антисемит]] белдереү яһаған осраҡта, әсәһенең аныҡ инструкцияһына ярашлы, Һанна, әсәһенә рәсми хат яҙыу мөмкинлеген биреп, торорға һәм кластан сығып китергә тейеш була. Әммә синыфташтарының антисемит фекерҙәренә ул үҙе яуап бирергә тейеш була. Арендт хәҙерге антисемитизмдың сәбәптәре „йәһүд тарихының билдәле бер аспекттарында һәм һуңғы быуаттарҙа йәһүдтәр башҡарған ҡайһы бер үҙенсәлекле функцияларҙа“ тип иҫәпләй. Йәһүд сығышлы булыу факты, дини, милли һәм социаль-иҡтисади нигеҙгә таянысын юғалтып, йәһүдтәр өсөн етди хәүеф сығанағына әйләнә. Ул былай тип яҙа: „Ғәйеплегә (козёл отпущения) һылтанма яһап аңлатыу элеккесә антисемитизмдың етдилеген һәм йәһүдтәрҙең ваҡиғалар эпицентрына йәлеп ителеүенең мәғәнәһен аңлауҙан ҡасыуҙың төп ынтылыштарының береһе булып тора“<ref>{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |title=Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…» |access-date=2019-11-25 |archive-date=2020-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810143053/https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html |url-status=live }}</ref>. Арендт [[сионизм]]ды тәнҡитләй, үҙенең ҡарашы буйынса, „йәһүд халҡының киләсәк тормошонда [[Эрец-Исраэль]] ролен интерпретациялау менән сионистар үҙҙәрен бөтә донъя йәһүдтәренең яҙмышынан айыра. Уларҙың галутта, бөтә донъя диаспораһында йәһүд тормошоноң ҡотолғоһоҙ түбәнәйеүе тураһындағы доктринаһы, Фәләстин халҡының [[ишуа]] аңына дөйөм йәһүҙилек тормошона ҡатнашмау, тайпылыу мөнәсәбәте үҫешенә булышлыҡ итә“. Ғәрәптәргә ҡарата сионист сәйәсәтен хупламай һәм мыҫҡыл итә. Ул үҙенең халыҡтарҙы һәм башҡа төркөмдәрҙе түгел, ә айырым кешеләрҙе яратыуын белдерә<ref>{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |title=Алек Д. Эпштейн. Ханна Арендт против Теодора Герцля |access-date=2012-05-08 |archive-date=2012-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121218214039/http://www.lechaim.ru/ARHIV/204/epshteyn.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |title=Д.Гарт."Неизбежность — лишь призрак": наднациональная этика Ханны Арендт |access-date=2012-05-08 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195618/http://www.lechaim.ru/ARHIV/203/gart.htm |url-status=live }}</ref>. == Мартин Хайдеггер менән мөнәсәбәттәре == Һанна Арендт, Марбургта Мартин Хайдеггерҙа уҡый: ул уның боронғо грек философтары тәғлимәттәренә арналған лекцияларын тыңлай, уның семинарҙарына йөрөй. М.Хайдеггер үҙенең йәш студентында яҡшы уҡыусы ғына түгел, ә ысын һылыуҡайҙы ла күрә. Мәҫәлән, 1924 йылда уларҙың билдәле „Марбург романы“ башлана. Арендт университеттан алыҫ булмаған йорттарҙың береһенең мансардаһын ҡуртымға ала, ул унда уҡытыусыһы менән йәшерен осраша. Шул уҡ йылда студент менән уҡытыусы араһында билдәле хат алышыу башлана, унда улар философия тураһында ла һөйләшә. М. Хайдеггерҙың Х. Арендтҡа яҙған хатынан, 1925 йыл:<blockquote> ''Ни өсөн мөхәббәт башҡа кешелек мөмкинлектәренән бай һәм уның менән һуғарылған кешеләргә татлы йөк һымаҡ тойола? Беҙ бит, үҙебеҙ булып ҡалған кеүек булһаҡ та, үҙебеҙҙең яратҡаныбыҙға әйләнәбеҙ. Беҙ һөйгәнебеҙгә рәхмәт әйтергә теләйбеҙ, әммә ул лайыҡлы булырлыҡ һүҙҙәр таба алмайбыҙ.'' ''Үҙебеҙ аша ғына рәхмәт әйтә алабыҙ. Мөхәббәт рәхмәтте үҙебеҙгә тоғролоҡҡа һәм бер ниндәй шарттар ҡуймай икенсебеҙгә ышаныуға әйләндерә. Шулай итеп, мөхәббәт үҙенең йәшерен серен даими тәрәнәйтә.'' ''Яҡынлыҡ — ул икенсеһенән бөйөк алыҫлыҡтағы — бер нәмәне лә юҡҡа сығырға бирмәгән, йәшәү, әммә «һине» үтә күренмәле, әммә аңлап бөткөһөҙ итеп урынлаштырған, фәҡәт — шунда асылыш. Икенсебеҙ тормошобоҙға үтеп инә икән, бер йән дә быны аңлата алмай. Бер кеше яҙмышы үҙен икенсе кеше яҙмышына бүләк итә, һәм саф мөхәббәт был фиҙакәрлекте беренсе көндәге кеүек һаҡларға бурыслы.''<ref>Арендт Х., Хайдеггер М. Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2015. — 456 с.</ref></blockquote>Шуға ҡарамаҫтан, роман 1924 йылдың аҙағынан һүрәнләнә. Арендт үҙенең уҡытыусыһынан айырылырға мәжбүр була, сөнки ул саҡта Хайдеггерҙың ҡатыны Эльфрида һәм ике балаһы була, бынан тыш, ул карьераһын юғалтырға йыйынмай. [[Өсөнсө рейх|Өсөнсө Рейх]] власҡа килгәс, улар бөтөнләй айырыла<ref>[[:Гитлеровская Германия|Гитлеровская Германия]]</ref>. Әммә уларҙың мөнәсәбәттәре бының менән генә тамамланмай, дуҫтарса булып ҡала. 1950 йылдан Хайдеггер менән Арендт араһында хат алышыу һаман дауам итә. Бынан тыш, М. Хайдеггерҙы нацизмға ярҙам итеүҙә ғәйепләгәндә, Һанна Арендт уны төп яҡлаусыларҙың береһе була. == Төп хеҙмәттәре == * [[Истоки тоталитаризма]] (The Origins of Totalitarianism, 1951). * [[Vita activa, или О деятельности жизни|Ситуация человека]] (The Human Condition, 1958). Рус. перевод: Vita activa, или О деятельной жизни. * {{книга|автор=Арендт Х|заглавие=О революции (On Revolution)|ссылка=https://onrevolution.narod.ru/arendt/index.html|год=1963}} * [[Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме]] (Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil, 1963). === Рус библиографияһы === '''Китаптары''': * ''Арендт Х.'' Истоки тоталитаризма / Пер. с англ. И. В. Борисовой и др.; послесл. [[Давыдов, Юрий Николаевич|Ю. Н. Давыдова]]; под ред. М. С. Ковалёвой, Д. М. Носова. — {{М.}}: ЦентрКом, 1996. * ''Арендт Х.'' [[Vita activa, или О деятельной жизни|Vita activa, или О соотношении частного и общего в Античности]] / Пер. с нем. и англ. [[Бибихин, Владимир Вениаминович|В. В. Бибихина]]. — {{СПб.}}: Алетейя, 2000. * ''Арендт Х.'' Люди в тёмные времена: [Очерки] / Пер. с англ. и нем. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. Дашевского]], [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Московская школа политических исследований, 2003. * ''Арендт Х.'' Банальность зла. Эйхман в Иерусалиме / Пер. с англ. [[Кастальский, Сергей Евгеньевич|С. Кастальского]] и Н. Рудницкой; послесл. [[Зурофф, Эфраим|Э. Зуроффа]] — {{М.}}: Европа, 2008. — 424 с. * ''Арендт Х.'' Скрытая традиция: Эссе / Пер. с нем. и англ. Т. Набатниковой, А. Шибаровой, Н. Мовниной. — {{М.}}: [[Текст (издательство)|Текст]], 2008. — 221 с. * ''Арендт Х.'' О революции / Перевод И. В. Косич. — {{М.}}: Издательство «Европа», 2011, 464 с. * {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=[[Лекции по политической философии Канта]]|ответственный=пер. А. Глухова|год=2011|язык=ru|место=М.|издательство=Наука|страниц=303|серия=Слово о сущем|isbn=978-5-02-025452-7}} * ''Арендт Х.'' Ответственность и суждение. — {{М.}}: Издательство Института Гайдара, 2013. — 352 с. * ''Арендт Х.'' [[Жизнь ума]] / Перевод с англ. А. В. Говорунова. — {{СПб.}}: Наука, 2013. — 517 с. * ''Арендт Х.'' О насилии / Перевод с англ. [[Дашевский, Григорий Михайлович|Г. М. Дашевского]]. — {{М.}}: Новое издательство, 2014. — 147 с. * ''Арендт Х.'' Вальтер Беньямин. 1892—1940/ Перевод с английского [[Дубин, Борис Владимирович|Б. Дубина]]. — {{М.}}: Grundrisse, 2014. — 168 с. * ''Арендт Х. ''Между прошлым и будущим. Восемь упражнений в политической мысли [: Текст] / Пер. с англ. и нем. Д. Аронсона. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2014. — 416 с. * {{Книга|автор=Арендт Х., Хайдеггер М.|заглавие=Письма 1925-1975 и другие свидетельства|ответственный=пер. А. Григорьева|год=2016|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=456|isbn=978-5-93255-400-5}} * ''Арендт Х.'' Опыты понимания (1930—1954): Становление, изгнание и тоталитаризм / Пер. с англ. Е. Бондал, А. Васильевой, А. Григорьева, С. Моисеева. — {{М.}}: Издательство [[Институт экономической политики имени Е. Т. Гайдара|Института Гайдара]], 2018. — 712 с. * {{Книга|автор=Арендт Х., Ясперс К.|заглавие=Письма, 1926-1969|ответственный=пер. И. Ивакиной|год=2021|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство Института Гайдара|страниц=768|isbn=978-5-93255-621-4}} * {{Книга|автор=Арендт Х.|заглавие=Вспоминая Уистена Хью Одена|ответственный=пер с англ. Ш. Крола|год=2023|язык=ru|место=СПб.|издательство=Jaromír Hladík press|страниц=40|isbn=978-5-6050670-9-2}} '''Мәҡәләләре''': * ''Арендт Х.'' Традиции и современность // Советское государство и право. — 1991. — № 3. — С. 124—133. * ''Арендт Х.'' Традиции и современная эпоха // Вестн. Моск. ун-та. Сер. 7, Философия. — 1992. — № 1. — С. 80-95. * ''Арендт Х.'' Массы и тоталитаризм // Вопросы социологии. — 1992. — Т. 1. — С. 24-31. * ''Арендт Х.'' Хайдеггеру — восемьдесят лет // Вопросы философии. — 1998. — № 1. — С. 126—134. * ''Арендт Х.'' Ситуация человека. Разделы 24-26 главы V // Вопросы философии. — 1998. — № 11. — C. 131—141. * {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20120725073910/http://ec-dejavu.net/a-2/Hannah_Arendt_Organized_Guilt.html|заглавие= Организованная вина}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 39-56 * {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://web.archive.org/web/20160602071458/http://ec-dejavu.net/i/Hannah_Arendt_Imperialism.html|заглавие= Об империализме}} // Арендт Х. Скрытая традиция: Эссе. — М.: Текст, 2008. — с. 13-38 * {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=http://ec-dejavu.ru/f-2/Fraternity.html|заглавие= О человечности в темные времена: мысли о Лессинге}}// Арендт Х. Люди в темные времена. — М., 2003. — с. 21-27. * {{статья|автор=Арендт Х|ссылка=https://archive.today/20120908/http://krotov.info/lib_sec/01_a/are/ndt_01.htm|заглавие= Вальтер Беньямин}} // Арендт Х. Люди в тёмные времена. — М.: МШПИ, 2002. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Фашизм]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{refbegin|2}} * Арендт Х., [[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]] Письма 1925—1975 и другие свидетельства / Пер. с нем. А. Б. Григорьева. — М.: Изд-во Института Гайдара, 2015. — 456 с. * {{НФЭ||Арендт|А. А. Кара-Мурза| ссылка=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH9860392099be406b945098 }} * [[Давыдов, Юрий Николаевич|Давыдов Ю. Н.]] Ханна Арендт и проблема тоталитаризма // Новое и старое в теоретической социологии. — М., 1999. — Кн. 1. — С. 144—160. * [[Магун, Артемий Владимирович|Магун А. В.]] Понятие суждения в философии Ханны Арендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 102—115. * ''[[Мишкинене, Юлия Борисовна|Мишкинене Ю. Б.]]'' Арендт и Хайдеггер: попытка сравнительного анализа фундаментальной онтологии человека и онтологии политики / МГУ им. М. В. Ломоносова. Филос. фак. — М., 1990. * [[Мотрошилова, Нелли Васильевна|Мотрошилова Н. В.]] Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: бытие — время — любовь. — М.: [[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], Гаудеамус. 2013 * {{БРЭ|статья=Арендт|автор=[[Носов, Дмитрий Михайлович|Носов Д. М.]]|том=2|страницы=201—202|ref=Носов|ссылка=https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив=https://web.archive.org/web/20250929225015/https://old.bigenc.ru/sociology/text/1827854|архив дата=2025-09-29}} * Саликов А. Н., Жаворонков А. Г. Философия Ханны Арендт в России // Вопросы философии. 2019. № 1. С. 133—145. * ''[[Сморгунова, Валентина Юрьевна|Сморгунова В. Ю.]]'' Гносеологические проблемы политической философии: Гносеологический потенциал полититики: Ханна Арендт об истине и политике / Рос. гос. пед. ун-т им. А. И. Герцена. — СПб.: Образование, 1997. * [[Трубина, Елена Германовна|Трубина Е. Г.]] Идентичность в мире множественности: прозрения Ханны Адрендт // [[Вопросы философии]]. — 1998. — № 11. — C. 116—130. * ''[[Хевеши, Мария Акошевна|Хевеши М. А.]]'' Толпа, массы, политика: Историко-философский очерк. — М., 2001. * ''[[Хейфец, Михаил Рувимович|Хейфец М. Р.]]'' Ханна Арендт судит XX век. — М.; Иерусалим: ДААТ/Знание, 2003. * Шевченко О. К. [https://cyberleninka.ru/article/n/prostranstvo-vremya-vlasti-v-filosofskoy-kontseptsii-a-arendt/viewer Пространство-Время власти в философской концепции А. Арендт] // Социально-гуманитарные знания. — 2021. — № 6. — С. 266—272. — DOI 10.34823/SGZ.2021.6.517726. * [[Шестаг, Томас|Шестаг Т.]] Непреодоленный язык: теория поэзии Ханны Арендт // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67 * [[Эткинд, Александр Маркович|Эткинд А. М.]] Из измов в демократию: Айн Ранд и Ханна Арендт // [[Знамя (журнал)|Знамя]]. — 2000. — № 12. — С. 161—181. * ''[[Ямпольский, Михаил Бениаминович|Ямпольский М. Б.]]'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка : [лекция]. — М.: Изд-во Ипполитова, 2004. * ''Ямпольский М. Б.'' Сообщество одиночек: Арендт, Беньямин, Шолем, Кафка // [[Новое литературное обозрение (журнал)|Новое литературное обозрение]]. — 2004. — № 67 '''на других языках''' * {{Книга:Fifty Key Thinkers on the Holocaust and Genocide|14-19}} * Anders G. Die Kirschenschlacht: Dialoge mit Hannah Arendt und ein akademisches Nachwort. München: Verlag C.H. Beck, 2011 {{refend}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120119013155/http://vpn.int.ru/index.php?name=Biography&op=page&pid=804 Арендт, Ханна — Биография. Библиография. Философские взгляды. Высказывания] * [http://onrevolution.narod.ru/arendt/ ПРОЕКТ: ХАННА АРЕНДТ] * Игорь Косич [http://russ.ru/pole/Arendt-O-revolyucii-istoriya-odnoj-knigi-i-perevoda «О Революции» Ханны Арендт: история книги и перевода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201203145412/http://russ.ru/pole/Arendt-O-revolyucii-istoriya-odnoj-knigi-i-perevoda |date=2020-12-03 }} * Леонид Мининберг: [https://berkovich-zametki.com/2005/Zametki/Nomer11/Mininberg1.htm «Биографии известных евреев, именами которых названы улицы города»] * Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2005/Starina/Nomer4/Hejfec1.htm Ханна Арендт судит двадцатый век] * Михаил Хейфец. [https://berkovich-zametki.com/2007/Starina/Nomer1/Hejfec1.htm Ханна Арендт. Условия бытия человека] * ''[[Эпштейн, Алек|Эпштейн А.]]'' [https://magazines.gorky.media/nz/2010/1/kosmopoliticheskij-naczionalizm-hanny-arendt.html Космополитический национализм Ханны Арендт] * Ханна Арендт, [[Альберт Эйнштейн]], [[Исаак Шёнберг]] и др. [https://web.archive.org/web/20090206151419/http://elblogdemunsel.wordpress.com/2009/01/05/carta-de-einstein-y-hannah-arendt-al-new-york-times-acerca-de-la-visita-del-fascista-begin-a-estados-unidos/ Открытое письмо в Нью-Йорк Таймс по поводу визита Менахема Бегина в США]{{ref|en}}, опубликовано 4 декабря 1948 г. * [http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm Ирма Фадеева. Тоталитарное общество Ханны Арендт]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130407143619/http://www.e-slovo.ru/153/arendt.htm |date=2013-04-07 }} * [https://magazines.gorky.media/novyi_mi/1997/5/nachalo-sovershilos-chelovek-sotvoren-byl.html Елена Ознобкина. «Начало совершилось, человек сотворен был…»] * [http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm Е.Беркович. Мартин Хайдеггер и Ханна Арендт: необъяснимая любовь]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090924025646/http://www.e-slovo.ru/387/10pol1.htm |date=2009-09-24 }} * [https://www.berkovich-zametki.com/Nomer21/Entova1.htm Ася Энтова. УРОКИ ХАННЫ АРЕНДТ] * {{cite web|author=[[Моше Фейглин]]|url=https://www.7kanal.co.il/news/184579|title=День памяти или День отрицания?|publisher=7kanal.co.il|accessdate=2026-03-25|url-status=live}} * [http://citaty.su/aforizmy-i-citaty-xanny-arendt/ Афоризмы Ханны Арендт] * [http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf Интервью Ханны Арендт немецкому журналисту Гюнтеру Гаусу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104105150/http://sociologica.hse.ru/data/2013/06/04/1285381021/SocOboz_12_1_01_Arendt.pdf |date=2013-11-04 }} * [https://einai.ru/ru/archives/1740#_ftn1 Интервью Ханны Арендт французскому учёному-юристу Роджеру Эррера] {{Внешние ссылки}} [[Категория:Шәхестәр:Ганновер]] [[Категория:Германияның ҡатын-ҡыҙ философтары]] [[Категория:XX быуат философтары]] [[Категория:Ганноверҙа тыуғандар]] [[Категория:Нью-Йоркта вафат булғандар]] [[Категория:Америка сәнғәт һәм әҙәбиәт академияһы ағзалары]] [[Категория:Холокосты тикшереүселәр (АҠШ)]] [[Категория:Социаль философтар]] [[Категория:Сәйәси философтар]] [[Категория:Немец тел һәм шиғриәт академияһы ағзалары]] [[Категория:Шәхестәр:АҠШ-та антисионизм]] [[Категория:Тоталитаризмды өйрәнеүселәр]] [[Категория:Германия политологтары]] [[Категория:АҠШ политологтары]] [[Категория:Чикаго университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Колумбия университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Яңы мәктәп уҡытыусылары]] [[Категория:Төньяҡ-Көнбайыш университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Берклиҙа Калифорния университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Нацизмдан ҡасҡын йәһүдтәр:Шәхестәр]] [[Категория:Германиянан АҠШ-ҡа иммиграцияға киткәндәр]] [[Категория:АҠШ-тың ҡатын-ҡыҙ философтары]] [[Категория:АҠШ-тың XX быуат ҡатын-ҡыҙ педагогтары]] [[Категория:Йель университетының почётлы докторҙары]] [[Категория:Смит колледжының почётлы докторҙары]] [[Категория:Соннинг премияһы лауреаттары]] 18ddx552v8s3jrzocw4mhe5w9bj3mi5 0 201373 1303692 1303315 2026-09-09T17:52:23Z Asorev 39436 викилаштырыу 1303692 wikitext text/x-wiki {{Шәхес |Исем = Борис Перчаткин |Төп исем = Борис Георгиевич Перчаткин |Һүрәт = |Һүрәт аңлатмаһы = |Тыуған датаһы = 01.07.1946 |место рождения = {{ТыуғанУрыны|Миргород}}, [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ы]], [[СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} |Гражданлығы = [[СССР]], [[АҠШ]] |Дин = [[Христианлыҡ]] ([[Пятидесятниктар]]) |Һөнәре = кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, дини эшмәкәр |Балалары = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Борис Георгиевич Перчаткин''' (1 июль 1946 йыл) — кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, 1970 йылдарҙың икенсе яртыһында һәм 1980 йылдар башында [[Находка]] ҡалаһында башланған дини эмиграция хәрәкәтенең күренекле вәкиле{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. 1989 йылда [[АҠШ]]-та «Лаутенберг төҙәтмәһен» ҡабул итеү өсөн лоббизмды етәкләй, был закон элекке СССР илдәренән яҡынса 1 миллион дини аҙсылыҡ вәкиленә АҠШ-ҡа легаль рәүештә күсеп китергә мөмкинлек бирә{{sfn|Romanovič|2023}}. == Биографияһы == === Иртә йылдары һәм сиркәүгә килеүе === Борис Перчаткин хәрби пилот ғаиләһендә тыуған. Ул тыуғандан һуң тиҙҙән атаһы автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Беренсе ире үлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, Бористың әсәһе башҡа бер хәрбигә кейәүгә сыға. 1953 йылда аталығы ихтилал ваҡытында бойороҡҡа буйһонмаған өсөн ҡулға алына һәм [[Воркута]] хеҙмәт лагерҙарына 25 йылға хөкөм ителә. 16 йәшендә Борис Находка ҡалаһында пятидесятниктар сиркәүен таба һәм уға ҡушыла. Бынан һуң ул СССР-ҙа диндарҙарҙы эҙәрлекләү тураһында мәғлүмәт йыя башлай һәм уны сит ил журналистары менән әүҙем уртаҡлаша{{sfn|Semjonova|2020}}. === Эмиграция хәрәкәте һәм диссиденттар менән бәйләнеш === 1976 йылда Перчаткин арҡадаштары Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко һәм Владимир Степанов менән бергә [[Мәскәү]] [[Совет диссиденттары|диссиденттары]] менән бәйләнеш урынлаштыра. Диссиденттар уларға үҫә барған эмиграция ғылFormatына ойошҡан төҫ төрөргә кәңәш итә. Шул уҡ йылда [[Мәскәү Хельсинки төркөмө]] вәкиле Л. В. Воронина Находкаға килә. Ошо ваҡыттан алып Перчаткин пятидесятниктарҙың [[СССР]]-ҙан күпләп сығыуы өсөн әүҙем көрәшә башлай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. Шул уҡ йылда ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ға, [[Сиркәүҙәрҙең бөтә донъя советы]]на һәм [[Хельсинки килешеүе]]нә ҡул ҡуйған дәүләттәр башлыҡтарына СССР-ҙа диндарҙарҙы юғары кимәлдә эҙәрлекләү тураһында хәбәр иткән мөрәжәғәтнамәләр ебәрә<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|date=2023-09-26|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>. 1977 йылда Николай Горетый менән бергә пятидесятниктар исеменән ҡулға алынған диссиденттар [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]] һәм [[Анатолий Щаранский]]ҙы яҡлап сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. Шул уҡ йылда башҡа христиан конфессиялары вәкилдәре менән бергә эҙәрлекләнгән христиандарға СССР-ҙан сығыу рөхсәтен талап итеп асыҡ аслыҡ иғлан итеүҙә ҡатнаша<ref name="ukrweekly">{{cite journal|author=Zenon Snylyk|title=Dissidents fast across USSR|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|journal=The Ukrainian Weekly|publisher=Ukrainian National Association|date=1977-10-09|volume=LXXXIV|issue=222|pages=2|language=en|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|url-status=live}}</ref>. 1978 йылдың 20 декабрендә Перчаткин Находка почтаһынан АҠШ Президенты [[Джимми Картер]]ға Яңы йыл телеграммаһын ебәрергә тырыша, унда дини иреклектән мәхрүм ителгәндәргә иғтибар итеүҙе һорай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref name="dementjev">{{cite book|author=Андрей Дементьев|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|location=Vladivostok|publisher=Russkij ostrov|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|language=ru|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|url-status=live}}</ref>. 1979 йылдан башлап ул СССР-ҙан эмиграцияға китергә теләгән диндарҙар өсөн үҙәк булдырыу буйынса ойоштороу эшен етәкләй. 1980 йылда яңы ойошторолған "Совет пятидесятниктары сиркәүҙәренең эмиграция буйынса советы"ның секретары итеп һайлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1979 йылдың аҙағында ул АҠШ Конгресына һәм хөкүмәтенә, шулай уҡ Канада, Австралия, Англия, ГФР, Франция һәм Италия хөкүмәттәренә йүнәлтелгән белдереү яҙа, унда совет ысынбарлығын, Коммунистар партияһының дингә ҡарашын һәм дини йолалар тураһындағы совет ҡануниәтен ентекләп һүрәтләй<ref name="nashaamerica" />. === Дәүләт тарафынан эҙәрлекләү һәм төрмәгә ултыртыу === Эмиграцияға ғариза биргән диндарҙар комитетының иң әүҙем ағзаһы булараҡ, ул совет властарының сәнескеле иғтибары аҫтына эләгә. уға һәм уның ғаиләһенә ҡаршы урындағы матбуғатта яла яғыу кампанияһы башлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1980 йылдың 21 августында Перчаткин Находкала ҡулға алына. 1981 йылдың март аҙағында<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982]</ref> РСФСР енәйәт кодексының 190.1 статьяһы буйынса («Совет дәүләтен һәм йәмғиәт ҡоролошон яраҡһыҙлаған алдаҡ уйҙар таратыу») 2 йылға иркенән мәхрүм ителә<ref name="dtic"/>. [[Америка тауышы]] радиостанцияһы хәбәрҙәренә ярашлы, тикшереү һәм суд ваҡытында уға ҡаршы химик матдәләр (нейролептиктар) ҡулланыла, шунлыҡтан ул йыш эҫен юғалта{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1982 йылдың августында азат ителгәс, ул эмиграция хоҡуғы өсөн көрәшен дауам итә. Әммә 1983 йылдың февралендә уны яңынан ҡулға алалар һәм һалҡын ҡоралды законһыҙ һаҡлаған өсөн 218-се статья буйынса 1,5 йылға төрмәгә ултырталар{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === АҠШ-ҡа эмиграция һәм Лаутенберг төҙәтмәһе === 1987 йылда ул АҠШ Конгресы өсөн «СССР-ҙа диндең хәле тураһында» темаһына доклады әҙерләй. Доклад Конгреста уҡыла, һәм Перчаткин ул ваҡыттағы АҠШ дәүләт секретары [[Джордж Шульц]]{{sfn|Romanovič|2023}}, АҠШ Юғары суды баш судьяһы [[Уильям Ренквист]]{{sfn|Romanovič|2023}} һәм башҡа рәсми кешеләр менән осрашыуға саҡырыла. 1988 йылдың майында, АҠШ Президенты [[Рональд Рейган]] һәм совет лидеры [[Михаил Горбачёв]] Мәскәүҙә саммит үткәргәндә, Перчаткин совет протестанттары вәкиле булараҡ 40 кешенән торған делегация составында Беренсе леди [[Нэнси Рейган]] менән осрашыуға саҡырыла{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Был осрашыуҙа ул Рейганға һәм Горбачёвҡа дин иреклеген һәм СССР-ҙан тотҡарлыҡһыҙ күсеп кетеү хоҡуғын талап иткән мөрәжәғәтнамә тапшыра. 1988 йылдың 26 июлендә Перчаткин ғаиләһе менән АҠШ-ҡа эмиграцияға китә{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1988 йылдың 4 августында ул [[АҠШ Конгрессы]]нда СССР-ҙа диндарҙарға ҡаршы геноцид тураһында телмәре менән сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref name="photo">{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto - Boris Perchatkin|website=russiainphoto.ru|date=2023-09-26|language=ru}}</ref>, унан һуң конгрессмендар, сенаторҙар һәм дипломаттар менән фекер алышыуҙар дауам итә{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Ошо тырышлыҡтар һөҙөмтәһендә<ref name="futornyj">{{cite journal|author=Виталий Футорный|title=25-летие начала исхода|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|journal=Diaspora. Slavjanskaja obščestvennaja gazeta|date=2013-08-11|volume=16|issue=15|pages=9|language=ru}}</ref> 1989 йылда [[Нью-Джерси]] штатынан демократ сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]] исемендәге «Лаутенберг төҙәтмәһе» ҡабул ителә. Был закондың тәүге ун йылында АҠШ-та яҡынса 350 000 дини ҡасаҡ урынлаша{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova|2020}}, ә 2010 йылға уның менән файҙаланыусыларҙың дөйөм һаны яҡынса 1 миллионға етә{{sfn|Romanovič|2023}}. === АҠШ-та кеше хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге === АҠШ-та йәшәгәндә Перчаткин үҙенең шәхси веб-сайтын булдыра, унда ҡулға алыныуы, төрмәлә ултырыуы һәм эмиграция өсөн көрәше тураһында ентекләп яҙа{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref>{{cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Борис Перчаткиндың шәхси сайты|language=ru}}</ref>; шулай уҡ ARRC (American-Russian Relief Committee) христиан хоҡуҡ яҡлау ойошмаһын ойоштора{{sfn|Romanovič|2023}}<ref name="arrc">{{cite book|author=United States Congress Commission on Security and Cooperation in Europe|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC|year=2007|publisher=U.S. Government Printing Office|isbn=978-0-16-077910-7|language=en}}</ref>. Бынан тыш, ул «Утлы һуҡмаҡтар» (рус. ''Огненные тропы'') исемле автобиографик китап баҫтырып сығара{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 2025 йылдың йәйендә Перчаткин һәм уның тарафдарҙары АҠШ Дәүләт департаментында һәм АҠШ-тың Халыҡ-ара дини иреклек буйынса комиссияһында (USCIRF) сығыш яһай, унда Украинала һәм Рәсәйҙә пацифист христиандарҙың эҙәрлекләнеүе, уларҙы альтернатив граждандар хеҙмәтенән мәхрүм итеүҙәре, граждандарҙы мәжбүри мобилизациялауҙары һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан өсөн ҡулға алыу, көс ҡулланыу һәм янауҙар менән осрашыуҙары тураһында иҫкәртә. Ошоға бәйле Перчаткин [[Uniting for Ukraine|U4U]] программаһы буйынса АҠШ-ҡа килгән Украина пацифист христиандары өсөн айырым иммиграция квотаһын билдәләү өсөн лоббизм яһай<ref name="slavicsac">{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|author=SlavicSac|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == Билдәле совет диссиденты [[Андрей Сахаров]] 1981 йылда яҙған «Ғалимдарҙың яуаплылығы» эссеһында башҡа сәйәси тотҡондар араһында Борис Перчаткиндың исемен айырым атап үтә<ref name="sakharov">{{cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|website=sakharov.space|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Библиография == * {{cite journal |last=Островская |first=O. П. |year=2017 |title=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. |journal=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции |publisher=Дальневосточный юридический институт МВД РФ |url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 |language=ru}} * {{cite journal |last=Гура |first=В. O. |year=2018 |title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. |journal=Гілея: науковий вісник |issue=135 |pages=171—175 |issn=2076-1554 |language=uk}} * {{cite web |last=Семёнова |first=Виктория |year=2020 |title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США |website=usa.one |date=2020-01-03 |url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/ |language=ru}} * {{cite web |last=Романович |first=Михаил |year=2023 |title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен |website=spasenie.by |date=2023-09-26 |url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82 |language=ru}} == Тәшҡы һылтанмалар == * {{cite journal |last=Rowe |first=Michael |year=2008 |title=The Soviet pentecostal emigration movement |journal=Religion in Communist Lands |pages=337—339 |doi=10.1080/09637498308431098 |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |language=en}} * {{cite journal |last=Wanner |first=Catherine |year=2010 |title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |journal=Canadian-American Slavic Studies |volume=44 |pages=44—66 |doi=10.1163/221023910X512796 |url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |language=en}} {{Authority control}} [[Категория:1946 йылда тыуғандар]][[Категория:Хоҡуҡ һаҡлаусылары]] hl2r312l8ut8tohvza5nmzpfjkqka7u 10 201451 1303700 2026-09-09T20:33:01Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Barred Buttonquail in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 17.jpg 1303700 wikitext text/x-wiki Barred Buttonquail in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 17.jpg ryh7vp0hbddgsi31qvmhiibkm0gdg1v