Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 15356 1303714 1282415 2026-09-10T14:00:54Z Shirshikay 48080 өҫтәмә мәғлүмәт 1303714 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bashkir dialects.jpg|thumb|right|250px|Башҡорт теленең диалекттары]] '''Башҡорт теленең диалекттары'''. [[Башҡорт теле]]ндә өс [[диалект]] бар: * [[көньяҡ диалект]] * [[көнсығыш диалект]] * [[төньяҡ-көнбайыш диалект]] [[Файл:Geospatial map of the Bashkir language sub-dialects.svg|thumb|250px|right|Башҡорт теленең һөйләштәре картаһы]] Һәр бер диалект һөйләштәрҙән тора. Диалекттағы [[һүҙ]]ҙәрҙең күбеһен дөйөм башҡорт теленә хас һүҙҙәр тәшкил итә. Бер диалект вәкиле икенсе диалект вәкиле менән иркен аралаша ала. Шулай ҙа айырым диалектҡа йәки һөйләштәргә генә хас булған һүҙҙәр бар. Диалекттарға ғына хас булған һүҙҙәр ''диалект лексикаһы'' тип атала. == Көньяҡ диалект == {{төп мәҡәлә|Көньяҡ диалект}} Көньяҡ диалектҡа ҡараған майҙан көнсығыш диалектынан өс мәртәбәгә ҙурыраҡ. Көньяҡ диалектҡа Эйек-Һаҡмар һөйләше (Ейәнсура, Мәләүез, Баймаҡ районының көньяғы, Күгәрсен, Хәйбулла, Көйөргәҙе райондарында йәшәгән үҫәргән, ҡыпсаҡ, тамъян, түңгәүер ырыуы башҡорттары инә), бөрйән һөйләше (бөрйән ырыуы башҡорттары — Бөрйән районы), урта һөйләш (Архангел, Ҡырмыҫҡалы, Белорет, Ишембай, Ғафури, Нуриман райондарына ҡараған табын, ҡатай, юрматы, тәлтем ырыуы башҡорттары инә), Дим һөйләше (Ауырғазы, Дәүләкән, Миәкә, Әлшәй, Бишбүләк, Нуриман райондарының көнбайышы, Федоровка, Стәрлебаш, Шишмә, Иглин райондарындағы меңле, илкәй меңе, субы меңе, ҡырҡөйлө меңе һ. б. ырыу башҡорттары инә). Был диалектҡа Башҡортостандан ситтә [[Ырымбур өлкәһе]]ндә [[Александровка районы (Ырымбур өлкәһе)|Александровка]], [[Гай районы|Гай]], [[Ҡыҙыл Гвардия районы (Ырымбур өлкәһе)|Ҡыҙыл Гвардия]], [[Ҡыуандыҡ районы|Ҡыуандыҡ]], [[Новосергиевка районы|Новосергиевка]], [[Октябрьский районы (Ырымбур өлкәһе)|Октябрьский]], [[Переволоцк районы|Переволоцк]], [[Һарыҡташ районы|Һарыҡташ]], [[Төйлөгән районы|Төйлөгән]] райондарында, Һамар өлкәһенән [[Оло Чернигов районы|Оло Чернигов]], [[Оло Глушица районы|Оло Глушица]] райондарында, Һарытау өлкәһенән [[Перелюб районы (Һарытау өлкәһе)|Перелюб]] һәм [[Пугачёв районы (Һарытау өлкәһе)|Пугачев]] райондарындағы Һайылмыш, Һаҡмар, Туҡ, Соран, Ырғыҙ, Кәрәлек һәм Кәмәлек йылғалары буйында йәшәгән башҡорттарҙың һөйләштәре инә. * Фонетик үҙенсәлектәре: ''маллар — малдар, атлар — аттар, ҡаҙлар — ҡаҙҙар, урманныҡ — урманлыҡ.'' * Морфологик үҙенсәлектәре: ''Әсәң — әсәйең, Һинә — һиңә, Атаң — атайың, Һуңғары — һуңыраҡ'' * Лексик үҙенсәлектәре: ''селбәрә — сей балыҡ, бал итәк — ҡатлама'' Көньяҡ диалекттың төп билдәләренән күплек һәм яһаусы ялғауҙар, һүҙҙең ниндәй өнгә бөтәүенә ҡарап, нигеҙҙә, ике төрлө килә. Шулай ҙа күп осраҡта ла һаҡлана. Мәҫәлән: * маллар — әҙәби телдә малдар * атлар — >> — аттар * ҡаҙлар — >> — ҡаҙҙар * эшләү — >> — эшләү * урманныҡ— >> — урманлыҡ * иңне — >> — иңле һ. б. Көньяҡ диалект үҙенең өндәре, грамматик үҙенсәлектәре, һүҙлек составы яғынан хәҙерге башҡорт әҙәби теленә бик яҡын тора. == Көнсығыш диалект == {{төп мәҡәлә|Көнсығыш диалект}} Көнсығыш диалект. Уға Башҡортостандың Балаҡатай, Мәсетле, Дыуан, Ҡыйғы, Салауат, Учалы, Әбйәлил райондары, Баймаҡ районының төньяғы, Бөрйән районының төньяғы, Белорет районының төньяҡ-көнсығышында һәм Силәбе, Ҡурған, Екатеринбург, өлкәләрендә йәшәгән башҡорттарҙың һөйләштәре ҡарай. Был майҙанда борон-борондан ҡатай, табын, әйле, көҙәй, ҡыуаҡан, күбәләк, тиләү, тамъян, ҡарағай-ҡыпсаҡ, һалйот, һеңрән һ. б. ырыу-ҡәбиләләргә ҡараған башҡорт¬тар йәшәгән. Көнсығыш диалектта -лыҡ, -лы, -ла кеүек ялғауҙарҙың, һүҙҙең ниндәй өнгә бөтөүенә ҡарап, т, д, ҙ өндәренә башланған дүртәр варианты барлыҡҡа килә: -лыҡ, (-тыҡ, -дыҡ, -ҙыҡ), -лы (-ты, -ды, -ҙы), -ла (-та, -да, -ҙа): сауҡалыҡ, таштыҡ, ҡомдоҡ, шырҙыҡ; балалы өй, башты кеше, талды урын, ҡыйҙы иген;атты дағала, тәмәкене ташта, ашты тәмдәп ҡара, кәбеҫтә тоҙҙаныҡ. Фонетик үҙенсәлектәре: 1)Ялғауҙар: # п, т, с, ҫ, ш, к, ҡ, х өндәренә бөткән һүҙҙәрҙән һуң — т өнөнән башланалар: йәштек-йәшлек, аҡтау — аҡлау. # л, м, н, ң, з, ж өндәренә бөткән һүҙҙәрҙән һуң — д өнөнән башланалар: йәндек — йәнлек, меңдәгән — меңләгән. # р, й, ҙ, у өндәренә бөткән һүҙҙәрҙән һуң — ҙ өнөнән башланалар: йәйҙәү — йәйләү, йөҙҙәгән — йөҙләгән. Морфологик үҙенсәлектәре: Атаҡас — тас атаһы, сипекәй — себеш, йыуыштым — йыуындым, туйынығыҙ — ашағыҙ. Лексик үҙенсәлектәре: Инәй — әсәй, ҡарттай — олатай, ҡәртнәй — өләсәй. Көнсығыш диалектҡа Арғаяш, Әй-Мейәс, Һалйот, Ҡыҙыл һөйләштәренән тора. Был һөйләштәрҙең төп тел үҙенсәлеген яһаусы һәм күплек ялғауҙарының дүрт төрлө тартынҡы өн менән башланыуы тәшкил итә. Мәҫәлән: * һөрәндәү — әҙәби телдә һөрәнләү * йоҡтай — >> — йоҡлай * аҡсарҙаҡ — >> — аҡсарлаҡ * ярҙы — >> — ярлы * баштау — >> — башлау һ. б. == Төньяҡ-көнбайыш диалект == {{төп мәҡәлә|Төньяҡ-көнбайыш диалект}} Башҡорт теленең көнбайыш диалектына-Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында Ҡариҙелдең урта ағымында, Төй, Сөн, Ҡармасан, Сәрмәсән, Ағиҙелдең түбәнге ағымында, Танып йылғалары буйында урынлашҡан Ҡариҙел, Асҡын, Балтас, Тәтешле, Борай, Яңауыл, Краснокама, Дүртөйлө, Илеш, Баҡалы, Туймазы, [[Татарстан]]дың [[Аҙнаҡай районы|Аҙнаҡай]], [[Аҡтаныш районы|Аҡтаныш]], [[Әгерже районы|Әгерже]], [[Минзәлә районы|Минзәлә]], [[Мөслим районы|Мөслим]], [[Пермь крайы]]ның [[Көйәҙе районы|Көйәҙе]], [[Уҫы районы|Уса]], [[Пермь районы|Пермь]], [[Чернушка районы|Чернушка]] һәм [[Барҙы районы|Барҙы]] райондарында йәшәгән башҡорттарҙың теле инә. Был диалект Ҡариҙел, Танып, түбәнге Ағиҙел — Ыҡ һәм Ғәйнә һөйләштәрен берләштерә. Диалекттың төп билдәләре: с тартынҡыһы урынында ч, һ урынына с ҡулланыла. Мәҫәлән: чирәм — әҙәби телдә сиҙәм; сөйнәксез (урта Урал) — әҙәби телдә һөйкөмһөҙ, сүлек (төньяҡ-көнбайыш) — әҙәби телдә һөлөк; ташчүлмәк (Ҡариҙел) — әҙәби телдә ташсүлмәк; үңәч (ғәйнә) — әҙәби телдә үңәс; үтә чығыу (төньяҡ-көнбайыш) — әҙәби телдә үтә сығыу; үҙ чире (төньяҡ-көнбайыш) — әҙәби телдә үҙ сире һ. б. Фонетик үҙенсәлектәр: Чирәм — сирәм, мөгөш, почмаҡ — мөйөш, төпчөк — кинйә. Морфологик үҙенсәлектәр: Әсән — әсәйең,Һинә — һиңә, Атан — атайың, Һуңғары — һуңыраҡ. Лексик үҙенсәлектәре: Апайым — балаларға өндәшеү, май аш — бауырһаҡ, алма — картуф Башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты тураһындағы мәсьәлә оҙаҡ йылдар — уҙған быуаттың 80—90-сы йылдары башына тиклем — ҡәнәғәтләнерлек хәл итеү юлы тапманы. Быға Башҡортостанда диалектология фәненең формалашыу һәм үҫеш үҙенсәлектәре, шулай уҡ башҡа төрлө объектив һәм субъектив факторҙар йоғонто яһаны. Нисек кенә булмаһын, башҡорт диалектологияһының тарихында парадоксаль күренеш бар, йәғни Волганан Тубылға тиклем меңдәрсә саҡрымдарға һуҙылып ятҡан территорияла йәшәүсе башҡорттарҙың һөйләү телен фронталь тикшереү үткәрелгәнгә тиклем уның диалект системаһын бер нисә тапҡыр классификацияларға тырышыуҙар күҙәтелә. Былай эш итеүҙең хаталарға һәм ҡапма-ҡаршылыҡтарға урын ҡалдырыуы бәхәсһеҙ. Классификацияларҙың ҡайһы берҙәре башҡорттар йәшәгән барлыҡ территория буйынса ҡатмарлы тел күренештәрен иҫәпкә алмайынса, ашығыс тәҡдим ителә, шуға күрә ҡайһы бер положениеларҙың, мәҫәлән, 1950 йылдар аҙағында абруйлы профессор [[Жәлил Кейекбаев]] тарафынан тәҡдим ителгән классификацияның артабан ҡабул ителмәүе лә тәбиғи. Үкенес менән шуны ла билдәләргә кәрәк: тап ошо осорҙа, тап [[Жәлил Кейекбаев]] арҡаһында башҡорт диалектологтары башҡорт телендә өсөнсө, төньяҡ-көнбайыш диалекты мәсьәләһендә тулыһынса буталыу юлына баҫа. Ә бит уға тиклем барыһы ла логикаға бәйле барған. 1940 йылда уҡ арҙаҡлы төркиәтсе һәм башҡорт телен өйрәнеүсе, Башҡортостанда беренсе диалектологик экспедициялар етәксеһе профессор Н. К. Дмитриев ҡатнашлығында үткән Икенсе Бөтөн Башҡорт лингвистика конференцияһында башҡорт телендә өс территориаль диалект — көнсығыш, көньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш диалект булыуы хаҡында тезис билдәләнә. Өсөнсө, төньяҡ-көнбайыш диалекты мәсьәләһе ҡабат 1953 йылда Н. К. Дмитриев инициативаһы менән СССР Фәндәр академияһы [[Башҡортостан Фәндәр академияһы|Башҡортостан филиалының]] Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты үткәргән ғилми семинарҙа көн тәртибенә ҡуйыла. Семинарҙа ҡатнашыусылар төньяҡ-көнбайыш башҡорттары телен өсөнсө, үҙ аллы диалект тип таный һәм был диалект һөйләштәрен тәрән ғилми өйрәнеүҙе башларға кәрәк тигән тәҡдим менән сығыш яһай. Тема институттың ғилми-тикшеренеү эштәре планына индерелә. Икенсе йылына уҡ билдәле башҡорт диалектологы [[Байышев Таһир Ғәлләм улы|Т. Ғ. Байышев]] етәкселегендә Асҡын, Балтас, Борай, Яңауыл райондарына диалектологик экспедиция ойошторола. Һөҙөмтәлә фонетика, грамматика һәм лексика буйынса бай материал йыйыла һәм «көнбайыш диалект башҡорт халҡының һөйләү теленең айырылғыһыҙ өлөшөн тәшкил итә» тигән һығымта яһала. Әммә артабан төньяҡ-көнбайыш башҡорттары һөйләштәрен өйрәнеү буйынса эштәр оҙаҡҡа туҡталып тора, ә экспедицияның Т. Ғ. Байышев тарафынан ентекләп әҙерләнгән баһалап бөткөһөҙ отчеты бары тик архив мираҫы булып ҡына ҡала һәм ярты быуаттан һуң ғына «Ғилем» академия нәшриәтендә донъя күрә. Был баҫманы әҙерләүгә Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты етәкселеге баһалап бөткөһөҙ көс һала. 1964 йылда билдәле совет тел белгесе, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, ул ваҡытта эмиграцияла булған Николай Николаевич Поппе Т. Байышевтың концепцияһын раҫлап, Блумингтонда (АҠШ) инглиз телендә нәшер ителгән “Башҡорт грамматикаһы” («Bashkir manual») китабында башҡорт телендә өс территориаль диалекттың булыуы тураһында яҙа һәм өсөнсө диалект тип төньяҡ-көнбайыш диалектты атай. == Әҙәбиәт == * [[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Н. Х. Максютова.]] Восточный диалект башкирского языка. (В сравнительно-историческом освещении). — М., 1976 * [[Байышев Таһир Ғәлләм улы|Т. Г. Баишев.]] Башкирские диалекты в их отношении к литературному языку. — М., 1955 * [[Миржанова Сәриә Фазулла ҡыҙы|С. Ф. Миржанова.]] Южный диалект башкирского языка. — М., 1979 * С. Ф. Миржанова. Северо-западный диалект башкирского языка. — Уфа, 1991 * [[Усманова Миңһылыу Ғөбәйт ҡыҙы|Усманова М. Ғ.]], Абдуллина Ф. Ф. Башҡорт теле. — Өфө: «Китап», 2000. — ISBN 5-295-02619-1 * ''[[Поппе Николай Николаевич|Poppe N. N.]]'' [https://kitaptar.bashkort.org/storage/files/Bashkir%20manual.pdf Bashkir manual. Descriptive grammar and texts with a Bashkir-English glossary]. Bloomington, 1964. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1898-bash-ort-telene-dialekttary|Башҡорт теленең диалекттары|автор=[[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Мәҡсүтова Н. Х.]]}} * [http://www.bashinform.ru/news/1444379-dialekty-bashkirskogo-yazyka-raznovidnost-osobennosti-i-territoriya-rasprostraneniya/ Сколько диалектов в башкирском языке и чем они отличаются? Информационное агентство «Башинформ», 27 апреля 2020 года]{{ref-ru}}{{V|27|04|2020}} {{Башҡорт теле}} [[Категория:Башҡорт теленең диалекттары]] tcea41oubvaymet6bo0slx2ll96curt 0 29881 1303725 680190 2026-09-10T18:41:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303725 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Винкельштедт |төп исеме = Winkelstedt |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 40|lat_sec 37 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 19|lon_sec = 6 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Зальцведель (район) |теҙмәләге район = Зальцведель (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = Бургомистр |башлыҡ = Марион Лансман |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 20,91 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 31 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 320 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 39624 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SAW |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 81 575 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Винкельштедт''' ({{lang-de|Winkelstedt}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 320 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 20,91 км². Диңгеҙ кимәленән 31 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SAW. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913055347/http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |date=2016-09-13 }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 1hpxw0jfuo6owi33eujoo8rlwun7ime 0 29970 1303731 679365 2026-09-11T05:04:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303731 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Занне-Керкун |төп исеме = Sanne-Kerkuhn |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 49|lat_sec 23 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 26|lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Зальцведель (район) |теҙмәләге район = Зальцведель (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Йоахим Миколайкцик |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 15,93 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 34 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 305 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 39606 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SAW |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 81 460 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Занне-Керкун''' ({{lang-de|Sanne-Kerkuhn}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 305 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 15,93 км². Диңгеҙ кимәленән 34 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SAW. == Һылтанмалар == * [http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913055347/http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |date=2016-09-13 }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} h79n91qqwtn89604swuj4ifc6oc8zhv 0 30485 1303716 678280 2026-09-10T14:31:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303716 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Брунау |төп исеме = Brunau |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 45|lat_sec 0 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 28|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Зальцведель (район) |теҙмәләге район = Зальцведель (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Ульрих Мельциан |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 16,05 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 37 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 638 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 39624 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SAW |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 81 085 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Брунау''' ({{lang-de|Brunau}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 638 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 16,05 км². Диңгеҙ кимәленән 37 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SAW. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913055347/http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |date=2016-09-13 }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} te0qj6giadkbhbq3mlof7p7uuv5jotq 0 30644 1303724 678741 2026-09-10T18:17:25Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303724 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Вернштедт |төп исеме = Wernstedt |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 38|lat_sec 45 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 20|lon_sec = 19 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Зальцведель (район) |теҙмәләге район = Зальцведель (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = Бургомистр |башлыҡ = Анни Шульц |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 9,41 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 30 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 218 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 39624 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SAW |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 81 560 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вернштедт''' ({{lang-de|Wernstedt}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 218 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 9,41 км². Диңгеҙ кимәленән 30 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SAW. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913055347/http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |date=2016-09-13 }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} d0akkvfumcum73gzzxwsn203tdq9p0h 0 30814 1303727 678136 2026-09-10T23:21:13Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303727 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Гюссефельд |төп исеме = Güssefeld |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 43|lat_sec 0 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 22|lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Зальцведель (район) |теҙмәләге район = Зальцведель (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Уве Шмидт |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 11,11 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 53 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 185 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 39624 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SAW |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 81 145 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Гюссефельд''' ({{lang-de|Güssefeld}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 185 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 11,11 км². Диңгеҙ кимәленән 53 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SAW. == Һылтанмалар == * [http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913055347/http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |date=2016-09-13 }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} j5azs57zhg1l4g0p7sjk05cq9z7u947 0 59541 1303709 1179040 2026-09-10T13:24:56Z Shirshikay 48080 өҫтәмә мәғлүмәт 1303709 wikitext text/x-wiki '''Башҡортостан Республикаһы биләмә ҡоролошо''' — республика биләмәһенең айырым өлөштәргә бүленеүе. Урындағы идара итеү ойошмалары, хакимиәттәр, ошо бүленешкә таянып ҡорола. Биләмә ҡоролошо [[Башҡортостан Республикаһы]] ҡануниәте менән урынлаштырылған<ref name="БР Кон"> [http://www.gsrb.ru/bash/status/konstituciya/ Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы, Өсөнсө бүлек.]</ref><ref name="БР ХБҠ">[http://www.gsrb.ru/ru/lawmaking/law/8219/ "Башҡортостан Республикаһы хакимлек биләмәләре ҡоролошо" Башҡортостан Республикаһы законы, № 178-з, 2005 йыл 20 апрель.]</ref><ref name="БР МБ">[http://www.gsrb.ru/ru/lawmaking/law/8215/ "Башҡортостан Республикаһы муниципаль ойошмалары сиктәре, дәрәжәһе һәм хакимиәт үҙәктәре тураһында" Башҡортостан Республикаһы законы, № 125-з, 2004 йыл 17 декабрь. ]</ref>. Үҙгәрештәр индергәндә Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте иҫәпкә алына <ref name="РФ ГОАТ">[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=LAW;n=132450 Географик объекттарҙың атамаһы тураһында, [[Рәсәй Федерацияһы]] федераль законы, N 152-ФЗ, 1997 йыл 18 декабрь]</ref>. Биләмә берәмектәрен яңы теркәгәндә йәки исемен үҙгәрткәндә Башҡортостан Республикаһы законы Рәсәй Хөкүмәте ҡарары менән раҫлана. Берәмектең исеме үҙгәртелмәгән осраҡта [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] ҡабул иткән Башҡортостан Республикаһы законы менән раҫлана. == Төп төшөнсәләр == * Хакимлек биләмәләре ҡоролошо * Муниципаль берәмектәр ҡоролошо * Район — * Ҡатнаш район — * Муниципаль район — * Ҡала — * Ҡала округы — * Ҡала биләмәһе — * Ҡала төрөндәге ҡасаба — * Ауыл — * Ауыл биләмәһе — * Ауыл советы — * Ауыл төрөндәге ҡасаба — * Утар — == Хакимлек биләмәләре ҡоролошо == Был ҡоролош буйынса хакимлек биләмәләре берәмектәре һәм тораҡ пунктар төҙөү, үҙгәртеү, теркәү, иҫәп алып барыу һәм башҡа мәсәләләр тәртибе билдәләнә<ref name="БР ХБҠ" />. * [[Район]]дар — 54, шул иҫәптән ҡатнаш райондар — 12; * [[Ҡала]]лар — 21. Республика ҡарамағында 20 ҡала һәм 1 ҡала ([[Межгорье (ҡала)|Межгорье]]) — Федераль ҡарамаҡтағы ябыҡ хакимлек биләмәһе; * [[Өфө]] ҡалаһының эске райондары — 7; * Ҡала төрөндәге ҡасаба — 2 ([[Приют (Бәләбәй районы)|Приют]] һәм [[Шишмә]]); * [[Ауыл]]дар — 4534 (был иҫәпкә кеше йәшәмәгән, әммә исемлектән алынмаған ауылдар ҙа инә); * [[Ауыл советы|Ауыл советтары]] — 828. == Муниципаль берәмектәр ҡоролошо == Был ҡоролош муниципаль берәмектәр сиктәрен, уларҙың дәрәжәһен, хакимиәт үҙәген, муниципаль берәмеккә ингән тораҡ пунктарҙы билдәләй<ref name="БР МБ" />. * Муниципаль райондар — 54, * Ҡала округтары — 9, * Ҡала биләмәһе — 14, * [[Ауыл биләмәһе]] — 818. == Биләмә ҡоролошо == === Башҡортостан ҡалалары һәм ҡасабалары === ''Төп мәҡәлә [[Башҡортостан ҡалалары]]'' [[Башҡортостан]]да 21 [[ҡала]] һәм 2 ҡала төрөндәге ҡасаба бар. Улар 9 ҡала округы һәм 14 ҡала биләмәһенә бүленә. Ҡала биләмәһе булған ҡалалар һәм [[Шишмә (Шишмә районы)|Шишмә]] ҡасабаһы муниципаль райондар үҙәге булып тора. [[Приют (Бәләбәй районы)|Приют]] ҡасабаһы Приют ҡасаба советы үҙәге. === Башҡортостан райондары === [[Рәсем:Admin-map-Bashkiria-region.gif|410 px|right|thumb|Башҡортостан Республикаһының райондар картаһы]] {| class="standard" !colspan=4|Башҡортостан Республикаһы райондары |- | align="center" | 1 | [[Әбйәлил районы]] | 28 | [[Ишембай районы]] |- | align="center" | 2 | [[Әлшәй районы]] | 29 | [[Ҡалтасы районы]] |- | align="center" | 3 | [[Архангел районы]] | 30 | [[Ҡариҙел районы]] |- | align="center" | 4 | [[Асҡын районы]] | 31 | [[Ҡырмыҫҡалы районы]] |- | align="center" | 5 | [[Ауырғазы районы]] | 32 | [[Ҡыйғы районы]] |- | align="center" | 6 | [[Баймаҡ районы]] | 33 | [[Краснокама районы]] |- | align="center" | 7 | [[Баҡалы районы]] | 34 | [[Күгәрсен районы]] |- | align="center" | 8 | [[Балтас районы]] | 35 | [[Кушнаренко районы]] |- | align="center" | 9 | [[Бәләбәй районы]] | 36 | [[Көйөргәҙе районы]] |- | 10 | [[Балаҡатай районы]] | 37 | [[Мәләүез районы]] |- | 11 | [[Белорет районы]] | 38 | [[Мәсетле районы]] |- | 12 | [[Бишбүләк районы]] | 39 | [[Мишкә районы]] |- | 13 | [[Бөрө районы]] | 40 | [[Миәкә районы]] |- | 14 | [[Благовар районы]] | 41 | [[Нуриман районы]] |- | 15 | [[Благовещен районы]] | 42 | [[Салауат районы]] |- | 16 | [[Бүздәк районы]] | 43 | [[Стәрлебаш районы]] |- | 17 | [[Борай районы]] | 44 | [[Стәрлетамаҡ районы]] |- | 18 | [[Бөрйән районы]] | 45 | [[Тәтешле районы]] |- | 19 | [[Ғафури районы]] | 46 | [[Туймазы районы]] |- | 20 | [[Дәүләкән районы]] | 47 | [[Өфө районы]] |- | 21 | [[Дыуан районы]] | 48 | [[Учалы районы]] |- | 22 | [[Дүртөйлө районы]] | 49 | [[Федоровка районы]] |- | 23 | [[Йәрмәкәй районы]] | 50 | [[Хәйбулла районы]] |- | 24 | [[Ейәнсура районы]] | 51 | [[Саҡмағош районы]] |- | 25 | [[Йылайыр районы]] | 52 | [[Шишмә районы]] |- | 26 | [[Иглин районы]] | 53 | [[Шаран районы]] |- | 27 | [[Илеш районы]] | 54 | [[Яңауыл районы]] |} [http://www.bashkortostan.ru/organizations/municipal_map.php Башҡортостан Республикаһы муниципаль райондары буйынса мәғлүмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121105055144/http://www.bashkortostan.ru/organizations/municipal_map.php |date=2012-11-05 }} === Башҡортостан ауыл биләмәләре (ауыл советтары) === {{Архангел районы муниципаль берәмектәре}} {{Асҡын районы муниципаль берәмектәре}} {{Ауырғазы районы муниципаль берәмектәре}} {{Баймаҡ районы муниципаль берәмектәре}} {{Баҡалы районы муниципаль берәмектәре}} {{Балаҡатай районы муниципаль берәмектәре}} {{Балтас районы муниципаль берәмектәре}} {{Белорет районы муниципаль берәмектәре}} {{Бишбүләк районы муниципаль берәмектәре}} {{Благовар районы муниципаль берәмектәре}} {{Благовещен районы муниципаль берәмектәре}} {{Борай районы муниципаль берәмектәре}} {{Бөрйән районы муниципаль берәмектәре}} {{Бөрө районы муниципаль берәмектәре}} {{Бүздәк районы муниципаль берәмектәре}} {{Бәләбәй районы муниципаль берәмектәре}} {{Дүртөйлө районы муниципаль берәмектәре}} {{Дыуан районы муниципаль берәмектәре}} {{Дәүләкән районы муниципаль берәмектәре}} {{Ғафури районы муниципаль берәмектәре}} {{Ейәнсура районы муниципаль берәмектәре}} {{Иглин районы муниципаль берәмектәре}} {{Илеш районы муниципаль берәмектәре}} {{Ишембай районы муниципаль берәмектәре}} {{Йылайыр районы муниципаль берәмектәре}} {{Йәрмәкәй районы муниципаль берәмектәре}} {{Көйөргәҙе районы муниципаль берәмектәре}} {{Краснокама районы муниципаль берәмектәре}} {{Кушнаренко районы муниципаль берәмектәре}} {{Күгәрсен районы муниципаль берәмектәре}} {{Ҡалтасы районы муниципаль берәмектәре}} {{Ҡариҙел районы муниципаль берәмектәре}} {{Ҡыйғы районы муниципаль берәмектәре}} {{Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль берәмектәре}} {{Мишкә районы муниципаль берәмектәре}} {{Миәкә районы муниципаль берәмектәре}} {{Мәләүез районы муниципаль берәмектәре}} {{Мәсетле районы муниципаль берәмектәре}} {{Нуриман районы муниципаль берәмектәре}} {{Өфө районы муниципаль берәмектәре}} {{Саҡмағош районы муниципаль берәмектәре}} {{Салауат районы муниципаль берәмектәре}} {{Стәрлебаш районы муниципаль берәмектәре}} {{Стәрлетамаҡ районы муниципаль берәмектәре}} {{Туймазы районы муниципаль берәмектәре}} {{Тәтешле районы муниципаль берәмектәре}} {{Учалы районы муниципаль берәмектәре}} {{Федоровка районы муниципаль берәмектәре}} {{Хәйбулла районы муниципаль берәмектәре}} {{Шаран районы муниципаль берәмектәре}} {{Шишмә районы муниципаль берәмектәре}} {{Әбйәлил районы муниципаль берәмектәре}} {{Әлшәй районы муниципаль берәмектәре}} {{Яңауыл районы муниципаль берәмектәре}} <!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;margin:0;" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''80 235''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡырмыҫҡалы районы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''''' |- | 80 235 805 000||Атйетәр ауыл советы|| |- | 80 235 805 001|| [[Атйетәр]]|| |- | 80 235 805 002|| [[Елизаветино (Ҡырмыҫҡалы районы)|Елизаветино]]|| |- | 80 235 805 003|| [[Ҡушкүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡушкүл]]|| |- | 80 235 805 004|| [[Никитин (Ҡырмыҫҡалы районы)|Никитин]]|| |- | 80 235 805 005|| [[Яңы Алексеевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Алексеевка]] || |- | 80 235 805 006|| [[Иҫке Алексеевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Иҫке Алексеевка]]|| |- | 80 235 805 007|| [[Иҫке Йәнбәк]] || |- | 80 235 805 008|| [[Һыулыҡыуаҡ]] || |- | 80 235 805 009|| [[Таңсәйет]] || |- | 80 235 805 010|| [[Шишмә (Ҡырмыҫҡалы районы)|Шишмә]]|| |- | 80 235 805 011|| [[Яковлевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Яковлевка]]|| |- | 80 235 805 012|| [[Яҡтыялан]] || |- | 80 235 815 000||Боҙаяҙ ауыл советы|| |- | 80 235 815 001|| [[Боҙаяҙ]] || |- | 80 235 815 002|| [[Александровка (Боҙаяҙ ауыл советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Александровка]] || |- | 80 235 815 003|| [[Боҙаяҙбаш]] || |- | 80 235 815 004|| [[Алмалыҡ (Ҡырмыҫҡалы районы)|Алмалыҡ]]|| |- | 80 235 820 000||Ефремкин ауыл советы|| |- | 80 235 820 001|| [[Ефремкин (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ефремкин]]|| |- | 80 235 820 002|| [[Алайғыр]] || |- | 80 235 820 003|| [[Антоновка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Антоновка]] || |- | 80 235 820 004|| [[Бочкарёвка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Бочкарёвка]]|| |- | 80 235 820 005|| [[Георгиевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Георгиевка]] || |- | 80 235 820 006|| [[Дмитриевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Дмитриевка]] || |- | 80 235 820 007|| [[Күлләр]] || |- | 80 235 820 008|| [[Матросовка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Матросовка]]|| |- | 80 235 820 009|| [[Мөрсәк]] || |- | 80 235 820 010|| [[Никифоровка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Никифоровка]]|| |- | 80 235 820 011|| [[Яңы Ҡаҙан (Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Ҡаҙан]]|| |- | 80 235 823 000||Ҡабаҡ ауыл советы|| |- | 80 235 823 001|| [[Ҡабаҡ (Ҡырмыҫҡала районы)|Ҡабаҡ]]|| |- | 80 235 823 002|| [[Түбәнге Тимкә]] || |- | 80 235 823 003|| [[Салйоғот (Ҡырмыҫҡалы районы)|Салйоғот]]|| |- | 80 235 823 004|| [[Ҡабак станцияһы]] || |- | 80 235 823 005|| [[Иҫке Ҡыйышҡы]] || |- | 80 235 823 006|| [[Сихонкин]] || |- | 80 235 823 007|| [[Балта (Ҡырмыҫҡалы районы)|Балта]]|| |- | 80 235 823 008|| [[Үрге Тимкә]] || |- | 80 235 823 009|| [[Үрге Углич]] || |- | 80 235 823 010|| [[Яңы Муса (Ҡабаҡ ауыл советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Муса]]|| |- | 80 235 823 011|| [[Романовка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Романовка]]|| |- | 80 235 825 000||Ҡамышлы ауыл советы|| |- | 80 235 825 001|| [[Ҡамышлы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡамышлы]]|| |- | 80 235 825 002|| [[Александровка (Ҡамышлы ауыл советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Александровка]]|| |- | 80 235 825 004|| [[Үрге Төкөн]] || |- | 80 235 825 006|| [[Ҡаракүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡаракүл]]|| |- | 80 235 825 007|| [[Малай]] || |- | 80 235 825 008|| [[Түбәнге Төкөн]] || |- | 80 235 825 009|| [[Яңы Петровка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Петровка]]|| |- | 80 235 830 000||Ҡарлыман ауыл советы|| |- | 80 235 830 001|| [[Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Олокүл]] || |- | 80 235 830 002|| [[Ивановка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ивановка]]|| |- | 80 235 830 003|| [[Көстөғол]] || |- | 80 235 830 004|| [[Михайловка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Михайловка]] || |- | 80 235 830 005|| [[Яңы Аҡташ]] || |- | 80 235 830 006|| [[Октябрь (Ҡырмыҫҡалы районы)|Октябрь]]|| |- | 80 235 830 007|| [[Покровка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Покровка]]|| |- | 80 235 830 008|| [[Урал (Ҡырмыҫҡалы районы)|Урал]]|| |- | 80 235 830 009|| [[Шәрипҡол]] || |- | 80 235 835 000||Ҡырмыҫҡалы ауыл советы|| |- | 80 235 835 001|| [[Ҡырмыҫҡалы (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡырмыҫҡалы]]|| |- | 80 235 835 002|| [[Аксаков (Ҡырмыҫҡалы районы)|Аксаков]] || |- | 80 235 835 003|| [[Алексеевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Алексеевка]]|| |- | 80 235 835 004|| [[Берёзовка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Берёзовка]]|| |- | 80 235 835 005|| [[Ҡарлыман (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡарлыман]]|| |- | 80 235 835 006|| [[Кәсеүән]]|| |- | 80 235 835 007|| [[Яңы Троицк (Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Троицк]]|| |- | 80 235 840 000||Николаевка ауыл советы.|| |- | 80 235 840 001|| [[Константиновка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Константиновка]]|| |- | 80 235 840 002|| [[Николаевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Николаевка]]|| |- | 80 235 840 003|| [[Ульяновка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ульяновка]]|| |- | 80 235 840 004|| [[Кальмовка]] || |- | 80 235 845 000||Яңы Ҡыйышҡы ауыл советы|| |- | 80 235 845 001|| [[Яңы Ҡыйышҡы]] || |- | 80 235 845 003|| [[Калгановка]] || |- | 80 235 845 004|| [[Мөкәй]] || |- | 80 235 845 005|| [[Мырҙа (Ҡырмыҫҡалы районы)|Мырҙа]]|| |- | 80 235 845 006|| [[Таҙлар станцияһы]] || |- | 80 235 845 007|| [[Һарт-Шишмә]] || |- | 80 235 845 008|| [[Төбәк-Таҙлар]] || |- | 80 235 845 009|| [[Үтәгән (Ҡырмыҫҡалы районы)|Үтәгән]]|| |- | 80 235 850 000||Подлуб ауыл советы|| |- | 80 235 850 001|| [[Подлуб (Ҡырмыҫҡалы районы)|Подлуб]]|| |- | 80 235 850 002|| [[Бүләкәй (Ҡырмыҫҡалы районы)|Бүләкәй]]|| |- | 80 235 850 004|| [[Орловка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Орловка]] || |- | 80 235 850 005|| [[Яҡты Күл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Яҡты Күл]]|| |- | 80 235 850 006|| [[Ляхов (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ляхов]]|| |- | 80 235 850 007|| [[Бекетов (Ҡырмыҫҡалы районы)|Бекетов]]|| |- | 80 235 850 008|| [[Һыуыҡшишмә]] || |- | 80 235 850 009|| [[Вязовка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Вязовка]]|| |- | 80 235 850 010|| [[Ракитовка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ракитовка]]|| |- | 80 235 850 011|| [[Һарыһаҙ (Ҡырмыҫҡалы районы)|Һарыһаҙ]]|| |- | 80 235 851 000||Прибельский ауыл советы|| |- | 80 235 851 001|| [[Прибельский (Ҡырмыҫҡалы районы)|Прибельский]]|| |- | 80 235 851 002|| [[Һарт-Наурыз]] || |- | 80 235 851 003|| [[Шәкәр заводы станцияһы]] || |- | 80 235 855 000||Һәүәләй ауыл советы|| |- | 80 235 855 001|| [[Һәүәләй (Ҡырмыҫҡалы районы)|Һәүәләй]]|| |- | 80 235 855 002|| [[Бишауыл-Уңғар]] || |- | 80 235 855 006|| [[Ибраһим (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ибраһим]]|| |- | 80 235 855 007|| [[Ҡолош (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡолош]]|| |- | 80 235 855 008|| [[Мөҡсин (Ҡырмыҫҡалы районы)|Мөҡсин]] || |- | 80 235 855 009|| [[Набережный (Ҡырмыҫҡалы районы)|Набережный]]|| |- | 80 235 855 010|| [[Ибраһим разъезы]] || |- | 80 235 865 000||Иҫке Бәпес ауыл советы|| |- | 80 235 865 001|| [[Иҫке Бәпес]] || |- | 80 235 865 002||[[Абдулла (Ҡырмыҫҡалы районы)|Абдулла]]|| |- | 80 235 865 003|| [[Адвокатовка]] || |- | 80 235 865 004|| [[Ҡарлыманбаш]] || |- | 80 235 865 005|| [[Липовка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Липовка]]|| |- | 80 235 865 006|| [[Яңы Бәпес]] || |- | 80 235 865 007|| [[Яңы Бишауыл]] || |- | 80 235 865 008|| [[Яңы Ҡуғанаҡ]] || |- | 80 235 865 009|| [[Смоленка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Смоленка]]|| |- | 80 235 870 000||Иҫке Муса ауыл советы|| |- | 80 235 870 001|| [[Иҫке Муса (Ҡырмыҫҡалы районы)|Иҫке Муса]]|| |- | 80 235 870 002|| [[Аҡкүл (Ҡырмыҫҡалы районы)|Аҡкүл]]|| |- | 80 235 870 003|| [[Аҡтүбә]] || |- | 80 235 870 004|| [[Арыҫлан (Ҡырмыҫҡалы районы)|Арыҫлан]]|| |- | 80 235 870 005|| [[Илтуған]] || |- | 80 235 870 006|| [[Яңы Муса (Иҫке Муса ауыл советы, Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Муса]] || |- | 80 235 875 000||Сахай ауыл советы|| |- | 80 235 875 001|| [[Сахай]] || |- | 80 235 875 002|| [[Бельский (Ҡырмыҫҡалы районы)|Бельский]]|| |- | 80 235 875 003|| [[Ҡыҙылъяр (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡыҙылъяр]]|| |- | 80 235 875 004|| [[Ҡуяш (Ҡырмыҫҡалы районы)|Ҡуяш]]|| |- | 80 235 875 005|| [[Эҫем (Ҡырмыҫҡалы районы)|Эҫем]]|| |- | 80 235 875 006|| [[Иҫке Аҡташ]] || |- | 80 235 875 007|| [[Иҫке Шөрөй]] || |- | 80 235 875 008|| [[Сысҡан (Ҡырмыҫҡала районы)|Сысҡан]]|| |- | 80 235 880 000||Шаймуратов ауыл советы|| |- | 80 235 880 001|| [[Шайморат]] || |- | 80 235 880 002|| [[Варшавка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Варшавка]]|| |- | 80 235 880 003|| [[Грачёвка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Грачёвка]]|| |- | 80 235 880 004|| [[Илтирәк]] || |- | 80 235 880 005|| [[Яңы Андреевка (Ҡырмыҫҡалы районы)|Яңы Андреевка]]|| |- | 80 235 880 006|| [[Тауһеңер]] || |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;margin:0;" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''80 236''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡыйғы районы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''''' |- | 80 236 805 000||Абзай ауыл советы|| |- | 80 236 805 001||[[Абзай (Ҡыйғы районы)|Абзай]]|| |- | 80 236 805 002|| [[Алағуз]]|| |- | 80 236 805 003|| [[Мәсәк]]|| |- | 80 236 810 000||Арыҫлан ауыл советы.|| |- | 80 236 810 001|| [[Арыҫлан (Ҡыйғы районы)|Арыҫлан]]|| |- | 80 236 810 002|| [[Әбдрәзәк]]|| |- | 80 236 810 003|| [[Аҫылғужа]]|| |- | 80 236 810 005|| [[Ҡолбаҡ]]|| |- | 80 236 810 006|| [[Сирбай]]|| |- | 80 236 810 007|| [[Туғыҙлы]]|| |- | 80 236 810 008|| [[Иҙрис (Ҡыйғы районы)|Иҙрис]]|| |- | 80 236 815 000||Үрге Ҡыйғы ауыл советы|| |- | 80 236 815 001|| [[Үрге Ҡыйғы]]|| |- | 80 236 815 002|| [[Кеҙетамаҡ]]|| |- | 80 236 815 003|| [[Юныс (Ҡыйғы районы)|Юныс]]|| |- | 80 236 815 004|| [[Тёплый Ключ (Ҡыйғы районы)|Тёплый Ключ]]|| |- | 80 236 820 000||Йыланлы ауыл советы|| |- | 80 236 820 001|| [[Йыланлы]]|| |- | 80 236 820 002|| [[Вәкийәр]]|| |- | 80 236 820 003|| [[Ҡолмәт]]|| |- | 80 236 825 000||Душамбикә ауыл советы|| |- | 80 236 825 001|| [[Дүшәмбикә]]|| |- | 80 236 825 002|| [[Сағыр]]|| |- | 80 236 825 003|| [[Һарығул]]|| |- | 80 236 825 004|| [[Туҡай (Ҡыйғы районы)|Туҡай]]|| |- | 80 236 830 000||Ибрай ауыл советы.|| |- | 80 236 830 001|| [[Ибрай (Ҡыйғы районы)|Ибрай]]|| |- | 80 236 830 002|| [[Яңы Мөхәмәт]]|| |- | 80 236 830 003|| [[Иҫке Мөхәмәт]]|| |- | 80 236 830 004|| [[Йүкәлекүл (Ҡыйғы районы)|Йүкәлекүл]]|| |- | 80 236 830 005|| [[Яуын (Ҡыйғы районы)|Яуын]]|| |- | 80 236 835 000||Кандаковка ауыл советы|| |- | 80 236 835 001|| [[Кандаковка (Ҡыйғы районы)|Кандаковка]]|| |- | 80 236 835 002|| [[Первомайский (Ҡыйғы районы)|Первомайский]]|| |- | 80 236 835 003|| [[Солтан (Ҡыйғы районы)|Солтан]]|| |- | 80 236 835 004|| [[Йосоп (Ҡыйғы районы)|Йосоп]]|| |- | 80 236 840 000||Ләүйылға ауыл советы|| |- | 80 236 840 001|| [[Ләүйылға]]|| |- | 80 236 840 002|| [[Вязовка (Ҡыйғы районы)|Вязовка]]|| |- | 80 236 840 003|| [[Кесейек]]|| |- | 80 236 840 004|| [[Ҡурғаш (Ҡыйғы районы)|Ҡурғаш]]|| |- | 80 236 845 000||Түбәнге Ҡыйғы ауыл советы|| |- | 80 236 845 001|| [[Түбәнге Ҡыйғы]]|| |- | 80 236 845 002|| [[Игенселәр (Ҡыйғы районы)|Игенселәр]]|| |- | 80 236 845 003|| [[Октябрь (Ҡыйғы районы)|Октябрь]]|| |- | 80 236 845 004|| [[Париж (Ҡыйғы районы)|Париж]]|| |- | 80 236 845 005|| [[Ураҡ (Ҡыйғы районы)|Ураҡ]]|| |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;margin:0;" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''80 241''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Мәләүез районы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''''' |- | 80 241 802 000||Әбет ауыл советы|| |- | 80 241 802 001|| [[Боһорман]]|| |- | 80 241 802 002|| [[Әбет]]|| |- | 80 241 802 003|| [[Ерек (Мәләүез районы)|Ерек]]|| |- | 80 241 802 004|| [[Ҡотлобулат]]|| |- | 80 241 802 005|| [[Түбәнге Таш]]|| |- | 80 241 802 007|| [[Восточный (Мәләүез районы)|Восточный]]|| |- | 80 241 802 008|| [[Эткөсөк]]|| |- | 80 241 805 000||Александровка ауыл советы|| |- | 80 241 805 001|| [[Александровка (Мәләүез районы)|Александровка]]|| |- | 80 241 805 002|| [[Андреев (Мәләүез районы)|Андреев]]|| |- | 80 241 805 003|| [[Петров (Мәләүез районы)|Петров]]|| |- | 80 241 805 004|| [[Хлебодаровка (Мәләүез районы)|Хлебодаровка]]|| |- | 80 241 810 000||Аптраҡ ауыл советы|| |- | 80 241 810 001|| [[Аптраҡ]]|| |- | 80 241 810 002|| [[Апас (Мәләүез районы)|Апас]]|| |- | 80 241 810 003|| [[Муллағол]]|| |- | 80 241 810 004|| [[Сурағол]]|| |- | 80 241 810 005|| [[Томансы]]|| |- | 80 241 810 006|| [[Хәсән (Мәләүез районы)|Хәсән]]|| |- | 80 241 815 000||Арыҫлан ауыл советы|| |- | 80 241 815 001|| [[Смаҡ]]|| |- | 80 241 815 002|| [[Арыҫлан (Мәләүез районы)|Арыҫлан]]|| |- | 80 241 815 004|| [[Исламғол (Мәләүез районы)|Исламғол]]|| |- | 80 241 815 005|| [[Бәләкәй Шәрип]]|| |- | 80 241 815 006|| [[Яҡты Күл (Мәләүез районы)|Яҡты Күл]]|| |- | 80 241 815 007|| [[Яңауыл (Мәләүез районы)|Яңауыл]]|| |- | 80 241 815 008|| [[Береговка]]|| |- | 80 241 815 009|| [[Красногорка (Мәләүез районы)|Красногорка]]|| |- | 80 241 822 000||Воскресенский ауыл советы|| |- | 80 241 822 001|| [[Воскресенск (Мәләүез районы)|Воскресенск]]|| |- | 80 241 822 002|| [[Ҡусҡар]]|| |- | 80 241 822 003|| [[Ҡыҙылъяр (Мәләүез районы)|Ҡыҙылъяр]]|| |- | 80 241 830 000||Ергән ауыл советы|| |- | 80 241 830 001|| [[Ергән]]|| |- | 80 241 830 002|| [[Тирәкле (Мәләүез районы)|Тирәкле]]|| |- | 80 241 830 003|| [[Үрге Юлдаш (Мәләүез районы)|Үрге Юлдаш]]|| |- | 80 241 830 004|| [[Климовка (Мәләүез районы)|Климовка]]|| |- | 80 241 830 005|| [[Нурдәүләт]]|| |- | 80 241 830 006|| [[Һабаш]]|| |- | 80 241 830 007|| [[Семёновка (Мәләүез районы)|Семёновка]]|| |- | 80 241 830 008|| [[Столяровка]]|| |- | 80 241 830 009|| [[Йомаҡ (Мәләүез районы)|Йомаҡ]]|| |- | 80 241 835 000||Денис ауыл советы|| |- | 80 241 835 001|| [[Богородский (Мәләүез районы)|Богородский]]|| |- | 80 241 835 002|| [[Михайловка (Мәләүез районы)|Михайловка]]|| |- | 80 241 835 003|| [[Яңы Казанковка]]|| |- | 80 241 835 004|| [[Петропавловка (Мәләүез районы)|Петропавловка]]|| |- | 80 241 835 005|| [[Сәйет (Мәләүез районы)|Сәйет]]|| |- | 80 241 845 000||Иштуған ауыл советы|| |- | 80 241 845 001|| [[Иштуған]]|| |- | 80 241 845 003|| [[Берёзовка (Мәләүез районы)|Берёзовка]]|| |- | 80 241 845 006|| [[Һирәт]]|| |- | 80 241 845 007|| [[Һыртлан (Мәләүез районы)|Һыртлан]]|| |- | 80 241 850 000||Мәләүез ауыл советы|| |- | 80 241 850 001|| [[Ҡаран (Мәләүез районы)|Ҡаран]]|| |- | 80 241 850 002|| [[Айтуған (Мәләүез районы)|Айтуған]]|| |- | 80 241 850 003|| [[Кузьминский (Мәләүез районы)|Кузьминский]]|| |- | 80 241 850 004|| [[Ҡотош (Мәләүез районы)|Ҡотош]]|| |- | 80 241 850 005|| [[Бәләкәй Моҡас]]|| |- | 80 241 850 006|| [[Рассвет (Мәләүез районы)|Рассвет]]|| |- | 80 241 850 007|| [[Ҡаран разъезы]]|| |- | 80 241 850 010|| [[Тамъян (Мәләүез районы)|Тамъян]]|| |- | 80 241 850 011|| [[Ташлыкүл (Мәләүез районы)|Ташлыкүл]]|| |- | 80 241 850 016|| [[Сарлаҡ (Мәләүез районы)|Сарлаҡ]]|| |- | 80 241 855 000||Нордовка ауыл советы|| |- | 80 241 855 001|| [[Нордовка]]|| |- | 80 241 855 002|| [[Варварино (Мәләүез районы)|Варварино]]|| |- | 80 241 855 003|| [[Дмитриевка (Нордовка ауыл советы, Мәләүез районы)|Дмитриевка (Нордовка ауыл советы)]]|| |- | 80 241 855 004|| [[Яңы Троевка (Мәләүез районы)|Яңы Троевка]]}}|| |- | 80 241 860 000||Нөгөш ауыл советы|| |- | 80 241 860 001|| [[Нөгөш (Мәләүез районы)|Нөгөш]]|| |- | 80 241 860 002|| [[Кәшәле]]|| |- | 80 241 860 003|| [[Һәргәй (Мәләүез районы)|Һәргәй]]|| |- | 80 241 865 000||Партизан ауыл советы|| |- | 80 241 865 001|| [[Дарьино (Мәләүез районы)|Дарьино]]|| |- | 80 241 865 003|| [[Һамар (Мәләүез районы)|Һамар]]|| |- | 80 241 865 004|| [[Иҫке Казанковка]]|| |- | 80 241 865 006|| [[Романовка (Мәләүез районы)|Романовка]]|| |- | 80 241 865 007|| [[Троицкий (Мәләүез районы)|Троицкий]]|| |- | 80 241 865 008|| [[Васильевка (Мәләүез районы)|Васильевка]]|| |- | 80 241 865 009|| [[Ивановка (Мәләүез районы)|Ивановка]]|| |- | 80 241 870 000||Первомайский ауыл советы|| |- | 80 241 870 001|| [[Беренсе май (Мәләүез районы)|Беренсе май]]|| |- | 80 241 870 002|| [[Бельский (Мәләүез районы)|Бельский]]|| |- | 80 241 870 004|| [[Дмитриевка (Первомайский ауыл советы, Мәләүез районы)|Дмитриевка (Первомайский ауыл советы)]]|| |- | 80 241 870 005|| [[Ҡыҙрай]]|| |- | 80 241 870 006|| [[Һамар-Ивановка]]|| |- | 80 241 870 007|| [[Самойловка (Мәләүез районы)|Самойловка]]|| |- | 80 241 870 008|| [[Иҫке Муса (Мәләүез районы)|Иҫке Муса]]|| |- | 80 241 870 009|| [[Түләк]]|| |- | 80 241 870 010|| [[Ужа]]|| |- | 80 241 875 000||Сарышевский ауыл советы|| |- | 80 241 875 001|| [[Һарыш (Мәләүез районы)|Һарыш]]|| |- | 80 241 875 003|| [[Аҡназар (Мәләүез районы)|Аҡназар]]|| |- | 80 241 875 008|| [[Мотай]]|| |- | 80 241 880 000||Корнеевка ауыл советы|| |- | 80 241 880 001|| [[Корнеевка (Мәләүез районы)|Корнеевка]]|| |- | 80 241 880 002|| [[Даниловка (Мәләүез районы)|Даниловка]]|| |- | 80 241 880 003|| [[Дәүләтҡол (Мәләүез районы)|Дәүләтҡол]]|| |- | 80 241 880 004|| [[Яңы Слободка]]|| |- | 80 241 880 005|| [[Покровка (Мәләүез районы)|Покровка]]|| |- | 80 241 880 006|| [[Ромадановка (Мәләүез районы)|Ромадановка]]|| |- | 80 241 880 007|| [[Сухаревка (Мәләүез районы)|Сухаревка]]|| |- | 80 241 880 008|| [[Таулы]]|| |- | 80 241 880 009|| [[Тихоновка (Мәләүез районы)|Тихоновка]]|| |- | 80 241 885 000||Шевченко ауыл советы|| |- | 80 241 885 001|| [[Антоновка (Мәләүез районы)|Антоновка]]|| |- | 80 241 885 002|| [[Конаревка]]|| |- | 80 241 885 003|| [[Озерки (Мәләүез районы)|Озерки]]|| |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;margin:0;" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''80 242''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Мәсетле районы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''''' |- | 80 242 801 000||Абдулла ауыл советы|| |- | 80 242 801 001|| [[Абдулла (Мәсетле районы)|Абдулла]]|| |- | 80 242 801 002|| [[Жвакин]]|| |- | 80 242 801 003|| [[Ключевой (Мәсетле районы)|Ключевой]]|| |- | 80 242 805 000||Әләгәҙ ауыл советы|| |- | 80 242 805 001|| [[Әләгәҙ]]|| |- | 80 242 805 002|| [[Әй (Мәсетле районы)|Әй]]|| |- | 80 242 805 003|| [[Борғатъя]]|| |- | 80 242 805 004|| [[Буртаковка]]|| |- | 80 242 805 005|| [[Оло Ҡыҙылбай]]|| |- | 80 242 805 006|| [[Кесе Ҡыҙылбай]]|| |- | 80 242 805 007|| [[Мәләкәҫ]]|| |- | 80 242 805 008|| [[Октябрьск (Мәсетле районы)|Октябрьск]]|| |- | 80 242 805 009|| [[Сосновка (Мәсетле районы)|Сосновка]]|| |- | 80 242 810 000||Оло Аҡа ауыл советы|| |- | 80 242 810 001|| [[Оло Аҡа]]|| |- | 80 242 810 003|| [[Степной (Мәсетле районы)|Степной]]|| |- | 80 242 810 004|| [[Урта Аҡа]]|| |- | 80 242 815 000||Оло Ыҡтамаҡ ауыл советы|| |- | 80 242 815 001|| [[Оло Ыҡтамаҡ]]|| |- | 80 242 815 002|| [[Салйоғот (Мәсетле районы)|Салйоғот]]|| |- | 80 242 815 003|| [[Әжекәй (Мәсетле районы)|Әжекәй]]|| |- | 80 242 815 004|| [[Яңы Мөслим (Мәсетле районы)|Яңы Мөслим]]|| |- | 80 242 820 000||Дыуан-Мәсетле ауыл советы|| |- | 80 242 820 001|| [[Дыуан-Мәсетле]]|| |- | 80 242 820 002|| [[Бурансы (Мәсетле районы)|Бурансы]]|| |- | 80 242 820 003|| [[Ғүмәр (Мәсетле районы)|Ғүмәр]]|| |- | 80 242 820 004|| [[Йыланыш (Мәсетле районы)|Йыланыш]]|| |- | 80 242 820 005|| [[Ҡаранай (Мәсетле районы)|Ҡаранай]]|| |- | 80 242 820 006|| [[Түбәнге Туҡбай]]|| |- | 80 242 823 000||Ҡорғат ауыл советы|| |- | 80 242 823 001|| [[Ҡорғат]]|| |- | 80 242 823 002|| [[Тимербай (Мәсетле районы)|Тимербай]]|| |- | 80 242 823 003|| [[Юлай (Мәсетле районы)|Юлай]]|| |- | 80 242 825 000||Ләмәҙтамаҡ ауыл советы|| |- | 80 242 825 001|| [[Ләмәҙтамаҡ]]|| |- | 80 242 825 002|| [[Ҡотош (Мәсетле районы)|Ҡотош]]|| |- | 80 242 825 003|| [[Һабанаҡ]]|| |- | 80 242 825 004|| [[Һөләймән (Мәсетле районы)|Һөләймән]]|| |- | 80 242 830 000||Кесе Ыҡтамаҡ ауыл советы|| |- | 80 242 830 001|| [[Кесе Ыҡтамаҡ]]|| |- | 80 242 830 002|| [[Үрге Бобин]]|| |- | 80 242 830 003|| [[Түбәнге Бобин]]|| |- | 80 242 835 000||Яңы Мишәр ауыл советы|| |- | 80 242 835 001|| [[Яңы Мишәр]]|| |- | 80 242 835 002|| [[Аҙанғол (Мәсетле районы)|Аҙанғол]]|| |- | 80 242 835 003|| [[Көршәле]]|| |- | 80 242 835 007|| [[Ясин (Мәсетле районы)|Ясин]]|| |- | 80 242 842 000||Яңы Яуыш ауыл советы|| |- | 80 242 842 001|| [[Яңы Яуыш (Мәсетле районы)|Яңы Яуыш]]|| |- | 80 242 842 002|| [[Иҫке Мишәр]]|| |- | 80 242 845 000||Ростов ауыл советы|| |- | 80 242 845 001|| [[Теләш (Мәсетле районы)|Теләш]]|| |- | 80 242 845 002|| [[Ишәле]]|| |- | 80 242 845 003|| [[Тәкә (Мәсетле районы)|Тәкә]]|| |- | 80 242 850 000||Йонос ауыл советы|| |- | 80 242 850 001|| [[Йонос (Мәсетле районы)|Йонос]]|| |- | 80 242 850 002|| [[Айып]]|| |- | 80 242 850 003|| [[Әбдрәхим]]|| |- | 80 242 850 004|| [[Тайыш (Мәсетле районы)|Тайыш]]|| |- | 80 242 850 005|| [[Тимерәк]]|| |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;margin:0;" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''80 243''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|''' Мишкә районы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''''' |- | 80 243 805 000||Аҡбулат ауыл советы|| |- | 80 243 805 001|| [[Яңы Аҡбулат]] || |- | 80 243 805 002|| [[Күскилде]] || |- | 80 243 805 004|| [[Иҫке Аҡбулат (Мишкә районы)|Иҫке Аҡбулат]] || |- | 80 243 805 005|| [[Яндуған]] || |- | 80 243 810 000||Баймырҙа ауыл советы|| |- | 80 243 810 001|| [[Баймырҙа (Мишкә районы)|Баймырҙа]] || |- | 80 243 810 002|| [[Илек (Мишкә районы)|Илек]] || |- | 80 243 810 003|| [[Ишем (Мишкә районы)|Ишем]] || |- | 80 243 810 004|| [[Ҡыҙыл Юл (Мишкә районы)|Ҡыҙыл Юл]] || |- | 80 243 810 005|| [[Левицкий (Мишкә районы)|Левицкий]] || |- | 80 243 810 006|| [[Лепешкин]] || |- | 80 243 810 007|| [[Яңы Килмәт]] || |- | 80 243 810 008|| [[Тигермән (Мишкә районы)|Тигермән]] || |- | 80 243 815 000||Оло Сухояз ауыл советы|| |- | 80 243 815 001|| [[Оло Сухояз]] || |- | 80 243 815 002|| [[Ҡорманай (Мишкә районы)|Ҡорманай]] || |- | 80 243 815 003|| [[Сосновка (Мишкә районы)|Сосновка]] || |- | 80 243 820 000||Оло Шаҙы ауыл советы|| |- | 80 243 820 001|| [[Оло Шаҙы]] || |- | 80 243 820 002|| [[Ҡалмаҙан]] || |- | 80 243 820 005|| [[Кесе Шаҙы]] || |- | 80 243 820 006|| [[Иштебай]] || |- | 80 243 820 007|| [[Ҡарасим]] || |- | 80 243 820 008|| [[Юбайкүл]] || |- | 80 243 825 000||Ирсай ауыл советы|| |- | 80 243 825 001|| [[Ирсай]] || |- | 80 243 825 003|| [[Үрге Сорокин]] || |- | 80 243 825 004|| [[Йылыш]] || |- | 80 243 825 005|| [[Митрәй]] || |- | 80 243 825 006|| [[Түбәнге Сорокин]] || |- | 80 243 830 000||Ҡайраҡ ауыл советы|| |- | 80 243 830 001|| [[Ҡайраҡ]] || |- | 80 243 830 002||[[Андреевка (Мишкә районы)|Андреевка]] || |- | 80 243 830 003|| [[Ҡарға (Мишкә районы)|Ҡарға]] || |- | 80 243 830 004|| [[Бикшик]] || |- | 80 243 830 005|| [[Сабыҡ (Мишкә районы)|Сабыҡ]] || |- | 80 243 835 000||Камай ауыл советы|| |- | 80 243 835 001|| [[Камай (Мишкә районы)|Камай]] || |- | 80 243 835 002|| [[Бабай (Мишкә районы)|Бабай]] || |- | 80 243 835 004|| [[Байтур]] || |- | 80 243 835 005|| [[Красный Ключ (Мишкә районы)|Красный Ключ]] || |- | 80 243 835 006|| [[Николаевка (Мишкә районы)|Николаевка]] || |- | 80 243 835 007|| [[Урыҫ-Байбаҡ]] || |- | 80 243 835 008|| [[У-Марий]] || |- | 80 243 845 000||Мәүлит ауыл советы|| |- | 80 243 845 001|| [[Татарбай]] || |- | 80 243 845 002|| [[Мәүлит (Мишкә районы)|Мәүлит]] || |- | 80 243 845 003|| [[Яңы Ҡарас]]|| |- | 80 243 845 004|| [[Иҫке Атнағол]] || |- | 80 243 845 005|| [[Тирәкәй]] || |- | 80 243 850 000||Мишкә ауыл советы|| |- | 80 243 850 001|| [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] || |- | 80 243 850 002|| [[Яңы Васькин]] || |- | 80 243 850 003|| [[Иҫке Васькин]] || |- | 80 243 850 004|| [[Унур]] || |- | 80 243 850 005|| [[Ленинский (Мишкә районы)|Ленинский]] || |- | 80 243 850 006|| [[Восход (Мишкә районы)|Восход]] || |- | 80 243 850 007|| [[Ҡыйғаҙытамаҡ]] || |- | 80 243 850 008|| [[Яңы Ключево]] || |- | 80 243 855 000||Яңы Троицкий ауыл советы|| |- | 80 243 855 001|| [[Яңы Троицкий (Мишкә районы)|Яңы Троицкий]] || |- | 80 243 855 002|| [[Бөрөбаш]] || |- | 80 243 855 003|| [[Михайловка (Мишкә районы)|Михайловка]] || |- | 80 243 855 004|| [[Рәфәнде]] || |- | 80 243 855 005|| [[Укузәш]] || |- | 80 243 855 006|| [[Худяковка]] || |- | 80 243 860 000||Иҫке Арзамат ауыл советы|| |- | 80 243 860 001|| [[Кесе Нөкөрәк]] || |- | 80 243 860 002|| [[Крещенский]] || |- | 80 243 860 004|| [[Иҫке Нәкәрәк]] || |- | 80 243 860 005|| [[Озерки (Мишкә районы)|Озерки]] || |- | 80 243 860 006|| [[Иҫке Арзамат]] || |- | 80 243 865 000||Тымбай ауыл советы|| |- | 80 243 865 001|| [[Тымбай]] || |- | 80 243 865 002|| [[Изимари]] || |- | 80 243 865 003|| [[Яңы Николаевка (Мишкә районы)|Яңы Николаевка]] || |- | 80 243 865 004|| [[Иҫке Ҡолсобай]] || |- | 80 243 865 005|| [[Туҡтар (Мишкә районы)|Туҡтар]] || |- | 80 243 870 000||Уръяҙы ауыл советы|| |- | 80 243 870 001|| [[Уръяҙы]] || |- | 80 243 870 002|| [[Баш-Байбаҡ (Мишкә районы)|Баш-Байбаҡ]] || |- | 80 243 870 003|| [[Яңы Сафар (Мишкә районы)|Яңы Сафар]] || |- | 80 243 870 004|| [[Сабай (Мишкә районы)|Сабай]] || |- | 80 243 870 005|| [[Янағош]] || |- | 80 243 880 000||Сурай ауыл советы|| |- | 80 243 880 001|| [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]] || |- | 80 243 880 002|| [[Бөкләнде]] || |- | 80 243 880 003|| [[Маевка (Мишкә районы)|Маевка]] || |- | 80 243 880 004|| [[Октябрь (Мишкә районы)|Октябрь]] || |- | 80 243 880 005|| [[Раевка (Мишкә районы)|Раевка]] || |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100%;margin:0;" | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''80 244''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Миәкә районы''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''''' |- | 80 244 805 000||Бикҡол ауыл советы|| |- | 80 244 805 001|| [[Биҡҡол (Миәкә районы)|Биҡҡол]] || |- | 80 244 805 002|| [[Әбеш]] || |- | 80 244 805 003|| [[Маяҡ (Миәкә районы)|Маяҡ]] || |- | 80 244 805 004|| [[Рассвет (Миәкә районы)|Рассвет]] || |- | 80 244 805 005|| [[Садовый (Миәкә районы)|Садовый]] || |- | 80 244 805 006|| [[Сәтәй-Бөрйән]] || |- | 80 244 810 000||Боғҙан ауыл советы|| |- | 80 244 810 001|| [[Боғҙан (Миәкә районы)|Боғҙан]] || |- | 80 244 810 002|| [[Ереклекүл]] || |- | 80 244 810 003|| [[Ҡанбәк]] || |- | 80 244 810 004|| [[Ҡолтай-Ҡаран]] || |- | 80 244 810 006|| [[Тамъян-Таймаҫ]] || |- | 80 244 810 007|| [[Сирәштамак]] || |- | 80 244 815 000||Оло Кәркәле ауыл советы|| |- | 80 244 815 001|| [[Оло Кәркәле]] || |- | 80 244 815 002|| [[Верхоценко]] || |- | 80 244 815 003|| [[Дубровка (Миәкә районы)|Дубровка]] || |- | 80 244 815 004|| [[Етегән]] || |- | 80 244 815 005|| [[Ҡамышлы (Миәкә районы)|Ҡамышлы]] || |- | 80 244 815 006|| [[Кесе Кәркәле]] || |- | 80 244 815 007|| [[Смородиновка]] || |- | 80 244 815 008|| [[Өйәҙебаш]] || |- | 80 244 815 009|| [[Йәшләр]] || |- | 80 244 820 000||Йәнәби-Урсай ауыл советы|| |- | 80 244 820 001|| [[Йәнәби-Урсай]] || |- | 80 244 820 002|| [[Урыҫ Урсайы]] || |- | 80 244 820 003|| [[Сатай]] || |- | 80 244 820 004|| [[Сафар (Миәкә районы)|Сафар]] || |- | 80 244 820 005|| [[Туҡһанбай (Миәкә районы)|Туҡһанбай]] || |- | 80 244 825 000||Елдәр ауыл советы|| |- | 80 244 825 001|| [[Елдәр]] || |- | 80 244 825 002|| [[Исламғол (Миәкә районы)|Исламғол]] || |- | 80 244 825 003|| [[Ҡарыш]] || |- | 80 244 825 004|| [[Тимәш (Миәкә районы)|Тимәш]] || |- | 80 244 825 005|| [[Успех (Миәкә районы)|Успех]] || |- | 80 244 825 006|| [[Сейәле]] || |- | 80 244 825 007|| [[Шатмантамаҡ]] || |- | 80 244 825 008|| [[Йәшелкүл]] || |- | 80 244 828 000||Илсеғол ауыл советы|| |- | 80 244 828 001|| [[Илсеғол (Миәкә районы)|Илсеғол]] || |- | 80 244 828 002|| [[Нарыҫтау]] || |- | 80 244 828 004|| [[Сергеевка (Миәкә районы)|Сергеевка]] || |- | 80 244 829 000||Ҡаран ауыл советы|| |- | 80 244 829 001|| [[Ҡаран-Ҡуңҡаҫ]] || |- | 80 244 829 002|| [[Зәйпекүл]] || |- | 80 244 829 003|| [[Комсомол (Миәкә районы)|Комсомол]] || |- | 80 244 829 004|| [[Күл-Ҡуңҡаҫ]] || |- | 80 244 829 005|| [[Софиевка (Миәкә районы)|Софиевка]] || |- | 80 244 830 000||Көсөгән ауыл советы|| |- | 80 244 830 001|| [[Көсөгән (Миәкә районы)|Көсөгән]] || |- | 80 244 830 002|| [[Аҡъяр (Миәкә районы)|Аҡъяр]] || |- | 80 244 830 004|| [[Яңы Николаевка (Миәкә районы)|Яңы Николаевка]] || |- | 80 244 830 005|| [[Яңы Ишле]] || |- | 80 244 830 006|| [[Петропавловка (Миәкә районы)|Петропавловка]] || |- | 80 244 830 007|| [[Тауҡай-Гәйнә]] || |- | 80 244 830 008|| [[Уманка]] || |- | 80 244 835 000||Кожай-Семеновка ауыл советы|| |- | 80 244 835 001|| [[Кожай-Семёновка]] || |- | 80 244 835 002|| [[Алексеевка (Миәкә районы)|Алексеевка]] || |- | 80 244 835 004|| [[Кәкән-Васильевка]] || |- | 80 244 835 005|| [[Кесе Гәйнә]] || |- | 80 244 835 006|| [[Миәкәтамаҡ]] || |- | 80 244 835 007|| [[Иҫке Балғажы]] || |- | 80 244 835 008|| [[Туҡмаҡ-Шишмә]] || |- | 80 244 835 009|| [[Туйыш (Миәкә районы)|Туйыш]] || |- | 80 244 835 010|| [[Чайка (Миәкә районы)|Чайка]] || |- | 80 244 835 012|| [[Йәшәһен]] || |- | 80 244 840 000||Мәнәүзтамаҡ ауыл советы|| |- | 80 244 840 001|| [[Мәнәүезтамаҡ]] || |- | 80 244 840 002|| [[Иҡтисад (Миәкә районы)|Иҡтисад]] || |- | 80 244 840 003|| [[Яңы Михайловка (Миәкә районы)|Яңы Михайловка]] || |- | 80 244 840 004|| [[Сурай (Миәкә районы)|Сурай]] || |- | 80 244 845 000||Миәкәбаш ауыл советы|| |- | 80 244 845 001|| [[Әнәс (Миәкә районы)|Әнәс]] || |- | 80 244 845 002||[[2-се Миәкәбаш]] || |- | 80 244 845 003|| [[Яңы Алексеевка (Миәкә районы)|Яңы Алексеевка]] || |- | 80 244 845 005|| [[Үрнәк (Миәкә районы)|Үрнәк]] || |- | 80 244 845 006|| [[Днепровка (Миәкә районы)|Днепровка]] || |- | 80 244 845 007|| [[Ҡашҡар (Миәкә районы)|Ҡашҡар]] || |- | 80 244 845 008|| [[Максимовка (Миәкә районы)|Максимовка]] || |- | 80 244 845 009|| [[Николаевка (Миәкә районы)|Николаевка]] || |- | 80 244 845 010|| [[Новый Мир (Миәкә районы)|Новый Мир]] || |- | 80 244 850 000||Миәкә ауыл советы|| |- | 80 244 850 001|| [[Ҡырғыҙ-Миәкә]] || |- | 80 244 850 002|| [[Йәрлекәү]] || |- | 80 244 850 003|| [[Ҡырҡнарат (Миәкә районы)|Ҡырҡнарат]] || |- | 80 244 850 004|| [[Ҡорманайбаш]] || |- | 80 244 850 005|| [[Ҡыҙыл Шишмә (Миәкә районы)|Ҡыҙыл Шишмә]] || |- | 80 244 850 006|| [[Родниковка (Миәкә районы)|Родниковка]] || |- | 80 244 850 007|| [[Никольский (Миәкә районы)|Никольский]] || |- | 80 244 850 008|| [[Сытырбаш]] || |- | 80 244 860 000||Яңы Ҡарамалы ауыл советы|| |- | 80 244 860 001|| [[Яңы Ҡарамалы (Миәкә районы)|Яңы Ҡарамалы]]|| |- | 80 244 860 002|| [[Андреевка (Миәкә районы)|Андреевка]] || |- | 80 244 860 003|| [[Ерекле (Миәкә районы)|Ерекле]] || |- | 80 244 860 004|| [[Һыуыҡҡул-Михайловка]] || |- | 80 244 865 000||Сатый ауыл советы|| |- | 80 244 865 001|| [[Сатый]] || |- | 80 244 865 002|| [[Баязит (Миәкә районы)|Баязит]] || |- | 80 244 865 003|| [[Яңы Федоровка (Миәкә районы)|Яңы Федоровка]] || |- | 80 244 865 004|| [[Яңы Омельники]] || |- | 80 244 865 005|| [[Ржановка (Миәкә районы)|Ржановка]] || |- | 80 244 865 006|| [[Сулпан (Миәкә районы)|Сулпан]] || |- | 80 244 865 007|| [[Шатра]] || |- | 80 244 870 000||Өршәкбаш-Ҡарамалы ауыл советы|| |- | 80 244 870 001|| [[Өршәкбаш-Ҡарамалы]] || |- | 80 244 870 002|| [[Айыт (Миәкә районы)|Айыт]] || |- | 80 244 870 003|| [[Байтимер]] || |- | 80 244 870 004|| [[Өршәк (Миәкә районы)|Өршәк]] || |- | 80 244 870 005|| [[Шишмә (Миәкә районы)|Шишмә]] || |} --> === Башҡортостан ауылдары === ''Төп мәҡәлә [[Башҡортостан ауылдары]]'' [[Файл:Map of districts of the Republic of Bashkortostan in the Bashkir language.png|500px|centre|thumb|Башҡортостан Республикаһының ентекле административ картаһы]] == Тарихы == {{төп мәҡәлә|Башҡортостандың административ-территориаль бүленеш тарихы}} [[Башҡортостан Республикаһы]] биләмә ҡоролошо тарихын республиканың яңы дәрәжә һәм исемен алыу ваҡытынан, 1992 йылдан күҙаллау урынлы. Унан алдағы ваҡиғаларҙы [[БАССР|Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республика]] һәм [[Тарихи Башҡортостан]] сиктәрендә ҡарарға кәрәк. === Үҙгәрештәр исемлеге === ==== 1992—1999 йылдар ==== <div style="background:rgb(232,242,255); max-height:150px;overflow:auto"> * '''1992 йыл 17 ноябрь''' — Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының 1992 йылдың 17 ноябрендәге Указы менән Күмертау районы исеме [[Көйөргәҙе районы]] итеп үҙгәртелә, район үҙәге [[Ермолаево (Көйөргәҙе районы)|Ермолаево]] ҡасабаһына 1990 йылда күсерелгән була. * '''1996 йыл 29 октябрь''' — [[Бишбүләк районы]] Калинин ауыл советына ҡараған Яңы Васильевка ауылының исеме [[Уҫаҡкисеү]] итеп үҙгәртелә. БР законы, № 47-з, 1996 йыл 29 октябрь. * '''1996 йыл 29 октябрь''' — [[Благовещен районы]] Бедеева Поляна ауыл советына Давыдов ауыл советы ҡушыла һәм яңы сиктәр билдәләнелә. БР законы, № 48-з, 1996 йыл 29 октябрь. * '''1996 йыл 29 октябрь''' — [[Дәүләкән районы]] Поляковка ауыл советынан Михайловка ауыл советы бүленеп сыға һәм сиктәр үҙгәртелә. Михайловка ауыл советы үҙәге итеп [[Вперёд (Дәүләкән районы)|Вперёд]] ауылы билдәләнә, ауыл советы биләмәһенә [[Дуҫлыҡ (Дәүләкән районы)|Дуҫлыҡ]], 1533, 1536, 1539 км тимер юл будкалары исемле утарҙар инә. БР законы, № 49-з, 1996 йыл 29 октябрь. * '''1997 йыл 21 февраль''' — [[Благовещен районы]] Турбаҫлы ауыл советына ҡараған [[Щепной]] ауылы Туғай ауыл советына индерелә, Яңауыл ҡасабаһы иҫәп яҙыуынан алына (был өлөш 21.06.2006 № 329-з БР Законы менән ғәмәлгә ингән). Иҫке Турбаҫлы һәм Арҡауыл ауылдарын берләштергән Турбаҫлы ауыл советы [[Өфө]] ҡалаһы ҡарамағына күсерелә. [[Благовещен районы]], [[Благовещен районы]] Туғай ауыл советы, [[Өфө]] ҡалаһы сиктәре үҙгәртелә. БР законы, № 75-з, 1997 йыл 21 февраль. * '''1997 йыл 21 февраль''' — [[Мәләүез районы]] Мәләүез ауыл советына ҡараған Туғайлы ауылы [[Мәләүез (ҡала)|Мәләүез]] ҡалаһы ҡарамағына күсерелә. Мәләүез ҡалаһы һәм Мәләүез ауыл советы сиктәре үҙгәртелә. БР законы, № 76-з, 1997 йыл 21 февраль. * '''1997 йыл 21 февраль''' — [[Федоровка районы]] Балыҡлы ауыл советын бүлеп Ҡораласыҡ ауыл советы төҙөлә һәм сиктәр үҙгәрә. Ҡораласыҡ ауыл советына [[Ҡораласыҡ (Фёдоровка районы)|Ҡораласыҡ]] һәм [[Балыҡлыбаш]] ауылдары инә, ауыл советы үҙәге итеп Ҡораласыҡ билдәләнә. БР законы, № 77-з, 1997 йыл 21 февраль. * '''1997 йыл 21 февраль''' — [[Дүртөйлө районы]] Иҫке Яндыҙ ауыл советын бүлеп Байгилде ауыл советы төҙөлә һәм сиктәр үҙгәртелә. Байгилде ауыл советына [[Байгилде (Дүртөйлө районы)|Байгилде]], [[Йәлдәк (Дүртөйлө районы)|Йәлдәк]], [[Ҡаҙы-Йәлдәк]] ауылдары инә, үҙәге итеп Байгилде билдәләнә. БР законы, № 77-з, 1997 йыл 21 февраль. * '''1997 йыл 24 июль''' — [[Күгәрсен районы]] Мәҡсүт ауыл советы төҙөлә. БР законы, № 108-з, 1997 йыл 24 июль. * '''1997 йыл 24 июль''' — [[Күгәрсен районы]] Ибрай ауыл советына ҡараған База Заготскот ҡасабаһы [[Ғәзиз (Күгәрсен районы)|Ғәзиз]] ауылы тип үҙгәртелә. БР законы, № 109-з, 1997 йыл 24 июль. * '''1997 йыл 24 июль''' — [[Күгәрсен районы]] Сынъяп ауыл советы төҙөлә. БР законы, № 110-з, 1997 йыл 24 июль. * '''1997 йыл 24 июль''' — [[Баймаҡ (ҡала)|Баймаҡ]] ҡалаһы ҡарамағындағы Семеновка руднигы һәм [[Монасип]] ауылын бүлеп алып Семеновка ауыл советы төҙөлә, сиктәр үҙгәртелә. Семеновка руднигы [[Семеновка (Баймаҡ районы)|Семеновка]] ауылы тип ауылы тип атала һәм ауыл советы үҙәге итеп билдәләнә. БР законы, № 111-з, 1997 йыл 24 июль. * '''1997 йыл 8 декабрь''' — [[Ғафури районы]] Красноусол ҡасаба советын бүлеп Заречье ауыл советы төҙөлә һәм сиктәр үҙгәртелә. Заречье ауыл советы [[Курорт]] һәм [[Умартасылыҡ совхозы]] ҡасабалары инә, үҙәге итеп [[Курорт]] ҡасабаһы билдәләнә. БР законы, № 128-з, 1997 йыл 8 декабрь. * '''1998 йыл 28 ғинуар''' — [[Учалы районы]] Сәфәр ауыл советын бүлеп Мансур ауыл советы төҙөлә һәм сиктәр үҙгәртелә. Мансур ауыл советына [[Мансур (Учалы районы)|Мансур]] һәм [[Ильинка (Учалы районы)|Ильинка]] ауылдары инә, үҙәге итеп Мансур ауылы билдәләнә. БР законы, № 135-з, 1998 йыл 28 ғинуар. * '''1998 йыл 8 февраль''' — [[Бишбүләк районы]] Михайловка ауыл советына ҡараған [[Кожай-Максим]] ауылы [[Йәрмәкәй районы]] Бекетов ауыл советы ҡарамағына күсерелә, райондар һәм ауыл советтары сиктәре үҙгәртелә. БР законы, № 138-з, 1998 йыл 8 февраль. * '''1998 йыл 30 апрель''' — [[Өфө районы]] Булгаков ауыл советынан Ольховка ауыл советы бүленеп сыға. Ольховка ауыл советына 119 йылҡысылыҡ заводы Үҙәк усадьбаһы ҡасабаһы (артабан [[Ольховое (Өфө районы)|Ольховое]] ауылы исемендә)һәм [[Федоровка (Өфө районы)|Федоровка]] ауылы инә, үҙәге итеп 119 йылҡысылыҡ заводы Үҙәк усадьбаһы ҡасабаһы билдәләнә. БР законы, № 155-з, 1998 йыл 30 апрель. * '''1998 йыл 30 апрель''' — [[Нуриман районы]] Сандар ауыл советы бөтөрөлә, [[Сандар]] ауылы Ҡыҙыл шишмә ауыл советы биләмәһенә инә. ''Ауылдарын асыҡларға кәрәк.'' БР законы, № 156-з, 1998 йыл 30 апрель. * '''1998 йыл 29 май''' — [[Ҡариҙел районы]] Раздолье ауыл советы бөтөрөлә, биләмәһе Урғыш ауыл советына бирелә. ''Ауылдарын асыҡларға кәрәк.'' БР законы, № 162-з, 1998 йыл 29 май. * '''1998 йыл 29 май''' — [[Ҡариҙел районы]] Үрге Ҡаҙмаш ауыл советы бөтөрөлә, биләмәһе Кирҙә ауыл советына бирелә. ''Ауылдарын асыҡларға кәрәк.'' БР законы, № 163-з, 1998 йыл 29 май. * '''1998 йыл 21 октябрь''' — [[Бөрйән районы]] Ҡыпсаҡ ауыл советын бүлеп Ҡолғана ауыл советы төҙөлә, сиктәр үҙгәртелә. Ҡолғана ауыл советы үҙәге итеп [[Ҡолғана]] ауылы билдәләнә, ауыл советына шулай уҡ [[Һарғая]] ауылы инә. БР законы, № 185-з, 1998 йыл 21 октябрь. * '''1998 йыл 9 декабрь''' — [[Сибай (ҡала)|Сибай]] ҡалаһына ҡараған Төйәләҫ ҡасаба советы төҙөлә (артабан ауыл советы итеп үҙгәртелә). [[Төйәләҫ (ауыл)|Төйәләҫ]] ауылы инә. БР законы, № 198-з, 1998 йыл 9 декабрь. * '''1998 йыл 9 декабрь''' — [[Туймазы (ҡала)|Туймазы]] ҡалаһы һәм [[Туймазы районы]] сиктәре үҙгәртелә. Туймазы ҡалаһына 1998,5 гектар ер бирелә. БР законы, № 199-з, 1998 йыл 9 декабрь. * '''1998 йыл 9 декабрь''' — [[Учалы (ҡала)|Учалы]] ҡалаһы ҡарамаҡында Бөйҙә ауыл советы төҙөлә (артабан район ҡарамағына күсә). Бер генә ауыл — Бөйҙә ауылы инә. БР законы, № 200-з, 1998 йыл 9 декабрь. * '''1999 йыл 22 ғинуар''' — [[Балаҡатай районы]] Тарҙау ауыл советы үҙәге [[Тарҙау]] ауылынан [[Ләүәле]] ауылына күсерелә. БР законы, № 213-з, 1999 йыл 22 ғинуар. * '''1999 йыл 19 март''' — [[Ауырғазы районы]] Балыҡлыкүл ауыл совет бүленеп Наумкин ауыл советы төҙөлә. Наумкин ауыл советына [[Наумкин (Ауырғазы районы)|Наумкин]] Һәм [[Әмзә (Ауырғазы районы)|Әмзә]] ауылы инә, үҙәге итеп Наумкин ауылы билдәләнә. БР законы, № 224-з, 1999 йыл 19 март. * '''1999 йыл 30 декабрь''' — [[Ҡариҙел районы]] Ҡараиҙел ҡасаба советы бөтөрөлөп Магинск ауыл советы төҙөлә. Ҡараиҙел ҡасабаһы [[Сосновый Бор (Ҡариҙел районы)|Сосновый Бор]] ауылы итеп үҙгәртелә. Магинск ауыл советына [[Магинск]] ҡасабаһы һәм Сосновый Бор ауылы инә, үҙәге итеп [[Магинск]] ҡасабаһы билдәләнә (артабан ауыл итеп үҙгәртелә). БР законы, № 42-з, 1999 йыл 30 декабрь. * '''1999 йыл 30 декабрь''' — [[Мәләүез районы]] Мәләүез ауыл советы үҙәге [[Ҡаран (Мәләүез районы)|Ҡаран]] ауылынан [[Сарлаҡ (Мәләүез районы)|Сарлаҡ]] ауылына күсерелә. БР законы, № 43-з, 1999 йыл 30 декабрь. </div> ==== 2000—2009 йылдар ==== <div style="background:rgb(232,242,255); max-height:150px;overflow:auto"> * '''2000 йыл 4 февраль''' — [[Илеш районы]] Үрге Йәркәй ауыл советын бүлеп Йөннө ауыл советы төҙөлә һәм сиктәр үҙгәртелә. Түбәнге Йөннө һәм Үрге Йөннө ауылдары ҡушылып [[Йөннө]] ауылы булдырыла. Йөннө ауыл советына [[Ирмәш]], [[Ҡайынлыҡ (Илеш районы)|Ҡайынлыҡ]], [[Түбәнге Йәркәй]], [[Йөннө]] ауылдары инә, үҙәге Үрге Йәркәй ауылында урынлаша. БР законы, № 47-з, 2000 йыл 4 февраль. * '''2000 йыл 9 ноябрь''' — [[Йәрмәкәй районы]] Ҡыҙылъяр ауыл советы үҙәге [[Ҡыҙылъяр (Йәрмәкәй районы)|Ҡыҙылъяр]] ауылынан [[Сөйәрмәт]] ауылына күсерелә. БР законы, № 96-з, 2000 йыл 9 ноябрь * '''2000 йыл 9 ноябрь''' — [[Шишмә районы]] Дурасов ауыл советын бүлеп Яңы Уҫман ауыл советы төҙөлә, сиктәр үҙгәртелә. Яңы Уҫман ауыл советына [[Дмитриевка (Дмитриевка ауыл советы, Шишмә районы)|Дмитриевка]], [[Үрге Хәжәт]], [[Екатеринославка (Шишмә районы)|Екатеринославка]], [[Яңы Уҫман (Шишмә районы)|Яңы Уҫман]], [[Пасяковка]], [[Иҫке Уҫман (Шишмә районы)|Иҫке Уҫман]], [[Урта Хәжәт]] ауылдары инә, үҙәге итеп [[Дмитриевка (Дмитриевка ауыл советы, Шишмә районы)|Дмитриевка]] ауылы билдәләнә. БР законы, № 97-з, 2000 йыл 9 ноябрь. * '''2000 йыл 14 декабрь''' — [[Иглин районы]]нында Аҡбирҙе ауыл советы төҙөлә. Турбаҫлы ауыл советынан [[Аҡбирҙе (Иглин районы)|Аҡбирҙе]], [[Блохин (Иглин районы)|Блохин]], [[Ҡарамалы (Иглин районы)|Ҡарамалы]] ауылдары һәм Иван-Казанка ауыл советынан [[Белорет (Иглин районы)|Белорет]], [[Резвов]], [[Орондо]], [[Шипов (Иглин районы)|Шипов]] ауылдары Аҡбирҙе ауыл советына инә, үҙәге итеп [[Аҡбирҙе (Иглин районы)|Аҡбирҙе]] ауылы билдәләнә. БР законы, № 121-з, 2000 йыл 14 декабрь * '''2002 йыл 6 май''' — [[Яңауыл районы]]нан [[Нефтекама (ҡала)|Нефтекама]] ҡалаһына 4739,49 гектар ер биләмәһе бирелә һәм сиктәр үҙгәртелә. БР законы, № 319-з, 2002 йыл 6 май * '''2002 йыл 6 май''' — [[Стәрлетамаҡ районы]] Отрада ауыл советына ҡараған Белорусовка ауылы [[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]] ҡалаһы ҡарамағына күсерелә, сиктәр үҙгәртелә, БР законы, № 321-з, 2002 йыл 6 май. * '''2004 йыл 17 декабрь''' — Башҡортостан Республикаһы биләмәләр хакимлеге ҡоролошонда үҙгәрештәр, муниципаль ойошмаларҙың яңынан ойошторолоуы һәм сиктәре үҙгәрелеше тураһында. [http://www.gsrb.ru/ru/lawmaking/law/8214/ БР законы, № 125-з, 2004 йыл 17 декабрь]. * '''2004 йыл 17 декабрь''' — Башҡортостан Республикаһы мунициапаль ойошмаларының сиктәре, дәрәжәһе һәм хакимиәт үҙәктәре тураһында. [http://www.gsrb.ru/ru/lawmaking/law/8215/ БР законы, № 126-з, 2004 йыл 17 декабрь]. * '''2005 йыл 20 апрель''' — Башҡортостан Республикаһы хакимлек биләмәләре ҡоролошо. [http://www.gsrb.ru/ru/lawmaking/law/8219/ БР законы, № 178-з, 2005 йыл 20 апрель]. * '''2005 йыл 29 ноябрь''' — 2006 йылдың 1 ғинуарынан ҡала эсе муниципаль ойошмалар бөтөрөлә, бөтәһе 57 муниципаль берәмек. Шул иҫәптән [[Өфө]] ҡалаһының 7 эске район муниципаль берәмеге. [http://www.gsrb.ru/ru/lawmaking/law/8221/ БР законы, № 237-з, 2005 йыл 29 ноябрь] * '''2007 йыл 30 май''' — Башҡортостан Республикаһы биләмәләр хакимлеге ҡоролошонда үҙгәрештәр һәм айырым муниципаль ойошмаларҙың яңынан ойошторолоуы тураһында. [http://www.gsrb.ru/ru/lawmaking/law/8230/ БР законы, № 424-з, 2007 йыл 30 май]. * '''2007 йыл 18 июль''' — [[Ишембай районы]] Скворчиха ауыл советында [[Йәшелтау]] ауылы булдырыла. [http://www.gsrb.ru/ru/lawmaking/law/8233/ БР законы, № 459-з, 2007 йыл 18 июль]. * '''2007 йыл 18 июль''' — [[Дәүләкән районы]] Расвет ауыл советынан Шестаев ауыл советына [[Политотдел (Дәүләкән районы)|Политотдел]] ауылы күсерелә, сиктәр үҙгәртелә. [http://www.gsrb.ru/ru/lawmaking/law/8234/ БР законы, № 462-з, 2007 йыл 18 июль]. * '''2008 йыл 9 февраль''' — Ауылдарҙың исеме үҙәгәртелә: [[Баймаҡ районы]] Аҡморон ауыл советында Комсомол бүлексәһе ауылы [[Сәйғәфәр]] ауылы, Йылайыр ауыл советында Комсомол бүлексәһе ауылы [[Комсомол (Баймаҡ районы)|Комсомол]] ауылы, Күлтабан бүлексәһе ауылы [[Күлтабан]] ауылы, Октябрь бүлексәһе ауылы [[Октябрь (Баймаҡ районы)|Октябрь]] ауылы, Покровка бүлексәһе ауылы [[Покровка (Баймаҡ районы)|Покровка]] ауылы, Сосновка бүлексәһе ауылы [[Сосновка (Баймаҡ районы)|Сосновка]] ауылы, Урал бүлексәһе ауылы [[Урал (Баймаҡ районы)|Урал]] ауылы, [[Бәләбәй районы]]нда Анновка ауыл советында Екатериновка ауылы [[Красноречка (Бәләбәй районы)|Красноречка]] ауылы, [[Стәрлетамаҡ районы]] Первомайский ауыл советында Бәгәнәш бүлексәһе ауылы [[Бәгәнәш]] ауылы, Красноармейский бүлексәһе ауылы [[Красноармейская (Стәрлетамаҡ районы)|Красноармейская]] ауылы, Северный бүлексәһе ауылы [[Матвеевка (Стәрлетамаҡ районы)|Матвеевка]] ауылы, Южный бүлексәһе ауылы [[Кузьминовка (Стәрлетамаҡ районы)|Кузминовка]] ауылы, Октябрьский ауыл советында Северный бүлексәһе ауылы [[Северная (Стәрлетамаҡ районы)|Северная]] ауылы, [[Туймазы районы]] Собханғол ауыл советында Собханғол ауылы [[Иҫке Собханғол (Туймазы районы)|Иҫке Собханғол]] ауылы, Бишҡурай ауыл советында Туҡмаҡ-Ҡаран ауылы [[Бәләкәй Туҡмаҡ-Ҡаран]] ауылы, [[Өфө районы]] Урыҫ-Юрмаш ауыл советында Волков ауылы [[Южная (Өфө районы)|Южная]] ауылы итеп үҙгәртелә. [http://www.rg.ru/2008/02/20/geografia-dok.html Постановление Правительства Российской Федерации от 9 февраля 2008 г. N 60 г. «О присвоении наименований географическим объектам и переименовании географических объектов в Республике Башкортостан, Республике Бурятия и Ивановской области»]. * '''2008 йыл 19 ноябрь''' — Башҡортостан Республикаһы биләмәләр хакимлеге ҡоролошонда айырым ауыл советтарын берләштереү һәм ауылдарҙы тапшырыу сәбәпле үҙгәрештәр тураһында. [http://www.gsrb.ru/ru/lawmaking/law/8238/ БР законы, № 49-з, 2008 йыл 19 ноябрь]. * '''2008 йыл 19 ноябрь''' — Башҡортостан Республикаһы айырым ауыл биләмәләрен берләштереү һәм сиктәрен үҙгәртеү тураһында. БР законы, № 50-з, 2008 йыл 19 ноябрь/ </div> ==== 2010—2019 йылдар ==== <div style="background:rgb(232,242,255); max-height:150px;overflow:auto"> * '''2010 йыл 29 сентябрь''' — [[Нуриман районы]] Ҡыҙыл Шишмә ауыл советында Кировка һәм Пушкин ауылдары булдырыла. БР законы, № 306-з, 2010 йыл 29 сентябрь. Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте ҡарары № 905, 3 ноябрь 2011 йыл. * '''2011 йыл 20 июнь''' — [[Белорет районы]] Сермән ауыл Советында [[Иҙел (Белорет районы)|Иҙел]] ауылы булдырыла. БР законы, № 406-з, 2011 йыл 20 июнь. Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте ҡарары № 469, 10 май 2012 йыл. * '''2012 йыл 30 ғинуар''' — [[Шаран районы]] Дүртөйлө ауыл Советында [[Һөйөндөк (Шаран районы)|Һөйөндөк]] ауылы бөтөрөлдө, иҫәп яҙыуынан алында. БР законы, № 497-з, 2012 йыл 30 ғинуар. </div> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Башҡортостан ҡалалары]] * [[Башҡортостан ауылдары]] * [[Башҡортостан флагтары]] == Әҙәбиәт == [[Башҡортостан Республикаһы]] биләмә ҡоролошо тураһында мәғлүмәт даими баҫтырылған махсус белешмә китабында дөйөмләштерелә. [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]] ҡануниәтенә ярашлы индерелгән үҙгәрештәрҙе айырым ҡарарҙар аша белергә була. # [https://docs.google.com/file/d/0B6W0k7LyKFYlZk5jTlFuUWgxR2c/edit БАССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1940 года — Уфа: Государственное издательство, 1941. — 387 с.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан на 1 января 1999 года. -Уфа: «Башбланкиздат», 1999. — 416с., 55 картосхем. ''Был белешмә китабы Рәсәй ҡануниәте талаптарын<ref name="РФ ГОАТ" /> иҫәпкә алынмай баҫтырылды. Китапта бик күп тораҡ пунктарының исеме башҡорт теленә ярашлы, әммә Рәсәй Хөкүмәте тарафынан раҫланмайса, үҙгәртелгәйне.'' # Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан. — Справочник. Уфа: ГУП РБ "Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.: илл. # [https://www.bashkortostan.ru/thesaurus/files/1.0122.17_ATU_Itog.pdf Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан : Справочник. Уфа : Китап, 2017. — 472 с. : ил. ISBN 978-5-295-06668-9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028060810/https://www.bashkortostan.ru/thesaurus/files/1.0122.17_ATU_Itog.pdf |date=2020-10-28 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡалып:Башҡортостан}} {{Башҡортостан темаларҙа}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһы субъекттары буйынса административ-территориаль бүленеш]] [[Категория:Башҡортостандың административ-территориаль бүленеше]] 2hvmk430vklf8afrqy95yeybv05n17r 0 71942 1303719 1303696 2026-09-10T14:43:07Z Айсар 10823 аныҡлаштырыу 1303719 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''10 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 253-сө ([[кәбисә йыл]]ында 254-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 112 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Макияж көнө. ** Портвейн көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Фекерҙәр менән алмашыу көнө. * {{Флагификация|Гайана}}: [[Америка]] [[индейҙар]]ы мираҫы көнө. * {{Флагификация|Германия}}: [[Немец теле]] көнө. * {{Флагификация|Гибралтар}}: Милли байрам. * {{Флагификация|Гондурас}}: [[Бала]] көнө. * {{Флагификация|Монголия}}: Сәйәси золом ҡорбандарын иҫкә алыу көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Мәскәү]] көнө. * {{Флагификация|Украина}}: Кино көнө. ** Физик культура һәм [[спорт]] көнө. * {{Флагификация|Индия}}: Ата-бабаларҙы хөрмәтләп иҫкә алыу көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Саха Республикаһы]]: [[Велосипед]] спорты көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Беларусь}}: [[Танк]]истар көнө. * {{Флагификация|Китай}}: [[Уҡытыусы]] көнө. * {{Флагификация|Туркменистан}}: [[Төҙөлөш]], [[энергетика]] һәм коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1929]]: Гусь-Хрустальный ҡалаһында [[быяла]] заводы эшләй башлай. * [[1940]]: [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙа]] «Паспорт тураһында положение» раҫлана. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1947]]: СССР-ҙың «Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы булдырыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Янғуразов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы]] (1910—12.09.1978), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]], [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1967—1978 йылдарҙа Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтының Өфө факультеты деканы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1953). [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған фән эшмәкәре (1974). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1942) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1961) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бүздәк районы]] [[Иҫке Бүздәк]] ауылынан. * [[Кокурин Борис Степанович]] (1920—3.02.1983), [[йыр]]сы (драматик тенор). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1960—1982 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театры]] солисы. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1955). [[СССР-ҙың Дәүләт премияһы|СССР-ҙың дәүләт премияһы]] лауреаты (1950). Сығышы менән [[Саранск]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Криворотов Михаил Павлович]] (1920—18.12.1943), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, [[танк]] полкының өлкән механик-водителе, рядовой. [[Советтар Союзы Геройы]] (1941). * [[Хисмәтов Мөхәмәтйән Фазылйән улы]] (1930—18.03.2010), [[географ]]-ғалим. 1958 йылдан [[Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 1969—1981 йылдарҙа иҡтисади география кафедраһы мөдире, 1965—1968 һәм 1981—1983 йылдарҙа география факультеты деканы; 1985—2007 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991 йылға тиклем тиклем иҡтисади география кафедраһы мөдире. География фәндәре кандидаты (1959), профессор (1992). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Ҡырҙас]] ауылынан. * [[Егоров Игорь Владимирович]] (1940—11.01.2009), ғалим-инженер-технолог, йәмәғәтсе. 1987 йылдан [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]] директоры, 1994 йылдан — генераль директоры, 1996 йылдан алып «Башнефтехим» асыҡ акционерҙар йәмғиәте президенты, 1997 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Тауар етештереүселәр федерацияһының генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1996). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1990). Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. «Почёт Билдәһе» (1986) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1996) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Әхмәтов Фуат Мирза улы]] (1945—8.07.2006), [[театр]] актёры, 1971—2006 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Дәүләкән районы]] [[Яңы Аҡҡолай]] ауылынан. * [[Ғәзизов Әхәт Мәжит улы]] (1945), инженер-механик, хужалыҡ эшмәкәре. 1986 йылдан Туймазы техник углерод заводы директоры, 1994 йылдан «Туймазытехуглерод» берекмәһенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған, Рәсәй Федерацияһының почётлы химигы. [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры (2015). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Туймазы районы]] [[Самсыҡ]] ауылынан. * [[Стрекалова Лариса Федоровна]] (1960), ғалим-табип-терапевт, [[Өфө ҡалаһы]]ндағы 5-се клиник дауахананың баш табип урынбаҫары, медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ильясов Сафуан Фәтих улы]] (1921—2021), [[колхоз]]сы, йөҙйәшәр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Нуриман районы]] Баһау исемендәге колхоздың элекке [[Умартасылыҡ|умартасыһы]]. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] атҡаҙанған умартасыһы. [[Ватан һуғышы ордены|I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. * [[Байғабулова Йомабикә Мәхийән ҡыҙы]] (1936), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. [[Хәйбулла районы]] ауылының элекке фельдшер-акушеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Килдебаев Хәлит Хәмит улы]] (1946), [[Агрономия|агроном]]. Хәйбулла районы Фрунзе исемендәге колхоздың элекке рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. * [[Хәкимов Виктор Сәлим улы]] (1946), [[Физика|физик]]-[[фән|ғалим]], нефтсе, йәмәғәтсе. Техник фәндәр кандидаты (1984), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2006), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] уйлап табыусыһы (1985). * [[Әминев Салауат Хөрмәт улы]] (1946), комсомол, [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. [[иҡтисад]]сы-ғалим. 1987—1994 йылдарҙа Башҡортостандың мәҙәниәт министры, 1994—2000 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] Хакимиәте етәксеһе, 2001—2004 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы]]ның налогтар һәм һалымдар министры урынбаҫары. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2005). [[Рәсәй]]ҙең почётлы химигы (2014), Федераль һалым хеҙмәтенең почётлы хеҙмәткәре (2006), [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2016). * [[Бакланов Андрей Николаевич]] (1966), табип, нейрохирург-ғалим. 2002 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] 2-се дауаханаһының нейрохирургия бүлеге мөдире. Медицина фәндәре кандидаты (2004). «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы хирургы» конкурсы еңеүсеһе (2007). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Мырҙаҡаева Динә Ғәйнелбаян ҡыҙы]] (1951), полиграфист, [[тәржемә]]се, йәмәғәтсе. 1973 йылдан Башҡортостандың хәҙерге [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]] мөхәррире, 1993 йылдан — сектор мөдире. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. 2013—2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы татар ҡатын-ҡыҙҙарының «Сәхибҗамал» йәмәғәт ойошмаһы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Вәзих Исхаҡов]] исемендәге әҙәби премия лауреаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Саҡмағош районы]] [[Иҫке Үҙмәш]] ауылынан. * [[Шәйҙуллин Рәил Рәшит улы]] (1976), [[хоҡуҡ|юрист]], [[тарих]]сы-ғалим. Башҡортостан Республикаһы Юғары Суды рәйесе. Тарих фәндәре кандидаты. [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы, Салауат Юлаев ордены кавалеры. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Черняев Давыд Александрович]] (1907—4.02.1973), [[нефть|нефтсе]]. 1946 йылдан [[Туймазы]]—[[Өфө]] нефть үткәргесе төҙөлөшө директоры, 1947 йылдан Урал-Себер магистраль нефть үткәргестәр идаралығы (Өфө) идарасыһы, 1948—1950 һәм 1952—1970 йылдарҙа — начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1966), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1948, 1953, 1959) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1942) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Атырау]] (1991 йылға тиклем [[Гурьев]]) ҡалаһынан. * [[Ғәлимов Зиннәт Абдулхаҡ улы]] (1922—13.08.1983), [[Журналистика|журналист]], [[проза]]ик. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958—1982 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш район]] [[гәзите]]нең әҙәби хеҙмәткәре, бүлек мөдире һәм мөхәррир урынбаҫары. 1973 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Володина Октябрина Фёдоровна]] (1927), [[Педагогика|педагог]]. 1949—1984 йылдарҙа [[Борай районы]] [[Борай]] ауылының 1-се һәм 2-се урта мәктәптәренең [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. [[РСФСР]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967) һәм РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964). Сығышы менән хәҙерге [[Брянск өлкәһе]]нең Белые Берега тимер юл станцияһы ҡасабаһынан. * [[Хафизов Исмәғил Ҡыяметдин улы]] (1927—27.07.1995), механизатор. 1947 йылдан [[Әбйәлил районы]] колхоздары тракторсыһы, 1958—1987 йылдарҙа Шайморатов исемендәге колхоз комбайнсыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1973) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Аһылай (Әбйәлил районы)|Аһылай]] ауылынан. * [[Маркова Вера Ивановна]] (1932), производство хеҙмәткәре. 1962—1983 йылдарҙа [[«Салауатбыяла» берекмәһе]]нең йылы һәм тауыш үткәрмәгән материалдар етештереү мастеры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. * [[Килмөхәмәтова Миңнур Фәзлетдин ҡыҙы]] (1947), [[балет]] артисы. Хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның элекке солисы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы]] (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Ҡалдар]] ауылынан. * [[Ғилманова Мәликә Нәжип ҡыҙы]] (1952), педагог. 2000—2021 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]]тағы Башҡортостан мәҙәниәт һәм сәнғәт колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Сенченко Татьяна Васильевна]] (1952), тренер-уҡытыусы. 1975 йылдан [[Белорет]] ҡалаһы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәптәренең еңел атлетика буйынса тренеры. [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған тренеры (2001), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000), мәғариф отличнигы (1996) һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы [[Борисов (Әбйәлил районы)|Борисов]] ауылынан. * [[Родионова Людмила Николаевна]] (1957), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. 1993 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]], 2007 йылдан — [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, финанстар, аҡса әйләнеше һәм иҡтисади хәүефһеҙлек кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1998), профессор (2002). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (2003), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2015). Сығышы менән [[Украина]]ның [[Полтава]] ҡалаһынан. * [[Сунгуров Владимир Владимирович]] (1957), осоусы. [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның элекке штурман-һынаусыһы. Рәсәйҙең атҡаҙанған штурман-һынаусыһы. * [[Ғасҡарова Ризида Тимерхан ҡыҙы]] (1962), элемтә тармағы хеҙмәткәре. 1984—2017 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]] [[Шишмә (Дүртөйлө районы)|Шишмә]] ауылындағы почта бүлексәһе начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе (2015) һәм почта элемтәһе мастеры (2015). Сығышы менән ошо ауылдан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Вәлитов Шәйхислам Иҙрис улы]] (1923—23.01.1987), механизатор. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948—1984 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ» совхозы механизаторы. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971), 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1957) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Ысмаҡ]] ауылынан. * [[Әбдрәшитов Шамил Рәхим улы]] (1933), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Энергетика|энергетик]]-[[фән|ғалим]], юғары мәктәп [[уҡытыусы]]һы, йәмәғәтсе. 1971—1988 йылдарҙа [[«Башкирэнерго» берекмәһе]]нең генераль директоры. [[СССР]]-ҙың XI һәм XII саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1979—1988). Техник фәндәр кандидаты (1976), доцент. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1983), СССР-ҙың почётлы энергетигы (1983). Октябрь Революцияһы (1976), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм «Почёт Билдәһе» ордены (1985) ордендары кавалеры. [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы (2019). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Аҡсурина Мәғәтифә Исмәғил ҡыҙы]] (1938), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1968—1993 йылдарҙа Хәйбулла районы «Таналыҡ» совхозы һауынсыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1984), коммунистик хеҙмәт ударнигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1981) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың 1970-сы йылдарҙа бөткән Суҡраҡ ауылынан. * [[Зәйнуллин Тәлғәт Мәхмүт улы]] (1948), эшсе. 1969—2012 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ТЭЦ-ы машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2003). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Благовар районы]]ның [[Языков (Благовар районы)|Языков]] ауылынан. * [[Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы]] (1948), табип-хирург-ғалим, йәмәғәтсе. 1999—2012 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы 22-се дауахананың баш табибы. Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Медицина фәндәре кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Көйөргәҙе районы]] [[Зәк-Ишмәт]] ауылынан. * [[Легостаев Виктор Григорьевич]] (1948), [[журналистика|журналист]]. [[Бөрө районы]] «Победа» гәзитенең элекке мөхәррире. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ауылынан. * [[Шәйхуллина Лира Әхмәтйән ҡыҙы]] (1948), малсы, йәмәғәтсе. 1973—2000 йылдарҙа [[Өфө районы]] СССР-ҙың 60 йыллығы исемендәге совхоз операторы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1989), 2-се (1986) һәм 3-сө (1981) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны ордендары]] кавалеры. [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты|КПСС-тың 35-се Башҡортостан өлкә]] конференцияһы ([[Өфө]], 1979) һәм [[КПСС]]-тың 26-сы съезы делегаты ([[Мәскәү]], 1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районының [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан. * [[Гөлфиә Юнысова]] (1948), [[Башҡортостандың халыҡ шағиры]] (2015).[[Журналистика|Журналист]], [[шиғриәт|шағир]] һәм йәмәғәтсе. 1978—1999 йылдарҙа [[«Башҡортостан ҡыҙы» журналы]]ның баш мөхәррире, 1990—1995 йылдарҙа [[РСФСР]]ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2006). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1984). * [[Баһауетдинова Миңлехана Ишмөхәмәт ҡыҙы]] (1953), [[Филология|филолог]]-ғалим, уҡытыусы. 1976 йылдан [[Стәрлебаш районы]] [[Иҫке Ҡалҡаш]], 1980 йылдан — [[Стәрлебаш]]тағы 1-се урта мәктәп уҡытыусыһы, директор урынбаҫары, 1993 йылдан — директоры; 2008 йылдан Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтының бүлек мөдире, 2011 йылдан — [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының]] өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Филология]] фәндәре кандидаты (1997). [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (2008) һәм атҡаҙанған (1992) уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005), [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]] лауреаты (2007). * [[Йомағужина Рәмилә Наил ҡыҙы]] (1953), юрист-ғалим, дәүләт органдары хеҙмәткәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2003—2010 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Гражданлыҡ хәле акттарын теркәү (ЗАГС) идаралығы етәксеһе, 2012—2016 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]] уҡытыусыһы һәм факультет деканы урынбаҫары. Юридик фәндәр кандидаты (2006). * [[Ҡылысов Урал Ишбирҙе улы]] (1963—8.05.2013), [[География|географ]]-ғалим. 1988—1991 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]], 2000—2013 йылдарҙа [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. [[География]] фәндәре кандидаты (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Баймаҡ районы]]ның [[Иҫке Сибай]] ауылынан. * [[Әсәҙуллин Фәнил Шәйхислам улы]] (1968), [[балет]]мейстер. 1996 йылдан Сибай филармонияһының балет артисы, бер үк ваҡытта 2008 йылдан Сибай халыҡ бейеүҙәре ансамбленең ҡуйыусы балетмейстеры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2011). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районының [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] ауылынан. * [[Ҡаһарманова Миләүшә Сәйғәфәр ҡыҙы]] (1973), журналист, [[проза]]ик. [[«Киске Өфө» гәзите]]нең элекке хеҙмәткәре, [[«Һәнәк» журналы]]ның элекке баш мөхәррире, 2023 йылдан Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы директоры. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2018).}} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Иманғолов Динислам Ислам улы]] (1924—22.09.2014), хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1951—1994 йылдарҙа [[Башҡортостан сода компанияһы|Стәрлетамаҡ сода-цемент комбинаты]] слесары. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның IX саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1975—1980). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1974). [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының почётлы гражданы (1969). * [[Кәримов Риф Низай улы]] (1939—2006), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1960–2003 йылдарҙа [[Кушнаренко районы]]ның Куйбышев исемендәге колхоз механизаторы. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Зөлҡәрнәев Батыргәрәй Сәлим улы]] (1949), хәрби хеҙмәткәр, дәүләт эшмәкәре, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. 1981—1983 йылдарҙа атом һыу аҫты кәмәһе командиры. 1985—1997 йылдарҙа Хәрби‑диңгеҙ академияһы уҡытыусыһы. 1998—2003 йылдарҙа — [[Рәсәй Федерацияһы]] Именлек Советы аппаратында хәрби инспектор. Контр-адмирал (1999). Хәрби фәндәр докторы (1996), профессор (1997). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1982) һәм [[Батырлыҡ ордены|Батырлыҡ]] (2001) ордендары кавалеры. * [[Килмәмәтов Рәмил Исмәғил улы]] (1949—12.04.2019), фоторәссам, йәмәғәтсе. 1983 йылдан СССР Фоторәссамдар союзы ағзаһы. 1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Фоторәссамдар союзы рәйесе, Рәсәй Фоторәссамдар союзы сәркәтибе, 2004 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Фоторәссамдар союзының Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2014). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2010). }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:10 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1872]]: Владимир Арсеньев, Алыҫ Көнсығышты тикшереүсе сәйәхәтсе, [[СССР]] яҙыусыһы («Дерсу Узала»). * [[1894]]: Александр Довженко, СССР кинорежиссёры, яҙыусы, кинодраматург. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1899]]: Вольф Мессинг, эстрада артисы, иллюзионист, психиатр һәм гипнотизёр, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1971). * [[1925]]: Борис Чайковский, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, пианист, педагог, профессор. СССР-ҙың халыҡ артисы (1985) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1969). * [[1931]]: Люсье́на Овчинникова, СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1973). («Девчата», «Сильные духом», «Мама вышла замуж», «Большая перемена», «Девять дней одного года», «И снова Анискин» фильмдәре). * [[1955]]: Лариса Долина, СССР һәм Рәсәйҙең эстрада йырсыһы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (1998). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:10 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1994]]: Евгений Долматовский, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙың [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан шағиры, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты. «Любимый город», «Ночь коротка», «Комсомольцы-добровольцы» һәм башҡа бик күп популяр йырҙар авторы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И10]] [[Категория:10 сентябрь]] cne5b45skz56qunjc8yu7ish5h65yb5 0 71943 1303715 1255007 2026-09-10T14:28:43Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү 1303715 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''11 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 254-се ([[кәбисә йыл]]ында 255-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 111 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}} {{Флагификация|Канада}} {{Флагификация|Филиппины}}: Олатай һәм оләсәйҙәр көнө. * {{Флагификация|Индонезия}}: [[Радио]] көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: [[Ғаилә]] көнө. * {{Флагификация|Латвия}}: Атайҙар көнө. * {{Флагификация|Пакистан}}: Милли көн. * {{Флагификация|Рәсәй}}: ** Хәрби дан көнө. Адмирал Фёдор Ушаков етәкселегендәге рус эскадраһының [[Ҡара диңгеҙ]]ҙәге Тендра морононда төрөк эскадраһын еңеүе. ** Бөтә Рәсәй айыҡлыҡ көнө. ** Ҡырлы стакандың тыуған көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|США}}: Ҡотҡарыусылар көнө. * {{Флагификация|Аргентина}}: Уҡытыусылар көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәрҙең тәрбиә эштәре буйынса белгестәре көнө. ** Эске эштәр министрлығының миграция мәсьәләләре буйынса подразделениелары көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1912]]: [[Мәскәү]]ҙә «Бородино алышы» панорамаһы эшләй башлай. * [[1918]]: Халыҡ Комиссарҙары Советы Декреты менән [[Рәсәй]]ҙә Үлсәү һәм ауырлыҡтың метрик системаһы индерелә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1938]]: Мәскәүҙә «Аэропорт» метро станцияһы асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Болотин Юрий Александрович]] (1930—7.08.2002), [[фән|ғалим]]-тау инженер-геологы. 1969—1990 йылдарҙа «Башкиргеология» производство берекмәһенең Көньяҡ-көнсығыш геология-разведка экспедицияһының баш геологы. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1978). СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Тирлән]] ауылынан. * [[Ғарифйәнов Ғәбделбар Ғарифйән улы]] (1930), ғалим-[[Химик технология|химик-технолог]], хужалыҡ эшмәкәре. 1968—1974 йылдарҙа Стәрлетамаҡ химия заводының баш инженеры. Техник фәндәр докторы (1977), профессор (1990). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Нөнәгәр ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ҡорбанова Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙы]] (1930—14.09.2008), уҡытыусы, [[КПСС|партия]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1972—1985 йылдарҙа КПСС-тың Мәсетле район комитететы секретары, 1986—2005 йылдарҙа райондың Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971), райондың почётлы гражданы. * [[Усманов Миңнерәйес Мәрүән улы]] (1940), [[дәүләт]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1989—1993 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы]] Рәйесе урынбаҫары, 1993—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Премьер-министры урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта республиканың төҙөлөш министры. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, [[Ейәнсура районы]]ның почётлы гражданы. * [[Зиязетдинов Наил Сабир улы]] (1960), ғалим-табип, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре. 2003 йылдан [[Әлшәй районы]] [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] үҙәк район дауаханаһының баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). * [[Шиһапов Зиннур Хәйҙәр улы]] (1965), [[фән|ғалим]]-[[Генетика|генетик]]. 1998 йылдан [[Рәсәй]] Фәндәр академияһы [[Өфө]] ғилми үҙәгенең Ботаника баҡсаһы—институты директоры һәм бер үк ваҡытта 2006 йылдан — Өфө ғилми үҙәгенең рәйес урынбаҫары. Биология фәндәре докторы (2006). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Зорин Сергей Иванович]] (1911—6.02.1954), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, танк полкының механик-водителе, старшина. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовещен районы]]нан. * [[Антипин Иван Алексеевич]] (1921—21.12.2005), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. Штурм авиацияһы лётчигы. Украина Хәрби-Һауа Көстәре генерал‑майоры (2004). [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Ҡыҙыл Еҙем]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шисман Александр Абрамович]] (1946), [[музыка]]нт, [[скрипка]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1969 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Композиторҙар союзының ҡыллы квартетын ойоштороусы һәм уның художество етәксеһе (1993). Профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1996), [[РСФСР|Бөтә Рәсәй]] студенттар камера ансамблдәре конкурсы лауреаты (Мәскәү, 1967). Сығышы менән Биробижан ҡалаһынан. * [[Романов Илдар Саяф улы]] (1961), [[спорт]]сы, тренер. [[Өфө]]нөң Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе. 1992 йылдан «Луч» спорт реабилитация үҙәгенең тренер-уҡытыусыһы, 1999 йылдан Олимпия резервының Өфөләге 20-се балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбенең тренер-уҡытыусыһы, 2009 йылдан — директоры, бер үк ваҡытта күреү буйынса инвалидтарҙың [[Рәсәй]] йыйылма командаһы тренеры. [[Еңел атлетика]] буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2000) һәм [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1983). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Теләү ҡасабаһынан. * [[Фәрхетдинов Рәшит Ғабдулхай улы]] (1966), [[фән|ғалим]]-[[Биология|биолог]]. 2008 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]], 2013 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2017 йылдан [[биохимия]] һәм [[биотехнология]] кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Мәҡсүт (Күгәрсен районы)|Мәҡсүт]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Лазарева Дина Наумовна]] (1922—11.09.2019), [[фән|ғалим]]-[[Фармакология|фармаколог]]. 1946—2002 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1954—1989 йылдарҙа 1-се фармакология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1961—1967 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор; 1974—1991 йылдарҙа [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1987 йылға тиклем лаборатория мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995), медицина фәндәре докторы (1962), профессор (1963). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1993) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002). Рәсәй Федерацияһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1993), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986). * [[Ноғманов Муса Ғимран улы]] (1957), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Стәрлебаш]] юл төҙәтеү-юл һалыу идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Тулин Сергей Заһит улы]] (1992 йылға тиклем [[Ғиззәтуллин Риф Заһит улы]]; 1957), ғалим-юрист, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] Армияһы хәрби хеҙмәткәре, десантсы, генерал-майор. 2001 йылдан Төньяҡ Кавказ хәрби округының 58-се армияһы командующийы урынбаҫары, 2002—2008 йылдарҙа [[Рязань өлкәһе]] хәрби комиссары, төбәктең [[грек-рим көрәше]] федерацияһы рәйесе. Юридик фәндәр кандидаты (2009). [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1996). * [[Рабзина Елена Евгеньевна]] (1972), [[Педагогика|педагог]]. 1994 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы 8-се лицейының [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2008). Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проектының «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе (2007), «Рус теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы» республика конкурсы лауреаты (2008). Сығышы менән ошо ҡаланан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Мостаев Хашим Фәтих улы]] (1918—24.12.2015), [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]-балетмейстер. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1999), [[Мәжит Ғафури]] исемендәге премия лауреаты (2007). Профессиональ балет сәнғәтенә һәм башҡорт халыҡ хореографияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. * [[Имамғаязов Мәжит Имамғаяз улы]] (1938—8.12.2021), зоотехник, урындағы башҡарма һәм партия органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан КПСС-тың Благовещен район комитетының икенсе секретары, 1982 йылдан район советы башҡарма комитеты рәйесе, 1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Благовещен ҡала комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Третьяков Владимир Степанович]] (1938), [[нефть|нефтсе]], «Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының элекке операторы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. * [[Баранов Александр Михайлович]] (1948), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1971 йылдан [[Мәләүез районы]] «Арыҫлан» совхозының МТМ мөдире, баш инженеры; 1977 йылдан «Сельхозтехника» район берекмәһенең идарасы урынбаҫары; 1980 йылдан район ауыл хужалығы идаралығының баш инженеры, начальниктың беренсе урыынбаҫары, 1989 йылдан (өҙөклөк менән) ауыл хужалығы идаралығы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Воскресенск (Мәләүез районы)|Воскресенск]] ауылынан. * [[Сафонов Владимир Евгеньевич]] (1953), юрист-[[фән|ғалим]]. 1996 йылдан [[Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды]] судьяһы, 2001 йылдан хәҙерге Рәсәй суд эшмәкәрлеге дәүләт университеты ([[Мәскәү]]) уҡытыусыһы, 2007 йылдан [[хоҡуҡ]] һәм [[дәүләт]] [[тарих]]ы кафедраһы мөдире. Юридик фәндәр докторы (2000), профессор (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юрисы (2012). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Вальков Алексей Алексеевич]] (1954), ғалим-философ, 1982 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2001), профессор (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:11 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1862]]: О. Генри, [[АҠШ]] яҙыусыһы, [[хикәйә]] оҫтаһы. * [[1877]]: Феликс Эдмундович Дзержинский, революционер, ВЧК (ОГПУ) рәйесе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1937]]: Иосиф Кобзон, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең эстрада йырсыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре, СССР-ҙың халыҡ артисы (1987). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:11 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1971]]: Никита Сергеевич Хрущёв, [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре, КПСС Үҙәк Комитетының 1953—1964 йылдарҙағы Беренсе секретары, СССР Министрҙар Советының 1958—1964 йылдарҙағы Рәйесе. * [[1973]]: Сальвадор Альенде, [[Чили]] президенты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1995]]: Владислав Стржельчик, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[кино]] һәм театр актёры, педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1974), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1988). * [[1996]]: Нил Юзиев, әҙәбиәт белгесе-ғалим, тәнҡитсе, [[Татар АССР-ы]]ның [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1974). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Ямаҙы]] ауылынан}} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|И11]] [[Категория:11 сентябрь]] bih9h1xooy05580xaki1sk2d973wbxx 1303720 1303715 2026-09-10T14:51:42Z Айсар 10823 күренеште төҙәтеү, аныҡлаштырыу 1303720 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''11 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 254-се ([[кәбисә йыл]]ында 255-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 111 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}} {{Флагификация|Канада}} {{Флагификация|Филиппины}}: Олатай һәм оләсәйҙәр көнө. * {{Флагификация|Индонезия}}: [[Радио]] көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: [[Ғаилә]] көнө. * {{Флагификация|Латвия}}: Атайҙар көнө. * {{Флагификация|Пакистан}}: Милли көн. * {{Флагификация|Рәсәй}}: ** Хәрби дан көнө. Адмирал Фёдор Ушаков етәкселегендәге рус эскадраһының [[Ҡара диңгеҙ]]ҙәге Тендра морононда төрөк эскадраһын еңеүе. ** Бөтә Рәсәй айыҡлыҡ көнө. ** Ҡырлы стакандың тыуған көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Башҡортостан Республикаһы]]: Башҡортостан халыҡтарының милли кейем көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|США}}: Ҡотҡарыусылар көнө. * {{Флагификация|Аргентина}}: Уҡытыусылар көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәрҙең тәрбиә эштәре буйынса белгестәре көнө. ** Эске эштәр министрлығының миграция мәсьәләләре буйынса подразделениелары көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1912]]: [[Мәскәү]]ҙә «Бородино алышы» панорамаһы эшләй башлай. * [[1918]]: Халыҡ Комиссарҙары Советы Декреты менән [[Рәсәй]]ҙә Үлсәү һәм ауырлыҡтың метрик системаһы индерелә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1938]]: Мәскәүҙә «Аэропорт» метро станцияһы асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Болотин Юрий Александрович]] (1930—7.08.2002), тау инженер-геологы-[[фән|ғалим]]. 1969—1990 йылдарҙа «Башкиргеология» производство берекмәһенең Көньяҡ-көнсығыш геология-разведка экспедицияһының баш геологы. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1978). СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Тирлән]] ауылынан. * [[Ғарифйәнов Ғәбделбар Ғарифйән улы]] (1930), [[Химик технология|химик-технолог]]-ғалим, химия сәнәғәте тармағы хеҙмәткәре. 1968—1974 йылдарҙа Стәрлетамаҡ химия заводының баш инженеры. Техник фәндәр докторы (1977), профессор (1990). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Нөнәгәр ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ҡорбанова Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙы]] (1930—14.09.2008), уҡытыусы, мәғариф өлкәһе һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1972—1985 йылдарҙа КПСС-тың [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] комитететы секретары, 1986—2005 йылдарҙа райондың Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971), райондың почётлы гражданы. * [[Усманов Миңнерәйес Мәрүән улы]] (1940), инженер, төҙөлөш тармағы һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1989—1993 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы]] Рәйесе урынбаҫары, 1993—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Премьер-министры урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта республиканың төҙөлөш министры. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры, [[Ейәнсура районы]]ның почётлы гражданы. * [[Зиязетдинов Наил Сабир улы]] (1960), табип-ғалим, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 2003 йылдан [[Әлшәй районы]] [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] үҙәк район дауаханаһының баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). * [[Шиһапов Зиннур Хәйҙәр улы]] (1965), [[Генетика|генетик]]-ғалим. 1998 йылдан [[Рәсәй]] Фәндәр академияһы [[Өфө]] ғилми үҙәгенең Ботаника баҡсаһы—институты директоры һәм бер үк ваҡытта 2006 йылдан — Өфө ғилми үҙәгенең рәйес урынбаҫары. Биология фәндәре докторы (2006). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Зорин Сергей Иванович]] (1911—6.02.1954), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, танк полкының механик-водителе, старшина. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовещен районы]]нан. * [[Антипин Иван Алексеевич]] (1921—21.12.2005), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. Штурм авиацияһы лётчигы. Украина Хәрби-Һауа Көстәре генерал‑майоры (2004). [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Ҡыҙыл Еҙем]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шисман Александр Абрамович]] (1946), [[музыка]]нт, [[скрипка]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1969 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Композиторҙар союзының ҡыллы квартетын ойоштороусы һәм уның художество етәксеһе (1993). Профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1996), [[РСФСР|Бөтә Рәсәй]] студенттар камера ансамблдәре конкурсы лауреаты (Мәскәү, 1967). Сығышы менән Биробижан ҡалаһынан. * [[Романов Илдар Саяф улы]] (1961), [[спорт]]сы, тренер. [[Өфө]]нөң Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе. 1992 йылдан «Луч» спорт реабилитация үҙәгенең тренер-уҡытыусыһы, 1999 йылдан Олимпия резервының Өфөләге 20-се балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбенең тренер-уҡытыусыһы, 2009 йылдан — директоры, бер үк ваҡытта күреү буйынса инвалидтарҙың [[Рәсәй]] йыйылма командаһы тренеры. [[Еңел атлетика]] буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2000) һәм [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1983). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Теләү ҡасабаһынан. * [[Фәрхетдинов Рәшит Ғабдулхай улы]] (1966), [[фән|ғалим]]-[[Биология|биолог]]. 2008 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]], 2013 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2017 йылдан [[биохимия]] һәм [[биотехнология]] кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Мәҡсүт (Күгәрсен районы)|Мәҡсүт]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Лазарева Дина Наумовна]] (1922—11.09.2019), [[фән|ғалим]]-[[Фармакология|фармаколог]]. 1946—2002 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1954—1989 йылдарҙа 1-се фармакология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1961—1967 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор; 1974—1991 йылдарҙа [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1987 йылға тиклем лаборатория мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995), медицина фәндәре докторы (1962), профессор (1963). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1993) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002). Рәсәй Федерацияһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1993), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986). * [[Ноғманов Муса Ғимран улы]] (1957), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Стәрлебаш]] юл төҙәтеү-юл һалыу идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Тулин Сергей Заһит улы]] (1992 йылға тиклем [[Ғиззәтуллин Риф Заһит улы]]; 1957), ғалим-юрист, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] Армияһы хәрби хеҙмәткәре, десантсы, генерал-майор. 2001 йылдан Төньяҡ Кавказ хәрби округының 58-се армияһы командующийы урынбаҫары, 2002—2008 йылдарҙа [[Рязань өлкәһе]] хәрби комиссары, төбәктең [[грек-рим көрәше]] федерацияһы рәйесе. Юридик фәндәр кандидаты (2009). [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1996). * [[Рабзина Елена Евгеньевна]] (1972), [[Педагогика|педагог]]. 1994 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы 8-се лицейының [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2008). Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проектының «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе (2007), «Рус теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы» республика конкурсы лауреаты (2008). Сығышы менән ошо ҡаланан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Мостаев Хашим Фәтих улы]] (1918—24.12.2015), [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]-балетмейстер. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1999), [[Мәжит Ғафури]] исемендәге премия лауреаты (2007). Профессиональ балет сәнғәтенә һәм башҡорт халыҡ хореографияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. * [[Имамғаязов Мәжит Имамғаяз улы]] (1938—8.12.2021), зоотехник, урындағы башҡарма һәм партия органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан КПСС-тың Благовещен район комитетының икенсе секретары, 1982 йылдан район советы башҡарма комитеты рәйесе, 1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Благовещен ҡала комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Третьяков Владимир Степанович]] (1938), [[нефть|нефтсе]], «Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының элекке операторы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. * [[Баранов Александр Михайлович]] (1948), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1971 йылдан [[Мәләүез районы]] «Арыҫлан» совхозының МТМ мөдире, баш инженеры; 1977 йылдан «Сельхозтехника» район берекмәһенең идарасы урынбаҫары; 1980 йылдан район ауыл хужалығы идаралығының баш инженеры, начальниктың беренсе урыынбаҫары, 1989 йылдан (өҙөклөк менән) ауыл хужалығы идаралығы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Воскресенск (Мәләүез районы)|Воскресенск]] ауылынан. * [[Сафонов Владимир Евгеньевич]] (1953), юрист-[[фән|ғалим]]. 1996 йылдан [[Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды]] судьяһы, 2001 йылдан хәҙерге Рәсәй суд эшмәкәрлеге дәүләт университеты ([[Мәскәү]]) уҡытыусыһы, 2007 йылдан [[хоҡуҡ]] һәм [[дәүләт]] [[тарих]]ы кафедраһы мөдире. Юридик фәндәр докторы (2000), профессор (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юрисы (2012). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Вальков Алексей Алексеевич]] (1954), ғалим-философ, 1982 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2001), профессор (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:11 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1862]]: О. Генри, [[АҠШ]] яҙыусыһы, [[хикәйә]] оҫтаһы. * [[1877]]: Феликс Эдмундович Дзержинский, революционер, ВЧК (ОГПУ) рәйесе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1937]]: Иосиф Кобзон, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең эстрада йырсыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре, СССР-ҙың халыҡ артисы (1987). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:11 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1971]]: Никита Сергеевич Хрущёв, [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре, КПСС Үҙәк Комитетының 1953—1964 йылдарҙағы Беренсе секретары, СССР Министрҙар Советының 1958—1964 йылдарҙағы Рәйесе. * [[1973]]: Сальвадор Альенде, [[Чили]] президенты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1995]]: Владислав Стржельчик, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[кино]] һәм театр актёры, педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1974), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1988). * [[1996]]: Нил Юзиев, әҙәбиәт белгесе-ғалим, тәнҡитсе, [[Татар АССР-ы]]ның [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1974). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Ямаҙы]] ауылынан}} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|И11]] [[Категория:11 сентябрь]] i5n0hifn1nnqki8ros7t6083ze5ynbl 1303721 1303720 2026-09-10T17:09:41Z Айсар 10823 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу, яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1303721 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''11 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 254-се ([[кәбисә йыл]]ында 255-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 111 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}} {{Флагификация|Канада}} {{Флагификация|Филиппины}}: Олатай һәм оләсәйҙәр көнө. * {{Флагификация|Индонезия}}: [[Радио]] көнө. * {{Флагификация|Казахстан}}: [[Ғаилә]] көнө. * {{Флагификация|Латвия}}: Атайҙар көнө. * {{Флагификация|Пакистан}}: Милли көн. * {{Флагификация|Рәсәй}}: ** Хәрби дан көнө. Адмирал Фёдор Ушаков етәкселегендәге рус эскадраһының [[Ҡара диңгеҙ]]ҙәге Тендра морононда төрөк эскадраһын еңеүе. ** Бөтә Рәсәй айыҡлыҡ көнө. ** Ҡырлы стакандың тыуған көнө. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Башҡортостан Республикаһы]]: Башҡортостан халыҡтарының милли кейем көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|США}}: Ҡотҡарыусылар көнө. * {{Флагификация|Аргентина}}: Уҡытыусылар көнө. * {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәрҙең тәрбиә эштәре буйынса белгестәре көнө. ** Эске эштәр министрлығының миграция мәсьәләләре буйынса подразделениелары көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1912]]: [[Мәскәү]]ҙә «Бородино алышы» панорамаһы эшләй башлай. * [[1918]]: Халыҡ Комиссарҙары Советы Декреты менән [[Рәсәй]]ҙә Үлсәү һәм ауырлыҡтың метрик системаһы индерелә. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1938]]: Мәскәүҙә «Аэропорт» метро станцияһы асыла. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Болотин Юрий Александрович]] (1930—7.08.2002), тау инженер-геологы-[[фән|ғалим]]. 1969—1990 йылдарҙа «Башкиргеология» производство берекмәһенең Көньяҡ-көнсығыш геология-разведка экспедицияһының баш геологы. Геология-минералогия фәндәре кандидаты (1978). СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1980). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Тирлән]] ауылынан. * [[Ғарифйәнов Ғәбделбар Ғарифйән улы]] (1930), [[Химик технология|химик-технолог]]-ғалим, химия сәнәғәте тармағы хеҙмәткәре. 1968—1974 йылдарҙа Стәрлетамаҡ химия заводының баш инженеры. Техник фәндәр докторы (1977), профессор (1990). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның Нөнәгәр ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ҡорбанова Ғәфифә Мәғәфүр ҡыҙы]] (1930—14.09.2008), уҡытыусы, мәғариф өлкәһе һәм [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1972—1985 йылдарҙа КПСС-тың [[Мәсетле районы|Мәсетле район]] комитететы секретары, 1986—2005 йылдарҙа райондың Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971), райондың почётлы гражданы. * [[Усманов Миңнерәйес Мәрүән улы]] (1940), инженер, төҙөлөш тармағы һәм [[дәүләт]] органдары хеҙмәткәре. 1989—1993 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы]] Рәйесе урынбаҫары, 1993—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Премьер-министры урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта республиканың төҙөлөш министры. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры, [[Ейәнсура районы]]ның почётлы гражданы. * [[Зиязетдинов Наил Сабир улы]] (1960), табип-ғалим, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 2003 йылдан [[Әлшәй районы]] [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] үҙәк район дауаханаһының баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2007). * [[Шиһапов Зиннур Хәйҙәр улы]] (1965), [[Генетика|генетик]]-ғалим. 1998 йылдан [[Рәсәй]] Фәндәр академияһы [[Өфө]] ғилми үҙәгенең Ботаника баҡсаһы—институты директоры һәм бер үк ваҡытта 2006 йылдан — Өфө ғилми үҙәгенең рәйес урынбаҫары. Биология фәндәре докторы (2006). }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Зорин Сергей Иванович]] (1911—6.02.1954), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, танк полкының механик-водителе, старшина. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовещен районы]]нан. * [[Антипин Иван Алексеевич]] (1921—21.12.2005), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан [[хәрби хеҙмәткәр]]. Штурм авиацияһы лётчигы. Украина Хәрби-Һауа Көстәре генерал‑майоры (2004). [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Архангел районы]] [[Ҡыҙыл Еҙем]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Шисман Александр Абрамович]] (1946—2023), [[музыка]]нт, [[скрипка]]сы, [[Педагогика|педагог]]. 1969 йылдан хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Композиторҙар союзының ҡыллы квартетын ойоштороусы һәм уның художество етәксеһе (1993). Профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1996), [[РСФСР|Бөтә Рәсәй]] студенттар камера ансамблдәре конкурсы лауреаты (Мәскәү, 1967). Сығышы менән Биробиджан ҡалаһынан. * [[Романов Илдар Саяф улы]] (1961), [[спорт]]сы, [[тренер]]. [[Өфө]]нөң Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе. 1992 йылдан «Луч» спорт реабилитация үҙәгенең тренер-уҡытыусыһы, 1999 йылдан Олимпия резервының Өфөләге 20-се балалар-үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбенең тренер-уҡытыусыһы, 2009 йылдан — директоры, бер үк ваҡытта күреү буйынса инвалидтарҙың [[Рәсәй]] йыйылма командаһы тренеры. [[Еңел атлетика]] буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2000) һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] спорт мастеры (1983). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2000). Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Теләү ҡасабаһынан. * [[Фәрхетдинов Рәшит Ғабдулхай улы]] (1966), [[Биология|биолог]]-[[фән|ғалим]]. 2008 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]], 2013 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] Тәбиғәт һәм кеше институтының биохимия һәм биотехнология кафедраһы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2017 йылдан [[биохимия]] һәм [[биотехнология]] кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (2005), профессор. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Күгәрсен районы]] [[Мәҡсүт (Күгәрсен районы)|Мәҡсүт]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Лазарева Дина Наумовна]] (1922—11.09.2019), [[фән|ғалим]]-[[Фармакология|фармаколог]]. 1946—2002 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1954—1989 йылдарҙа 1-се фармакология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1961—1967 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор; 1974—1991 йылдарҙа [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1987 йылға тиклем лаборатория мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995), медицина фәндәре докторы (1962), профессор (1963). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1993) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002). Рәсәй Федерацияһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1993), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986). * [[Ноғманов Муса Ғимран улы]] (1957), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. [[Стәрлебаш]] юл төҙәтеү-юл һалыу идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. Сығышы менән ошо райондан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Тулин Сергей Заһит улы]] (1992 йылға тиклем [[Ғиззәтуллин Риф Заһит улы]]; 1957), ғалим-юрист, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] Армияһы хәрби хеҙмәткәре, десантсы, генерал-майор. 2001 йылдан Төньяҡ Кавказ хәрби округының 58-се армияһы командующийы урынбаҫары, 2002—2008 йылдарҙа [[Рязань өлкәһе]] хәрби комиссары, төбәктең [[грек-рим көрәше]] федерацияһы рәйесе. Юридик фәндәр кандидаты (2009). [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1996). * [[Рабзина Елена Евгеньевна]] (1972), [[Педагогика|педагог]]. 1994 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһы 8-се лицейының [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2008). Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проектының «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусыһы» конкурсы еңеүсеһе (2007), «Рус теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы» республика конкурсы лауреаты (2008). Сығышы менән ошо ҡаланан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Мостаев Хашим Фәтих улы]] (1918—24.12.2015), [[балет]] артисы, [[Педагогика|педагог]]-балетмейстер. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1999), [[Мәжит Ғафури]] исемендәге премия лауреаты (2007). Профессиональ балет сәнғәтенә һәм башҡорт халыҡ хореографияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. * [[Имамғаязов Мәжит Имамғаяз улы]] (1938—8.12.2021), зоотехник, урындағы башҡарма һәм партия органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1973 йылдан КПСС-тың Благовещен район комитетының икенсе секретары, 1982 йылдан район советы башҡарма комитеты рәйесе, 1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Благовещен ҡала комитетының беренсе секретары. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Третьяков Владимир Степанович]] (1938), [[нефть|нефтсе]], «Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының элекке операторы, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. * [[Баранов Александр Михайлович]] (1948), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1971 йылдан [[Мәләүез районы]] «Арыҫлан» совхозының МТМ мөдире, баш инженеры; 1977 йылдан «Сельхозтехника» район берекмәһенең идарасы урынбаҫары; 1980 йылдан район ауыл хужалығы идаралығының баш инженеры, начальниктың беренсе урыынбаҫары, 1989 йылдан (өҙөклөк менән) ауыл хужалығы идаралығы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Воскресенск (Мәләүез районы)|Воскресенск]] ауылынан. * [[Сафонов Владимир Евгеньевич]] (1953), юрист-[[фән|ғалим]]. 1996 йылдан [[Башҡортостан Республикаһының Конституция Суды]] судьяһы, 2001 йылдан хәҙерге Рәсәй суд эшмәкәрлеге дәүләт университеты ([[Мәскәү]]) уҡытыусыһы, 2007 йылдан [[хоҡуҡ]] һәм [[дәүләт]] [[тарих]]ы кафедраһы мөдире. Юридик фәндәр докторы (2000), профессор (2003). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған юрисы (2012). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Вальков Алексей Алексеевич]] (1954), ғалим-философ, 1982 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2001), профессор (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:11 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1862]]: О. Генри, [[АҠШ]] яҙыусыһы, [[хикәйә]] оҫтаһы. * [[1877]]: Феликс Эдмундович Дзержинский, революционер, ВЧК (ОГПУ) рәйесе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1937]]: Иосиф Кобзон, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең эстрада йырсыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре, СССР-ҙың халыҡ артисы (1987). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:11 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1971]]: Никита Сергеевич Хрущёв, [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре, КПСС Үҙәк Комитетының 1953—1964 йылдарҙағы Беренсе секретары, СССР Министрҙар Советының 1958—1964 йылдарҙағы Рәйесе. * [[1973]]: Сальвадор Альенде, [[Чили]] президенты. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1995]]: Владислав Стржельчик, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[кино]] һәм театр актёры, педагог, СССР-ҙың халыҡ артисы (1974), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1988). * [[1996]]: Нил Юзиев, әҙәбиәт белгесе-ғалим, тәнҡитсе, [[Татар АССР-ы]]ның [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1974). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Яңауыл районы]] [[Ямаҙы]] ауылынан}} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Йыл көндәре|И11]] [[Категория:11 сентябрь]] 4rwblrihndfl52attj7ke9fth1tgry2 0 71945 1303717 1253197 2026-09-10T14:36:15Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1303717 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''13 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 256-сы ([[кәбисә йыл]]ында 257-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 109 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Фашизм]] ҡорбандарын иҫкә алыу көнө (сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһе). ** [[Торналар]] көнө (сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһе). ** Пеницилиндың тыуған көнө. ** [[Шоколад]] көнө. ** [[Бионика]]ның тыуған көнө. ** Позитив фекерләү көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|США}}: Арахис көнө. * {{Флагификация|Мексика}}: Герой [[бала]]лар көнө. * {{Флагификация|Румыния}}: [[Виноград]] йыйыу байрамы. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Краснодар крайы]]: Край ойошторолған көн. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Программистар көнө. ** Парикмахерҙар көнө. ** Йога көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Мелиораторҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1736]]: [[Силәбе]] ҡалаһына нигеҙ һалына. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Дмитриев Юрий Иосифович]] (1915—26.01.1995), конструктор. 1956—1985 йылдарҙа Өфө агрегат производство берекмәһе «Гидромеханика» тәжрибә конструкторлыҡ бюроһының баш конструкторы. Почётлы авиатөҙөүсе (1979). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1971), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1956) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Иркутск өлкәһе]]нең Залари ауылынан. * [[Зефиров Николай Серафимович]] (1935—28.04.2017), [[фән|ғалим]]-[[Органик химия|химик-органик]]. 1958 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1993 йылдан [[органик химия]] кафедраһы мөдире. 1987 йылдан СССР Фәндәр академияһы академигы, 1991 йылдан хәҙерге Башҡортостан Фәндәр академияһының почётлы академигы (1991), химия фәндәре докторы (1965), профессор (1971). «Почёт Билдәһе» (1985), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2001) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1995) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Ярославль]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Нәбиев Ринат Әхмәтғәли улы]] (1950), ғалим-[[тарих]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, дәүләт эшмәкәре. [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты]]ның тарих һәм сәйәсәт кафедраһы мөдире. 1997—2006 йылдарҙа [[Татарстан Республикаһы]] хөкүмәте ҡарамағындағы Дин эштәре буйынса совет рәйесе. Тарих фәндәре докторы, профессор. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Имәнлеҡул]] ауылынан. * [[Йосопов Олег Рафаэль улы]] (1960), муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 2008—2013 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Дим районы]]ның хакимиәт башлығы урынбаҫары, 2014 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Архив эштәре буйынса идаралығы етәксеһе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Омск]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ковалёв Сергей Иванович]] (1886—12.11.1960), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1938—1950 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Тарих институты Ленинград бүлексәһенең өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1956—1960 йылдарҙа Дин һәм атеизм тарихы музейы директоры. Тарих фәндәре докторы (1938). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Оло Ҡуғанаҡ]] ауылынан. * [[Королевский Алексей Григорьевич]] (1941—18.08.2013), график, 1970 йылдан [[СССР]] Рәссмдар союзы ағзаһы. 1967—1984 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған рәссамы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Кравчук Игорь Александрович]] (1966), [[спорт]]сы, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[хоккей]]сыһы, һаҡсы. [[Шайбалы хоккей]] буйынса СССР-ҙың халыҡ‑ара класлы (1987) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (1988). [[Почёт ордены]] кавалеры (2011). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Гладышева Светлана Алексеевна]] (1971), спортсы, йәмәғәтсе. [[Тау саңғыһы спорты]] буйынса 1987 йылдан СССР-ҙың, 1992 йылдан [[БДБ]], 1993—1998 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командалары ағзаһы. 2010—2014 йылдарҙа Рәсәйҙең Тау саңғыһы спорты һәм сноуборд федерацияһы президенты. [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (1992, 1994, 1998). Тау саңғыһы спорты буйынса СССР ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1990), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1994). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2014), Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (1994) ордендары кавалеры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Брусянин Василий Васильевич]] (1867—30.07.1919), [[Рәсәй империяһы]]ның [[Демократия|демократ]] [[Әҙип|яҙыусыһы]]. [[Өфө ҡалаһы]]нда үҫә һәм уҡый, Өфө ер үлсәү уилищеһын тамамлай. 1887 йылдан башлап «Уфимские губернские ведомости» гәзитендә баҫыла. Әҫәрҙәрендә революцияға тиклемге [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]] тормошон, [[башҡорттар]]ҙың көнкүрешен һәм [[йола]]ларын һүрәтләй. Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]] ҡалаһынан. * [[Сунцов Александр Алексеевич]] (1927), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Энергетика|энергетик]]. 1976 йылдан [[«Башкирэнерго» берекмәһе]]нең «Энергосбыт» йәмғиәте директоры, 1988 йылдан баш инженеры, 1992—1995 йылдарҙа директоры һәм директор урынбаҫары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған энергетигы (1977), [[СССР]]-ҙың энергетика һәм электрификация отличнигы (1972), СССР-ҙың Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығы отличнигы (1974), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Краснодар крайы]]ның Павловская станицаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Феофилактов Владимир Иванович]] (1937, [[фән|ғалим]]-инженер-механик. 1959 йылдан «Академик В. П. Макеев исемендәге конструкторлыҡ бюроһы» дәүләт ракета үҙәге хеҙмәткәре, 1970 йылдан бүлек начальнигы, 1986 йылдан — генераль конструктор урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1988—2000 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның Дәүләт ракета үҙәге ҡарамағындағы энергия ҡулайламалары кафедраһы мөдире; 1998 йылдан [[Мейәс]] машиналар эшләү заводының ғилми етәксеһе, 2003 йылдан — техник директор урынбаҫары, бер үк ваҡытта 2000—2002 йылдарҙа «Конверсия—ТЭК« йәмғиәте президенты. Техник фәндәр докторы (1992), профессор (1994). [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1984). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971, 1978). Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан. * [[Динисламов Химмәт Нурислам улы]] (1942—11.1.2005), [[Малсылыҡ|малсы]], 1958—1970 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]]ның «Заветы Ильича» колхозы мал ҡараусыһы, 1975—2002 йылдарҙа — һарыҡ көтөүсеһе. 2-се (1986) һәм 3-сө (1978) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Иҙәш Ҡусҡары]] ауылынан. * [[Ишмияров Марат Хафиз улы]] (1947), ғалим-инженер-механик, [[иҡтисад]]сы. 1995—2005 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] генераль директорының иҡтисад мәсьәләләре буйынса урынбаҫары, беренсе урынбаҫары, берекмәнең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө саҡырылыш (2003—2008) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты (2005). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1999). * [[Морозова Раиса Николаевна]] (1947), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. «Башкирразрезстрой» тресының [[Күмертау]] төҙөлөш-монтаж идаралығының элекке ташсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. * [[Ғәлиуллин Марс Рәсүл улы]] (1957), водитель. 1977 йылдан Әбйәлил районы предприятиелары, шул иҫәптән 1979—1991 йылдарҙа «Сельхозтехника» район берекмәһе водителе. 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1984). [[КПСС Үҙәк Комитеты]]ның, СССР Министрҙар Советының, ВЦСПС һәм ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1987). Сығышы менән ошо райондың [[Тал Ҡусҡары]] ауылынан. * [[Мырҙабаева Сәлиә Шәрифйән ҡыҙы]] (1957), ғалим-табип-педиатр, дәүләт хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1996 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы; 1998—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары, 1-се урынбаҫары; [[Рәсәй Федерацияһы]]ның бишенсе (2007—2011) һәм алтынсы (2011—2016) саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының президиум ағзаһы. Рәсәйҙең (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған табибы, Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы. * [[Ризуанова Гәлүсә Зәки ҡыҙы]] (1962), [[Башҡортостан Республикаһы «Ағиҙел» башҡорт художестволы кәсептәре дәүләт унитар предприятиеһы|«Ағиҙел» халыҡ кәсептәре предприятиеһы]]ның техник әҙерләү һәм контроль бүлегенең элекке начальнигы, 2016 йылдан предприятиеның тәүге профсоюз ойошмаһы рәйесе, музей етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған туҡыу һәм еңел сәнәғәт хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Антипов-Каратаев Иван Николаевич]] (1888—3.07.1965), [[тупраҡ |тупраҡ белгесе]]-[[фән|ғалим]]. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы. [[Тажикстан|Тажик ССР-ы]] Фәндәр академияһы академигы (1951). Тажик ССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Дүрт [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Федоровка районы]]ның [[Тәнәй (Фёдоровка районы)|Тәнәй]] ауылынан. * [[Фәхретдинов Мөхәррәм Шәмсетдин улы]] (1923—2008), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Семёнов Александр Сергеевич]] (1933—4.08.2023), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1959 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһы [[мәктәп]]тәре һәм һөнәри-техник училищелары [[уҡытыусы]]һы, 1976—1998 йылдарҙа 48-се һөнәри училище директоры, 1998—2000 йылдарҙа ҡаланың ветерандар советы рәйесе, артабан — совет ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған һөнәри-техник белем биреү уҡытыусыһы (1986), ҡаланың почётлы гражданы (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ауырғазы районы]]ның [[Берёзовка (Ауырғазы районы)|Берёзовка]] ауылынан. * [[Кодакова Наталья Васильевна]] (1938), педагог. 2000—2011 йылдарҙа [[Сибай]] ҡалаһы 12-се урта мәктәбенең [[инглиз теле]] уҡытыусыһы, Хәрби дан музейын ойоштороусы һәм уның етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1983), Сибай ҡалаһының почётлы гражданы (2010). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Мәмбәтов Рәфҡәт Әхмәтхан улы]] (1938—2018), механизатор. 1957—1995 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның «Маҡан» совхозы тракторсыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. * [[Баранова Людмила Фёдоровна]] (1948), педагог. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһы 5-се урта мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Павлова Галина Михайловна]] (1948), педагог. 1972—2008 йылдарҙа Хәйбулла районы [[Өфө (Хәйбулла районы)|Өфө]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырғыҙ Республикаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Зенкин Фёдор Григорьевич]] (1929—2010), хужалыҡ эшмәкәре. 1968–1978 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1971, 1976) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]] [[Бөгөлсән]] ауылынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:13 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1923]]: Зоя Космодемьянская, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] барышында «[[Советтар Союзы Геройы]]» исеменә лайыҡ булған (1941, үлгәндән һуң) беренсе ҡатын-ҡыҙ. * [[1934]]: Тамара Милашкина, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең опера йырсыһы (сопрано), СССР-ҙың халыҡ артисы (1973). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1935]]: Альберт Лиханов, СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, Рәсәй Балалар фонды президенты («Семейные обстоятельства», «Высшая мера»). * [[1951]]: Александр Розенбаум, СССР һәм Рәсәйҙең йырҙар авторы һәм уларҙы башҡарыусы, актёр һәм яҙыусы, Рәсәйҙең халыҡ артисы (2005). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:13 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1979]]: [[Сыртланов Рим Солтан улы|Рим Сыртланов]], [[башҡорт]] театр актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1955), [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1954) артисы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И13]] [[Категория:13 сентябрь]] qy4y0j5t7s6if6q50bxup637hecyzu4 1303718 1303717 2026-09-10T14:37:48Z Айсар 10823 өҫтәмә мәғлүмәт 1303718 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''13 сентябрь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 256-сы ([[кәбисә йыл]]ында 257-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 109 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-09-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: [[Фашизм]] ҡорбандарын иҫкә алыу көнө (сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһе). ** [[Торналар]] көнө (сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһе). ** Пеницилиндың тыуған көнө. ** [[Шоколад]] көнө. ** [[Бионика]]ның тыуған көнө. ** Позитив фекерләү көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|США}}: Арахис көнө. * {{Флагификация|Мексика}}: Герой [[бала]]лар көнө. * {{Флагификация|Румыния}}: [[Виноград]] йыйыу байрамы. ==== Төбәк байрамдары ==== * [[Краснодар крайы]]: Край ойошторолған көн. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Танкистар көнө. ** Программистар көнө. ** Парикмахерҙар көнө. ** Йога көнө. * {{Флагификация|Таджикистан}}: Мелиораторҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1736]]: [[Силәбе]] ҡалаһына нигеҙ һалына. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Дмитриев Юрий Иосифович]] (1915—26.01.1995), конструктор. 1956—1985 йылдарҙа Өфө агрегат производство берекмәһе «Гидромеханика» тәжрибә конструкторлыҡ бюроһының баш конструкторы. Почётлы авиатөҙөүсе (1979). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966, 1971), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1945), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1956) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Иркутск өлкәһе]]нең Залари ауылынан. * [[Зефиров Николай Серафимович]] (1935—28.04.2017), [[фән|ғалим]]-[[Органик химия|химик-органик]]. 1958 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1993 йылдан [[органик химия]] кафедраһы мөдире. 1987 йылдан СССР Фәндәр академияһы академигы, 1991 йылдан хәҙерге Башҡортостан Фәндәр академияһының почётлы академигы (1991), химия фәндәре докторы (1965), профессор (1971). «Почёт Билдәһе» (1985), [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2001) һәм [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1995) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Ярославль]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Нәбиев Ринат Әхмәтғәли улы]] (1950), ғалим-[[тарих]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, дәүләт эшмәкәре. [[Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты]]ның тарих һәм сәйәсәт кафедраһы мөдире. 1997—2006 йылдарҙа [[Татарстан Республикаһы]] хөкүмәте ҡарамағындағы Дин эштәре буйынса совет рәйесе. Тарих фәндәре докторы, профессор. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Саҡмағош районы]] [[Имәнлеҡул]] ауылынан. * [[Йосопов Олег Рафаэль улы]] (1960), муниципаль һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 2008—2013 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Дим районы]]ның хакимиәт башлығы урынбаҫары, 2014 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте]]нең Архив эштәре буйынса идаралығы етәксеһе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән [[Омск]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Ковалёв Сергей Иванович]] (1886—12.11.1960), [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1938—1950 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Тарих институты Ленинград бүлексәһенең өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1956—1960 йылдарҙа Дин һәм атеизм тарихы музейы директоры. Тарих фәндәре докторы (1938). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Оло Ҡуғанаҡ]] ауылынан. * [[Королевский Алексей Григорьевич]] (1941—18.08.2013), график, 1970 йылдан [[СССР]] Рәссмдар союзы ағзаһы. 1967—1984 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған рәссамы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Кравчук Игорь Александрович]] (1966), [[спорт]]сы, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[хоккей]]сыһы, һаҡсы. [[Шайбалы хоккей]] буйынса СССР-ҙың халыҡ‑ара класлы (1987) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (1988). [[Почёт ордены]] кавалеры (2011). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. * [[Гладышева Светлана Алексеевна]] (1971), спортсы, йәмәғәтсе. [[Тау саңғыһы спорты]] буйынса 1987 йылдан СССР-ҙың, 1992 йылдан [[БДБ]], 1993—1998 йылдарҙа Рәсәй йыйылма командалары ағзаһы. 2010—2014 йылдарҙа Рәсәйҙең Тау саңғыһы спорты һәм сноуборд федерацияһы президенты. [[Олимпия уйындары]]нда ҡатнашыусы (1992, 1994, 1998). Тау саңғыһы спорты буйынса СССР ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1990), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1994). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт]] (2014), Башҡортостандың [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] (1994) ордендары кавалеры. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Брусянин Василий Васильевич]] (1867—30.07.1919), [[Рәсәй империяһы]]ның [[Демократия|демократ]] [[Әҙип|яҙыусыһы]]. [[Өфө ҡалаһы]]нда үҫә һәм уҡый, Өфө ер үлсәү уилищеһын тамамлай. 1887 йылдан башлап «Уфимские губернские ведомости» гәзитендә баҫыла. Әҫәрҙәрендә революцияға тиклемге [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]] тормошон, [[башҡорттар]]ҙың көнкүрешен һәм [[йола]]ларын һүрәтләй. Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]] ҡалаһынан. * [[Сунцов Александр Алексеевич]] (1927), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Энергетика|энергетик]]. 1976 йылдан [[«Башкирэнерго» берекмәһе]]нең «Энергосбыт» йәмғиәте директоры, 1988 йылдан баш инженеры, 1992—1995 йылдарҙа директоры һәм директор урынбаҫары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған энергетигы (1977), [[СССР]]-ҙың энергетика һәм электрификация отличнигы (1972), СССР-ҙың Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығы отличнигы (1974), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Краснодар крайы]]ның Павловская станицаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Феофилактов Владимир Иванович]] (1937, [[фән|ғалим]]-инженер-механик. 1959 йылдан «Академик В. П. Макеев исемендәге конструкторлыҡ бюроһы» дәүләт ракета үҙәге хеҙмәткәре, 1970 йылдан бүлек начальнигы, 1986 йылдан — генераль конструктор урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1988—2000 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның Дәүләт ракета үҙәге ҡарамағындағы энергия ҡулайламалары кафедраһы мөдире; 1998 йылдан [[Мейәс]] машиналар эшләү заводының ғилми етәксеһе, 2003 йылдан — техник директор урынбаҫары, бер үк ваҡытта 2000—2002 йылдарҙа «Конверсия—ТЭК« йәмғиәте президенты. Техник фәндәр докторы (1992), профессор (1994). [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1984). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971, 1978). Сығышы менән [[Силәбе]] ҡалаһынан. * [[Динисламов Химмәт Нурислам улы]] (1942—11.1.2005), [[Малсылыҡ|малсы]], 1958—1970 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]]ның «Заветы Ильича» колхозы мал ҡараусыһы, 1975—2002 йылдарҙа — һарыҡ көтөүсеһе. 2-се (1986) һәм 3-сө (1978) дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Иҙәш Ҡусҡары]] ауылынан. * [[Ишмияров Марат Хафиз улы]] (1947), ғалим-инженер-механик, [[иҡтисад]]сы. 1995—2005 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] генераль директорының иҡтисад мәсьәләләре буйынса урынбаҫары, беренсе урынбаҫары, берекмәнең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө саҡырылыш (2003—2008) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты (2005). [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1999). * [[Морозова Раиса Николаевна]] (1947), [[Төҙөлөш|төҙөүсе]]. «Башкирразрезстрой» тресының [[Күмертау]] төҙөлөш-монтаж идаралығының элекке ташсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. * [[Ғәлиуллин Марс Рәсүл улы]] (1957), водитель. 1977 йылдан Әбйәлил районы предприятиелары, шул иҫәптән 1979—1991 йылдарҙа «Сельхозтехника» район берекмәһе водителе. 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1984). [[КПСС Үҙәк Комитеты]]ның, СССР Министрҙар Советының, ВЦСПС һәм ВЛКСМ Үҙәк Комитетының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1987). Сығышы менән ошо райондың [[Тал Ҡусҡары]] ауылынан. * [[Мырҙабаева Сәлиә Шәрифйән ҡыҙы]] (1957), ғалим-табип-педиатр, дәүләт хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1996 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы; 1998—2007 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары, 1-се урынбаҫары; [[Рәсәй Федерацияһы]]ның бишенсе (2007—2011) һәм алтынсы (2011—2016) саҡырылыш [[Дәүләт думаһы]] депутаты. Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының президиум ағзаһы. Рәсәйҙең (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған табибы, Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы. * [[Ризуанова Гәлүсә Зәки ҡыҙы]] (1962), [[Башҡортостан Республикаһы «Ағиҙел» башҡорт художестволы кәсептәре дәүләт унитар предприятиеһы|«Ағиҙел» халыҡ кәсептәре предприятиеһы]]ның техник әҙерләү һәм контроль бүлегенең элекке начальнигы, 2016 йылдан предприятиеның тәүге профсоюз ойошмаһы рәйесе, музей етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған туҡыу һәм еңел сәнәғәт хеҙмәткәре. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Антипов-Каратаев Иван Николаевич]] (1888—3.07.1965), [[тупраҡ |тупраҡ белгесе]]-[[фән|ғалим]]. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы. [[Тажикстан|Тажик ССР-ы]] Фәндәр академияһы академигы (1951). Тажик ССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Дүрт [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Федоровка районы]]ның [[Тәнәй (Фёдоровка районы)|Тәнәй]] ауылынан. * [[Фәхретдинов Мөхәррәм Шәмсетдин улы]] (1923—2008), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Семёнов Александр Сергеевич]] (1933—4.08.2023), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1959 йылдан [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһы [[мәктәп]]тәре һәм һөнәри-техник училищелары [[уҡытыусы]]һы, 1976—1998 йылдарҙа 48-се һөнәри училище директоры, 1998—2000 йылдарҙа ҡаланың ветерандар советы рәйесе, артабан — совет ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған һөнәри-техник белем биреү уҡытыусыһы (1986), ҡаланың почётлы гражданы (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ауырғазы районы]]ның [[Берёзовка (Ауырғазы районы)|Берёзовка]] ауылынан. * [[Кодакова Наталья Васильевна]] (1938), педагог. 2000—2011 йылдарҙа [[Сибай]] ҡалаһы 12-се урта мәктәбенең [[инглиз теле]] уҡытыусыһы, Хәрби дан музейын ойоштороусы һәм уның етәксеһе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1983), Сибай ҡалаһының почётлы гражданы (2010). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Мәмбәтов Рәфҡәт Әхмәтхан улы]] (1938—2018), механизатор. 1957—1995 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]]ның «Маҡан» совхозы тракторсыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. * [[Баранова Людмила Фёдоровна]] (1948), педагог. [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһы 5-се урта мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы. * [[Павлова Галина Михайловна]] (1948), педагог. 1972—2008 йылдарҙа Хәйбулла районы [[Өфө (Хәйбулла районы)|Өфө]] урта мәктәбе уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1989). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырғыҙ Республикаһы]]нан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Зенкин Фёдор Григорьевич]] (1929—2010), хужалыҡ эшмәкәре. 1968–1978 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1971, 1976) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Көйөргәҙе районы]] [[Бөгөлсән]] ауылынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:13 сентябрҙә тыуғандар</categorytree>'' * [[1923]]: Зоя Космодемьянская, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] барышында «[[Советтар Союзы Геройы]]» исеменә лайыҡ булған (1941, үлгәндән һуң) беренсе ҡатын-ҡыҙ. * [[1934]]: Тамара Милашкина, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең опера йырсыһы (сопрано), СССР-ҙың халыҡ артисы (1973). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1935]]: Альберт Лиханов, СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, Рәсәй Балалар фонды президенты («Семейные обстоятельства», «Высшая мера»). * [[1951]]: Александр Розенбаум, СССР һәм Рәсәйҙең йырҙар авторы һәм уларҙы башҡарыусы, актёр һәм яҙыусы, Рәсәйҙең халыҡ артисы (2005). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:13 сентябрҙә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1979]]: [[Сыртланов Рим Солтан улы|Рим Сыртланов]], [[башҡорт]] театр актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1955), [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1954) артисы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|И13]] [[Категория:13 сентябрь]] cfab0yxfgdetxz99hm6tdg5mjlo64tt 0 89916 1303712 1281881 2026-09-10T13:45:18Z Shirshikay 48080 яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1303712 wikitext text/x-wiki {{Язык |цвет = алтайские |имя = Төньяҡ-көнбайыш диалект |самоназвание = |страны = {{RUS}} |регионы = [[Башҡортостан]], [[Пермь крайы]], [[Татарстан]] |официальный язык = |регулирующая организация = |число носителей = |рейтинг = |вымер = |статус = |категория = Евразия телдәре |классификация = ''[[Алтай телдәре]]'' (бәхәсле) : [[Төрки телдәр|Төрки тармағы]] :: [[Ҡыпсаҡ телдәре|Ҡыпсаҡ төркөмө]] ::: Ҡыпсаҡ-болғар төркөмсәһе |письмо = [[кириллица]] ([[башҡорт яҙыуы]]) |ГОСТ 7.75-97 = баш 086 |ISO1 = ba |ISO2 = bak |ISO3 = bak }} '''Төньяҡ-көнбайыш диалект''' (шулай уҡ ''көнбайыш диалект'') — [[башҡорт теле]] [[Башҡорт теленең диалекттары|диалекттарының]] береһе. Төньяҡ-көнбайыш диалект ареалында башҡорт һәм [[Татар теле|татар]] телдәре һөйләштәренең үҙ-ара тәьҫир итеү процесстары әүҙем барған — башҡорт һөйләштәре татар теленең урта диалекты һөйләштәренә яҡынлашҡан, ә татар һөйләштәре, атап әйткәндә фонетика һәм лексика өлкәһендә, башҡорт диалектологик һыҙаттары йоғонтоһона бирелгәндәр<ref name="Диалектная система башкирского языка">{{статья |автор = [[Рәшит Шәкүр|Шакуров Р. З.]] |заглавие = Диалектная система башкирского языка |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=2197 |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] |тип = |год = 2012 |том = |номер = 8 |страницы = 40—61 |doi = |issn = 1683-3554 }}</ref>. == Таралыу ареалы == Башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһының]] [[Асҡын районы|Асҡын]], [[Баҡалы районы|Баҡалы]], [[Балтас районы|Балтас]], [[Благовар районы|Благовар]], [[Благовещен районы|Благовещен]], [[Борай районы|Борай]], [[Бөрө районы|Бөрө]], [[Бүздәк районы|Бүздәк]], [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө]], [[Йәрмәкәй районы|Йәрмәкәй]], [[Илеш районы|Илеш]], [[Краснокама районы|Краснокама]], [[Кушнаренко районы|Кушнарен]], [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел]], [[Саҡмағош районы|Саҡмағош]], [[Туймазы районы|Туймазы]], [[Тәтешле районы|Тәтешле]], [[Шаран районы|Шаран]] һәм [[Яңауыл районы|Яңауыл]] райондарында<ref>Шулай уҡ өлөшләтә Башҡортостандың [[Миәкә районы|Миәкә]] һәм [[Әлшәй районы|Әлшәй]] райондарының бер нисә тораҡ пунктарында таралған Башкортостана ([[ғәйнә]] һәм [[мең|һарайлы-мең]] ырыуҙары башҡорттары).</ref>, [[Татарстан|Татарстан Республикаһының]] [[Аҙнаҡай районы|Аҙнаҡай]], [[Аҡтаныш районы|Аҡтаныш]], [[Баулы районы|Баулы]], [[Бөгөлмә районы|Бөгөлмә]], [[Минзәлә районы|Минзәлә]], [[Мөслим районы|Мөслим]], [[Сарман районы|Сарман]], [[Әгерже районы|Әгерже]], [[Әлмәт районы|Әлмәт]], [[Ютазы районы|Ютазы]] һәм башҡа райондарында, [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы|Барҙы]], [[Көйәҙе районы|Көйәҙе]], [[Пермь районы|Пермь]], [[Уй районы (Пермь крайы)|Уй]], [[Чернушка районы|Чернушка]] һәм башҡа райондарында, һәм тағы ла [[Ырымбур өлкәһе]]нең көнбайыш өлөшөндәге бер нисә торама пункттарҙа таралған<ref name="Диалектная система башкирского языка"/>. == Һөйләштәре == [[Файл:Geospatial map of the North-Western dialect of the Bashkir language.svg|thumb|350px|right|Төньяҡ-Көнбайыш диалектың һөйләштәре картаһы]] Башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектында 5 һөйләште айыралар: * ''[[Ғәйнә һөйләше|ғәйнә]]'' ([[Пермь башҡорттары]]ның теле); * ''[[Ҡариҙел һөйләше|ҡариҙел]];'' * ''[[Түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләше|түбәнге ағиҙел-ыҡ]];'' * ''[[Урта урал һөйләше|урта урал]];'' * ''[[Танып һөйләше|танып]]''. == Лингвистик ҡылыҡһырлама == === Фонетика === Башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектының төп фонетик билдәләре: * [[С (кириллица)|[с]]] тартынҡыһы урынына [[Ч|[щ]]] тартынҡыһын ҡулланыу (ҡариҙел һөйләшенән башҡа): ''әҙәби телдә'' «аҡсарлаҡ» (чайка) аҡ[с]арлаҡ — ''диал.'' аҡ[щ]арлаҡ<ref>[[Ҡ]] — кириллицала ҡулланылған хәреф, [[:ru:глухой увулярный взрывной|[q]]] тартынҡы өнөн билдәләй.</ref> һ. б.; * [[Һ|[һ]]] тартынҡыһы урынына [[С (кириллица)|[с]]] тартынҡыһын ҡулланыу: ''әҙәби телдә'' «һарымһаҡ» (чеснок) [һ]арым[һ]аҡ — ''диал.'' [с]арым[с]аҡ һ. б.; * һүҙ башында [[Й|[й]]] тартынҡыһы урынына [[Ж|[ж]]] тартынҡыһын ҡулланыу: ''әҙәби телдә'' «йомғаҡ» (клубок) [й]омғак — ''диал.'' [ж]омғаҡ<ref>[[Ғ]] — кириллицала ҡулланылған хәреф, [[:ru:Звонкий велярный спирант|[ɣ]]] тартынҡы өнөн билдәләй.</ref> һ. б.; * [өй]<ref>[[Ө]] — кириллицала ҡулланылған хәреф, [[:ru:Огублённый гласный переднего ряда средне-нижнего подъёма|[œ]]] һуҙынҡы өнөн билдәләй.</ref> ҡушылмаһының [[Ү|[ү]]] һуҙынҡыһына күсеүе: ''әҙәби телдә'' «өйрәнеү» (учиться) [өй]рәнеү — ''диал.'' [ү]рәнеү, ''әҙәби телдә'' «һөйләү» (рассказывать) һ[өй]ләү — ''диал.'' с[ү]ләү һ. б.; * ғәрәп теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә [[Һ|[һ]]] тартынҡыһының төшөп ҡалыуы: ''әҙәби телдә'' «һауа» (воздух) [һауа] — ''диал.'' [ауа] һ. б<ref name="БЭ2013">{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1898-bash-ort-telene-dialekttary|Төньяҡ-көнбайыш диалект|автор=Дилмөхәмәтов М. И., [[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы|Ишбулатов Н. Х.]]}}</ref>. Башҡорт әҙәби телендә һымаҡ [[Ә|[ә]]] һуҙынҡыһы [[К (кириллица)|[к]]] һәм [[Т (кириллица)|[т]]] тартынҡыларынан башланған беренсе ижектәрҙә ҡулланыла: ''әҙәби телдә'' «кәрәк» (надо) к[ә]р[ә]к — ''диал.'' к[ә]р[ә]к; ''әҙәби телдә'' «кәштә» (полка) к[ә]шт[ә] — ''диал.'' к[ә]шт[ә] һ. б. Түбәнге ағиҙел-ыҡ һәм ҡариҙел һөйләштәрендә, шулай уҡ [[Татарстан башҡорттары|минзәлә һәм бөгөлмә башҡорттарының]] телдәрендә, башҡорт әҙәби телендә [[Ҙ|[ҙ]]] тартынҡы хәрефе менән билдәләнгән [[:ru:Звонкий зубной щелевой согласный|ð]] өнө актив рәүештә ҡулланыла: : ''диал.'' бе[ҙ] — ''әҙәби телдә'' «беҙ» (мы) бе[ҙ]; : ''диал.'' се[ҙ] — ''әҙәби телдә'' «һеҙ» (вы) һе[ҙ]; : ''диал.'' ҡо[ҙ]а — ''әҙәби телдә'' «ҡоҙа» (сват) ҡо[ҙ]а; : ''диал.'' И[ҙ]ел — ''әҙәби телдә'' «Иҙел» (гидроним, [[Волга]]) И[ҙ]ел һ. б<ref name="Диалектная система башкирского языка"/>. Ҡариҙел һөйләшендә шулай уҡ артабанғылар таралған: * [рт], [лт], [мт], [нт], [мк], [мҡ], [нҡ], [ңҡ] диссимилятив ҡушылмалары ([[көньяҡ диалект]]тың урта һөйләшендәге кеүек) күҙәтелә: ''әҙәби телдә'' «бында» (здесь) бы[нд]а — ''диал.'' мы[нт]а, «барҙы» (ходил) ба[рҙ]ы — ба[рт]ы һ. б.; * аффикстар һәм киҫәксәләр башындағы [[Л|[л]]], [[Н (кириллица)|[н]]], [[Д|[д]]] урынына [[Ҙ|[ҙ]]] тартынҡыһын ҡулланыу: ''әҙәби телдә'' «ҡалала» (в городе) ҡала[л]а — ''диал.'' ҡала[ҙ]а, «барһа ла» (даже если пойдёт) барһа [л]а — барһа [ҙ]а һ. б.; * [өй] ҡушылмаһының [[И|[и]]] һуҙынҡыһына күсеүе<ref>[[Р (кириллица)|[Р]]] тартынҡыһы алдындағы позициянан башҡа.</ref>: ''әҙәби телдә'' «төймә» (пуговица) т[өй]мә — ''диал.'' т[и]мә һ. б.; * [[Ы|[ы]]] һәм [[Э|[э]]] һуҙынҡыларының иренләшеүе: ''әҙәби телдә'' «шыма» (гладкий) ш[ы]ма — ''диал.'' ш[о°]ма, «сепрәк» (тряпка) с[æ]прәк — с[ө]прәк һ. б<ref name="Диалектная система башкирского языка"/>. Ғәйнә һөйләшендә шулай уҡ таралыу алғандар: * [[А (кириллица)|[а]]], [[Ә|[ә]]] һуҙынҡылары урынына [[Ы|[ы]]], [[Е (кириллица)|[е]]] һуҙынҡыларын ҡулланыу: ''әҙәби телдә'' «ҡырау» (заморозки) ҡыр[а]у — ''диал.'' ҡыр[ы]у, ''әҙәби телдә'' «берәү» (один) бер[ә]ү — ''диал.'' бер[е]ү һ. б<ref>{{книга | автор = [[Миржанова Сәриә Фазулла ҡыҙы|Миржанова С. Ф.]] | заглавие = Северо-западный диалект башкирского языка (формирование и современное состояние): монография | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Башк. кн. изд-во | год = 1991 | том = | страниц = 296 | страницы = 209 | isbn = 5-295-00642-5 | ref = }}</ref>. === Грамматика === {{see also|Башҡорт теленең морфологияһы}} Башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектының төп грамматик билдәләре<ref>''Дильмухаметов М. И., Ишбулатов Н. Х.'' Диалект северо-западный. // Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т.2. В—Ж. — Уфа, 2006. — С.474—475.</ref>: * [[ҡылым]]дың үткән заманының ''-ғаныйы/-гәнейе'' аффикстарының әҙәби телдәге ''-ғайны/-гәйне'' варианты менән йәнәш ҡулланылыуы: ''әҙәби телдә'' «саҡырғайным» (я позвал) — ''диал.'' «чаҡырғаныйым» и «чаҡырғайным», «үҫтергәйнек» (мы вырастили) — «үстергәнейек» и «үҫтергәйнек» һ. б.; * ҡылымдың бойороҡ һөйкәлешенең ''-ың/-ең'' архаик формалағы аффиксы менән килеүе: ''әҙәби телдә'' «алығыҙ» (возьмите) — ''диал.'' «алың», ''әҙәби телдә'' «китегеҙ» (уходите) — ''диал.'' «китең» һ. б.; * ''-ма/-мә, -ыҡ/-ек'' һүҙ яһаусы аффикстарының продуктивлығы: «болама» (беспорядок), «ҡатыҡ» (жёсткий) һ. б.; * ҡылымдың 2-се затындағы парадигмаһында берлектәге (''сың/-сең'' һәм ''-сын/-сен'') һәм күплектәге (''-сыз/-сез'' һәм ''-сығыҙ/-сегеҙ'') аффикс варианттары: ''әҙәби телдә'' «һорайһың» (спрашиваешь) — ''диал.'' «сурайсың» и «сурайсын», ''әҙәби телдә'' «бараһығыҙ» (идёте) — ''диал.'' «барасыз» һәм «барасығыҙ» һ. б. == Диалектты өйрәнеү тарихы == {{see also|Башҡорт теленең диалекттары}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * ''[[Байышев Таһир Ғәлләм улы|Баишев Т. Г.]]'' Башкирские диалекты в их отношении к литературному языку. — М., 1955.{{ref-ru}} * {{книга | автор = | заглавие = Башҡорт теленең диалектологик һүҙлеге | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = Китап | год = 2002 | том = | страниц = 432 | страницы = | isbn = 5-295-03104-7 | ref = }} * Башҡорт һөйләштәренең һүҙлеге. Көнбайыш диалект. 3-сө том. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1987. * {{книга | автор = [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Ғәләүетдинов И. Ғ.]], [[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбирҙин Э. Ф.]] | часть = Башкирский язык | ссылка часть = | заглавие = Языки Российской Федерации и соседних государств: Энциклопедия в 3-х томах | ссылка = | ответственный = Ред. коллегия: В. Н. Ярцева (предс.), В. А. Виноградов (зам. предс.), В. М. Солнцев, Э. Р. Тенишев, А. М. Шахнарович, Е. А. Поцелуевский (отв. секр.), Г. А. Давыдова; Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = Наука | год = 1997 | том = 1 | страницы = 173—182 | страниц = 432 | серия = | isbn = 5-02-011237-2 | ref = }} * ''[[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов И. Г.]]'' Два века башкирского литературного языка. — Уфа: Гилем, 2000. * ''[[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Ғәләүетдинов И. Ғ.]], [[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбирҙин Э. Ф.]], [[Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы| Халиҡова Р. Х.]]'' Башҡорт әҙәби теленең тарихы. — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1993. — 320 б. * Диалектологический атлас башкирского языка. — Уфа: Гилем, 2005. — 234 с. * ''[[Илешев Илдус Ғөбәйҙулла улы|Илишев И. Г.]]'' Язык и политика в многонациональном государстве. — Уфа, 2000. — 270 с.{{ref-ru}} * {{книга | автор = [[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы|Ишбулатов Н. Х.]] | заглавие = Башҡорт теле һәм уның диалекттары | ссылка = | ответственный = | место = Өфө | издательство = Китап | год = 2000 | том = | страниц = 212 | страницы = | isbn = 5-295-02659-0 | ref = }} * ''[[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Максютова Н. Х.]]'' Башкирские говоры, находящиеся в иноязычном окружении. — Уфа: Китап, 1996.{{ref-ru}} * {{книга | автор = [[Миржанова Сәриә Фазулла ҡыҙы|Миржанова С. Ф.]] | заглавие = Северо-западный диалект башкир | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2006 | том = | страниц = 296 | страницы = | isbn = 5-295-03923-4 | ref = }}{{ref-ru}} * ''Poppe N. N.'' Bashkir manual. Descriptive grammar and texts with a Bashkir-English glossary. Bloomington, 1964.{{ref-en}} * Северо-западный диалект башкирского языка. Научный отчет диалектологической экспедиции 1954 года. — Уфа: Гилем, 2008. — 372 с.{{ref-ru}} * ''[[Рәшит Шәкүр|Шәкүров Р. З.]]'' Башҡорт диалектологияһы. — Өфө, 2001. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/1898-bash-ort-telene-dialekttary|Төньяҡ-көнбайыш диалект|автор=Дилмөхәмәтов М. И., [[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы|Ишбулатов Н. Х.]]}} * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/13520-t-nya-k-nbajysh-dialekt|Башҡорт теленең диалекттары|автор=[[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Мәҡсүтова Н. Х.]]}} * {{статья |автор = [[Рәшит Шәкүр|Шакуров Р. З.]] |заглавие = Диалектная система башкирского языка |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=2197 |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] |тип = |год = 2012 |том = |номер = 8 |страницы = 40—61 |doi = |issn = 1683-3554 }} * [https://zen.yandex.ru/media/id/5dc1d42d5ba2b500ae6b9dd6/severozapadnyi-dialekt-bashkirskogo-iazyka-5e9da03892055a0c646ee0fe Михаил Сытин. Северо-западный диалект башкирского языка. Сайт «Яндекс-Дзен», 20 апреля 2020 года]{{ref-ru}}{{V|02|05|2020}} * [https://zen.yandex.ru/media/id/5dc1d42d5ba2b500ae6b9dd6/severozapadnyi-bashkirskii-i-tatarskii-iazyk--eto-odno-i-to-je-5ea80f348b8c7b4d24379813?&utm_campaign=dbr Михаил Сытин. Северо-западный башкирский и татарский язык – это одно и то же? Сайт «Яндекс-Дзен», 30 апреля 2020 года]{{ref-ru}}{{V|02|05|2020}} {{Башҡорт теле}} {{Тюркские языки}} [[Категория:Башҡорт теленең диалекттары]] s3y9igsup91gbg0gxzwno80f6kxwwqd 0 108863 1303711 1281879 2026-09-10T13:42:29Z Shirshikay 48080 яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе), башҡортса түгел 1303711 wikitext text/x-wiki {{Язык |цвет = алтайские |имя = башҡорт теленең Көнсығыш (ҡыуаҡан) диалекты |самоназвание = |страны = {{RUS}} |регионы = Башҡортостан<br>Ҡурған өлкәһе<br>Свердловск өлкәһе<br>Силәбе өлкәһе |официальный язык = |регулирующая организация = Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө ғилми үҙәге|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты Рәсәй Фәндәр Акдемияһының Өфө ғилми үҙәге|РФА ӨҒҮ - УНЦ РАН |число носителей = |рейтинг = |вымер = |статус = |категория = Евразия телдәре |классификация = ''Алтай телдәре'' (бәхәсле) : Төрөк телдәре|Төрөк тармағы :: Ҡыпсаҡ телдәре|Ҡыпсаҡ төркөмө ::: Иҙел (Волга) буйы-ҡыпсаҡ телдәре|Иҙел (Волга) буйы-ҡыпсаҡ төркөмсәһе |письмо = кириллица (Төрки телдәр|башҡорт яҙмаһы) |ГОСТ 7.75-97 = баш 086 |ISO1 = ba |ISO2 = bak |ISO3 = bak }} [[Файл:Geospatial map of the Eastern dialect of the Bashkir language.svg|thumb|350px|right|Көнсығыш диалектың һөйләштәр һәм аҫһөйләштәр картаһы]] '''Башҡорт теле Көнсығыш диалекты''' (шулай уҡ ''ҡыуаҡан диалекты''); {{lang-ba|көнсығыш диалекты}} — башҡорт теленең өс һөйләш диалектының береһе. == Таралыу ареалы == Башҡорт теленең Көнсығыш (ҡыуаҡан) диалекты Башкортостандың [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]], [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]]<ref name=autogenerated1>Северо-восточная часть.</ref>, [[Балаҡатай районы|Балаҡатай]], [[Белорет районы|Белорет]]<ref>Восточная часть.</ref>, [[Бөрйән районы|Бөрйән]]<ref name=autogenerated1 />, [[Ҡыйғы районы|Ҡыйғы]], [[Мәсетле районы|Мәсетле]], [[Салауат районы|Салауат]], [[Учалы районы|Учалы]] райондарында, [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы|Арғаяш]], Эткүл районы, Кәҫле районы, Ҡыҙыл районы, Ҡонашаҡ районы, Красноармейский районы, Күҫә районы, Нәзепетровский районы, Сосновский районы (Силәбе өлкәһе), [[Уй районы|Уй]], [[Сыбаркүл районы|Сыбаркүл]] һәм башҡа райондарында, Ҡорған өлкәһенең — [[Әлмән районы|Әлмән]], [[Сафакүл районы|Сафакүл]], Щучанский райондарында, Свердловск өлкәһе|Свердловск өлкәһенең Арта районы, Красноуфимский районы, Нижнесергинский райондарында таралған<ref>{{статья |автор = [[Рашит Шакур|Шакуров Р. З.]] |заглавие = Диалектная система башкирского языка |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=2197 |язык = |издание = [[Ватандаш]] |тип = |год = 2012 |том = |номер = 8 |страницы = 40—61 |doi = |issn = 1683-3554 }}</ref>. == Һөйләштәр == Башҡорт теленең көнсығыш диалекты 6 һөйләштән тора: * ''[[Арғаяш һөйләше|арғаяш]]'' (был һөйләш эсендә — ялан-ҡатай һөйләшсәһе) * ''Асыуҙы һөйләше (учалы)'' * ''Ҡыҙыл һөйләше'' (был һөйләш эсендә — Күбәләк һөйләшсәһе, ҡарағай-ҡыпсаҡ һәм бөрйән һөйләшсәләре) * ''[[Мейәс һөйләше|мейәс]]'' * ''[[Һалйот һөйләше|һалйот (салйоғот)]]'' * ''Әй һөйләше'' (был һөйләш эсендә — дыуан-мәсетле, лағыр, лапаҫ һәм петрушка һөйләшсәләре). == Лингвистик характеристика == === Фонетика === Башҡорт теле көнсығыш диалектының фонетик үҙенсәлектәре булып: * һүҙ яһаусы аффикстар башында, һүҙ нигеҙе [[Ж|[ж]]], [[З|[з]]], [[Л|[л]]], [[М (кириллица)|[м]]], [[Н (кириллица)|[н]]], [[Ң|[ң]]] өндәренә тамамланған осраҡта, [[Л|[л]]] урынына [[Д|[д]]] ҡулланыла: ''әҙәбисә'' «данлыҡлы» (прославленный) дан[л]ыҡлы — ''диал.'' дан[д]ыкты, ''әҙәбисә'' «елле» (иҫ киткес) ел[л]е — ''диал.'' ел[д]е һ.б.; * һүҙ башында [[Т (кириллица)|[т]]] һәм [[Д|[д]]] фонемаларының сиратлашыуы: ''әҙәбисә'' «туғай» (луг) [т]уғай — ''диал.'' [д]уғай, ''әҙәбисә'' «тулҡын» (волна) [т]улҡын — ''диал.'' [д]улҡын һ.б.; * [[У (кириллица)|[у]]], [[Ү|[ү]]], [[Ҙ|[ҙ]]], [[Й|[й]]], [[Р (кириллица)|[р]]] өндәренән һуң [[Л|[л]]] урынына [[Ҙ|[ҙ]]] өндәрен ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «йәйләү» (летовка) йәй[л]әү — ''диал.'' йәй[ҙ]әү, ''әҙәбисә'' «барлыҡ» (достаток) бар[л]ыҡ — ''диал.'' бар[ҙ]ыҡ һ.б.; * һүҙ һуңында аффикс ҡушҡан осраҡта [[Л|[л]]] фонемаһының төшөп ҡалыуы: ''әҙәбисә'' «ҡалһа» (если останется) ҡа[л]һа — ''диал.'' ҡаһа, ''әҙәбисә'' «килhен» (пусть приходит) ки[л]hен — ''диал.'' киhен һ.б.; * һаңғырау тартынҡыларҙан һуң [[Л|[л]]] урынына [[Т (кириллица)|[т]]] ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «ҡартлыҡ» (старость) ҡарт[л]ык — ''диал.'' ҡарт[т]ык, ''әҙәбисә'' «аслыҡ» (голод) ас[л]ыҡ — ''диал.'' ас[т]ыҡ һ.б. Әй һәм мейәс һөйләштәрендә түбәндәгеләр күҙәтелә: * [өй] өндәр ойоштормаһының [[Ү|[ү]]] һуҙынҡыһына күсеүе: ''әҙәбисә'' «өйрәк» [өй]рәк (утка) — ''диал.'' [ү]рҙәк, «һөйрәтеү» һ[өй]рәтеү (тащить) — һ[ү]рәтеү һ.б.; * [[Ж|[ж]]] тартынҡыһын [[Й|[й]]] урынында ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «мәрйен» (жемчуг) мәр[й]ен — ''диал.'' мәр[ж]ен, «йәйәү» [й]әйәү (пешком) — [ж]әйәү һ.б. * әй һөйләшендә элегерәк [[Й|[й]] өнөн [[Ҙ|[ҙ]]] урынында бер-ике һүҙҙә ҡулланғандар: ''әҙәбисә'' «ҙур» (большой) [ҙ]ур — ''диал.'' [й]ур), мәҫәлән, Йүрүҙән йур+Үҙән тигәндән барлыҡҡа килгән. * әй һөйләшендә элегерәк ҡатын-ҡыҙ исемдәрендә [[Г|[г]]] һәм [[Ғ|[ғ]]] яңғырау тартынҡыларының һаңғырауланышы күҙәтелгән: ''әҙәбисә'' «Гөлзифа» (Гульзифа) [Г]өлзифа — ''диал.'' [К]өзифа, «Гөлйемеш» (Гульемеш) [Г]өлйемеш— ''диал.'' [К]өлйемеш. Арғаяш һөйләшендә түбәндәгеләр күҙәтелә: * [[Ҙ|[ҙ]]] яңғырау тартынҡыһының һүҙ уртаһында һәм аҙағында һаңғырауланышы: ''әҙәбисә'' «ҡуҙғалаҡ» (щавель) ҡу[ҙ]ғалаҡ — ''диал.'' ҡу[ҫ]ҡалаҡ, ''әҙәбисә'' «ҡыҙ» (девушка) ҡы[ҙ] — ''диал.'' ҡы[ҫ] и т. д.; * [[Ҫ|[ҫ]]] һаңғырау тартынҡыһының яңғырауланышы: ''әҙәбисә'' «аҫыл» (драгоценный) а[ҫ]ыл — ''диал.'' а[ҙ]ыл һ.б. Һалйот һөйләшендә [[Һ|[һ]]] өнөн [[Ҫ|[ҫ]]] һәм [[Ҙ|[ҙ]]] урынында ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «ҡыҙ» (девочка) ҡы[ҙ] — ''диал.'' ҡы[һ], ''әҙәбисә'' «баҫым» (ударение) ба[ҫ]ым — ''диал.'' ба[һ]ым һ.б. Ҡыҙыл һөйләшендә [[Г|[г]]] һәм [[Ғ|[ғ]]] яңғырау тартынҡыларының һаңғырауланышы ҡулланыла: ''әҙәбисә'' «ғазап» (мучение) [ғ]азап — ''диал.'' [ҡ]азап, ''әҙәбисә'' «гөнаһ» (грех) [г]өнаһ — ''диал.'' [к]өнаҫ һ.б. === Грамматика === Башҡорт теленең грамматикаһы Башҡорт теленең Көнсығыш диалектының төп грамматик үҙенсәлектәре булып<ref>''Дильмухаметов М. И., [[Ишбулатов, Нагим Хажгалиевич|Ишбулатов Н. Х.]]'' [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/6770-k-nsy-ysh-dialekt Восточный диалект башкирского языка.//Статья в Башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}}</ref>: * хәл ҡылымдың ҡыҫҡартылған «ап»/ «әп» (''әҙәбисә'' «алып») формаларының «бар-», «ҡал-», «ҡас-», «ҡайт-», «сыҡ-», «бир», «ин-», «йөрө-», «кил-», «кит-», «мен-», «төш-» ҡылым нигеҙҙәре менән берләшеүе: ''әҙәбисә'' «алып барыу» (понести) — ''диал.'' «апарыу», ''әҙәбисә'' «алып китеү» (унести) — ''диал.'' «әпкитеү», ''әҙәбисә'' «алып сығыу» (вынести) — ''диал.'' «апсығыу», ''әҙәбисә'' «алып биреү» (подать) — ''диал.'' «әпиреү» һ.б.; * һүҙ яһаусы -ҡаҡ/-кәк, -ғаҡ/гәк, -маҡ/ -мәк, -шыҡ/-шек, -тылыҡ/-телек, -дылыҡ/-делек, -ҙылыҡ/-ҙелек аффикстарының продуктивлығы: «йырмаҡ» (устье реки), «әрҙәшкәк» (скандалист), «һикелтмәк» (ухабы), «ҡыйшыҡ» (кривобокий), «һуғышҡаҡ» (драчун), «уңғандыҡ» (деловитость) һ.б.; * ҡылымдың бойороҡ һөйкәлешенең архаик формаһын -ың/-ең аффиксы менән бәйләнештә ҡулланыу: ''лит.'' «барығыҙ» (идите) — ''диал.'' «барың» һ.б.; * ҡылымдың инфинитив формаһын, ҡылым һәм -ҡалы/-кәле, -ғалы/-гәле, -мак/-мәк, -маҡа/-мәкә аффикстары менән бәйләнештә ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «барырға, күрергә кәрәк» (сходить, увидеть нужно) — ''диал.'' «барғалы, күргәле кәрәк», ''әҙәбисә'' «алырға теләй» (хочет взять) — ''диал.'' «амаҡа була» һ.б. == Тикшеренеүҙәр тарихы == Башҡорт диалектологияһы == Әҙәбиәт == * ''[[Байышев Таһир Ғәлләм улы|БАЙЫШЕВ Таһир Ғәлләм улы]]'' Башкирские диалекты в их отношении к литературному языку. М., 1955. * {{книга | автор = [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов, Ишмухамет Гильмутдинович]] , [[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбердин, Эрнст Файзрахманович]] | часть = Башкирский язык | ссылка часть = | заглавие = Языки Российской Федерации и соседних государств: Энциклопедия в 3-х томах | ссылка = | ответственный = Ред. коллегия: В. Н. Ярцева (предс.), В. А. Виноградов (зам. предс.), В. М. Солнцев, Э. Р. Тенишев, А. М. Шахнарович, Е. А. Поцелуевский (отв. секр.), Г. А. Давыдова; Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = Наука | год = 1997 | том = 1 | страницы = 173—182 | страниц = 432 | серия = | isbn = 5-02-011237-2 | ref = }} * ''[[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов, Ишмухамет Гильмутдинович]]'' Два века башкирского литературного языка. — Уфа: Гилем, 2000. * Диалектологический атлас башкирского языка. — Уфа: Гилем, 2005. 234 с. * {{книга | автор = | заглавие = Диалектологический словарь башкирского языка | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2002 | том = | страниц = 432 | страницы = | isbn = 5-295-03104-7 | ref = }}{{ref-ba}} * ''Илишев И. Г.'' Язык и политика в многонациональном государстве. Уфа, 2000. 270 с. * История башкирского литературного языка./ [[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбердин, Эрнст Файзрахманович]], [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов, Ишмухамет Гильмутдинович]], Р. Х. Халикова: Уфа, Башк. изд-во «Китап», 1993. 320 с.{{ref-ba}} * {{книга | автор = [[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы|Ишбулатов, Нагим Хажгалиевич]] | заглавие = Башкирский язык и его диалекты | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2000 | том = | страниц = 212 | страницы = | isbn = 5-295-02659-0 | ref = }}{{ref-ba}} * ''[[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Максютова, Нажиба Хаерзамановна]]'' Башкирские говоры, находящиеся в иноязычном окружении. — Уфа: Китап, 1996. * ''Максютова Н. Х.'' Материалы по лексике айских башкир //Башкирская лексика. — Уфа: Башкнигоиздат, 1966. — С.49—66. * ''Максютова Н. Х.'' Башкирско-монгольские языковые связи (На материале салъютского говора башкирского языка) // Лингвогеография, диалектология и история языка. — Кишинев: Штиница, 1973. — С.243—246. * ''[[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Максютова, Нажиба Хаерзамановна]]'' Восточный диалект башкирского языка в сравнительно-историческом освещении. — М.: Наука, 1976. — 292 с. * ''Максютова Н. Х.'' Формирование и современное состояние говоров восточного диалекта башкирского языка (сравнительное исследование): Автореф. дисс. д. филол. наук (10.02.06). — Баку, 1980. — 34 с. * {{книга | автор = [[Миржанова Сәриә Фазулла ҡыҙы|Миржанова, Сария Фазулловна]] | заглавие = Северо-западный диалект башкир | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2006 | том = | страниц = 296 | страницы = | isbn = 5-295-03923-4 | ref = }} * ''Poppe N. N.'' Bashkir manual. Descriptive grammar and texts with a Bashkir-English glossary. Bloomington, 1964. * Словарь башкирских говоров. Восточный диалект. Т.1. Уфа: Башк. кн. изд-во, 1967.{{ref-ba}} * {{книга | автор = [[Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы|Юлдашев, Ахнеф Ахметович]] | часть = Башкирский язык | ссылка часть = | заглавие = Языки Мира. Тюркские языки | ссылка = | ответственный = Э. Р. Тенишев | издание = | место = Бишкек | издательство = Кыргызстан | год = 1997 | том = | страницы = | страниц = 543 | серия = | isbn = 5-655-01214-6 | ref = }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|6770|Көнсығыш диалект|автор =Дилмөхәмәтов М. И., [[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы|Ишбулатов Н. Х.]]}} * ''Максютова Нажиба Хаерзамановна'' [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/1898-bash-ort-telene-dialekttary Диалекты башкирского языка.//Статья в Башкирской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305130939/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1898-bash-ort-telene-dialekttary |date=2016-03-05 }}{{ref-ba}} * {{статья |автор = Рашит Шакур |заглавие = Диалектная система башкирского языка |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=2197 |язык = |издание = Ватандаш |тип = |год = 2012 |том = |номер = 8 |страницы = 40—61 |doi = |issn = 1683-3554 }} {{Башҡорт теле}} [[Категория:Башҡорт теленең диалекттары]] 1mb1w8jbged4xn59sjb754azmtq4vum 1303713 1303711 2026-09-10T13:46:31Z Shirshikay 48080 стилде төҙәтеү 1303713 wikitext text/x-wiki {{Язык |цвет = алтайские |имя = башҡорт теленең Көнсығыш (ҡыуаҡан) диалекты |самоназвание = |страны = {{RUS}} |регионы = Башҡортостан<br>Ҡурған өлкәһе<br>Свердловск өлкәһе<br>Силәбе өлкәһе |официальный язык = |регулирующая организация = Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө ғилми үҙәге|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты Рәсәй Фәндәр Акдемияһының Өфө ғилми үҙәге|РФА ӨҒҮ - УНЦ РАН |число носителей = |рейтинг = |вымер = |статус = |категория = Евразия телдәре |классификация = ''Алтай телдәре'' (бәхәсле) : Төрөк телдәре|Төрөк тармағы :: Ҡыпсаҡ телдәре|Ҡыпсаҡ төркөмө ::: Иҙел (Волга) буйы-ҡыпсаҡ телдәре|Иҙел (Волга) буйы-ҡыпсаҡ төркөмсәһе |письмо = кириллица (Төрки телдәр|башҡорт яҙмаһы) |ГОСТ 7.75-97 = баш 086 |ISO1 = ba |ISO2 = bak |ISO3 = bak }} '''Башҡорт теле Көнсығыш диалекты''' (шулай уҡ ''ҡыуаҡан диалекты''); {{lang-ba|көнсығыш диалекты}} — башҡорт теленең өс һөйләш диалектының береһе. == Таралыу ареалы == Башҡорт теленең Көнсығыш (ҡыуаҡан) диалекты Башкортостандың [[Әбйәлил районы|Әбйәлил]], [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]]<ref name=autogenerated1>Северо-восточная часть.</ref>, [[Балаҡатай районы|Балаҡатай]], [[Белорет районы|Белорет]]<ref>Восточная часть.</ref>, [[Бөрйән районы|Бөрйән]]<ref name=autogenerated1 />, [[Ҡыйғы районы|Ҡыйғы]], [[Мәсетле районы|Мәсетле]], [[Салауат районы|Салауат]], [[Учалы районы|Учалы]] райондарында, [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы|Арғаяш]], Эткүл районы, Кәҫле районы, Ҡыҙыл районы, Ҡонашаҡ районы, Красноармейский районы, Күҫә районы, Нәзепетровский районы, Сосновский районы (Силәбе өлкәһе), [[Уй районы|Уй]], [[Сыбаркүл районы|Сыбаркүл]] һәм башҡа райондарында, Ҡорған өлкәһенең — [[Әлмән районы|Әлмән]], [[Сафакүл районы|Сафакүл]], Щучанский райондарында, Свердловск өлкәһе|Свердловск өлкәһенең Арта районы, Красноуфимский районы, Нижнесергинский райондарында таралған<ref>{{статья |автор = [[Рашит Шакур|Шакуров Р. З.]] |заглавие = Диалектная система башкирского языка |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=2197 |язык = |издание = [[Ватандаш]] |тип = |год = 2012 |том = |номер = 8 |страницы = 40—61 |doi = |issn = 1683-3554 }}</ref>. == Һөйләштәр == [[Файл:Geospatial map of the Eastern dialect of the Bashkir language.svg|thumb|350px|right|Көнсығыш диалектың һөйләштәр һәм аҫһөйләштәр картаһы]] Башҡорт теленең көнсығыш диалекты 6 һөйләштән тора: * ''[[Арғаяш һөйләше|арғаяш]]'' (был һөйләш эсендә — ялан-ҡатай һөйләшсәһе) * ''Асыуҙы һөйләше (учалы)'' * ''Ҡыҙыл һөйләше'' (был һөйләш эсендә — Күбәләк һөйләшсәһе, ҡарағай-ҡыпсаҡ һәм бөрйән һөйләшсәләре) * ''[[Мейәс һөйләше|мейәс]]'' * ''[[Һалйот һөйләше|һалйот (салйоғот)]]'' * ''Әй һөйләше'' (был һөйләш эсендә — дыуан-мәсетле, лағыр, лапаҫ һәм петрушка һөйләшсәләре). == Лингвистик характеристика == === Фонетика === Башҡорт теле көнсығыш диалектының фонетик үҙенсәлектәре булып: * һүҙ яһаусы аффикстар башында, һүҙ нигеҙе [[Ж|[ж]]], [[З|[з]]], [[Л|[л]]], [[М (кириллица)|[м]]], [[Н (кириллица)|[н]]], [[Ң|[ң]]] өндәренә тамамланған осраҡта, [[Л|[л]]] урынына [[Д|[д]]] ҡулланыла: ''әҙәбисә'' «данлыҡлы» (прославленный) дан[л]ыҡлы — ''диал.'' дан[д]ыкты, ''әҙәбисә'' «елле» (иҫ киткес) ел[л]е — ''диал.'' ел[д]е һ.б.; * һүҙ башында [[Т (кириллица)|[т]]] һәм [[Д|[д]]] фонемаларының сиратлашыуы: ''әҙәбисә'' «туғай» (луг) [т]уғай — ''диал.'' [д]уғай, ''әҙәбисә'' «тулҡын» (волна) [т]улҡын — ''диал.'' [д]улҡын һ.б.; * [[У (кириллица)|[у]]], [[Ү|[ү]]], [[Ҙ|[ҙ]]], [[Й|[й]]], [[Р (кириллица)|[р]]] өндәренән һуң [[Л|[л]]] урынына [[Ҙ|[ҙ]]] өндәрен ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «йәйләү» (летовка) йәй[л]әү — ''диал.'' йәй[ҙ]әү, ''әҙәбисә'' «барлыҡ» (достаток) бар[л]ыҡ — ''диал.'' бар[ҙ]ыҡ һ.б.; * һүҙ һуңында аффикс ҡушҡан осраҡта [[Л|[л]]] фонемаһының төшөп ҡалыуы: ''әҙәбисә'' «ҡалһа» (если останется) ҡа[л]һа — ''диал.'' ҡаһа, ''әҙәбисә'' «килhен» (пусть приходит) ки[л]hен — ''диал.'' киhен һ.б.; * һаңғырау тартынҡыларҙан һуң [[Л|[л]]] урынына [[Т (кириллица)|[т]]] ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «ҡартлыҡ» (старость) ҡарт[л]ык — ''диал.'' ҡарт[т]ык, ''әҙәбисә'' «аслыҡ» (голод) ас[л]ыҡ — ''диал.'' ас[т]ыҡ һ.б. Әй һәм мейәс һөйләштәрендә түбәндәгеләр күҙәтелә: * [өй] өндәр ойоштормаһының [[Ү|[ү]]] һуҙынҡыһына күсеүе: ''әҙәбисә'' «өйрәк» [өй]рәк (утка) — ''диал.'' [ү]рҙәк, «һөйрәтеү» һ[өй]рәтеү (тащить) — һ[ү]рәтеү һ.б.; * [[Ж|[ж]]] тартынҡыһын [[Й|[й]]] урынында ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «мәрйен» (жемчуг) мәр[й]ен — ''диал.'' мәр[ж]ен, «йәйәү» [й]әйәү (пешком) — [ж]әйәү һ.б. * әй һөйләшендә элегерәк [[Й|[й]] өнөн [[Ҙ|[ҙ]]] урынында бер-ике һүҙҙә ҡулланғандар: ''әҙәбисә'' «ҙур» (большой) [ҙ]ур — ''диал.'' [й]ур), мәҫәлән, Йүрүҙән йур+Үҙән тигәндән барлыҡҡа килгән. * әй һөйләшендә элегерәк ҡатын-ҡыҙ исемдәрендә [[Г|[г]]] һәм [[Ғ|[ғ]]] яңғырау тартынҡыларының һаңғырауланышы күҙәтелгән: ''әҙәбисә'' «Гөлзифа» (Гульзифа) [Г]өлзифа — ''диал.'' [К]өзифа, «Гөлйемеш» (Гульемеш) [Г]өлйемеш— ''диал.'' [К]өлйемеш. Арғаяш һөйләшендә түбәндәгеләр күҙәтелә: * [[Ҙ|[ҙ]]] яңғырау тартынҡыһының һүҙ уртаһында һәм аҙағында һаңғырауланышы: ''әҙәбисә'' «ҡуҙғалаҡ» (щавель) ҡу[ҙ]ғалаҡ — ''диал.'' ҡу[ҫ]ҡалаҡ, ''әҙәбисә'' «ҡыҙ» (девушка) ҡы[ҙ] — ''диал.'' ҡы[ҫ] и т. д.; * [[Ҫ|[ҫ]]] һаңғырау тартынҡыһының яңғырауланышы: ''әҙәбисә'' «аҫыл» (драгоценный) а[ҫ]ыл — ''диал.'' а[ҙ]ыл һ.б. Һалйот һөйләшендә [[Һ|[һ]]] өнөн [[Ҫ|[ҫ]]] һәм [[Ҙ|[ҙ]]] урынында ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «ҡыҙ» (девочка) ҡы[ҙ] — ''диал.'' ҡы[һ], ''әҙәбисә'' «баҫым» (ударение) ба[ҫ]ым — ''диал.'' ба[һ]ым һ.б. Ҡыҙыл һөйләшендә [[Г|[г]]] һәм [[Ғ|[ғ]]] яңғырау тартынҡыларының һаңғырауланышы ҡулланыла: ''әҙәбисә'' «ғазап» (мучение) [ғ]азап — ''диал.'' [ҡ]азап, ''әҙәбисә'' «гөнаһ» (грех) [г]өнаһ — ''диал.'' [к]өнаҫ һ.б. === Грамматика === Башҡорт теленең грамматикаһы Башҡорт теленең Көнсығыш диалектының төп грамматик үҙенсәлектәре булып<ref>''Дильмухаметов М. И., [[Ишбулатов, Нагим Хажгалиевич|Ишбулатов Н. Х.]]'' [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/6770-k-nsy-ysh-dialekt Восточный диалект башкирского языка.//Статья в Башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}}</ref>: * хәл ҡылымдың ҡыҫҡартылған «ап»/ «әп» (''әҙәбисә'' «алып») формаларының «бар-», «ҡал-», «ҡас-», «ҡайт-», «сыҡ-», «бир», «ин-», «йөрө-», «кил-», «кит-», «мен-», «төш-» ҡылым нигеҙҙәре менән берләшеүе: ''әҙәбисә'' «алып барыу» (понести) — ''диал.'' «апарыу», ''әҙәбисә'' «алып китеү» (унести) — ''диал.'' «әпкитеү», ''әҙәбисә'' «алып сығыу» (вынести) — ''диал.'' «апсығыу», ''әҙәбисә'' «алып биреү» (подать) — ''диал.'' «әпиреү» һ.б.; * һүҙ яһаусы -ҡаҡ/-кәк, -ғаҡ/гәк, -маҡ/ -мәк, -шыҡ/-шек, -тылыҡ/-телек, -дылыҡ/-делек, -ҙылыҡ/-ҙелек аффикстарының продуктивлығы: «йырмаҡ» (устье реки), «әрҙәшкәк» (скандалист), «һикелтмәк» (ухабы), «ҡыйшыҡ» (кривобокий), «һуғышҡаҡ» (драчун), «уңғандыҡ» (деловитость) һ.б.; * ҡылымдың бойороҡ һөйкәлешенең архаик формаһын -ың/-ең аффиксы менән бәйләнештә ҡулланыу: ''лит.'' «барығыҙ» (идите) — ''диал.'' «барың» һ.б.; * ҡылымдың инфинитив формаһын, ҡылым һәм -ҡалы/-кәле, -ғалы/-гәле, -мак/-мәк, -маҡа/-мәкә аффикстары менән бәйләнештә ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «барырға, күрергә кәрәк» (сходить, увидеть нужно) — ''диал.'' «барғалы, күргәле кәрәк», ''әҙәбисә'' «алырға теләй» (хочет взять) — ''диал.'' «амаҡа була» һ.б. == Тикшеренеүҙәр тарихы == Башҡорт диалектологияһы == Әҙәбиәт == * ''[[Байышев Таһир Ғәлләм улы|БАЙЫШЕВ Таһир Ғәлләм улы]]'' Башкирские диалекты в их отношении к литературному языку. М., 1955. * {{книга | автор = [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов, Ишмухамет Гильмутдинович]] , [[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбердин, Эрнст Файзрахманович]] | часть = Башкирский язык | ссылка часть = | заглавие = Языки Российской Федерации и соседних государств: Энциклопедия в 3-х томах | ссылка = | ответственный = Ред. коллегия: В. Н. Ярцева (предс.), В. А. Виноградов (зам. предс.), В. М. Солнцев, Э. Р. Тенишев, А. М. Шахнарович, Е. А. Поцелуевский (отв. секр.), Г. А. Давыдова; Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = Наука | год = 1997 | том = 1 | страницы = 173—182 | страниц = 432 | серия = | isbn = 5-02-011237-2 | ref = }} * ''[[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов, Ишмухамет Гильмутдинович]]'' Два века башкирского литературного языка. — Уфа: Гилем, 2000. * Диалектологический атлас башкирского языка. — Уфа: Гилем, 2005. 234 с. * {{книга | автор = | заглавие = Диалектологический словарь башкирского языка | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2002 | том = | страниц = 432 | страницы = | isbn = 5-295-03104-7 | ref = }}{{ref-ba}} * ''Илишев И. Г.'' Язык и политика в многонациональном государстве. Уфа, 2000. 270 с. * История башкирского литературного языка./ [[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбердин, Эрнст Файзрахманович]], [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов, Ишмухамет Гильмутдинович]], Р. Х. Халикова: Уфа, Башк. изд-во «Китап», 1993. 320 с.{{ref-ba}} * {{книга | автор = [[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы|Ишбулатов, Нагим Хажгалиевич]] | заглавие = Башкирский язык и его диалекты | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2000 | том = | страниц = 212 | страницы = | isbn = 5-295-02659-0 | ref = }}{{ref-ba}} * ''[[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Максютова, Нажиба Хаерзамановна]]'' Башкирские говоры, находящиеся в иноязычном окружении. — Уфа: Китап, 1996. * ''Максютова Н. Х.'' Материалы по лексике айских башкир //Башкирская лексика. — Уфа: Башкнигоиздат, 1966. — С.49—66. * ''Максютова Н. Х.'' Башкирско-монгольские языковые связи (На материале салъютского говора башкирского языка) // Лингвогеография, диалектология и история языка. — Кишинев: Штиница, 1973. — С.243—246. * ''[[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Максютова, Нажиба Хаерзамановна]]'' Восточный диалект башкирского языка в сравнительно-историческом освещении. — М.: Наука, 1976. — 292 с. * ''Максютова Н. Х.'' Формирование и современное состояние говоров восточного диалекта башкирского языка (сравнительное исследование): Автореф. дисс. д. филол. наук (10.02.06). — Баку, 1980. — 34 с. * {{книга | автор = [[Миржанова Сәриә Фазулла ҡыҙы|Миржанова, Сария Фазулловна]] | заглавие = Северо-западный диалект башкир | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2006 | том = | страниц = 296 | страницы = | isbn = 5-295-03923-4 | ref = }} * ''Poppe N. N.'' Bashkir manual. Descriptive grammar and texts with a Bashkir-English glossary. Bloomington, 1964. * Словарь башкирских говоров. Восточный диалект. Т.1. Уфа: Башк. кн. изд-во, 1967.{{ref-ba}} * {{книга | автор = [[Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы|Юлдашев, Ахнеф Ахметович]] | часть = Башкирский язык | ссылка часть = | заглавие = Языки Мира. Тюркские языки | ссылка = | ответственный = Э. Р. Тенишев | издание = | место = Бишкек | издательство = Кыргызстан | год = 1997 | том = | страницы = | страниц = 543 | серия = | isbn = 5-655-01214-6 | ref = }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|6770|Көнсығыш диалект|автор =Дилмөхәмәтов М. И., [[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы|Ишбулатов Н. Х.]]}} * ''Максютова Нажиба Хаерзамановна'' [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/1898-bash-ort-telene-dialekttary Диалекты башкирского языка.//Статья в Башкирской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305130939/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1898-bash-ort-telene-dialekttary |date=2016-03-05 }}{{ref-ba}} * {{статья |автор = Рашит Шакур |заглавие = Диалектная система башкирского языка |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=2197 |язык = |издание = Ватандаш |тип = |год = 2012 |том = |номер = 8 |страницы = 40—61 |doi = |issn = 1683-3554 }} {{Башҡорт теле}} [[Категория:Башҡорт теленең диалекттары]] 3n222juaum3oar3s4pktgumunszexvo 0 108947 1303710 1281880 2026-09-10T13:39:16Z Shirshikay 48080 яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1303710 wikitext text/x-wiki {{Язык |цвет = алтайские |имя = Башҡорт теленең Көньяҡ (юрматы) диалекты |самоназвание = |страны = {{RUS}} |регионы = [[Башҡортостан]]<br />[[Ҡурған өлкәһе]]<br />[[Свердловск өлкәһе]]<br />[[Силәбе өлкәһе]] |официальный язык = |регулирующая организация = <!-- [[Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] [[Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө ғилми үҙәге|РФА ӨҒҮ - УНЦ РАН]]--> |число носителей = 600 мең кешенән артыҡ |рейтинг = |вымер = |статус = |категория = Евразия телдәре |классификация = ''[[Алтай телдәре]]'' (бәхәсле) : Төрөк тармағы :: |Ҡыпсаҡ төркөмө ::: Волга буйы-ҡыпсаҡ төркөмсәһе |яҙма = [[кириллица]] ([[башҡорт яҙмаһы]]) |ГОСТ 7.75-97 = баш 086 |ISO1 = ba |ISO2 = bak |ISO3 = bak }} '''Башҡорт теленең Көньяҡ диалекты''' (шулай уҡ ''юрматы диалекты''; {{lang-ba|көньяҡ диалект}}) — [[Башҡорт теле|башҡорт теле]]нең өс диалектының береһе. == Таралыу ареалы == Башҡорт теленең Көньяҡ (юрматы) диалекты [[Башҡортостан]]дың [[Әлшәй районы|Әлшәй]], [[Архангел районы|Архангел]], [[Ауырғазы районы|Ауырғазы]], [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]], [[Бишбүләк районы|Бишбүләк]], [[Белорет районы|Белорет]], [[Бөрйән районы|Бөрйән]], [[Ғафури районы|Ғафури]], [[Дәүләкән районы|Дәүләкән]], [[Ейәнсура районы|Ейәнсура]], [[Йылайыр районы|Йылайыр]], [[Иглин районы|Иглин]], [[Ишембай районы|Ишембай]], [[Ҡырмыҫҡалы районы|Ҡырмыҫҡалы]], [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]], [[Көйөргәҙе районы|Көйөргәҙе]], [[Мәләүез районы|Мәләүез]], [[Миәкә районы|Миәкә]], [[Нуриман районы|Нуриман]], [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш]], [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ]], [[Фёдоровка районы|Фёдоровка]], [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]], [[Шишмә районы|Шишмә]] райондарында, шулай уҡ [[Ырымбур өлкәһе|Ырымбур]], [[Һамар өлкәһе|Һамар]] һәм [[Һарытау өлкәһе|Һарытау]] өлкәләрендә башҡорттарҙың компакт йәшәгән урындарында таралған<ref>{{статья |автор = [[Рашит Шакур|Шакуров Р. З.]] |заглавие = Диалектная система башкирского языка |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=2197 |язык = |издание = [[Ватандаш]] |тип = |год = 2012 |том = |номер = 8 |страницы = 40—61 |doi = |issn = 1683-3554 }}</ref>. == Һөйләштәр == [[Файл:Geospatial map of the Southern dialect of the Bashkir language.svg|thumb|350px|right|Көньяҡ диалектың һөйләштәр һәм аҫһөйләштәр картаһы]] Башҡорт теленең көньяҡ диалектында 5 һөйләш айырып күрһәтелә: * ''[[Дим һөйләше|дим]]'' (был һөйләш эсендә — төньяҡ-көнсығыш ([[көҙәй]]) һәм көньяҡ-көнбайыш (кәмәлек һәм туҡ башҡорттары теле) һөйләшсәләре); * ''егән;'' * ''эйек-һаҡмар'' (был һөйләш эсендә — үрге һаҡмар, эйек, түбәнге һаҡмар, нөгөш, соран, соран-ырғыҙ, юрматы һәм юшатыр һөйләшсәләре); * ''урта'' (был һөйләш эсендә — еҙем, баҫыу, инйәр һәм ҡырмыҫҡалы һөйләшсәләре); * ''[[Өршәк һөйләше|өршәк]]'' == Лингвистик характеристика == === Фонетика === Башҡорт теле көньяҡ диалектының төп фонетик үҙенсәлектәре: * һүҙ яһаусы аффикстарҙы [[Ҙ|[ҙ]]] һәм [[Т (кириллица)|[т]]] урынына ижек башынан [[Л|[л]]] тартынҡыһын ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «буйҙаҡ» (холостой) — ''диал.'' буй[л]аҡ һ.б.; * һүҙ яһаусы аффикстарҙы [[М (кириллица)|[м]]] һәм [[Н (кириллица)|[н]]] өндәренә тамамланған нигеҙ артынан ижек башынан [[Н (кириллица)|[н]]] тартынҡыһын ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «ҡомло» (песчаный) ҡом[л]о — ''диал.'' ҡом[н]о, «киткәндәр» (ушли) киткән[д]әр — киткән[н]әр һ.б.; * [[Д|[д]]], [[Ҙ|[ҙ]]] һәм [[Т (кириллица)|[т]]] урынына күплек аффикстарының башында [[Л|[л]]] ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «аттар» (лошади) ат[т]ар — ''диал.'' ат[л]ар, ''әҙәбисә'' «башҡорттар» (башкиры) башҡорт[т]ар — ''диал.'' башҡорт[л]ар һ.б. Ыҡ-һаҡмар һөйләшендә күҙәтелә: * һаҡмар зонаһында ҡайһы бер һүҙҙәрҙә [[Ҫ|[ҫ]]] урынына [[Һ|[һ]]] ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «һыуҫаһа» (әгәр һыу эскеһе килһә) һыу[ҫ]аһа — һыу[һ]аһа, ''әҙәбисә'' «баҫма» (мостик, издание) ба[ҫ]ма — ба[һ]ма һ.б.; * һүҙ башында тамаҡ [аъ] ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «аҡ» (белый) [а]ҡ — ''диал.'' [аъ]ҡ, ''әҙәбисә'' «ахыры» (кажется) [а]хыры — ''диал.'' [аъ]хыры һ.б.; * һүҙ башында [[Т (кириллица)|[т]]] урынына [[Д|[д]]] тартынҡыһын ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «тамға» (знак) [т]амға — ''диал.'' [д]амға, ''әҙәбисә'' «төн» (ночь) [т]өн — ''диал.'' [д]өн һ.б. Урта һөйләштә шулай уҡ күҙәтелә: * [[Төньяҡ-көнбайыш диалект|Башҡорт теленең Төньяҡ-көнбайыш диалекты|башҡорт теленең көнбайыш диалекты]] ҡариҙел һөйләшендәге кеүек) [рт], [лт], [мт], [нт], [мк], [мҡ], [нҡ], [ңҡ] диссимилятив ойоштормаларын ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «урманда» (в лесу) урма[нд]а — ''диал.'' урма[нт]а, ''әҙәбисә'' «йондоҙ» (звезда) йо[нд]оҙ — ''диал.'' йо[нт]оҙ һ.б.; * Һүҙ уртаһында [[Һ|[һ]]] өнө урынына [[Ҫ|[ҫ]]] өнөн ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «күрһәтеү» (показывать) күр[һ]әтеү — ''диал.'' күр[ҫ]әтеү, ''әҙәбисә'' «аҡһау» (хромать) аҡ[һ]ау — ''диал.'' аҡ[ҫ]ау һ.б.; * [ңғ] ойоштормаһы урынына [[Ң|[ң]]] тартынҡыһын ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «һаңғырау» (глухой) һа[ңғ]ырау — ''диал.'' һа[ң]рау, «яңғырау» (звонкий) я[ңғ]ырау — ''диал.'' я[ң]рау һ.б. Дим һөйләшендә шулай уҡ күҙәтелә: * ысын башҡорт һүҙҙәрендә [[Һ|[һ]]] урынына [[Ҫ|[ҫ]]] өнөн ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «һыу» (вода) [һ]ыу — [ҫ]ыу, ''әҙәбисә'' «туҡһан» (девяносто) туҡ[һ]ан — туҡ[ҫ]ан һ.б.; * беренсе ижектә лабиалләштерелгән [а°] ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «бабай» (старик) б[а]бай — ''диал.'' б[а°]бай, ''әҙәбисә'' [а]птырау (удивляться) — ''диал.'' [а°]птырау һ.б.; * [ей] һәм [өй] ойоштормаларының [[И|[и]]] һуҙынҡыһына күсеүе: ''әҙәбисә'' «кейәү» (зять) к[ей]әү — ''диал.'' к[и]йәү, ''әҙәбисә'' «төйөү» (толочь) т[өй]өү — ''диал.'' т[и]йеү һ.б. * аффикстар һәм киҫәксәләр башында [[Л|[л]]], [[Н (кириллица)|[н]]], [[Д|[д]]] урынына [[Ҙ|[ҙ]]] тартынҡыһын ҡулланыу: ''әҙәбисә'' «ҡаланан» (из города) ҡала[н]ан — ''диал.'' ҡала[ҙ]ан, ''әҙәбисә'' «һәммәһе лә» (все) һәммәһе [л]ә — ''диал.'' һәммәҫе [ҙ]ә һ.б. === Грамматикаһы === Башҡорт теле Көньяҡ диалектының төп грамматик үҙенсәлектәре<ref>''Дильмухаметов М. И., [[Ишбулатов, Нагим Хажгалиевич|Ишбулатов Н. Х.]]'' [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/6795-k-nya-dialekt Южный диалект башкирского языка.//Статья в Башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}}</ref>: * -ыр/-ер, -ар/ -әр, -ыу/-еү, -ау/-әү -маға/-мәгә аффикстары менән бергә ҡылымдың инфинитив формаһы булып сығыш яһауы(урта һөйләштә): ''әҙәбисә'' «уҡырға кәрәк» (надо учиться) — ''диал.'' «уҡыр кәрәк», ''әҙәбисә'' «йәшәргә тейеш» (должен жить) — ''диал.'' «йәшәү тейеш», ''әҙәбисә'' «барырға теләй» (хочет идти) — ''диал.'' «бармаға итә» һ.б. == Көньяҡ диалектын тикшереү тарихы == 1859 йылда баҫылып сыҡҡан [[Биксурин Мирсәлих Мирсәлим улы|М. М. Биксуриндың]] йыйынтығында башҡорт теле буйынса материалдар бирелгән. «Башҡортостан халыҡтары мәҙәниәте» һүҙлек-белешмә авторҙары фекеренә ярашлы, «Батша-баһадир әкиәте» башҡорт теленең көньяҡ диалектында баҫылған. [[Миржанова Сәриә Фазулла ҡыҙы|С. Ф. Миржанова]] фекеренсә, Мирсәлих Биксурин, үҙендә көньяҡ һөйләштәренең айырым һыҙаттарын һәм өлөшләтә башҡорт теленең көнсығыш диалекты үҙенсәлектәрен һыйҙырған ырымбур башҡорттары телен файҙаланған, шулай уҡ китапта көньяҡ диалекттың дим, ыҡ-һаҡмар һәм урта һөйләштәренең үҙенсәлектәре сағылған. [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|И. Ғ. Ғәләүетдинов]] иҫбатлағанса, Мирсәлих Биксурин китабындағы башҡорт текстарында бөтөн башҡорт һөйләштәренең тиерлек үҙенсәлектәре сағылдырылған һәм улар наддиалект характерлы<ref>{{статья |автор = [[Галяутдинов, Ишмухамет Гильмутдинович|Галяутдинов И. Г.]] |заглавие = Из истории языковых и культурных процессов в Башкортостане в XIX — начале XX вв |ссылка = http://www.vatandash.ru/index.php?article=100 |язык = |издание = [[Ватандаш]] |тип = |год = 2000 |том = |номер = 12 |страницы = |doi = |issn = 1683-3554 }}</ref>. == Әҙәбиәт == * ''[[Байышев Таһир Ғәлләм улы|Баишев, Тагир Галлямович]]'' Башкирские диалекты в их отношении к литературному языку. М., 1955. * {{книга | автор = [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов, Ишмухамет Гильмутдинович]], [[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбердин, Эрнст Файзрахманович]] | часть = Башкирский язык | ссылка часть = | заглавие = Языки Российской Федерации и соседних государств: Энциклопедия в 3-х томах | ссылка = | ответственный = Ред. коллегия: В. Н. Ярцева (предс.), В. А. Виноградов (зам. предс.), В. М. Солнцев, Э. Р. Тенишев, А. М. Шахнарович, Е. А. Поцелуевский (отв. секр.), Г. А. Давыдова; Институт языкознания РАН | издание = | место = М. | издательство = Наука | год = 1997 | том = 1 | страницы = 173—182 | страниц = 432 | серия = | isbn = 5-02-011237-2 | ref = }} * ''[[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов, Ишмухамет Гильмутдинович]]'' Два века башкирского литературного языка. — Уфа: Гилем, 2000. * Диалектологический атлас башкирского языка. — Уфа: Гилем, 2005. 234 с. * {{книга | автор = | заглавие = Диалектологический словарь башкирского языка | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2002 | том = | страниц = 432 | страницы = | isbn = 5-295-03104-7 | ref = }}{{ref-ba}} * ''Илишев И. Г.'' Язык и политика в многонациональном государстве. Уфа, 2000. 270 с. * История башкирского литературного языка./[[Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы|Ишбердин, Эрнст Файзрахманович]], [[Ғәләүетдинов Ишмөхәмәт Ғилметдин улы|Галяутдинов, Ишмухамет Гильмутдинович]], Р. Х. Халикова: Уфа, Башк. изд-во «Китап», 1993. 320 с.{{ref-ba}} * {{книга | автор = [[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы|Ишбулатов, Нагим Хажгалиевич]] | заглавие = Башкирский язык и его диалекты | ссылка = | ответственный = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2000 | том = | страниц = 212 | страницы = | isbn = 5-295-02659-0 | ref = }}{{ref-ba}} * ''[[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Максютова, Нажиба Хаерзамановна]]'' Башкирские говоры, находящиеся в иноязычном окружении. — Уфа: Китап, 1996. * {{книга | автор = [[Миржанова Сәриә Фазулла ҡыҙы|Миржанова, Сария Фазулловна]] | заглавие = Южный диалект башкирского языка | ссылка = | ответственный = | место = М. | издательство = | год = 1979 | том = | страниц = | страницы = | isbn = | ref = }} * ''Poppe N. N.'' Bashkir manual. Descriptive grammar and texts with a Bashkir-English glossary. Bloomington, 1964. * Словарь башкирских говоров. Южный диалект. Т.2. Уфа: Башк. кн. изд-во, 1970. {{ref-ba}} * {{книга | автор = Яруллина У. М. | заглавие = Лексика дёмского говора | ссылка = http://vk.com/doc704697_278655811?hash=0dbc8cdb638c6aeab7&dl=e536911acf367e0fc5 | ответственный = | издание = | место = Уфа | издательство = | год = 2002 | том = | страницы = | страниц = 168 | серия = | isbn = 978-5-91608-027-8 | ref = }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * ''Дильмухаметов М. И., [[Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы|Ишбулатов, Нагим Хажгалиевич]]'' [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/6795-k-nya-dialekt Восточный диалект башкирского языка.//Статья в Башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ba}} * ''[[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Максютова, Нажиба Хаерзамановна]]'' [http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/1898-bash-ort-telene-dialekttary Диалекты башкирского языка.//Статья в Башкирской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305130939/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1898-bash-ort-telene-dialekttary |date=2016-03-05 }}{{ref-ba}} * {{статья |автор = [[Рәшит Шәкүр|Шакуров Р. З.]] |заглавие = Диалектная система башкирского языка |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=2197 |язык = |издание = [[Ватандаш]] |тип = |год = 2012 |том = |номер = 8 |страницы = 40—61 |doi = |issn = 1683-3554 }} {{Башҡорт теле}} {{Төрөк теле}} [[Категория:Башҡорт теленең диалекттары]] r6eaovwgqyak6aqcd2kghk8urcvy4p4 0 113598 1303729 1296936 2026-09-11T01:02:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303729 wikitext text/x-wiki {{Валюта |Название = Днестр буйы һумы |Оригинальное название = Rublă transnistreană / Рублэ транснистрянэ {{Ref-md}}<br />Придністровський рубль {{ref-uk}} |Код языка = <!-- Двухбуквенный код языка эмитента в стандарте ISO 639-1 --> |ОКВ-ru = <!-- Наименование валюты на русском языке в соответствии с Общероссийским или Общесоюзным классификатором валют --> |ISO-en = <!-- Наименование валюты на английском языке в соответствии со стандартом ISO 4217 --> |ISO-fr = <!-- Наименование валюты на французском языке в соответствии со стандартом ISO 4217 --> |Изображение = Приднестровье 1 рубль 2007 аверс.jpg |Изображение2 = <!-- Имя файла 2 --> |Общая подпись = <!-- Общая подпись к двум изображениям, если нет необходимости подписывать их по-отдельности --> |Подпись = 1 һум, 2007 йыл, алғы яғы |Подпись2 = <!-- Подпись для второго изображения; не выводится, если заполнено поле "Общая подпись" --> |Ширина = <!-- Ширина шаблона; по умолчанию 350px, но не меньше суммарной ширины изображений; вводится без указания единиц измерения --> |Ширина изображения = <!-- Ширина первого изображения; по умолчанию — 300px (при двух изображениях — 150px); вводится без указания единиц измерения --> |Ширина изображения2 = <!-- Ширина второго изображения; по умолчанию 150px; вводится без указания единиц измерения --> |ISO = PRB<ref group="a">Неофициальный аналог кода ISO 4217</ref> |ISO цифровой = <!-- Цифровой код ISO 4217 --> |ISO2 = <!-- Второй буквенный код ISO 4217; не выводится (включён для совместимости с шаблоном "Валюта историческая" --> |ISO цифровой2 = <!-- Второй цифровой код ISO 4217; не выводится (включён для совместимости с шаблоном "Валюта историческая" --> |ISO3 = <!-- Третий буквенный код ISO 4217; не выводится (включён для совместимости с шаблоном "Валюта историческая" --> |ISO цифровой3 = <!-- Третий цифровой код ISO 4217; не выводится (включён для совместимости с шаблоном "Валюта историческая" --> |Эмитент = {{Флагификация|Приднестровье}} |Оф_пользователи = <!-- Государства (кроме эмитента), где валюта является законным средством платежа по соглашению с эмитентом --> |Неоф_пользователи = <!-- Государства (кроме эмитента), где валюта является законным средством платежа без соглашения с эмитентом; территории, с неоднозначным международно-правовым статусом --> |Состоит1 = тин |Соотношение1 = 100 |Параллельная1 = <!-- Первая параллельная денежная единица --> |Символ = <!-- Символ валюты --> |Аббревиатура = <!-- Аббревиатура валюты --> |Обозначение = PRB |Монеты = 5, 10, 25 һәм 50 тин<br />1, 3, 5 һәм 10 һум |Банкноты = 1, 5, 10, 25, 50, 100, 200 һәм 500 һәм |Введена = <!-- Дата (год) введения валюты --> |Введена-конец = <!-- Дата (год) объявления валюты единственным законным средством платежа --> |Заменила = <!-- Название валюты, которую заменила описываемая --> |Хроника = <!-- Перечень разновидностей валюты --> |Центробанк = Днестр буйы Республика Банкы |Центробанк_сайт = www.cbpmr.net |Печатает = <!-- Организация, печатающая банкноты --> |Печатает_сайт = <!-- Сайт организации, печатающей банкноты (без http://) --> |Монетный_двор = <!-- Организация, чеканящая монеты --> |Монетный_двор_сайт = <!-- Сайт организации, чеканящей монеты (без http://) --> |Монетный_двор2 = <!-- Вторая организация, чеканящая монеты --> |Монетный_двор_сайт2 = <!-- Сайт второй организации, чеканящей монеты (без http://) --> |Курс1 = 0,1707 |Валюта1 = <!-- По умолчанию «1 [[Российский рубль|RUB]]» --> |Курс2 = 11,3000 |Валюта2 = <!-- По умолчанию «1 [[Доллар США|USD]]» --> |Курс3 = 12,7295 |Валюта3 = <!-- По умолчанию «1 [[Евро|EUR]]» --> |Курс4 = 16,0019 |Валюта4 = <!-- По умолчанию «1 [[Фунт стерлингов|GBP]]» --> |Курс5 = 0,4406 |Валюта5 = 1 [[Украинская гривна|UAH]] |Курс6 = <!-- Обменный курс 6; при использовании шаблона [[Шаблон:Валютный курс]] несколько раз в сутки обновляется ботом --> |Валюта6 = <!-- Обменный курс к любой другой валюте; рекомендуется использовать для фиксированного курса к не упомянутой выше валюте --> |Дата = 18 апрель 2016<ref group="a">[http://www.cbpmr.net/?kv=1&lang=ru Официальные курсы рубля ПМР по отношению к иностранным валютам]</ref> |Викисклад = Category:Money of Transnistria |Инфляция = <!-- Темпы инфляции --> |Год = <!-- Год, за который выводятся данные об инфляции --> |ГруппаСносок = a }} '''Днестр буйы һумы''' — 1994 йылдан Днестр буйы Молдавия Республикаһының рәсми валютаһы һәм ДМР территорияһында берҙән-бер рәсми түләү аҡсаһы. Элек республика халҡы уларҙы ''сувориктар'' тип йөрөттө<ref>[http://jeka411.narod.ru/dnestrovsk.html Энергетическая столица республики — Днестровск]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="В цветущих акациях">{{книга|автор=[[Худяков, Виктор Васильевич|Худяков В.В.]]|заглавие=В цветущих акациях город… Бендеры: люди, события, факты|место=Бендеры|издательство=Полиграфист|год=1999|страниц=464|тираж=2000|ответственный=ред. В.Валавин|isbn=5-88568-090-6}}</ref>, сөнки 1993—1994 йылдарҙағы барлыҡ һумдарҙа Александр Васильевич Суворовтың һүрәте менән марка йәбештерелгән ине. Бынан тыш, Днестр буйы Молдавия Республикаһы — танылмаған дәүләт булараҡ уның валютаһының ISO 4217 коды юҡ. Бындай кодты '''PRB'''<ref>[http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Приднестровская_Молдавская_Республика Энциклопедия «Вокруг света».]</ref><ref>[http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Курсы_всех_валют Курсы валют мира]</ref><ref>[http://worldmoneymax.com/?/item-283/ru World money max.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160917141609/http://worldmoneymax.com/?/item-283/ru |date=2016-09-17 }}</ref> һәм '''RUP'''<ref>[[Файл:Два_билета_на_автобус_по_территории_ПМР.jpg|600x600пкс]]</ref> аббревиатуралары менән алыштырғандар, уларҙы Днестр буйы һумы менән операциялар үткәргәндә Днестр буйы ойошмалары, ҡайһы бер украин, молдаван, урыҫ банктар<ref>[http://www.bigness.ru/news/2009-05-08/pridnestrovie/16272 Приднестровье готовится перейти на российский рубль.]</ref><ref>[http://izhig.ru/numizmat/pridnestrovie.php Нумизматика и фалеристика.]</ref> һәм башҡа ҡайһы бер осраҡтарҙа ҡулланалар. Днестр буйы һумының символы — ҡуш аяҡлы «Р» хәрефе — 2012 йылда конкурс йомғаҡтары буйынса раҫланды<ref name="autogenerated1">Приднестровский республиканский банк: [http://www.cbpmr.net/?dt=700&lang=ru «О правилах использования специального знака приднестровского рубля в текстах» (25.09.2012)]; [http://www.cbpmr.net/?dt=629&lang=ru «Итоги конкурса на лучшее графическое изображение (специальный знак) приднестровского рубля» (31.05.2012)]</ref>. == Тарихы == Үҙ валютаға күсеү процесы күп төрлө ҡыйынлыҡтар менән бәйле була. Башта аҡса билдәләре сифатында 1961—1992 йылдарҙағы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һәм[[Рәсәй Федерацияһы| Рәсәй Федерацияһының]] банк билеттары файҙалана. Ваҡытлыса валюта [[Чехия]] һәм [[Словакия]]ла бәрхәт революцияһынан һуң уларҙың финанс системалары айырылған осорҙа ғәмәлдә була. Днестр буйы Молдавия Республикаһы ошо халыҡ-ара тәжрибәһен ҡуллана. 1994 был 17 авгусында [[Днестр буйы Молдова Республикаһы|ДМР]]-ҙа яңы аҡса билдәләре — Днестр буйы һумдары әйләнешкә индерелә. Уларҙың курсы буйынса 1 яңы һумға 1000 элекке һум тәшкил иткән. 2001 йылдың 1-се ғинуарынан яңы Днестр буйы һумы ғәмәлгә индерелә, ул элекке һум менән сағыштырғанда миллион мәртәбә күберәк: 2001 йылдың 1 һумы 1994 йылдың 1 000 000 һумына тигеҙләнә. 2005 йылдың 18 ноябрендә Тирасполдә ДМР-ҙың аҡса һуғыу Йорто асыла асылды Быға тиклем аҡса билдәләре сит илдәрҙә сүкеп эшкәртелгән һәм баҫылған. 2007 йылда 2000 йылдың банкноттарына бер нисә яңы һаҡлаусы элемент өҫтәлә. == Тәңкәләр == 2000 йылда ДМР банкы әйләнешкә 1, 5, 10 һәм 50 тинлек, 2002 йылда — 25 тинлек тәңкәләр индерә. 2005 йылда тәңкәләрҙе Днестр буйында сүкеп эшкәртә башлайҙар, сөнки бында аҡса һуғыу Йорто асыла. Быға тиклем уларҙы сит илдәрҙә сүкегәндәр. Шулай уҡ ДМР банкы номиналы 25 һәм 50 булған аҡ төҫтәге биметаллдан юбилей, 100 һум 925-се көмөш пробалы, 15 һум 999-сы алтын пробалы тәңкәләре әйләнешкә индерә. 2009 йылдың 1 ғинуарында 1 тинлек тәңкә әйләнештән алына. {| class="standard" style="text-align: center; width: 100%; margin-bottom: 10px;" !Һүрәт !Номиналы !Диаметры !Гурты !Реверсы !Аверсы !Материалы |- | [[Файл:ПМР_Монета_1_коп_аверc.jpg|77x77пкс]][[Файл:ПМР_Монеты_1_5_10_реверс.jpg|76x76пкс]] | <big>1 тин</big> | 16 мм | шыма | номинал, үҫемлек орнаменты | Днестр буйы гербы | алюминий иретмәһе |- | [[Файл:ПМР_Монета_5_коп_аверс.jpg|77x77пкс]][[Файл:ПМР_Монета_5_коп_реверс.jpg|86x86пкс]] | <big>5 тин</big> | 18 мм | шыма | номинал, үҫемлек орнаменты | Днестр буйы гербы | алюминий иретмәһе |- | [[Файл:ПМР_Монета_10_коп_аверс.jpg|81x81пкс]][[Файл:ПМР_Монеты_1_5_10_реверс.jpg|81x81пкс]] | <big>10 тин</big> | 20 мм | шыма | номинал, үҫемлек орнаменты | Днестр буйы гербы | алюминий иретмәһе |- | [[Файл:ПМР_Монета_25_к_аверс.jpg|92x92пкс]][[Файл:ПМР_Монета_25_коп_реверс.jpg|83x83пкс]] | <big>25 тин</big> | 17 мм | шыма | номинал, үҫемлек орнаменты | Днестр буйы гербы | еҙ-цинк иретмәһе |- | [[Файл:50_kopeek_PMR.jpg|150x150пкс]] | <big>50 тин</big> | 19 мм | шыма | номинал, үҫемлек орнаменты | Днестр буйы гербы | еҙ-цинк иретмәһе |} === 2014 йылдың тәңкәләре === 2014 йылдың 22 авгусында әйләнешкә композит материалдарҙан тәңкәләр сығарыла<ref>[http://www.cbpmr.net/?dt=1103&lang=ru О введении в обращение новых денежных знаков на территории Приднестровской Молдавской Республики]</ref><ref>{{Cite web|title=МОНЕТЫ ИЗ КОМПОЗИТНЫХ МАТЕРИАЛОВ|url=http://www.cbpmr.net/content.php?id=26|publisher=cbpmr.net|accessdate=2016-08-26}}</ref>. Днестр буйы Молдавия Республикаһының яңы тимер аҡсалары Бишенсе Халыҡ-ара конференцияһында һәм COINS-2014 күргәҙмәһендә [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] күрһәтелделәр<ref>[http://sdelanovpmr.info/novye-dengi-pridnestrovya-2014/#more-1069 Новые деньги Приднестровья представлены на Пятой Международной конференции и выставке монет COINS-2014 (Москва)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150419081447/http://sdelanovpmr.info/novye-dengi-pridnestrovya-2014/#more-1069 |date=2015-04-19 }}</ref>. {| class="standard" style="text-align: center; width: 100%; margin-bottom: 10px;" !Һүрәтләнеше !Номиналы<br /> (һумдарҙа) !Формаһы, үлсәме !Гурты !Реверсы !Аверсы |- | rowspan="4" |[http://cbpmr.net/resource/Pridnestrovi_CDR_F11_ITOG.jpg Тышҡы һүрәтленеше] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819103100/http://cbpmr.net/resource/Pridnestrovi_CDR_F11_ITOG.jpg |date=2014-08-19 }} | <big>1</big> | Түңәрәк, диаметры 26 мм | шыма | номиналы, А. В. Суворов серияһы | номиналы, «ПРБ» аббревиатураһы |- | <big>3</big> | Дүрт мөйөш 26 мм | шыма | номиналы, Ф. П. Де-Волан серияһы | номиналы, «ПРБ» аббревиатураһы | <big>5</big> | Биш мөйөш 28 мм бейеклеге | шыма | номиналы, П. А. Румянцев-Задунайский серияһы | номиналы, «ПРБ» аббревиатураһы |- | <big>10</big> | Алты мөйөш, бейеклектәре араһы 28 мм | шыма | номиналы, Екатерина II серияһы | номиналы, «ПРБ» аббревиатураһы |} === Иҫтәлекле тәңкәләр === [[Файл:20-я_годовщина_образования_Министерства_иностранных_дел_ПМР.jpg|справа|мини|150x150пкс|<center> ДМР-ҙың Тышҡы эштәр министрлығының 20 йыллығына</center>]] 2012 йылдың 10 сентябрендә 20 һумлыҡ «ДМР-ҙың таможня органдары булдырыуына 20 йыл» («Днестр буйы Молдавия Республикаһы дәүләтселеге» серияһынан) иҫтәлекле көмөш тәңкәһе әйләнешкә инде. Уның тиражы 250 дана булды<ref>{{Cite news|title=ПАМЯТНАЯ МОНЕТА К 20-ЛЕТИЮ ТАМОЖЕННЫХ ОРГАНОВ ПМР|url=http://customs.tiraspol.net/content/view/1873/160/|publisher=customs.tiraspol.net|date=2012-09-11|accessdate=2014-08-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903143235/http://customs.tiraspol.net/content/view/1873/160/ |date=2014-09-03 }}</ref>. ошо уҡ йылдың 20 декабрендә Днестр буйы Молдавия Республикаһы банкы әйләнешкә 20 һумлыҡ «ДМР-ҙың Тышҡы эштәр министрылығы булдырыуына 20 йыл» иҫтәлекле көмөш тәңкәһен индерҙе («Днестр буйы Молдавия Республикаһы дәүләтселеге» серияһынан)<ref>{{Cite news|title=Приднестровский республиканский банк выпустил новые монеты, посвященные памятным датам|url=http://www.nr2.ru/pmr/417363.html|date=20.12.12|accessdate=2013-03-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517214155/http://www.nr2.ru/pmr/417363.html |date=2013-05-17 }}</ref>. Тәңкә тиражы Тираж тәңкәләр 250 дана тәшкил иткән. 2011 йылдың 30 ноябрендә ДМР-ҙа иҫтәлекле көмөш «Күбәләк — үле баш» тәңкәләре әйләнешкә индерелде<ref>[http://www.nr2.ru/pmr/360690.html NR2.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523021256/http://www.nr2.ru/pmr/360690.html |date=2013-05-23 }}</ref>. 2013 йылдың 28 октябрендә «Тиротекс» текстиль компанияһының 40 йыллығына арналған 10 һумлыҡ көмөш тәңкә сығарылды<ref>{{Cite news|title=ПАМЯТНАЯ МОНЕТА ПРБ «40 ЛЕТ ЗАО «ТИРОТЕКС»|url=http://www.tirotex.com/news.php?s=g7.ru&p=2013&l=ru|publisher=tirotex.com|date=2013-10-29|accessdate=2014-08-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140904033658/http://www.tirotex.com/news.php?s=g7.ru&p=2013&l=ru |date=2014-09-04 }}</ref>. 2014 йылдың 15 июлендә Днестр буйы сәнәғәте серияһынан 10 һумлыҡ «Молдавия ГРЭС-на 50 йыл» тәңкәһен сығарҙы, тиражы 180 экземпляр тәшкил итте<ref>{{Cite news|title=ПРБ ввел в обращение памятную монету "50 лет Молдавской ГРЭС|url=http://point.md/ru/novosti/obschestvo/prb-vvel-v-obraschenie-pamyatnuyu-monetu-quot50-let-moldavskoj-gres|publisher=point.md|date=2014-07-15|accessdate=2014-08-27}}</ref>. Шул уҡ йылдың 1-се авгусында әйләнешкә «Яссы-Кишинев» операцияһына 70 йыл" иҫтәлекле көмөш тәңкәһе индерелде. Тиражы 250 дана тәшкил итте<ref>{{Cite news|title=ПРБ выпустил новую памятную монету|url=http://novostipmr.com/ru/news/14-08-01/prb-vypustil-novuyu-pamyatnuyu-monetu|publisher=novostipmr.com|date=2014-08-01|accessdate=2014-08-27}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903054335/http://novostipmr.com/ru/news/14-08-01/prb-vypustil-novuyu-pamyatnuyu-monetu |date=2014-09-03 }}</ref>. 2014 йылдың 22 ноябрендә әйләнешкә лилиә сәскәһенең төҫлө һүрәте төшөрөлгән 10 һумлыҡ тәңкә индерелә<ref>[http://point.md/ru/novosti/obschestvo/novaya-pamyatnaya-moneta-pridnestrovjya-posvyaschena-lilii Новая памятная монета Приднестровья посвящена лилии]</ref>. Шулай уҡ ноябрь айында Яңы Нямец монастыры һүрәте төшөрөлгән тәңкә әйләнешкә индерелә<ref>[http://point.md/ru/novosti/ekonomika/v-pridnestrovje-vvedena-v-obraschenie-pamyatnaya-moneta-iz-stali В Приднестровье введена в обращение памятная монета из стали]</ref>. == Банкноттар == === Ваҡытлыса аҡса === 1961 йылдың (10 һәм 25 һумлыҡ), 1991 йылдың (10, 50, 100, 200, 500 һәм 1000 һумлыҡ), 1992 йылдың (50, 100, 200, 500 һәм 1000 һумлыҡ) СССР-ҙың Билеттар Дәүләт банкыһы билеттарарына, 1992 йылдыңн (5 һәм 10 мең һумлыҡ) һәм 1993 йылдың (10 мең һумлыҡ) Россия Банкы билеттарына Мәскәү Госзнагында баҫылып сыҡҡан номиналға тура килгән һандар һәм А. Суворов һүрәте портреты төшөрөлгән ҡыйғаслы маркалар йәбештерелә. Бынан тыш 5000 һумлыҡ банкноттар етешмәү сәбәпле, 1961 һәм 1991 йылдарҙа сығарылған совет 5 һумлыҡ банкноттарына «5000» һан төшөрөлгән маркалар йәбештерелә һәм улар биш меңлек банкнот булып иғлан ителәләр. {|class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size: 90%; text-align:center" width="100%" !colspan="11"|Марка-номинал герблы банкноттар |- !colspan="2"| Изображение !rowspan="2"| Номинал<br>(рублей) !rowspan="2"| Размеры<br>(мм) !rowspan="2"| Основной цвет !colspan="3"| Описание !rowspan="2"| Дата выхода !rowspan="2"| Дата изъятия |- ! Лицевая сторона ! Оборотная сторона ! Лицевая сторона ! Оборотная сторона ! Водяной знак |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 5 1992 (1961) аверс.jpg|124px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 5 1992 (1961) реверс.jpg|124px]] |rowspan="2"| <big>10 |rowspan="2"| 124×62 | красный |rowspan="13"|надпись «Билет [[Государственный банк СССР|государственного банка]] [[СССР]]», портрет [[Ленин|В. И. Ленина]] в профиль, [[герб СССР]], номинал цифрами и прописью, марка с номиналом. | номинал цифрами и прописью на на официальных языках республик СССР |rowspan="2"| тёмные и светлые 5-конечные звёзды |rowspan="17"| июль 1993 |rowspan="17"| 1 октября 1994 |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 5 1992 (1991) аверс.jpg|124px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 5 1992 (1991) реверс.jpg|124px]] | красный<br>розовый | номинал цифрами и прописью на [[Русский язык|русском языке]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 25 1992 (1961) аверс.jpg|124px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 25 1992 (1961) реверс.jpg|124px]] | <big>25 | 124×62 | фиолетовый | номинал цифрами и прописью на на официальных языках республик СССР | тёмные и светлые 5-конечные звёзды |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 50 1992 (1991) аверс.jpg|140px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:SUR 50 1991 B.jpg|140px]] |rowspan="2"| <big>50 |rowspan="2"| 140×71 |rowspan="2"| зелёный<br>жёлтый | номинал цифрами и прописью на официальных языках республик СССР, [[Большой кремлёвский дворец]], [[Тайницкая башня]] | профиль Ленина |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 50 1992 (1992) аверс.jpg|140px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 50 1992 (1992) реверс.jpg|140px]] | номинал цифрами и прописью на русском языке, Большой кремлёвский дворец, Тайницкая башня | 5-конечные звёзды и волнистые полосы |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 100 1992 (1991) аверс.jpg|140px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:SUR 100 1991 B.jpg|140px]] |rowspan="2"| <big>100 |rowspan="2"| 140×71 |rowspan="2"| бежевый<br>коричневый<br>синий | номинал цифрами и прописью на официальных языках республик СССР, [[Водовзводная башня]] | профиль Ленина |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 100 1993 аверс.jpg|140px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 100 1993 реверс.jpg|140px]] | номинал цифрами и прописью на русском языке, Водовзводная башня | тёмные и светлые 5-конечные звёзды |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 200 1991 (1993) аверс.jpg|144px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 200 1991 (1993) реверс.jpg|144px]] |rowspan=2| <big>200 |rowspan=6| 144×71 |rowspan=2| Светло-зелёный |rowspan=2| [[Дворец Съездов]], Троицкая башня. | [[Ленин|В. И. Ленин]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 200 1992 (1992) аверс.jpg|144px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 200 1992 (1992) реверс.jpg|144px]] | Пятиконечные звёзды и волнистые полосы |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 500 1992 (1991) аверс.jpg|144px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 500 1992 (1991) реверс.jpg|144px]] |rowspan="2"| <big>500 |rowspan=2| Красный, бордовый |rowspan=2| Здание президиума [[Верховный Совет СССР|ВС СССР]], Спасская башня. | [[Ленин|В. И. Ленин]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 500 1992 (1992) аверс.jpg|144px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 500 1992 (1992) реверс.jpg|144px]] | Тёмные и светлые пятиконечные звёзды |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 1000 1992 (1991) аверс.jpg|144px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 1000 1992 (1991) реверс.jpg|144px]] |rowspan="2"| <big>1000 |rowspan=2| Синий, серый |rowspan=2| [[Собор Василия Блаженного]], Спасская башня, вид со стороны [[Васильевский спуск|Васильевского спуска]]. | [[Ленин|В. И. Ленин]] |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 1000 1992 (1992) аверс.jpg|144px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 1000 1992 (1992) реверс.jpg|144px]] | Тёмные и светлые пятиконечные звёзды |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 5000 1992 (1961) аверс.jpg|113px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:TransnistriaP14A-5000RubOn5Rub1991od1961-.jpg|113px]] |rowspan="3"| <big>5000 |rowspan=2| 113×57 | Голубой || Надпись «Государственный казначейский билет СССР», [[герб СССР]], [[Спасская башня (Москва)|Спасская башня]] [[Кремль|Кремля]], марка с номиналом 5000 рублей | Номинал цифрами и прописью на 15 официальных языках республик СССР. | Тёмные и светлые пятиконечные звёзды |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 5 1992 аверс.jpg|113px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Придн 5 1992 реверс.jpg|113px]] | Голубой, розовый |Надпись «Билет Государственного банка СССР», [[герб СССР]], [[Спасская башня (Москва)|Спасская башня]] [[Кремль|Кремля]], марка с номиналом 5000 рублей | Номинал цифрами и прописью на [[Русский язык|русском языке]]. | Пятиконечные звёзды и волнистые полосы |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Приднестровские 5 тысяч с маркой ориент 1994 аверс.jpg|145px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Banknote 5000 rubles (1992) back.jpg|145px]] |rowspan=2| 145×70 | Темно-синий, голубой | Знаменитые строения Москвы; старая и новая Москва; марка с номиналом. | [[Первая Безымянная башня|Первая]] и [[Вторая Безымянная башня|вторая]] безымянные, [[Петровская башня|Петровская]], [[Беклемишевская башня|Беклемишевская]] башни [[Московский Кремль|Московского Кремля]]; [[Большой Москворецкий мост]]; [[Жилой дом на Котельнической набережной]]. | Тёмные и светлые пятиконечные звёзды |- |bgcolor="#000000"| [[Файл:Приднестровье 10 тысяч рублей 1994 с маркой аверс.jpg|145px]] |bgcolor="#000000"| [[Файл:Banknote 10000 rubles (1992) back.jpg|145px]] | <big>10 000 | Коричневый, розовый | [[Сенатская башня]] Московского Кремля и [[Российский флаг]] на куполе здания Сената, марка с номиналом. | Московский кремль; [[Спасская башня (Москва)|Спасская]], [[Сенатская башня|Сенатская]], [[Никольская башня|Никольская]] и [[Угловая Арсенальная башня|Угловая Арсенальная]] башни. | [[Сенатская башня]] Московского Кремля и [[Российский флаг]] на куполе здания Сената |- |colspan="10" align="left"|<small>Масштаб изображений — 1,0 пикселя на миллиметр. |+ |} === 1993—1997 йылдарҙағы банкноттар === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; margin-bottom: 35px;" ! colspan="9" | 1993—1997 йылдар серияһы |- ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" | Номиналы<br /> (һум) ! rowspan="2" | Үлсәме<br /> (мм) ! rowspan="2" | Төп төҫтәре ! rowspan="2" | Тасуирламаһы ! colspan="3" | Даталары |- ! Алғы яғы ! Артҡы яғы ! мисәттәре ! әйләнешкә индереү ! әйләнештән сығарыу |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Придн_1_руб_1994_аверс.jpg|125x125пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Придн_1_руб_1994_реверс.jpg|125x125пкс]] | <big>1</big> | rowspan="14" | 125×57 | йәшел | align="left" rowspan="3" |'''Алғы яғы''': А. В. Суворов портреты<br /> '''Артҡы яғы''': Днестр буйы Юғары Советы бинаһы, Тирасполь | rowspan="3" | 1994 | rowspan="3" | 10 ноябрь<br /> 1994 | rowspan="6" | әйләнештә |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Transnistria_5_Rubles_1994_a.jpg|125x125пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Transnistria_5_Rubles_1994_r.jpg|125x125пкс]] | <big>5</big> | күк |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Придн_10_руб_1994_аверс.jpg|125x125пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_10_руб_1994_реверс.jpg|125x125пкс]] | <big>10</big> | ҡыҙыл |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Transnistria_50_Rubles_1993_a.jpg|125x125пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Transnistria_50_Rubles_1993_r.jpg|125x125пкс]] | <big>50</big> | йәшел | align="left" rowspan="5" |'''Алғы яғы''': Тирасполдә Суворовҡа атлы һәйкәл<br /> '''Артҡы яғы''': Днестр буйы Юғары Советы бинаһы, Тирасполь | rowspan="5" | 1993 | rowspan="5" | 17 август<br /> 1994 |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Transnistria_100_Rubles_1993_a.jpg|125x125пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Transnistria_100_Rubles_1993_r.jpg|125x125пкс]] | <big>100</big> | аҡһыл-көрән-<br /> |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровские_200_рублей_1993_года._Аверс.jpg|125x125пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровские_200_рублей_1994_года._Реверс.jpg|125x125пкс]] | <big>200</big> | алһыу |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Придн_500_1993_аверс.jpg|125x125пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Придн_500_1993_реверс.jpg|125x125пкс]] | <big>500</big> | зәңгәр | 1 июнь<br /> 1997<ref name="gazeta43">[http://www.bonistikaweb.ru/TAGANSKY/Gazeta-43.htm Новые эмиссии СНГ. Таганский бонист. Июнь 1997. Выпуск 21 (43).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080130141850/http://www.bonistikaweb.ru/TAGANSKY/Gazeta-43.htm |date=2008-01-30 }}</ref> |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_тысяча_рублей_1993_аверс.jpg|125x125пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_тысяча_рублей_1993_реверс.jpg|125x125пкс]] | rowspan="2" | <big>1000</big> | rowspan="2" | миләүшә | н/д |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_1_тысяча_рублей_1994_аверс.jpg|125x125пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_1_тысяча_рублей_1994_реверс.jpg|125x125пкс]] | align="left" |'''Алғы яғы''': А. В. Суворов портреты<br /> '''Артҡы яғы''': Днестр буйы Юғары Советы бинаһы, Тирасполь | 1994 | 1 июнь<br /> 1995 | 1 январь<br /> 2002 |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_5_тысяч_рублей_1993_аверс.jpg|125x125пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_5_тысяч_рублей_1993_реверс.jpg|125x125пкс]] | <big>5000</big> | көрән | align="left" |'''Алғы яғы''': Тирасполдә Суворовҡа атлы һәйкәл<br /> '''Артҡы яғы''': Днестр буйы Юғары Советы бинаһы, Тирасполь | 1993 | 1995 | әйләнештә |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_10_тысяч_рублей_1994_аверс.jpg|125x125пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье 1 рубль 1994 реверс.jpg|125x125пкс]] | rowspan="2" | <big>10 000</big> | rowspan="2" | йәшел | align="left" |'''Өҫтәлмә''' 1994 йылдың 1 һумында<br /> '''Алғы яғы''': (1996) йылдағы 10 000 һумлыҡҡа тиклем аҡса өҫтәп баҫтырылған <br /> '''Артҡы яғы''': үҙгәрешһеҙ | 1996<br /> (1994) | 1996 | rowspan="2" | 1 январь<br /> 2002 |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_10_тысяч_рублей_1998_аверс.jpg|125x125пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_10_тысяч_рублей_1998_реверс.jpg|125x125пкс]] | align="left" |'''Өҫтәлмә''' 1994 йылдың 1 һумында<br /> '''Алғы яғы''': "1998 йылда сығарылған" яҙыулы 10 000 һумлыҡҡа тиклем аҡса өҫтәп баҫтырылған<br /> '''Артҡы яғы''': 10 000 һумлыҡҡа тиклем аҡса өҫтәп баҫтырылған, элекке номиналы ябылған | 1998<br /> (1994) | 1998 |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_50_тыс._1994_аверс.jpg|125x125пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_50_тыс._1994_реверс.jpg|125x125пкс]] | rowspan="3" | <big>50 000</big> | rowspan="2" | күк | align="left" |'''Өҫтәлмә''' 1994 йылдың 5 һумында<br /> '''Алғы яғы''': А. В. Суворовтың атлы статуя гологрммаһы һәм номиналы<br /> '''Артҡы яғы''': үҙгәрешһеҙ | ''1996''<br /> (1994) | rowspan="2" | 1996 | 1 июнь<br /> 1997 |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_50_тыс._1996_аверс.jpg|125x125пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_50_тыс._1996_реверс.jpg|125x125пкс]] | align="left" |'''Өҫтәмә''': 1994 йылдың 5 һумлығына<br /> '''Алғы яғы''': "1996 йылда сығарылған" яҙыулы 50 000 һумлыҡҡа тиклем аҡса сығарылған<br /> '''Артҡы яғы''': 50 000 һумлыҡҡа тиклем аҡса сығарылған, элекке номиналы ябылған | 1996<br /> (1994) | rowspan="4" | 1 январь<br /> 2002 |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_50_тыс._1995_аверс.jpg|129x129пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_50_тыс._1995_реверс.jpg|129x129пкс]] | 129×62 | көрән | align="left" |'''Алғы яғы''': Богдан Хмельницкий портреты<br /> '''Артҡы яғы''': Т. Г. Шевченко һәйкәле, комедия һәм драма театры Тирасполдә | 1995 | 1 июнь<br /> 1995 |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_100_тыс._1996_аверс.jpg|125x125пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_100_тыс._1996_реверс.jpg|125x125пкс]] | <big>100 000</big> | rowspan="2" | 125×57 | ҡыҙыл | align="left" |'''Өҫтәлмә''' 1994 йылдың 10 һумлығында<br /> '''Алғы яғы''': "1996 йылда сығарылған" яҙыулы 100 000 һумлыҡҡа тиклем аҡса өҫтәп баҫтырылған<<br /> '''Артҡы яғы''': 100 000 һумлыҡҡа тиклем аҡса өҫтәп баҫтырылған, элекке номиналы ябылған | 1996<br /> (1994) | 1996 |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_500_тысяч_рублей_1997_аверс.jpg|125x125пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_500_тысяч_рублей_1997_реверс.jpg|125x125пкс]] | <big>500 000</big> | йәшел<br /> миләүшә | align="left" |'''Алғы яғы''': Тирасполдә Атлы Суворов һәйкәле <br /> '''Артҡы яғы''': Днестр буйы Юғары Советы бинаһы, Тирасполь | 1997 | 1 июнь<br /> 1997 |- | align="left" colspan="9" |<small>Һүрәттәрҙең масштабы — 1 миллиметрға 1,0 пиксель. Йылдары үҙгәрешһеҙ күрһәтелген.</small> |} === 2000—2004 йылдарҙағы банкноттар === 1 һумдан 500 һумға тиклем номинал менән Днестр буйы Республикаһы Банкы сығарған банкноттар. {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! colspan="10" | 2000—2004 йылдар серияһы |- ! colspan="2" | Һүрәтләнеше ! rowspan="2" | Номиналы<br /> (һумдар) ! rowspan="2" | Күләме<br /> (мм) ! rowspan="2" | Төп төҫтәре ! rowspan="2" | Тасуирламаһы ! colspan="3" | Даталары |- ! Алғы яғы ! Артҡы яғы ! мисәттәр ! әйләнешкә сығарыу йылы ! әйләнештән алыныу йылы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровский_1_рубль_2000._Аверс.jpg|129x129пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровский_1_рубль_2000_г._Реверс.jpg|129x129пкс]] | <big>1</big> | rowspan="4" | 129×56 | ерән | align="left" |'''Алғы яғы''': А. В. Суворов портреты<br /> '''Артҡы яғы''': «Кицкан плацдармы» мемориаль комплекс | rowspan="6" | 2000 | rowspan="6" | 1 январь<br /> 2001 | rowspan="8" | әйләнештә |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Н_придн_5_2000_аверс.jpg|129x129пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Н_придн_5_2000_реверс.jpg|129x129пкс]] | <big>5</big> | күк | align="left" |'''Алғы яғы''': А. В. Суворов портреты<br /> '''Артҡы яғы''': Тирасполдәге «KVINT» шарап-коньяк заводы административ корпусы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Н_придн_10_2000_аверс.jpg|129x129пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Н_придн_10_2000_реверс.jpg|129x129пкс]] | <big>10</big> | көрән | align="left" |'''Алғы яғы''': А. В. Суворов портреты<br /> '''Артҡы яғы''': Кицканы ауылындағы Яңы-Нямец Изге Вознесенск ирҙәр монастыры |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Н_придн_25_2000_аверс.jpg|129x129пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Н_придн_25_2000_реверс.jpg|129x129пкс]] | <big>25</big> | ҡыҙыл | align="left" |'''Алғы яғы''': А. В. Суворов портреты<br /> '''Артҡы яғы''': Бендераларҙа Урыҫ данына һәйкәл |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Н_придн_50_2000_аверс.jpg|129x129пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Н_придн_50_2000_реверс.jpg|129x129пкс]] | <big>50</big> | rowspan="2" | 129×60 | йәшел | align="left" |'''Алғы яғы''': Т. Г. Шевченко портреты<br /> '''Артҡы яғы''': ДМР Хөкүмәте һәм Юғары Советы Йорто |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Н_придн_100_2000_аверс.jpg|129x129пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Н_придн_100_2000_реверс.jpg|129x129пкс]] | <big>100</big> | миләүшә | align="left" |'''Алғы яғы''': Д. К. Кантемир портреты<br /> '''Артҡы яғы''': Рыштау соборы, Тирасполь |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Rumyantsev_200_rub.jpg|135x135пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Н_придн_200_2004_реверс.jpg|135x135пкс]] | <big>200</big> | 135×64 | ҡарағусҡыл-көрән-<br /> | align="left" |'''Алғы яғы''': П. А. Румянцев-Задунайский портреты<br /> '''Артҡы яғы''': Гросс-Егерсдорф янындағы алыш күренеше, 1757 йыл | rowspan="2" | 2004<br /> 2012 | rowspan="2" | 2004 |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Н_придн_500_2004_аверс.jpg|140x140пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Н_придн_500_2004_реверс.jpg|140x140пкс]] | <big>500</big> | 140×68 | йәшел | align="left" |'''Алғы яғы''': Екатерин II портреты<br /> '''Артҡы яғы''': Тирасполь ҡәлғәһе төҙөлөүе тураһында Екатерина II указы, уның макеты фонында |- | align="left" colspan="10" |<small>Һүрәтләнештәр масштабы  — 1 миллиметрға 1,0 пиксель</small> |} Днестр буйы Республикаһы Банкы 2004 йылда сығарған 200 һәм 500 һумлыҡ банкноттары 2012 йылда үҙгәртелә<ref>http://sdelanovpmr.info/dengi-pridnestrovya-banknota-500-rublejj/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161214073430/http://sdelanovpmr.info/dengi-pridnestrovya-banknota-500-rublejj/ |date=2016-12-14 }} Сделано в Приднестровье 26.08.2014 Деньги Приднестровья — банкнота 500 рублей. Банкнота Приднестровского Республиканского банка образца 2004 года модификации 2012 года</ref>. === 2007 йылдың банкноттары === 2007 йылдың 22 декабрендә әйләнешкә яңы дизайнлы купюралар сығарыла. Улар 2000—2004 йыл өлгөһө купюралары менән бер рәттән йөрөй һәм яйлап әйләнештән сығарыла бара. Иҫке купюраларҙың ҡулланыу ваҡыты сикләнмәгән. {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; margin-bottom: 10px;" ! colspan="10" | 2007 йылдың серияһы |- ! colspan="2" | Һүрәтленеше ! rowspan="2" | Номиналы<br /> (һумдар) ! rowspan="2" | Күләме<br /> (мм) ! rowspan="2" | Төп төҫтәр ! rowspan="2" | Тасуирламаһы ! colspan="3" | Даталары |- ! Алғы яғы ! Артҡы яғы ! мисәттәр ! әйләнешкә индереү йылы ! Әйләнештән сығарыу йылы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_1_рубль_2007_аверс.jpg|129x129пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_1_рубль_2007_реверс.jpg|129x129пкс]] | <big>1</big> | rowspan="4" | 129×56 | көрән | align="left" |'''Алғы яғы''': А. В. Суворовтың портреты<br /> '''Артҡы яғы''': «Кицканы плацдармы» мемориаль комплексы | rowspan="6" | 2007<br /> 2012 | rowspan="6" | 22 декабрь<br /> 2007 | rowspan="6" | әйләнештә |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Transnistria_5_Rubles_2007_a.jpg|129x129пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Transnistria_5_Rubles_2007_r.jpg|129x129пкс]] | <big>5</big> | күк | align="left" |'''Алғы яғы''': А. В. Суворовтың портреты<br /> '''Артҡы яғы''': «KVINT» шарап-араҡы заводы административ корпусы, Тирасполь |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Transnistria_10_Rubles_2007_a.jpg|129x129пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Transnistria_10_Rubles_2007_r.jpg|129x129пкс]] | <big>10</big> | һары-<br /> йәшел | align="left" |'''Алғы яғы''': А. В. Суворовтың портреты<br /> '''Артҡы яғы''': Кицканы ауылындағы Яңы-Нямец Изге Вознесенск ирҙәр монастыры |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Transnistria_25_Rubles_2007_a.jpg|129x129пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Transnistria_25_Rubles_2007_r.jpg|129x129пкс]] | <big>25</big> | ҡыҙыл- көрән-<br /> | align="left" |'''Алғы яғы''': А. В. Суворовтың портреты<br /> '''Артҡы яғы''': Бендеры, Урыҫ данына һәйкәл |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_50_рублей_2007_аверс.jpg|129x129пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_50_рублей_2007_реверс.jpg|129x129пкс]] | <big>50</big> | rowspan="2" | 129×60 | көлһыу | align="left" |'''Алғы яғы''': Т. Г. Шевченконың портреты<br /> '''Артҡы яғы''': ДМП Хөкүмәте һәм Юғары Советы бинаһы |- | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_100_рублей_2007_аверс.jpg|129x129пкс]] | bgcolor="#000000" | [[Файл:Приднестровье_100_рублей_2007_реверс.jpg|129x129пкс]] | <big>100</big> | миләүшә | align="left" |'''Алғы яғы''': Д. К. Кантемирҙың портреты<br /> '''Артҡы яғы''': Рыштау соборы, Тирасполь |- | align="left" colspan="10" |<small>Һүрәтләнеш масштабы — 1 миллиметрға 1,0 пиксель</small> |} 2013 йылдың 15 ғинуарынан 2007 йылдың үҙгәртелгән серияһы булдырылды<ref>{{Cite web|title=NR2.RU::: В Приднестровье введена в обращение модифицированная банкнота номиналом 1 рубль / 15.01.13 / Приднестровье|url=http://www.nr2.ru/pmr/419853.html|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DnaZN51x|archivedate=2013-01-20|accessdate=2013-01-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119015621/http://www.nr2.ru/pmr/419853.html |date=2013-01-19 }}</ref> == Днестр буйы һумының билдәһе == [[Файл:Pridnestrovie_ruble_sign.svg|слева|75x75пкс]] Днестр буйы һумының курсив яҙыулы «П» һәм «Р» хәрефтәрен үҙ эсенә берләштергән символы 2012 йылда конкурс һөҙөмтәләренә ярашлы раҫлана. Билдәнең авторы — инженер-электронсы Юрий Колонный ([[Беларусь Республикаһы]], Новополоцк ҡалаһы), ул 500 [[АҠШ]] доллары менән бүләкләнде. Днестр буйы Республика Банкы пресс-релизында хәбәр ителеүенсә, символдың яҙылышында аҡса берәмегенең төп литерҙары күренеп тора (Днестр буйы һумы). Шулай уҡ валюталарҙы тамғалаған үҙенсәлекле ике һыҙатлы штрих күҙәтелә<ref>{{Cite news|title=Инженер-электронщик из Новополоцка победил в конкурсе на лучший дизайн-проект спецзнака приднестровского рубля|author=Андрей Гусин|url=http://www.belta.by/ru/all_news/society/Inzhener-elektronschik-iz-Novopolotska-pobedil-v-konkurse-na-luchshij-dizajn-proekt-spetsznaka-pridnestrovskogo-rublja_i_599054.html|date=2012-05-31|accessdate=2014-01-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527025423/ttp://www.belta.by/ru/all_news/society/Inzhener-elektronschik-iz-Novopolotska-pobedil-v-konkurse-na-luchshij-dizajn-proekt-spetsznaka-pridnestrovskogo-rublja_i_599054.html |date=2015-05-27 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Известен победитель конкурса на лучший дизайн-проект графического изображения приднестровского рубля|url=http://www.olvia.idknet.com/ol307-05-12.htm|accessdate=2014-01-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325132413/http://www.olvia.idknet.com/ol307-05-12.htm |date=2016-03-25 }}</ref>. == Һәйкәл == [[Файл:Памятник_приднестровскому_рублю.jpg|справа|мини|220x220пкс|Днестр буйы һумына һәйкәл.]] Днестр буйы һумыны 20 йыллығына арналған 2014 йылдың 15 авгусында ДРБ бинаһы урындағы валютаға һәйкәл ҡуйылды. Композиция авторы — Евгений Важев, ә скульпторы — Евгений Иовица. Һәйкәл Киров исемендәге «Литмаш» ҡала заводында һәм Тирасполь сувенирҙар фабрикаһында эшләнгән. Һәйкәлдең бейеклеге ике метр. Скульптура Днестр буйы һумының символын һынландыра, уның уртаһында бронзанан эшләнгән бер һумлыҡ тәңкә урынлаштырылған<ref>{{Cite news|title=В Тирасполе появился памятник приднестровскому рублю|url=http://novostipmr.com/ru/news/14-08-15/v-tiraspole-poyavilsya-pamyatnik-pridnestrovskomu-rublyu|publisher=novostipmr.com|date=2014-08-15|accessdate=2014-08-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819084741/http://novostipmr.com/ru/news/14-08-15/v-tiraspole-poyavilsya-pamyatnik-pridnestrovskomu-rublyu |date=2014-08-19 }}</ref><ref>{{Cite news|title=Руководитель Администрации Президента приняла участие в церемонии открытия скульптурной композиции «Приднестровский рубль»|url=http://president.gospmr.ru/ru/news/rukovoditel-administracii-prezidenta-prinyala-uchastie-v-ceremonii-otkrytiya-skulpturnoy|publisher=president.gospmr.ru|date=2014-08-15|accessdate=2014-08-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819084117/http://president.gospmr.ru/ru/news/rukovoditel-administracii-prezidenta-prinyala-uchastie-v-ceremonii-otkrytiya-skulpturnoy |date=2014-08-19 }}</ref>. == Ҡыҙыҡлы факттар == * 25 һумлыҡ купюраның арт яғында төшөрөлгән Бендерылағы Урыҫ даны һәйкәле ысынбарлыҡта нығытманың икенсе яғында урынлашҡан һәм уның яғынан манаралар күренмәй. * 2007 йылда сығарылған 50 һумлыҡ купюраның арт яғында ысынбарлыҡта Юғары советы Йорто һәм ДМП Хөкүмәте алдында урынлаштырылған Ленин һәйкәле юҡ. * Был өлөшөндә тираж 1994 йылдағы тираждың бер өлөшөндә ДМР исеме украин телендә хата менән «Прідністрівський» тип яҙылған. * 2004 йылда сығарылған һәм 200 һәм 500 һумлыҡ купюраларҙа украин телле яҙыуҙарҙа хаталар ебәрелгән, мәҫәлән: Придн'''е'''стровський республ'''и'''канский банк («Придністровський республіканський банк» урынына). * 1992 йылда номиналһыҙ купюралар осраған саҡтар булды. 2012—2016 йылдар дауамында Днестр буйы Молдавия Республикаһы һумы бөтә элекке совет территорияһында АҠШ валютаһына ҡарата иң тотороҡло аҡса берәмәге булып сыҡҡан<ref>http://newspmr.com/novosti-pmr/ekonomika/12836 Стабильность рубля непререкаема 20.02.2015</ref>. АҠШ долларының ДМР һумына ҡарата Днестр буйы Республика Банкының рәсми алмаштырыу курсы: * 15.03.2016 — АҠШ-тың 1 [[Доллар|доллары]] ДМР-ҙың 11 һум 10 тиненә тиң<ref>http://www.cbpmr.net/?kv=1&lang=ru Официальные курсы рубля ПМР по отношению к иностранным валютам c 01.08.2016</ref>; * 20.01.2012 — АҠШ-тың 1 доллары ДМР-ҙың 11 һум 10 тиненә тиң<ref>http://www.cbpmr.net/?kv=1&lang=ru (выбор по условию) Официальные курсы рубля ПМР по отношению к иностранным валютам c 23.03.2015</ref>). 16.03.2016 йылдың 16 мартынан Днестр буйы Респблика Банкы яңы билдәләнгән нығытылған алмаштырыу курсын булдыра: — $1 өсөн ДМР-ҙың 11 һум 30 тин. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.cbpmr.net/?id=11&lang=ru Банкноты и монеты Приднестровья на оф. сайте] * [http://www.cbpmr.net Приднестровский Республиканский Банк] * [http://www.olvia.idknet.com/pr000014.html 10 вопросов и ответов о деноминации приднестровского рубля.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070824083636/http://www.olvia.idknet.com/pr000014.html |date=2007-08-24 }} * [http://www.bonistikaweb.ru/mirdeneg/PMR-Riab.htm ''П. Ф. Рябченко''. Ажиотаж вокруг денег «несуществующего» государства.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080130141901/http://www.bonistikaweb.ru/mirdeneg/PMR-Riab.htm |date=2008-01-30 }} * [http://ciscoins.narod.ru/ Монеты стран СНГ и Балтии] * [http://www.academia.edu/4246876/_._-_-_._._._._2013._History_of_Transnistria_in_Coins_and_Banknotes_by_A._Crivenco._2013_in_Russian_/ История Приднестровья в денежных знаках] lgtu7bpp77z5k1iwlsh0sunqs9qaw7e 0 119139 1303733 1303430 2026-09-11T07:21:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303733 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы | Исеме = Иван Вазов | Төп исеме = | Рәсеме = BASA-937K-1-410-7-Ivan Vazov (cropped).JPG | Ҡултамғаһы = Вазов портреты. Авторы Уилл Сеймур Монро, 1914 йыл | Тыуған ваҡыттағы исеме = Иван Минчов Вазов |Псевдонимдары = Пейчин, Добринов, Ц-в, Д. Н-ров, Т. Габровски, Боянец, Белчин, Н-чев һәм башҡалар. | Тыуыу датаһы = [[9 июль]] [[1850]] | Тыуған урыны = Пловдив өлкәһенең Сопот ҡалаһы, элек {{ТыуғанУрыны|Ғосман империяһы|Ғосман империяһында}} | Вафат булыу датаһы = 22.09.1921 | Вафат булған урыны = {{ВафатБулыуУрыны|Болгария}}ның {{ВафатБулыуУрыны|София|Софияла}} ҡалаһы | Гражданлығы = {{Болгария}} | Эшмәкәрлек төрө = прозаик, шағир, драматург |Әҫәрҙәренең телдәре = [[Болгар теле]] | Дебют = «Борът» шиғыры | Наградалары = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Орден Кирилла и Мефодия}} {{!}}} |Викикитапхана = }} '''Ива́н Ми́нчов Ва́зов''' ([[9 июль]] [[1850 йыл]] — [[22 сентябрь]] [[1921 йыл]]) — киң билдәле [[Болгария|болгар]] [[шиғриәт|шағирҙарының]] береһе, йыш ҡына «болгар әҙәбиәте аҡһаҡалы» тип нарыҡлана. Уның ижадында ике тарихи эпоха — болгар милли яңырыуы һәм бойондороҡһоҙ Болгарияның аяҡҡа баҫыу осорҙары сағылыш тапҡан. Болгария Фәндәр академияһы академигы, Болгария Яҙыусылар союзының почётлы рәйесе, [[1897 йыл]]дың [[7 сентябрь|7 сентябренән]] [[1899 йыл]]дың [[30 ғинуар]]ына тиклем Болгария Халыҡ партияһынан мәғариф министры була. == Биографияһы == [[Файл:Vazov Museum Sopot.jpg|left|thumb|200px|Иван Вазов тыуған йорт. Пловдив өлкәһенең Сопот ҡалаһы.]] Иван Вазов Сопот ҡалаһы сауҙагәре Минчо Вазов ғаиләһендә 1850 йылдың 9 июлендә (иҫке стиль буйынса 27 июнендә) тыуған. Етеш тормошло һәм бай сауҙагәр нәҫеле вәкилдәре ғаиләһендә патриархаль йолалар, дингә хөрмәт менән ҡарау, илһөйәрлек тойғолары көслө була. Юҡҡа ғына Ивандың ике ағаһы: Георги Вазов һәм Владимир Вазов — генералдар, ә тағы бер ағаһы Борис Вазов — йәмәғәт эшмәкәре һәм сәйәсмән. Борис Вазов билдәләүенсә, Вазовтар сығышы менән ул ваҡыттағы Көнбайыш Македонияның (хәҙерге [[Греция]]) Нестрам биләмәһендәге Яновени ауылында йәшәгән Кирко Иванов Арнаудовҡа барып тоташа, ул Сопотҡа [[18-се быуат]] аҙағында, Али-паша Янинский хакимлек иткән осорҙа күсеп килә. Иван Вазов училище тамамлай, йәштән үк [[рус әҙәбиәте]] менән таныша, шулай уҡ [[грек теле|грек]] һәм [[төрөк теле|төрөк телдәрен]] өйрәнә. 1866 йылда Пловдив гимназияһының 4-се синыфына уҡырға инә, бында [[француз теле]]н өйрәнә, Пьер Беранже һәм [[Виктор Гюго]] шиғриәте менән мауыға. Вазов — Халыҡ партияһы ағзаһы һәм Константин Стоилов кабинетында халыҡ мәғарифы министры (1897 йылдан) була. Иван Вазов Софияла 1921 йылдың 22 сентябрендә 12:30 сәғәттә, өйөндәге төшкө аш ваҡытында апаһы Выла һәм ҡыҙ туғаны Сыбка эргәһендә яҡты донъянан китә. Мәрхүм янына министрҙар Стоян Омарчевский, Михаил Турлаков һәм Александр Радолов килә. Табип Сарафовҡа иһә әҙиптең үлемен раҫларға ғына ҡала<ref name=24chasa>[http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=190461 Вазов спи под камък от Витоша — 24chasa.bg]</ref>. 24 сентябрҙә Иван Вазов кәүҙәһе һалынған табутты билдәле болгар әҙиптәре баш ҡаланың Святая Неделя сиркәүенә алып бара. Левкий епискобы Варлаам Константинов һәм 65 священник ҡатнашлығында христиан дине буйынса йыназаны митрополит Видинский (Неофит Караабов) уҡый. Мәрхүм менән хушлашырға батша килә, министрҙар, баш ҡала мэры, башҡа дәүләттәрҙең илселәре, депутаттар һәм яҙыусылар йыйыла<ref>[http://bg-patriarshia.bg/news.php?id=52005 Възпоменание за патриарха на българската литература Иван Вазов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919035705/http://bg-patriarshia.bg/news.php?id=52005 |date=2016-09-19 }}</ref>. == Ижады == Иван Вазовтың әҙәби эшмәкәрлегенең башы 1870-се йылдарҙағы милли-революцион хәрәкәт дәүере менән тап килә: был ваҡытта Болгариялағы иҡтисади һәм сәйәси ысынбарлыҡ фонында буржуаз-демократик революция шәүләһе күренә башлай. [[Румыния]]лағы болгар эмигранттары араһында йәшәгән әҙип ике йыйынтыҡ: «Знамя и гусли» (1876) һәм «Печали Болгарии» (1877) баҫтыра, уларҙа болгар халҡының ауыр тормошон һүрәтләй һәм иҙеүселәргә ҡаршы көрәшкән гайдуктарға<ref>Гайдук — ХV—ХIХ быуаттарҙа [[Балҡан ярымутрауы|Балҡан илдәрендә]] һәм [[Венгрия]]ла төрөк хакимлығына ҡаршы көрәштә ҡатнашыусы.</ref> һәм воеводалар батырлығына дан йырлай. Үҙенең социаль-сәйәси идеалын Вазов «Яңы ер» («Новая земля», 1903) романының төп геройы Странский образында матур итеп асып бирә. Был әҫәр — эпик трилогияның һуңғы китабы, тәүгеһе «Наша родня» исеме менән 1884 йылда донъя күрһә, «Под игом» тип аталған икенсеһе 1889 йылда баҫыла. [[Файл:Ivan Vazov Alexandar Vladikov.jpg|мини|Иван Вазовтың һуңғы портреты. Авторы Александр Владиков.<br> 1920 йыл.]] «Наша родня» романында Иван Вазов болгар халҡының 1860-сы йылдарҙағы тормошон һүрәтләй: азатлыҡ идеяһы был осорҙоң сәйәси төн ҡараңғылығында йыраҡ йондоҙ булып ҡына йымылдай. Лопушан монастырында яҙылған «Под игом» романы болгарҙарҙың төрөк хакимлығына ҡаршы ҡаты азатлыҡ көрәше осорон сағылдыра. Әҫәрҙең төп сюжеты — Урта Горциялағы [[1876 йыл]]дағы ихтилалды баҫтырыу. Автор Болгарияның азат ителеүҙән алдағы тормошон сағыу биҙәктәр менән һүрәтләүгә өлгәшкән; ул революцион һәм эвоюцион йүнәлеш вәкилдәрен революцион хәрәкәттә күрһәтеү менән бергә төрлө синфи төркәмдәрҙең үҙ-ара мөнәсәбәттәрен дә романдың үҙәгенә ҡуя. Әҫәр геройы Огнянов революция яғына ауыштырған «чорбаджи»<ref>Офицерский чин в Османской империи у янычар, соответствующий командиру роты.</ref> Марк тормошон Вазов үҙенсәлекле һөйөү менән шаҡтай тулы итеп тасуирлай. Яңы шарттарҙа ла шундай уҡ ҡаһарманлыҡ менән көрәшкән йәш быуындың революцион кәйефенә ауаздаш булған «Под игом» романы киң билдәлелек ала һәм уҡыусылар араһында ныҡ популяр була. Болгар йәмғиәте тормошон «Чичовцы» повесында Иван Вазов бөтөнләй икенсе юҫыҡтан асып бирә: Төркиә хакимлығы тамамланыуынан алдағы осорҙа йәшәүсе ябай болгарҙарының ғөрөф-ғәҙәте һәм образдары гротеск<ref>Әҙәбиәттә, сәнғәттә тормош күренешен ғәҙәттән тыш арттырып күрһәтеүгә ҡоролған алым һәм ошо алым менән ижад ителгән әҫәр</ref> һәм сатирик формалар менән матур итеп бирелгән, бынан тыш әҫәрҙәге ҡайһы бер сюжет һәм эпизодтар «Под игом» романында һүрәтләнгән хәл-ваҡиғалар менән дә бәйле. «Новая земля» романында иһә Вазов азат ителгән Болгария тормошон һүрәтләй. Әҫәрҙә инде ойошоп өлгөргән төрлө сәйәси төркөмдәрҙең: консерватор-русофилдар (русҡа табыныусылар) менән либерал-русофобтарҙың (рустарға ҡаршыларҙың) көрәше күрһәтелә. Автор күңеле менән рус батшаһына табыныусылар, уның ниәттәрен тормошҡа ашырыусы консерваторҙар яғында. Роман геройы Странский яҙыусы тарафынан һәләтле консерватор, намыҫлы гражданин һәм ысын патриоттың бар яңғай сифаттарына эйә булыусы итеп күрһәтелә. Уға ҡаршы персонаж — либералдар вәкиле доктор Доганский бары тик кире сифаттар менән һүрәтләнә. Был роман аша Вазов бер яҡтан үҙен консерватив ағым яҡлы итеп күрһәтһә, икенсе яҡтан, үҙ сәйәси фирҡәһенең ихлас ағзаһы булараҡ, уның абруйын ныҡлап күтәрергә ынтыла. Әйтелгән трилогияһынан тыш Вазов, беллетрист (прозаик) булараҡ, тағы ла түбәндәге әҫәрҙәрен ижад иткән: ике томдағы «Драски и шарки» (1843—1895) романы; «Великата рилска пустыня» (1892); «Казаларската царица»; «Легенда при Царевец» һәм башҡалар. Яҙыусының таланты күп яҡлы. Ул шулай уҡ лирика өлкәһендә, [[эпос]]та һәм [[Драма (жанр)|драма жанрында]] ла уңышлы эшләй. Лирик әҫәрҙәренән уның «Звукове» (1893), «Скитнишки песни» (1899), «Под нашето нобе» (1903), «Люняка ми замириса» (1920) шиғри йыйынтыҡтары киң билдәле, ә иң яҡшыһы — «Епопея на забровените» тип исемләнгәне. Болгар әҙәбиәтендәге тәүге драма әҫәрҙәре булараҡ Вазов-драматургтың «Хъшове», «Към пропаст» һәм «Борислав» исемле пьесалары тиҙ арала танылыу ала. Үҙен яҙыусы һәм шағир итеп танытҡан әҙиптең эпик һәм лирик әҫәрҙәре болгар әҙәбиәте үҫешендә билдәле бер этапты билдәләй, — Иван Вазовтың әҙәби-тарихи әһәмиәте нәҡ ошонда сағыла. Болгар телен лексик һәм эвфоник яҡтан, йәки аһәңлек<ref>Шиғри әҫәрҙә өн-ауаз ярашлығы</ref> яғынан байытыуы менән дә Иван Вазов милли әҙәбиәт тарихында һиҙелерлек урын биләй. == Библиография == {| class="wide sortable" |+ ! |Йыл ! |Исеме, тәржемә <!-- Первый или же наиболее распространенный перевод на русский; или просто перевод, если офиц. не переводилось --> ! |Исемдең оригиналы <!-- болг. --> ! |Жанр ! |Тип <!-- Название сборника, куда входит произведение. Или слово "(Сборник)", если описывается сам сборник --> ! |Тасуирлама |------ | [[1876]] | [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19-1-0-185 Знамя и гусли]<ref>[http://vseknigi.3dn.ru/publ/19 Иван Вазов. Избранные произведения / М.: Детгиз. — предисл. А. Собкович. — (Школьная библиотека). — 1952.]</ref><small> # Сосна. Перевод П. Железнова # Бедная женщина # Гусли, настроенные на новый лад. Перевод Н. Чуковского # Мститель. Перевод А. Кудрейко # Доброволец. Перевод М. Павловой # Знамя. Перевод А. Кудрейко # Панагюрские повстанцы. Перевод Л. Белова # Свобода или смерть. Не переведено # «Радецкий». Перевод М. Павловой # Где Болгария? # Мамино дитя # Путешественник и гора Витош # 1875 год! # Мать крестьянина # Завет # Моим друзьям Г. и А. # Деды наши несчастные # В моей винтовке # Георгиевская # Сиркеджи-скелеси # Мысли о картине # Амнистия болгарам # Абдул Хамид</small> | [http://chitanka.info/book/506-prjaporets-i-gusla Пряпорец и гусла]<small> # Борът # Сиромахкиня # Новонагласената гусла (1875) # Отмъстител # Волентиринът (1875) # Пряпорец # Панагюрските въстаници (1875) # Свобода или смърт (1876) # „Радецки“ # Де е България? # Мамино чедо (1875) # Пътник и Витош планина (1874) # 1875 година!! (1875) # На една майка селянка (1875) # Завет (1875) # На приятелите ми Г. и А. (1875) # Дедите наши злочести (1876) # На пушката ми (1876) # На Гергьовден (1876) # Сиркеджи-скелеси (1876) # Мисли върху една картина (1876) # Амнистия за българите (1876) # Абдул Хамид (1876)</small> | Шиғырҙар | Йыйынтыҡ | Төрлө йылдар шиғырҙары йыйынтығы |------ | [[1892]] | | Великата Рилска пустиня | Проза | | |------ | [[1893]] | # Кардашев на охоте. Повесть | [http://chitanka.info/book/493-draski-i-sharki Драски и шарки]. Част 1. Очерки из столичний животъ # [http://chitanka.info/text/3762-kardashev-na-lov Кардашев на лов] Повесть | Проза | Сборник | Рассказы. Очерки из столичной жизни. |------ | [[1895]] | | [http://chitanka.info/book/493-draski-i-sharki Драски и шарки]. Част 2. Очерки из столичний животъ | Проза | Сборник | Рассказы. Очерки из столичной жизни. |------ | [[1894]] | [http://www.litmir.net/bd/?b=148240 Под игом]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''(пер. СПБ., журн. «Мир божий», 1896; Я. Слоним, В. Володин, М. Клягиина-Кондратьева, не п. 1970)'' | [http://chitanka.info/book/1773-pod-igoto Под игото] | Роман | Роман | Роман из болгарской жизни в преддверии Освобождения |------ | [[1900]] | Журналист ли? ''(не переведено)'' | [[:bg:Вестникар ли?|Вестникар ли?]] | Комедия | Пьеса | <!-- Краткое описание произведения/сюжета, в 1-2 строчки. --> |------ | [[1903]] | Искатели тёплых местечек ''(пер. М. Симаков)'' | [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&WorkID=2791&Level=1 Службогонци] | Комедия | Пьеса | <!-- Краткое описание произведения/сюжета, в 1-2 строчки. --> |------ | [[1907]] | Святослав Тертер | [http://chitanka.info/book/1774-svetoslav-terter Светослав Тертер] | Роман | Роман | Исторический роман о Болгарии в конце XIII века |------ | [[1919]] | | [http://chitanka.info/book/498-ljuleka-mi-zamirisa Люлека ми замириса] | Поэзия | Сборник | Сборник стихов |------ | [[1881]] | Гусли | [http://chitanka.info/book/492-gusla Гусла] | Поэзия | Сборник | Сборник стихотворений, написанных в период 1880-1881 гг. |------ | [[1881]] | Митрофан и Дормидольский ''(перевод М. Симаков)'' | [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=875&sectionID=5 Митрофан и Дормидолски] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110220056/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=875&sectionID=5 |date=2013-11-10 }} | Повесть | (Повесть) | Комедийная повесть |------ | [[1883]] | Отверженные ''(Перевод В. Дилевской и Н. Толстого, 1952)'' | [http://chitanka.info/text/3765-nemilinedragi Немили—недраги] (''Пловдив, журн. «Наука», 1883–1884'') | Повесть | (Повесть) | Полу-автобиографическая повесть, по словам автора, «точное описание жизни хэшей в Румынии» в начале 1870-х. Переработана в драму «Хэши» (1894) |------ | [[1884]] | Наша родня ''(перевод М. Симаков)'' | [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=907&sectionID=5 Чичовци] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110220120/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=907&sectionID=5 |date=2013-11-10 }}. Галерия от типове и нрави български в турско време | Комедия | (Повесть) | Галерея типов и бытовых сцен из жизни Болгарии под властью турок |------ | [[1896]] | Новая земля. Роман из болгарской жизни за год до Освобождения | [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=1075&sectionID=5 Нова земя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110220053/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=1075&sectionID=5 |date=2013-11-10 }} Роман из живота на българите през първите години след Освобождението | Роман | (Роман) | Роман о жизни перед Освобождением от турецкого ига |------ | [[1903]] | Казаларская царица | Казаларската царица | Роман | (Роман) | |------ | [[1907]] | Иван Александр | [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=948&sectionID=5 Иван Александър] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421220228/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=948&sectionID=5 |date=2015-04-21 }} | Повесть | - | Историческая повесть из жизни Второго Болгарского царства середины XIV века | |+ |} Творчество Вазова в алфавитном порядке (не включены переводы зарубежных поэтов): * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&WorkID=12797&Level=1 Борислав] Драма * [http://chitanka.info/book/489-v-lonoto-na-rila В лоното на Рила] Путевые заметки * [http://chitanka.info/book/1775-v-nedrata-na-rodopite В недрата на Родопите] Путевые заметки * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=415413664&sectionID=5 В царството на самодивите] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304114925/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=415413664&sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэзия, лирико-фантастическая поэма * [http://chitanka.info/book/490-v-chuzhbina В чужбина] Поезия * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=290538716&sectionID=5 Видул] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304124100/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=290538716&sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэма * [http://chitanka.info/book/491-videno-i-chuto Видено и чуто] Рассказы, 1901 г. Из этого сборника на русском: * Дед Йоцо видит * Негостеприимное село * [http://chitanka.info/text/3768-gramada Грамада] «Сюжет этой поэмы является народный обычай в районах вокруг Берковица — своего рода нравственное линчевание, которое местные крестьяне использовали в турецкое время против тех своих односельчан, которые вместе с турецкими властями их притесняли; которым не могли отомстить другим образом». — примечание Вазова. * [http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153567/Vazov_Ivan_Gromada_Litmir.net_bid153567_original.pdf Громада] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709033423/http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153567/Vazov_Ivan_Gromada_Litmir.net_bid153567_original.pdf |date=2021-07-09 }} * [http://chitanka.info/text/4197-edna-odiseja-iz-deliorman Една одисея из Делиорман] Повесть *'''Епопея на забравените''' / [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19-1-0-188 Эпопея забытых] : [http://chitanka.info/text/3849-levski Левски] : [http://chitanka.info/text/3850-benkovski Бенковски] : [http://chitanka.info/text/3851-kocho Кочо] : [http://chitanka.info/text/3852-bratja-zhekovi Братя Жекови] : [http://chitanka.info/text/3853-kableshkov Каблешков]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} : [http://chitanka.info/text/3854-paisij Паисий]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} : [http://chitanka.info/text/3855-bratja-miladinovi Братя Миладинови]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} : [http://chitanka.info/text/3856-rakovski Раковски]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} : [http://chitanka.info/text/3857-karadzhata Караджата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121043715/http://chitanka.info/text/3857-karadzhata |date=2016-11-21 }} : [http://chitanka.info/text/3858-1876 1876] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121165652/http://chitanka.info/text/3858-1876 |date=2016-11-21 }} : [http://chitanka.info/text/3859-volov Волов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121170411/http://chitanka.info/text/3859-volov |date=2016-11-21 }} : [http://chitanka.info/text/3860-opylchentsite-na-shipka Опълченците на Шипка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423141202/http://chitanka.info/text/3860-opylchentsite-na-shipka |date=2017-04-23 }} На английском: * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=283&WorkID=10651&Level=2 Levski] * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=283&WorkID=10652&Level=2 The Defence of Perushtitsa] * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=283&WorkID=10653&Level=2 Paissy] * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=283&WorkID=10654&Level=2 The volunteers at Shipka] * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=1505&sectionID=5 Живописна България] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120103150936/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=1505&sectionID=5 |date=2012-01-03 }} Путевые заметки * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=1977692038&sectionID=5 Загорка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123807/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=1977692038&sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэма, тот же сюжет что и «Грамада» в другом варианте. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=628640605&sectionID=5 Зихра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191112/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=628640605&sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Лирико-романтическая поэма * [http://chitanka.info/book/494-zvukove Звукове] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327030153/http://chitanka.info/book/494-zvukove |date=2017-03-27 }} Поэзия * [http://chitanka.info/book/495-izbavlenie Избавление] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327025058/http://chitanka.info/book/495-izbavlenie |date=2017-03-27 }} Поэзия, про Русско-турецкую войну 1877—1878 г. [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19-1-0-187 Избавление] * [http://chitanka.info/book/496-italija Италия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327025926/http://chitanka.info/book/496-italija |date=2017-03-27 }} Поэзия * [http://chitanka.info/book/497-kakvo-pee-planinata Какво пее планината] Поэзия * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&WorkID=8693&Level=1 Към пропаст] Драма '''Легенди при Царевец''' Поэмы про истории Второго Болгарского царства; Царевец — холм в столице Тырново, где находились царские дворцы. В этих поэмах Вазов использовал прежде всего первую новую историю Болгарии, написанную чехом Константином Иречеком. Тот в свою очередь использовал греческих хронистов — Никита Хониат, Георгий Акрополит, Георгий Пахимер, Никифор Григорас; хронику последнего болгарского патриарха Евтимий Тырновский; «Историю славяноболгарскую» монаха Паисий Хилендарски. В кавычках даны ссылки, используемые Вазовым в начале каждой поэмы. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=77663797&sectionID=5 Свети Димитрий Чудотворец] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225070541/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=77663797&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} «Помену Бог дом и род царей Болгарских и ме посла на помощ и обновленiе царство Болгарское…» — Паисий * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=944216667&sectionID=5 Проклятие въз Иванка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225010341/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=944216667&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} «В болгарских храмах долгое время произносились анафемы на Иванко, убвший Асен I» — К. Иречек * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=193852644&sectionID=5 Балдуин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224214814/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=193852644&sectionID=5 |date=2014-02-24 }} Разгром рыцарской армии IV крестоносного похода в пасхальное воскресенье 1205 г. возле Адрианополис (ныне Эдирне в Турции). Вождь рыцарской армии Балдуин был взят в плен и стал узником в башни в Тырнов, названная в его чести. Согласно преданию, царица влюбилась в ним, но и за-за его отказа, тот был казнен. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1321356073&sectionID=5 Калояновий орел] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224231824/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1321356073&sectionID=5 |date=2014-02-24 }} «Калоян мстил грекам за то зло, которое учинил болгарам Василий II Болгаробойца, и сам себя называл Ромеобойцем. И вправду, никто не учинил грекам столько страданий» — Акрополит * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=374689060&sectionID=5 Куманката] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225021912/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=374689060&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Жена Калояна. После его смерти в 1207 г., женилась на эго племянника Борил. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1559767961&sectionID=5 Княгиня Ирина Комнен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225140220/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1559767961&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} «Ирина имела прекрасную внешность и величавую осанку. Иван-Асен II страстно любил её, не меньше, чем Антоний любил Клеопатру» — Акрополит. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=885487736&sectionID=5 Кир Тодор в Търново] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225064851/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=885487736&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} «Это наказание было вполне заслужено» — Никифор Григорас * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1378992417&sectionID=5 Конецът на Ивана-Асеня II ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225101038/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1378992417&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} «Однажды среди дня, случилось солнечное затмение, когда Солнце было в знаке Рак. Скоро умер и болгарский царь» — Акрополит * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1301097356&sectionID=5 Калиман II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225142053/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1301097356&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1041131907&sectionID=5 Ивайлова брачна нощ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224231933/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1041131907&sectionID=5 |date=2014-02-24 }} «И она (Мария Палеолог) вступила в брак с ним, разделив с ним царские почести» — Пахимер * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=805489786&sectionID=5 Мария] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225115818/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=805489786&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Та же Мария Палеолог, жена Константина Тихого и Ивайло. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1941324000&sectionID=5 Бягството на Ивана-Асеня III] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224233626/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1941324000&sectionID=5 |date=2014-02-24 }} * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1545245261&sectionID=5 Татарска царица] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225020053/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1545245261&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} «Георгий Тертер не был в состоянии противопоставится этим варварам (татарам). Чтобы сохранить свой престол, он был вынужден в 1285 г. отдать свою дочь в жену Чаки, сына Ногая» — Иречек * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=2059297741&sectionID=5 Лобната скала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224212808/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=2059297741&sectionID=5 |date=2014-02-24 }} «Голову узурпатора Чоки Светослав послал его врагам в Крым. Патриарх Йоаким III, уличенный в союз с татарами, по приказанию Светослава, был сброшен со скалы в Тырнов. После этого решительного шага, Светослав, как освободитель от азиатских нашественников, взошел на престол Асеневской династии» — Иречек * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1295574625&sectionID=5 Чоки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225121105/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1295574625&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=274670889&sectionID=5 Момата на Къз-Хисар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225131739/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=274670889&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=88623789&sectionID=5 Велбъжд и Сливница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225145839/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=88623789&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Параллель между сербско-болгарскими войнами в 1330 г. и 1885 г. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1322137214&sectionID=5 Сара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225022318/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1322137214&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Дочь Ивана-Александра и второю его жену еврейки Сары, была отданна в жену Мураду I, и является матерью Баязида I, покорителя Балкан. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=337854741&sectionID=5 Патриарх Евтимий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224200516/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=337854741&sectionID=5 |date=2014-02-24 }} Ученик Евтимия, Григорий Цамблак (он же митрополит Киевский), унес сохранившиеся болгарские летописы в Русь. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1355528170&sectionID=5 Жидов гроб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222172136/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1355528170&sectionID=5 |date=2014-02-22 }} Легенда, что оборона города Тырнов была передана евреем. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1106396201&sectionID=5 Сборът на духовете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225084045/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1106396201&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} «Накануне 9 марта (святые 40 мучеников), и болгары и турки верили, что в этот храм совершаются чудеса» — Иречек. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1778653190&sectionID=5 Литургията] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225065217/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1778653190&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Про сохранению христианской веры. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1561151472&sectionID=5 Шишмановий бряст] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225092324/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1561151472&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} Про восстановлению болгарской государственности. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1106403536&sectionID=5 Минарето] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225130111/http://www.znam.bg/com/action/showBook?bookID=898&elementID=1106403536&sectionID=5 |date=2014-02-25 }} * [http://chitanka.info/book/499-majska-kitka Майска китка] Поэзия, 1880 г. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=1837500803&sectionID=5 Моята съседка Гмитра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123833/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=1837500803&sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Юмористическая поэма * [http://chitanka.info/book/500-ne-shte-zagine Не ще загине] Поэзия * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&WorkID=17163&Level=1 Неотдавна] Повесть * [http://chitanka.info/book/501-novi-ekove Нови екове] Поэзия * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=14&WorkID=4310&Level=1 Нора] Повесть * [http://chitanka.info/book/502-pesni-za-makedonija Песни за Македония] Поэзия * [http://chitanka.info/book/503-pod-gryma-na-pobedite Под гръма на победите] Поэзия * [http://chitanka.info/book/504-pod-nasheto-nebe Под нашето небе] Поэзия [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19-1-0-190 Под нашим небом] * [http://chitanka.info/book/505-polja-i-gori Поля и гори] Поэзия [http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153614/Vazov_Ivan_Polya_i_lesa_Litmir.net_bid153614_original.pdf Поля и леса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709033411/http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153614/Vazov_Ivan_Polya_i_lesa_Litmir.net_bid153614_original.pdf |date=2021-07-09 }} * [http://chitanka.info/book/507-pystyr-svjat Пъстър свят] Рассказы На русском: * Болгарка * Павле Фертиг * От урала до «Ура» * Отвергнутый марш * Урок * Безвестный герой * Гост-краснобай на казенном пиру * [http://chitanka.info/book/508-razkazi-18811901 Разкази 1881—1901] Рассказы На русском: * Вылко на войне * Придет ли? * Хаджи Ахилл * Кандидат в хаммам * Белимелец * В кривинах * Дед Нистор * Встреча * Упрямая голова * Gronde Maritza teinte de sang * Сцена * Пейзаж * [http://chitanka.info/book/509-razkazi-19011921 Разкази 1901—1921] Рассказы * [http://chitanka.info/book/510-svobodnite-mi-chasove Свободните ми часове] Поэзия * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=1267585007&sectionID=5 Синайска роза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304123851/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=1267585007&sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэма * [http://chitanka.info/book/511-skitnishki-pesni Скитнишки песни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327025416/http://chitanka.info/book/511-skitnishki-pesni |date=2017-03-27 }} Поэзия * [http://chitanka.info/book/512-slivnitsa Сливница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327030100/http://chitanka.info/book/512-slivnitsa |date=2017-03-27 }} Поэзия, про Сербско-Болгарскую войну 1885 г. [http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153566/Vazov_Ivan_Slivnica_Litmir.net_bid153566_original.pdf Сливница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709033429/http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153566/Vazov_Ivan_Slivnica_Litmir.net_bid153566_original.pdf |date=2021-07-09 }} * [http://chitanka.info/book/513-stihotvorenija-za-malki-detsa Стихотворения за малки деца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327031429/http://chitanka.info/book/513-stihotvorenija-za-malki-detsa |date=2017-03-27 }} Поэзия про детей, 1883 г. * [http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=29643044&sectionID=5 Трайко и Риза] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103407/http://znam.bg/com/action/showBook?bookID=825&elementID=29643044&sectionID=5 |date=2016-03-04 }} Поэма * [http://chitanka.info/book/514-tygite-na-bylgarija Тъгите на България] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327030942/http://chitanka.info/book/514-tygite-na-bylgarija |date=2017-03-27 }} Поэзия, 1877 г. [http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153570/Vazov_Ivan_Pechali_Bolgarii_Litmir.net_bid153570_original.pdf Печали Болгарии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709033444/http://www.litmir.net/data/Book/0/153000/153570/Vazov_Ivan_Pechali_Bolgarii_Litmir.net_bid153570_original.pdf |date=2021-07-09 }} * [http://chitanka.info/book/515-utro-v-banki Утро в Банки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161216141845/http://chitanka.info/book/515-utro-v-banki |date=2016-12-16 }} Рассказы (Добродушни разкази), 1905 г. Из того же сборника на русском: * Апостол в опасности * Чистый путь * Подоженные снопы === Әҫәрҙәр йыйынтыҡтары болгар телендә === В 1914 г. были впервые изданы все произведения Вазова. Рассказы были объединены по годам их создания, и поэтому сюжетной связи между рассказами в некоторых сборниках нет. * Събрани съчинения, т. 1-20, С. - 1955-57. * Неиздадени произведения, С. - 1968. === рус телендә === * Последний день XX века / {{lang-bg|Последният ден на XX век}}. — 1899 год. Перевод на русский: Е. Харитонов, журнал «Если», 1999, № 12 * Рассказы Вазова, перев. и вступит. ст. А. Сиротинина, СПБ., 1904 * На русский язык переведено и вышло отдельным изданием: Болгарское восстание накануне последней войны, Киев, 1884 * То же, изд. «Вятского т-ва», Вятка, 1904 * Иван Вазов. Сочинения в 6-ти томах. М.: Гослитиздат, 1956—1957. * Иван Вазов. Пёстрый мир. Юмор и сатира: Перевод с болг., сост. и вступ. ст. Н. Симакова; Прим. К. Державина; Ил. В. Сергеева. — М.: Правда, 1986. — 576 с., ил. Тираж 250 000 экз. Переводы на русский язык появлялись также в журналах и газетах: * Журнал XIX века «Дело», 1886, VII; «Живописное обозрение», 1892, № 29 * «Мир божий», 1896, I-Х * «Русские ведомости», 1898, ЇЇ 8, 112 * «Русское богатство», 1900, IX; 1902, I * «Нива», 1902, № 19 * «Славянский век», 1902, № 48, 50; 1903, № 71, 75; 1904, № 81; «Север», 1902, № 21, 22; 1907, № 23 * «Волынь», 1903, № 126, 246 * «Исторический вестник», 1903, VII, IX * «Народное образование», 1908, X * сборник «Славянская муза», В. Уманова-Каплуновского, СПБ., 1904 === Вазов тураһында библиография === * Бобчев И., Иван Вазов, Биография, «Слав. век», 1903, № 71 * Яцимирский А., Иван Вазов и его поэзия и проза, «Вестник иностранной лит-ры», 1906, II * Уманов-Каплуновский В. Иван Вазов — народный болгарский поэт-гражданин, «Историч. вестник», 1908, V * Г-в, Историческая драма Вазова, «Слав. изв.», 1908, I—III * Минчо-Делянов, Вазов, Величков, Михайловский, «Славянский мир», 1910, II * Державин Н. С., Иван Вазов. Жизнь и творчество, М.-Л., 1948 * 3лыднев В. И., Иван Вазов, в кн.: Очерки истории болгарской литературы XIX-XX вв., М., 1959 * Иван Вазов. Сб. по случай сто години от рождението му, С., 1950 * Павлов Т., Иван Вазов. Народен поет и класик, С., 1946 * Королев С., Иван Вазов. Художествен метод и литературни позиции, С., 1951 * Цанева М. Иван Вазов в Пловдив, С., 1966 * Вълчев В., Иван Вазов. Жизнен и творчески път, С., 1968 * Иван Вазов. Библиографический указатель, М., 1962 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Иван Вазов |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викиөҙөмтә = :bg:Иван Вазов |Викикитапхана = :bg:Иван Вазов |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Проект = }} * [[iarchive:IvanVazov|Іван Вазов. Кантата.]] * {{ВТ-ЭСБЕ|Вазов-Минчов}} * [http://literaturata.com/topic-t690.html Биография на Иван Вазов (болг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208191848/http://literaturata.com/topic-t690.html |date=2008-12-08 }} * [http://slovo.bg/showauthor.php3?ID=14&LangID=1 Иван Вазов (произведения на болгарском)]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://vseknigi.3dn.ru/publ/19 Иван Вазов (произведения на русском)] * {{ЛЭ}} Кара-Иванов. * [http://bgdiaspora.h3b.ru/12543 Иванъ Вазовъ. Историко-литературный очеркъ. 1913 г.] {{Библиоинформация}} [[Категория:Болгария шәхестәре]] [[Категория:9 июлдә тыуғандар]] [[Категория:1850 йылда тыуғандар]] gonth7gkwj2h9md5p0olpmqutl9bes4 0 129471 1303732 1200446 2026-09-11T06:45:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303732 wikitext text/x-wiki [[Файл:Handicapped_Accessible_sign.svg|мини|150x150пкс|Инвалидтар өсөн уңайлылыҡ символы<ref>[http://www.complexdoc.ru/ntdpdf/482202/proektirovanie_zdanii_i_sooruzhenii_s_uchetom_dostupnosti_dlya_malomobilnyk.pdf Проектирование зданий и сооружений с учётом доступности для маломобильных групп населения. Общие положения. СП 35-101-2001. М., 2001. — С. 146]</ref>]] '''Зәғифлек''' ({{lang-la|invalidus}} — һүҙмә-һүҙ «көсһөҙ», ''in'' — «юҡ» + ''validus'' — «көслө») — кешенең хәлен, уның эшмәкәрлеген сикләгән ҡаршылыҡтар йәки физик, аҡыл, йәки сенсор психик тайпылыштар<ref name="s1">[http://www.life-real.com/bibl.php?m=2&fn=bl02.txt Язык важен для того, чтобы покончить с дискриминацией. Сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506203300/http://www.life-real.com/bibl.php?m=2&fn=bl02.txt |date=2012-05-06 }} [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%87-%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5 Дианы Веренич]</ref>. '''Зәғиф''' — йәмғиәттә физик, аҡыл, йәки сенсор йәки психик тайпылыштары булыуы арҡаһында шәхси мөмкинселектәре сикләнгән кеше<ref name="s1" />. [[Рәсәй Федерацияһы]]<nowiki/>нда «инвалид» статусын билдәләү медик-социаль экспертиза учреждениеларында башҡарыла һәм бер үк ваҡытта медик һәм юридик процедураны тәшкил итә. Инвалидлыҡ төркөмөн билдәләү юридик һәм социаль мәғәнәгә эйә, сөнки йәмғиәт менән айырым мөнәсәбәттәрҙе билдәләй: инвалидтың льготалары булыуы, инвалидлыҡ буйынса пенсия түләү, эш буйынса сикләүҙәр һәм эшкә яраҡһыҙлыҡ. Ҡайһы бер белгестәр инвалидтарҙы социаль тигеҙһеҙлек формаларының береһе булараҡ ҡарай<ref name="s1" />. === 1-се төркөм инвалидлыҡты билдәләү === 1-се төркөм инвалидлығын билдәләү критерийҙары<ref name="s2">[http://UN.org/russian/esa/social/disabled/chapter2.htm Что такое инвалидность? Сайт Организации Объединённых Наций на рус. яз.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906103945/http://un.org/russian/esa/social/disabled/chapter2.htm |date=2008-09-06 }}</ref>: * үҙ-үҙеңде хеҙмәтләндерә алмау йәки тулыһынса кеше ҡарауында булыу; * үҙ аллы хәрәкәт итә алмау һәм тулыһынса кеше ҡарауында булы; * ориентацияға һәләтһеҙлек ((дезориентация); * аралашыуҡа һәләтһеҙлек; * үҙ тәртибен контролдә тота алмау. === 2-се төркөм инвалидлыҡты билдәләү === 2-се төркөм инвалидлығын билдәләүҙәге күрһәткестәр: * үҙ-үҙен хеҙмәтләндереүҙә ярҙамсы саралар һәм (йәки) башҡа кешенең ярҙамын ҡулланыу һәләте булыу; * үҙ аллы һәм ярҙамсы саралар ҡулланып хәрәкәт итеү һәм (йәки) башҡа кеше менән ярҙамын ҡулланыу һәләте булыу; * эшкә яраҡһыҙлыҡ йәки махсус йыһазландырылған эш урындарында, махсус шарттарҙа ярҙамсы саралар ҡулланып, башҡа кешеләрҙең ярҙамы менән хеҙмәт эшмәкәрлеген башҡарыу һәләте булыу; * уҡыу һәләте булмаған йәки махсус уҡыу йортонда ғына уҡыу һәләте булған, йәки махсус программа буйынса өй шарттарында уҡыу һәләте булыу ; * башҡа кешеләрҙең ярҙамы менән ваҡыт һәм киңлек арауығында ориентация һәләте булыу; * аралашыуҙа ярҙамсы саралар һәм (йәки) башҡа кешеләр менән ярҙамы ҡулланыу; * үҙ -үҙен өлөшләтә йәки сит кеше ярҙамы менән генә контролдә тотоу һәләте. === 3-сө төркөм инвалидлыҡты билдәләү === 3-сө төркөм инвалидтарҙы билдәләүҙәге күрһәткестәр : * ярҙамсы саралар ҡулланып үҙ-үҙен хеҙмәтләндереү һәләте; * оҙайлы ваҡыт исраф итеп үҙ аллы хәрәкәт итеү һәләте; * махсус режим талаптарын үтәп. дөйөм типтағы махсус уҡыу йорттарында ярҙамсы саралар ҡулланып, башҡа кешеләр ярҙамында (белем биреү персоналдарынан башҡа) уҡыу һәләте; * хеҙмәт эшмәкәрлеге етештереү күләмен кәметеү йәки квалификацияһын төшөрөү шарттарында хеҙмәт эшмәкәрлеген башҡарыу һәләте , һөнәре буйынса үҙ эшен башҡара алмау; * ярҙамсы саралар менән ваҡыт һәм киңлек арауығында ориентация һәләте булыу; * информация алғанда һәм биргәндә күләмен, тиҙлеген кәметеп ҡабул итеп аралашыу һәләте, === Инвалид балалар === Инвалид балалар категорияһына 18 йәшкә тиклемге йәшәү эшмәкәрлегендә баланың үҫешендә булған етшһеҙлектәр һөҙөмтәһендә социаль дезадаптацияға килтергән, үҙ-үҙен хеҙмәтләндереүҙе, хәрәкәт итеүҙе, ориентация, үҙ-үҙе контролдә тотоуҙы, уҡыу, аралашыу, киләсәктә хеҙмәт эшмәкәрлегенең үҫешен тотҡарлауға килтереүҙә мөһим сикләүҙәр булған балалар ҡарай<ref>[http://www.roboi.ru/ofinform/MSEdetyam/ Региональная общественная благотворительная организация инвалидов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191201091909/http://www.roboi.ru/ofinform/MSEdetyam |date=2019-12-01 }}</ref. Төрлө кимәлдәге дауаханалар (республика, край, үҙәк, район, шул иҫәптән балалар өсөн); һәм махсуслаштырылған дауаханалар, бүлексәләр (неврологик, психиатрия, туберкулез һ. б.); консультатив-диагностик үҙәктәр тикшереүҙән һәм дауалауҙан һуң балаға инвалидлыҡ билдәләүҙе тәҡдим итә ала. Тәҡдимдәр "Баланың үҫеш тарихы"нда (№ 112/у формаһы) һәм "Амбулатор, стационар ауырыуҙың медицина картаһы"нда теркәлә. Был тәҡдимдәр балаға инвалидлыҡ биргәндә иҫәпкә алына. Медицина картаһы даими йәшәү урыны буйынса балалар дауалау учреждениеларына ебәрелә. Дауалау учреждениеларың табип-консультация комиссияһы табип-белгестәре, баланың даими йәшәү урыны буйынса медицина-социаль һығымта төҙөй. Медик-социаль һығымта баланың һаулыҡ торошо боҙолоуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән һәм шул һөҙөмтәлә уның йәшәү эшмәкәрлегендә барлыҡҡа килгән сикләүҙәр булған осраҡта төҙөлә. Медицина-социаль һығымтаға инвалид бала өсөн тәҡдимдәр индерелә: * баланың махсуслаштырылған балалар учреждениеларында булыуы; * өйҙә йәки махсус уҡыу йорттарында белем алыуы; * кәрәкле ҡорамалдар, ярҙамсы саралар менән тәьмин итеү; * кәрәкле шифахана-курорт дауаһы; профиль шифахана, ваҡыты; * төп реабилитация саралары комплексы; МСЭК 1-се, 2-се төркөм бала саҡтағы инвалидлыҡ буйынса 18 йәштән өлкәндәргә инвалидлыҡ тәғейенләгәндә, уларға ҡартлыҡ буйынса минималь социаль пенсия күләме алыуға хоҡуҡ бирелә. 20 йәштә инвалид булған граждандарға эш стажына ҡарамаҫтан пенсия тәғәйенләнә. Инвалид балаға тейешле льготалар: * 1 октябрҙән 15 майға тиклем осорҙа тимер юл, һауа транспорттарында,ҡала-ара автобус маршруттарында 50 % ташламалар; * инвалид балалар, уларҙың ата-әсәһе, опекуны, попечителе һәм социаль хеҙмәткәрҙәр ҡала транспортының бөтә төрҙәрендә (таксиҙан башҡа) бушлай йөрөү хоҡуғы менән файҙалана; * инвалид балалар һәм уларҙы оҙатып йөрөүсе кешеләргә дауалау (тикшереү) урынына ҡала-ара, ҡала яны, регион эсендәге автобус маршруттарында бушлай йөрөү хоҡуғы бирелә; * инвалид балалар һәм уларҙы оҙатып йөрөгән кешеләр дауалана торған ергә бушлай барыу һәм ҡайтыу хоҡуғына эйә; * социаль хеҙмәтләндереү стационар учреждениеларында йәшәүсе, ата-әсәләр ҡарауынан мәхрүм булған йәки етем ҡалған 18 йәшкә етеүсе инвалид-балалар торлаҡ менән сираттан тыш тәьмин ителә; * инвалид-балалар тәрбиәләгән ғаиләләргә, фатир өсөн түләүҙәрҙә 50%-тан кәм булмаған (дөйөм торлаҡ фонды) ташлама яһала. == Зәғифлек тураһында мәҙәниәттә == {|class="wikitable collapsible collapsed" style="text-align:center" ! colspan="4" | Зәғифтәр тураһында нәфис фильдар |- ! Исеме || Ил || Йыл || Режиссёр |- | Уродцы || АҠШ || 1932 || Тод Броунинг |- class="bright" | ''ремейк Шоу уродов (фильм)'' || АҠШ || 2007 || Дрю Белл |- | Лучшие годы нашей жизни || АҠШ || 1946 || Уильям Уайлер |- | Повесть о настоящем человеке (фильм) || СССР || 1948 || Александр Столпер |- | Джонни взял ружьё (фильм, 1971) ||АҠШ || 1971 || Далтон Трамбо |- | Запах женщины (фильм, 1974) || Италия || 1974 || Дино Ризи |- class="bright" | ''ремейк Запах женщины (фильм, 1992)'' || АҠШ || 1992 || Мартин Брест |- | Джонни: история жизни || АҠШ || 1980 || Джеймс Колье |- | Человек-слон || АҠШ || 1980 || Дэвид Линч |- | Не могу сказать «прощай»|| СССР || 1982 || Борис Дуров |- | Габи, правдивая история|| Мексика / АҠШ || 1987 || Луис Мандоки |- |Человек дождя || АҠШ|| 1988 || Барри Левинсон |- | Рождённый четвёртого июля || АҠШ || 1989 |1989 || Оливер Стоун |- | Моя левая нога || Великобритания / Кинематограф Ирландии|Ирландия || 1989 || Джим Шеридан |- | Танец в кандалах || Кинематограф Канады|Канада || 1990 |1990 || Алан Голдштейн |- |'''Форрест Гамп ''' || АҠШ || 1994 |1994 || Роберт Земекис |- | Достучаться до небес (фильм)|Достучаться до небес || Кинематограф Германии|Германия / Кинематограф Нидерландов|Нидерланды / Кинематограф Бельгии|Бельгия || 1996 |1996 || Томас Ян |- | Желаю удачи || АҠШ || 1996 || Ричард Лябри |- | Страна глухих || Кинематограф России|Россия / Кинематограф Франции|Франция || 1997 |1997 || Валерий Тодоровский |- | Живая плоть || Кинематограф Испании|Испания / Франция || 1997 || Педро Альмодовар |- | Другая сестра || АҠШ || 1999 |1999 || Гарри Маршалл |- | С первого взгляда || АҠШ || 1999 || Ирвин Уинклер |- | Я — Сэм || АҠШ || 2001 |2001 || Джесси Нельсон |- | Дом дураков || Россия / Франция || 2002 |2002 || Андрей Кончаловский |- | Оазис (фильм, 2002)|Оазис || Кинематограф Южной Кореи|Южная Корея || 2002 || Ли Чан Дон |- | От двери к двери || АҠШ || 2002 || Стивен Шачтер |- class="bright" | ''ремейк От двери к двери (фильм, 2009)|От двери к двери '' || Кинематограф Японии|Япония || 2009 |2009 || ? |- | Радио (фильм)|Радио || АҠШ || 2003 |2003 || Майкл Толлин |- | А в душе я танцую|А в душе́ я танцую (Внутри себя я танцую) || Великобритания / Ирландия / Франция || 2004 |2004 || Дэмиен О'Доннелл |- | Море внутри || Франция / Италия / Испания || 2004 || Алехандро Аменабар |- | Босиком по мостовой || Германия || 2005 |2005 || Тиль Швайгер |- | :en:A_Litre_of_Tears_(film)|Литр слёз || Япония || 2005 || Такао Танака и Бунта Ямамото |- | Марафон (фильм, 2005)|Марафон || Южная Корея || 2005 || Юн-Чхоль Чжон |- class="bright" | ''ремейк Марафон (фильм, 2007)|Марафон '' || Япония || 2007 |2007 || ? |- | Музыка внутри (Внутренняя музыка) || АҠШ || 2006 |2006 || Стивен Савалич |- | Париж, я тебя люблю /новелла "Квартал Фобург Сен-Дени"/ || Германия и др. || 2006 || Том Тыквер и др. |- | Скафандр и бабочка (фильм)|Скафандр и бабочка || Франция / АҠШ || 2007 |2007 || Джулиан Шнабель |- | Альпинист (фильм)|Альпинист || Кинематограф Украины|Украина || 2008 |2008 || Александр Кириенко |- | Настоящая любовь (фильм, 2008)|Настоящая любовь || Россия || 2008 || Станислав Мареев |- | Эта жизнь для тебя || Кинематограф Австрии|Австрия / Германия || 2008 || Шарон фон Витерсхайм |- |'''Аватар (фильм, 2009)|Аватар ''' || АҠШ || 2009 |2009 || Джеймс Кэмерон |- | Всё не случайно || Россия || 2009 || Сергей Полуянов |- | Картахена (фильм)|Картахена || Франция || 2009 || Ален Монне |- | Фантомная боль || Германия || 2009 || Маттиас Эмке |- | Цирк бабочек || АҠШ || 2009 || Джошуа Вайгель |- | Я тоже || Испания || 2009 || Антонио Наарро и Альваро Пастор |- | Меня зовут Кхан || Кинематограф Индии|Индия || 2010 |2010 || Каран Джохар |- | 1+1 (фильм)|1+1 || Франция || 2011 |2011 || Оливье Накаш и Эрик Толедано |- | Красные браслеты || Испания || 2011 || Пау Фрейхас и Ориоль Феррер |- class="bright" | ''ремейк Красные браслеты (телесериал, 2014)|Красные браслеты '' || АҠШ || 2014 |2014 || ? |- | Жизнь в клетчатой сумке || Кинематограф Белоруссии|Беларусь || 2012 |2012 || Андрей Полупанов |- | Жизнь в миниатюре || Беларусь || 2012 || Михаил Шпилевский и Андрей Полупанов |- | Ржавчина и кость || Франция / Бельгия || 2012 || Жак Одиар |- | Суррогат (фильм)|Суррогат || АҠШ || 2012 || Бен Льюин |- | Только представь! || Кинематограф Польши / Кинематограф Португалии|Португалия / Франция / Великобритания || 2012 || Анджей Якимовский |- | Третий акт || АҠШ || 2012 || Боб Райнер |- | Желание жить || Польша || 2013 |2013 || Мацей Пепшица |- | Вселенная Стивена Хокинга || АҠШ || 2014 |2014 || Джеймс Марш |- | Класс коррекции || Россия || 2014 || Твердовский, Иван Иванович|Иван Твердовский |- | Ты не ты || АҠШ || 2014 || Джордж Вольфе |} == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * {{Cite web|title=Всемирный доклад об инвалидности|url=http://www.who.int/disabilities/world_report/2011/report/ru/index.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/65RkA7UPM?url=http://www.who.int/disabilities/world_report/2011/report/ru/index.html|archivedate=2012-02-14|author=Всемирная организация здравоохранения, Всемирный банк|accessdate=2011-09-09}}Всемирный доклад об инвалидности. * [http://www.coe.int/t/e/social_cohesion/soc-sp/Rec(2006)5%20Russe%20Action%20Plan%20final.pdf План действий Совета Европы по содействию правам и полному участию людей с ограниченными возможностями в обществе], 2006 [[Категория:Гигиена]] [[Категория:Һаулыҡ һаҡлау (социаль институт)]] [[Категория:Инвалидлыҡ]] [[Категория:Социаль төркөмдәр]] rok6cxsk4kgjzcmutobyid3klpe5qw3 10 132251 1303708 962796 2026-09-10T13:04:52Z Shirshikay 48080 стилде төҙәтеү 1303708 wikitext text/x-wiki {{навигационная полоса |имя = Нуриман районы муниципаль берәмектәре |цвет = {{Цвет|Россия}} |заглавие = [[Нуриман районы]] муниципаль берәмектәре |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |изображение = [[Файл:Coat of Arms of Nurimanovo rayon (Bashkortostan).svg|60px]] |изображение2 = [[Файл:Flag of Nurimanovsky rayon.svg|80px|border]] |содержание = {{s|[[Байгилде ауыл Советы (Нуриман районы)|Байгилде ауыл Советы]]{{•}} }} {{s|[[Баш-шиҙе ауыл Советы (Нуриман районы)|Баш-шиҙе ауыл Советы]]{{•}} }} {{s|[[Иҫке Бәҙәй ауыл Советы (Нуриман районы)|Иҫке Бәҙәй ауыл Советы]]{{•}} }} {{s|[[Иҫке Исай ауыл Советы (Нуриман районы)|Иҫке Исай ауыл Советы]]{{•}} }} {{s|[[Ҡыҙылъяр ауыл Советы (Нуриман районы)|Ҡыҙылъяр ауыл Советы]]{{•}} }} {{s|[[Ҡыҙыл Шишмә ауыл Советы (Нуриман районы)|Ҡыҙыл Шишмә ауыл Советы]]{{•}} }} {{s|[[Никольский ауыл Советы (Нуриман районы)|Никольский ауыл Советы]]{{•}} }} {{s|[[Павловка ауыл Советы (Нуриман районы)|Павловка ауыл Советы]]{{•}} }} {{s|[[Первомайский ауыл Советы (Нуриман районы)|Первомайский ауыл Советы]]{{•}} }} {{s|[[Саруа ауыл Советы (Нуриман районы)|Саруа ауыл Советы]]{{•}} }} {{s|[[Яңы Күл ауыл Советы (Нуриман районы)|Яңы Күл ауыл Советы]]{{•}} }} {{s|[[Яңы Субай ауыл Советы (Нуриман районы)|Яңы Субай ауыл Советы]]{{•}} }} ; Бөткән ауыл Советтары {{s|[[Нимесләр ауыл Советы (Нуриман районы)|Нимесләр ауыл Советы]] ([[2008]]) {{•}} }} }}<noinclude> [[Категория:Ҡалыптар:Башҡортостандың административ бүленеше|Нуриман районы]] [[Категория:Нуриман районы]] </noinclude> 0awkruerd2cj4u2tedxwgarxjvvzdd4 0 136881 1303726 813253 2026-09-10T22:21:09Z Rustam.salavatov 48883 Түбәнге Бикбирҙе өҫтәлде: ауыл Буранғол тип тә йөрөтөлә (Башҡорт энциклопедияһы) 1303726 wikitext text/x-wiki '''Буранғол''' — топоним. * [[Буранғол (Дәүләкән районы)]] — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. * [[Буранғол (Учалы районы)]] — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. * [[Буранғол (Ырымбур өлкәһе)]] — Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл. * [[Буранғол (Әбйәлил районы)]] — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. * [[Түбәнге Бикбирҙе]] — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл, Буранғол тип тә йөрөтөлә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Бурағол]] — Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл. {{исемдәш тораҡ пункттар}} 5xo6mjhn1536ifizx5q1v65ub6e6dce 0 148520 1303735 1286462 2026-09-11T08:08:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303735 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''В.И. Ленин исемендәге Илмән дәүләт ҡурсаулығы''' - {{lang-ru|Ильме́нский государственный запове́дник имени В. И. Ленина}} — дәүләт [[ҡурсаулыҡ|ҡурсаулығы]], структура йәһәтенән Рәсәй Фәндәр Академияһының Көньяҡ Урал фәнни үҙәге составына инә<ref>[http://www.uran.ru/node/2499 Южно-Уральский научный центр], Структура/Научные организации. Официальный сайт Российской академии наук (Уральское отделение).</ref>. Силәбе өлкәһенең үҙәк өлөшөндә [[Мейәс]] ҡалаһына яҡын урынлашҡан. [[1920 йыл]]дың [[14 май]]ында В. И. Ленин [[декрет]]ы буйынса [[Илмән тауҙары]] [[минералдар|минералогик]] ҡурсаулыҡ тип иғлан ителә, ул [[Рәсәй]]ҙә тәүге шундай [[ҡурсаулыҡ]]тарҙың береһе була. Хәҙер ул үҙе биләгән майҙаны буйынса илдәге ҡурсаулыҡтар араһында 34-се урын биләй<ref>География Челябинской области / Автор М. А. Андреева, А. С. Маркова — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 2002. — С. 122. — 20000 экз.</ref>. Был [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] Урал бүлексәһе составында институт статусына эйә тәбиғәтте һаҡлау, фәнни-тикшеренеү дәүләт учреждениеһы. == Геология == Илмән тау комплексы Сысерть-Илмән антиклинорийының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Составы буйынса магма тау тоҡомдары һәм метаморфик тоҡомдарҙан тора. Күп һанлы уникаль [[пегмат]] тармаҡтарында [[топаз]], [[аквамарин]], [[фенакит]], [[циркон]], [[сапфир]], [[турмалин]], [[амазонит]], төрлө һирәк минералдар осрай. Бында донъяла тәүге итеп 16 минерал — ильменит, ильменорутил, калийсаданагаит, канкринит, макарочкинит, монацит-(Ce), поляковит-(Ce), самарскит-(Y), свяжинит, ушковит, [[фергусонит]]-бета-(Се), фторомагнезиоарфведсонит, фторорихтерит, [[хиолит]], [[чевкинит]]-(Ce), [[эшинит]]-(Ce) асылған. == Географияһы == [[Файл:Ilmenzapoved.JPG|300px|thumb|right|Илмән ҡурсаулығы]] Көнбайыш өлөшөндә рельефы бейек булмаған тауҙарҙан тора. Илмән тауҙарының һәм Ишҡол һыртының уртаса бейеклеге диңгеҙ кимәленән 400-450 м, максималь ҡалҡыулыҡ билдәһе 747 м. 85 % майҙанын [[урман]], яҡынса 6 % — [[дала]] биләй. Флора үҫемлектәре, эндемиктарҙың 1200-ҙән ашыу төрө осрай. [[1930 йыл]]дан бында А. Е. Ферсман ойошторған минералогик музей эшләп килә. Бында Илмән һыртында табылған 200 төрлө [[минерал]] һаҡлана. [[1991]] йылдан «Арҡайым» тарихи-ландшафт археологик ҡомартҡы филиалы ойошторолған, уның майҙаны 3,8 мең га. Б.э.т. XVII — XVI быуаттағы Арҡайым тарихи төбәге айырым әһәмиәткә эйә. == Ҡурсаулыҡ һандарҙа == * Ҡурсаулыҡ майҙаны — 303,8 км² * Илмән һыртының төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо — 41 км * Иң юғары нөктәһе — Илмәнтау тауы, бейеклеге 747,3 метр. * Ҡурсаулыҡтың гидрологик селтәре майҙанының 9 % тәшкил итә. * Ҡурсаулыҡта 30 күл. * Иң тәрән күле — [[Оло Киҫегәс]], 34 метр тәрәнлектә. * Иң оҙон йылғаһы — Оло Черемшанка — 9,8 км. === Минералдар, тау тоҡомдары === * Минералдар — 268 * Донъяла тәүге тапҡыр Илмәндә асылған  — 16 * Тау тоҡомдары — 70-тән ашыу * Ҡаҙылма соҡорҙары — 400-ҙән ашыу === Үҫемлектәре === * Урмандар ҡурсаулыҡтың 85 процент майҙанын биләй. Яҡынса 55 % - ябай ҡарағай урманы, 40 % - ҡайынлыҡ. * Юғары үҫемлектәр — 955 төр, уларҙың 50 төрө - реликт һәм 20-нән ашыу эндемиктар. * Ҡурсаулыҡта 138 төр мүк, 173 төр бәшмәк, 479 төр ылымыҡтар. === Хайуандар донъяһы === * Һөтимәрҙәр — 58 төр * Ҡоштар — 173 төр, уларҙың 125 төрө ҡурсаулыҡ территорияһында оя ҡора * Амфибиялар — 5 төр * Рептилиялар — 6 төр * Балыҡтар — 18 төр Умыртҡаһыҙҙар фаунаның дөйөм күләменең 10-12 мең төрө йәшәй<ref>{{cite web|url=http://igz.ilmeny.ac.ru/Default.asp?IdM=1|title=Общие сведения|publisher=Сайт Государственного Ильменского заповедника |accessdate=2015-02-28|archiveurl=https://archive.is/20150228182534/http://igz.ilmeny.ac.ru/Default.asp?IdM=1|archivedate=2015-02-28}}</ref> === Археология === * Боронғо кешеләр торған урындар — 50 == Ҡыҙыҡлы факттар == *1824 йылда немец минералогы И. Н. Менге Илмәнгә килә һәм уның тәүге тасуирламаһын яҙа. 1825 йылда ул ошондай һүҙҙәр әйткән: {{quote|Донъяның бөтә минералдары бер ғәжәйеп һыртта йыйылған кеүек һәм алда был йәһәттән күп асыштар көтә әле}}, был һүҙҙәре күрәҙәлек кеүек килеп сыҡҡан.<ref>{{cite web |url = http://www.admin.orenburg.ru/div11/7224/7227/print/ |title = Летопись |deadlink = yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Оренбургского края</ref><ref>География Челябинской области / Автор М. А. Андреева, А. С. Маркова — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 2002. — С. 124. — 20000 экз.</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=[[Березин, Борис Александрович|Березин Б. А.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Путеводитель по Ильменскому государственному заповеднику. Миас, Южный Урал, Челябинская область |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/02000004203 |викитека= |ответственный=АН СССР |издание= |место=М.; Л. |издательство=Изд-во АН СССР |год=1935 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=96 |серия= |isbn= |тираж=2665 |ref= }} == Һылтанмалар== * [http://www.ilmeny.ru/ Ильмены] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200201134100/http://ilmeny.ru/ |date=2020-02-01 }} * [http://igz.ilmeny.ac.ru/ Сайт Ильменского заповедника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126184324/http://igz.ilmeny.ac.ru/ |date=2016-01-26 }} * [http://www.redbook.ru/article236.html Насекомые из Красной Книги РФ в фауне Ильменского заповедника и перспективы их сохранения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927205914/http://www.redbook.ru/article236.html |date=2007-09-27 }} * [http://www.redbook.ru/article842.html Об организации Ильменского заповедника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071119074653/http://www.redbook.ru/article842.html |date=2007-11-19 }} * [http://webcenter.ru/~minbooks/MA9_pref.html Ilmeny: Mineralogy of Pegmatites by Vladimir A. Popov and Valentina I. Popova ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228154532/http://webcenter.ru/~minbooks/MA9_pref.html |date=2019-12-28 }} * [http://www.redbook.ru/article750.html Воздействие антропогенных факторов на территорию Ильменского заповедника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071102181048/http://www.redbook.ru/article750.html |date=2007-11-02 }} * {{cite web |title = Цикл публикаций об Ильменском заповеднике (к 80и летию) |url = http://ilmeny.ru/index.php?name=Pages&cat=4 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090309165650/http://ilmeny.ru/index.php?name=Pages&cat=4 |archivedate = 2009-03-09 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090309165650/http://ilmeny.ru/index.php?name=Pages&cat=4 |date=2009-03-09 }} * [http://wood-prom.ru/analitika/13733_rastitelnyy-mir-ilmenskogo-zapovednika Растительный мир Ильменского заповедника] {{ВС}} [[Категория:Рәсәй ҡурсаулыҡтары]] [[Категория:Минералогия ҡурсаулыҡтары]] [[Категория:Мейәс географияһы]] [[Категория:Силәбе өлкәһе]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] fsfrkzok7k4cruhrhf8kcq2hmhwdi9x 0 154875 1303741 1300369 2026-09-11T11:38:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303741 wikitext text/x-wiki {{Учёный | Имя = Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы | Изображение = | Ширина = | Описание изображения = | Дата рождения = (10.09.1948 | Место рождения = [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Көйөргәҙе районы|Көйөргәҙе районында}},<br> [[РСФСР]], [[СССР]] | Дата смерти = | Место смерти = | Гражданство = СССР, Рәсәй | Научная сфера = | Учёная степень = {{Учёная степень|доктор|медицинских наук}}&nbsp;([[1986]]) | Учёное звание = профессор | Место работы = | Альма-матер = | Научный руководитель = | Знаменитые ученики = | Известен как = | Награды и премии = {{{!}} {{!}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы}} {{!!}} {{Заслуженный деятель науки РФ|1999}} {{!}}} | Сайт = http://m-aznabayev.narod.ru/ }} {{фамилиялаш|Ишмөхәмәтов}} '''Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы''' ([[10 сентябрь]] [[1948 йыл]]) — табип-ғалим, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 3-сө саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы<ref>http://viperson.ru/people/ishmuhametov-gafur-shakurovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707095518/http://viperson.ru/people/ishmuhametov-gafur-shakurovich |date=2022-07-07 }}</ref>. == Биографияһы == 1948 йылдың 10 сентябрендә БАССР-ҙың [[Көйөргәҙе районы]] [[Зәк-Ишмәт]] ауылында тыуған; [[Башҡорт дәүләт медицина университеты|Башҡорт дәүләт медицина институтының]] дауалау эше факультетын һәм хирургия һөнәре буйынса интернатура тамамлай. === Хеҙмәт юлы === * 1973—1977 — [[Дүртөйлө районы]] [[Әңгәсәк]] участка дауаханаһының баш табибы * 1977—1987 — Ҡырмыҫҡалы район дауаханаһының баш табибы * 1987 йылда — [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты|Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтының]] баш табибы * 1987—1999 йылдарҙа — [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы|Республика клиник дауаханаһының]] баш табибы * 1999 йылдан — Өфө ҡалаһының 22-се ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһының баш табибы<ref>http://runetbook.ru/catalog/ishmuhametov-gafur-shakurovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220707095518/http://runetbook.ru/catalog/ishmuhametov-gafur-shakurovich |date=2022-07-07 }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. * Медицина фәндәре кандидаты == Һылтанмалар == * http://moip.viperson.ru/people/ishmuhametov-gafur-shakurovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191030183007/http://moip.viperson.ru/people/ishmuhametov-gafur-shakurovich |date=2019-10-30 }} * https://www.erbp.ru/people/14854 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} flqabxxp0285ms4f6vap1ihnp8qnuir 0 155624 1303730 1183048 2026-09-11T02:56:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303730 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Евграфов Алексей Романович''' ([[24 апрель]] [[1867 йыл]] — [[12 ноябрь]] [[1953 йыл]]) — [[СССР]] ғалимы, ветеринария фәндәре докторы, профессор<ref name="Центр ветеринарии. Евграфов Алексей Романович">[https://xn----8sbfkcavba6bf4aedue4d.xn--p1ai/informatsiya/znamenatelnaya-data/15-evgrafov-a-r Центр ветеринарии. Евграфов Алексей Романович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="БСЭ. Евграфов Алексей Романович">[https://dom-knig.com/read_373489-3 БСЭ. Евграфов Алексей Романович]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Хеҙмәт Геройы (1924). == Биографияһы == Алексей Романович Евграфов 1867 йылдың 24 апрелендә [[Новгород өлкәһе]]нең [[Арзамас]] ҡалаһында ғаилә ветеринария врачы ғаиләһендә тыуған. 1887 йылда [[Ҡазан]] ветеринария институтына уҡырға инә һәм шул уҡ йылдың 4 декабрендә студент сыуалыштарында ҡатнашҡан өсөн институттан ҡыуыла, Пенза ҡалаһына ебәрелә<ref name="Евграфов Алексей Романович (1867—1953)">[https://libmonster.ru/m/articles/view/%D0%91%D0%98%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%98-%D0%92%D0%9E%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5-%D0%A0%D0%A3%D0%9A%D0%9E%D0%92%D0%9E%D0%94%D0%98%D0%A2%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%99-%D0%92%D0%95%D0%A2%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%98 Евграфов Алексей Романович (1867—1953)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116194255/http://libmonster.ru/m/articles/view/%D0%91%D0%98%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%98-%D0%92%D0%9E%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5-%D0%A0%D0%A3%D0%9A%D0%9E%D0%92%D0%9E%D0%94%D0%98%D0%A2%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%99-%D0%92%D0%95%D0%A2%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%98 |date=2018-11-16 }}</ref>. 1888 йылда Дерпт ветеринария институтына уҡырға инә, уны 1892 йылда тамамлай<ref name="Евграфов Алексей Романович (1867—1953)"/>. 1892 йылдан алып — Мәскәү губернаһында земство ветеринар врачы. Ветринар врачтарҙың икенсе Бөтә Рәсәй съезында ҡатнаша, унда Мәскәүҙә, Омск һәм Кавказ аръяғында ветеринария институттарын булдырыу тураһында доклад һөйләй<ref name="Центр ветеринарии. Евграфов Алексей Романович"/>. [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе бөтә донъя һуғышы]] ваҡытында хәрәкәттәге армияла була, ветеринар вазифаһын биләй. Алексей Романович 1919 йылда — Мәскәү ветеринария институтының патология һәм терапия кафедраһы мөдире, 1920 йылда — профессор, 1922 йылда — ректор. 1925—1930 йылдарҙа Һарытау ветеринария институтының ректоры һәм эске йоғошло булмаған ауырыуҙар кафедраһы профессоры булып эшләй. 1930 йылдаА. Р. Евграфов Мәскәү зооветеринария институтында мөдир, эске йоғошло булмаған ауырыуҙар кафедраһы профессоры, артабан ғүмеренең аҙағына тиклем терапия кафедраһын етәкләй<ref name="Центр ветеринарии. Евграфов Алексей Романович"/>. Күп йылдарын, 30 йылдан ашыу, Алексей Романович Евграфов сысҡансыҡ күренеше менән аттарҙың ашҡаҙан-эсәк тракты ауырыуҙарын өйрәнеү проблемаларына арнай. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында ғалим «Сысҡансыҡ тураһында тәғлимәт» ғилми эшен тамамлай. 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт һәм мәҡәлә авторы булып тора, ике дәреслек һәм монография яҙа<ref name="Центр ветеринарии. Евграфов Алексей Романович"/><ref name="Евграфов Алексей Романович (1867—1953)"/>. Алексей Романович юғары квалификациялы табиптар әҙерләй, улар араһында профессорҙар В. М. Данилевский, А Х. Шайхаманов, Б З. Иткин, А Н. Налетов һәм башҡалар бар<ref name="Центр ветеринарии. Евграфов Алексей Романович"/>. Алексей Романович Евграфов — СССР Наркомзем Методик советының Ветеринария секцияһы рәйесе, СССР Юғары белем биреү министрлығы һәм Баш ветеринария идаралығының Ғалимдар советы ағзаһы, [[Мәскәү]]ҙә һәм [[Һарытау]]ҙа ветеринария юғары уҡыу йорттарын төҙөү һәм ойоштороу буйынса комиссия ағзаһы, Мәскәү ветеринария академияһы Ғалимдары советы ағзаһы<ref name="Центр ветеринарии. Евграфов Алексей Романович"/>. 1924 йылда А Р. Евграфовҡа «Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. Ул [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары, миҙалдар менән бүләкләнә<ref name="Центр ветеринарии. Евграфов Алексей Романович"/><ref name="БСЭ. Евграфов Алексей Романович"/>. 1953 йылдың 12 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Ленин ордены; * Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены; * Миҙалдар; * Хеҙмәт Геройы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://libmonster.ru/m/articles/view/%D0%91%D0%98%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%98-%D0%92%D0%9E%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5-%D0%A0%D0%A3%D0%9A%D0%9E%D0%92%D0%9E%D0%94%D0%98%D0%A2%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%99-%D0%92%D0%95%D0%A2%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%98 Евграфов Алексей Романович (1867—1953)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116194255/http://libmonster.ru/m/articles/view/%D0%91%D0%98%D0%9E%D0%93%D0%A0%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%98-%D0%92%D0%9E%D0%95%D0%9D%D0%9D%D0%AB%D0%A5-%D0%A0%D0%A3%D0%9A%D0%9E%D0%92%D0%9E%D0%94%D0%98%D0%A2%D0%95%D0%9B%D0%95%D0%99-%D0%92%D0%95%D0%A2%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%98 |date=2018-11-16 }} [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:1953 йылда вафат булғандар]] [[Категория:12 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1867 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Юрьев ветеринария институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] 5m3m55fk4i6x1cw2fujqdux1wqc0vgn 0 157384 1303734 1279572 2026-09-11T07:40:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303734 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Изге Алексей костёлы''' ({{lang-uk|Костел Святого Олексія}}) — [[Винница өлкәһе]] [[Жмеринка]] ҡалаһында урынлашҡан сиркәү. Украина Рим-католик сиркәүенең берҙән-бер ғибәҙәтханаһы. Жмеринкалағы Изге Алексей мәхәлләһенә ҡарай. Йәкшәмбе көнө сәғәт 8:00, 12:00 ғибәҙәттәр үткәрелә (7.05.2016 йылда яңыртылды.). Мәхәллә телефоны +380433222823. Өлкән священник — Виталий. == Тарихы == Жмеринка католик общинаһы ҡаланың барлыҡҡа килеүенән алып ғәмәлдә була. 1890 йылдан алып мәхәллә халҡы бер нисә тапҡыр [[Каменец-Подольск|Каменец-Подольскиҙағы]] генерал-губернаторға ҡалала сиркәү төҙөү буйынса мөрәжәғәт итәләр, әммә уларҙың үтенесе һәр саҡ кире ҡағыла. [[Файл:Костьол_св._Олексія_(Жмеринка)_02.JPG|слева|мини|Костёл интерьеры]] 1904 йылда Жмеринканан ике кеше, Садовский һәм Михальский, Санкт-Петербургка Император Николай II мөрәжәғәтнамә менән баралар. 3 ай көткәндән һуң ғына уларҙы батша ҡабул итә. Тап ошо ваҡытта Императорҙың улы Алексей тыуа, бала ауырыу булып тыуа.. Садовский һәм Михальский ошондай тәҡдим яһайҙар: әгәр ғибәҙәттхана төҙөлһә, уға Изге Алексей исеме биреләсәк һәм көн һайын цесаревич Алексейҙың һаулығына ғибәҙәт ҡылынасаҡ. Император үҙ ризалығын бирә<ref name="Костел">[http://vlasno.info/spetsproekti/2/tourism/item/9068-semero-zhmerynchan-zahynuly-pry-sprobi-zniaty-shpyl-z-kostelu СЕМЕРО ЖМЕРИНЧАН ЗАГИНУЛИ ПРИ СПРОБІ ЗНЯТИ ШПИЛЬ З КОСТЕЛУ Джерело: vlasno.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915234703/http://vlasno.info/spetsproekti/2/tourism/item/9068-semero-zhmerynchan-zahynuly-pry-sprobi-zniaty-shpyl-z-kostelu |date=2019-09-15 }}</ref>. 1904 йылдан алып 1910 йылға тиклем сиркәү төҙөлә (тағы ла ике йыл дауамында ҡайһы бер эштәр алып барыла). Сиркәүҙе Каменец-Подольск епископы изгеләндерә. 1912—1926 йылдарҙа мәхәлләлә 2500 диндар иҫәпләнә. 1928 йылдан алып 1931 йылға тиклем сиркәүҙең өлкән священнигы Садовский була, ул 1937 йылда НКВД тарафынан атып үлтерелә<ref name="Костел"></ref>. 1936 — 1941 йылдарҙа сиркәүҙә ғибәҙәттәр ҡылынмай. Литургия кейемдәрен һәм бөтә ғибәҙәт әйберҙәрен сиркәү ҡабаттан асылғанға тиклем диндарҙар йәшереп тоталар. Сиркәүҙең дини символдары күренеп тормаһын өсөн властар уның бейек тәреле готик манараһын алып ташларға ҡушалар. Шаһиттар хәтерләүенсә, манараны ҡолатҡан саҡта ете кеше һәләк була. Ҡала башҡарма комитеты ҡарары буйынса сиркәүҙә электр станцияһын асырға уйлайҙар, әммә был ҡарар тормошҡа ашмай, сөнки компрессорҙарҙың эше арҡаһында бинаның бер яғы сатнай. Ҡала архитекторы ниндәй булһа ла эштәрҙе туҡтатырға тәҡдим итә. Электр станцияһы урынына аҙыҡ-түлек келәте ойошторола<ref name="Костел"></ref>. Мәхәллә был осорҙа йәшерен рәүештә бер диндарҙың йортонда йыйыла. Ғибәҙәтте [[Германия]]нан бер священник үткәрә. 1941 йылда, ҡала оккупацияланған осорҙа, Окуневская һәм Бенектида Мария диндарҙар йыйылышын үткәрәләр, румын властарына костелды асыу буйынса мөрәжәғәт итергә ҡарар ителә. 1941 йылдың сентябренән сиркәү асыла, диндарҙар көсө менән ремонт эшләнә. 1950—1952 йылдарҙа сиркәү ябыҡ тора. 1952 йылдан алып 1970-се йылдарға тиклем костелда төрлө өлкән священниктар хеҙмәт итә: Ольшевский, Вильк, Дажицький. 1972 йылдан алып өлкән священник итеп Одесса епископы Бронислав Бернацкий тәғәйенләнә, ул территорияны йыһазландыра, сиркәүҙе реставрациялай. 1995 йылдан алып өлкән священник — Францис<ref>іноді є варіант Франциск Погребний → [http://www.christusimperat.org/uk/node/10806 Збезчещення Євхаристії значення не має?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170803131601/http://www.christusimperat.org/uk/node/10806 |date=2017-08-03 }}</ref> Погребной. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|1}} == Сығанаҡтар == * [https://www.columbista.com/ru/showplace/kostel-sv-alekseia Костел Св. Алексея] * [https://discover.net.ua/locations/kostyol-sv-alekseya Путешествуй по Украине]{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://zhmerynka.city/read/misto/30144/u-hrami-svyatogo-oleksiya-v-zhmerinci-rozpochali-velikodnyu-liturgiyu У храмі Святого Олексія в Жмеринці розпочали Великодню літургію] * [http://vlasno.info/spetsproekti/2/tourism/item/9068-semero-zhmerynchan-zahynuly-pry-sprobi-zniaty-shpyl-z-kostelu СЕМЕРО ЖМЕРИНЧАН ЗАГИНУЛИ ПРИ СПРОБІ ЗНЯТИ ШПИЛЬ З КОСТЕЛУ Джерело: vlasno.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190915234703/http://vlasno.info/spetsproekti/2/tourism/item/9068-semero-zhmerynchan-zahynuly-pry-sprobi-zniaty-shpyl-z-kostelu |date=2019-09-15 }} == Видеояҙмалар == * {{YouTube|PMVi4brTOVQ|logo=1}}Зима. Костёл Святого Алексея. Эпизод 4. Город Жмеринка [[Категория: Жмеринка сиркәүҙәре]] hiubdu1w3vj7c5hv8rlylie9fz6gphk 0 168914 1303736 1303629 2026-09-11T08:52:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303736 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Томск технология институты''' — Рәсәй империяһының юғары техник уҡыу йорто<ref>В настоящее время (в результате преобразований) правопреемником Томского технологического института Императора Николая II является [[Томский политехнический университет]].</ref>. Институт Рәсәй империяһының Себер территорияһындағы икенсе юғары уҡыу йорто була. == Тарихы == Институтҡа [[1896 йыл]]да Халыҡ мәғарифы министрлығы тарафынан «Император Николай II Томск технология институты» булараҡ нигеҙ һалына. 1896—1902 йылдарҙа архитектор Р. Р. Марфельд проекты буйынса университеттың төп бинаһы төҙөлә. [[Файл:Генеральный_план_Томского_технологического_института.jpg|мини|498x498пкс|<center><small>Томск технология институтының генераль планы</small></center>]] 1896 йылдың 19 июлендә институттың тәүге ташы һалына, төҙөлөш эштәре дүрт йылл дауам итә. Себерҙә инженерҙар әҙерләү зарурлығы тураһында мәсьәлә 1895 йылдың 25 июнендә ул ваҡыттағы министр Н. П. Деляновтың Көнбайыш-Себер округы попечителе В. М. Флоринскийға ошо турала яҙған хатынан башлана. Бындай зарурлыҡ Себер тимер юлы һалыныу менән Себерҙең үҫеш перспективалары менән дә күҙаллана, шулай уҡ урындағы зыялыларҙың Себер байлыҡтарын тикшереү, уның үҙенсәлектәрен өйрәнеү һәм сәнәғәт тормошо үҫеше өсөн тәбиғи база булараҡ Себер Юғары техник мәктәбен ойоштороу тураһында фекере төйнәлеүе сәбәп була.<ref>[http://elib.tomsk.ru/page/12356/ Открытие Томского технологического института] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181103090443/http://elib.tomsk.ru/page/12356/ |date=2018-11-03 }}</ref> 1895 йылдың 11 ноябрендә ошо мәсьәлә буйынса Томскиҙан алынған материалдар Халыҡ мәғарифы министрлығы ҡарамағында ойошторолған махсус комиссияла ҡарала һәм Себер өсөн кәрәкле инженер-техниктарҙы әҙерләү өсөн Томскиҙа үҙ аллы, ике — электротехника һәм металлургия көсәйтеп уҡытылған инженер-төҙөлөш һәм химия-техник — бүлектән торған Технология институтын ойоштороу тураһында ҡарар сығара. Комиссия институт төҙөү шһәм ҡорамалдар өсөн 1 700 000 һум бирергә кәрәклеген билдәләй. Томскиҙа Технология институтын асыу тураһындағы мәсьәлә икенсе тапҡыр ҡаралыуға дусар була һәм яңы комиссия беренсе комиссияның ҡарарын раҫлай, биналар (төп корпус, физика һәм механика лабораторияһы, химия лабораторияһы, химия оҫтаханаһы һәм торлаҡ корпустары) төҙөү өсөн сығымдар күләмен 1 262 609 һум тип билдәләй, ҡорамалдарға — 351 000 һум, проект, смета төҙөүгә, юлға 61 000 һум, дөйөм сумма −1 650 000 һум. Комиссия төҙөлөштө 1896 йылдың яҙында башлауҙы һәм уны 1902 йылда тулыһынса таммалауҙы күҙаллай, әммә институтының 1 курсы өсөн уҡыуҙарҙы 1900 йылдың көҙөндә үк башларға мөмкин була. Комиссияның был ҡарары 1896 йылдың 12 мартында һуңғы инстанцияла раҫлана, шуға күрә Томск технология институтының нигеҙләнеү датаһы ошо ваҡыттан һанала. Инстиут [[1900 йыл]]дың [[12 июнь|12 июнендә]] Ғали йәнәптәре ҡушыуы буйынса асыла. уҡыу 9 (22) октябрҙә башлана. Институтты булдырыуҙа, бигерәк тә уның химия бүлеген асыуҙа [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеев]] әүҙем ҡатнаша. 1900 йылдың октябрендә химия һәм механика бүлеге, 1901 йылдың авгусында — тау бүлеге, 1902 йылдың авгусында инженер-төҙөлөш бүлеге асыла. Беренсе курсҡа 203 кеше алына. Артабанғы йылдарҙа студенттар һаны арта бара. {| class="wikitable" style="margin:auto; clear:both" ! colspan="18" |<small>Император Николай II Томск технология институты студенттары һаны{{Sfn|Быт студентов Томского технологического института Императора Николая II}}</small> |- !<small>Йыл</small> !<small>1900-1901</small> !<small>1902</small> !<small>1903</small> !<small>1904</small> !<small>1905</small> !<small>1906</small> !<small>1907</small> !<small>1908</small> !<small>1909</small> !<small>1910</small> !<small>1911</small> !<small>1912</small> !<small>1913</small> !<small>1914</small> !<small>1915</small> !<small>1916</small> !<small>1917</small> |- |<small>'''Студенттар һаны'''</small> | style="text-align:center" |<small>203</small> | style="text-align:center" |<small>591</small> | style="text-align:center" |<small>812</small> | style="text-align:center" |<small>954</small> | style="text-style=" |<small>954</small> |<small>1196</small> | style="text-align:center" |<small>1440</small> | style="text-align:center" |<small>1513</small> | style="text-align:center" |<small>1597</small> | style="text-align:center" |<small>1474</small> | style="text-align:center" |<small>1346</small> | style="text-align:center" |<small>1112</small> | style="text-align:center" |<small>1176</small> | style="text-align:center" |<small>1184</small> | style="text-align:center" |<small>1249</small> | style="text-align:center" |<small>1142</small> | style="text-align:center" |<small>479</small> |- style="text-align:center" |- |} {| class="wikitable" style="margin:auto; clear:both" ! colspan="4" |<small>Император Николай II</small> <small>Томск технология институты студент</small><small>тарының</small> <small>ҡатлам составы{{Sfn|Быт студентов Томского технологического института Императора Николая II}}</small> |- !<small>Ҡатлам</small> !<small>1903</small> !<small>1909</small> !<small>1915</small> |- |<small>'''Дворян һәм чиновник балалары'''</small> | style="text-align:center" |<small>169</small> | style="text-align:center" |<small>465</small> | style="text-align:center" |<small>558</small> |- |<small>'''Руханиҙар балалары'''</small> | style="text-align:center" |<small>43</small> | style="text-align:center" |<small>65</small> | style="text-align:center" |<small>44</small> |- |<small>'''Почетлы граждандар һәм сауҙагәр балалары'''</small> | style="text-align:center" |<small>71</small> | style="text-align:center" |<small>160</small> | style="text-align:center" |<small>117</small> |- |<small>'''Мещан һәм цеховой балалары'''</small> | style="text-align:center" |<small>173</small> | style="text-align:center" |<small>565</small> | style="text-align:center" |<small>424</small> |- | <small>'''Казак балалары'''</small> | style="text-align:center" |<small>17</small> | style="text-align:center" |<small>36</small> | style="text-align:center" |<small>29</small> |- |<small>'''Крәҫтиән балалары'''</small> | style="text-align:center" |<small>62</small> | style="text-align:center" |<small>250</small> | style="text-align:center" |<small>269</small> |- |<small>'''Сит ил балалары'''</small> | style="text-align:center" |<small>6</small> | style="text-align:center" |<small>6</small> | style="text-align:center" |<small>5</small> |- |<small>'''Башҡалар'''</small> | style="text-align:center" |<small>50</small> | style="text-align:center" |<small>50</small> | style="text-align:center" |<small>50</small> |- |} Институттың беренсе директоры итеп [[1899 йыл]]да профессоры Е. Л. Зубашев тәғәйенләнә һәм был вазифала [[1907 йыл]]ға тиклем була<ref>[http://elib.tomsk.ru/purl/1-4708/ Сибирская жизнь: XXXI иллюстрированное приложение к газете. — 1903. — № 260] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181103210121/http://elib.tomsk.ru/purl/1-4708/ |date=2018-11-03 }}</ref>. [[1908 йыл]]да беренсе сығарылыш үткәрелә, шул иҫәптән сығарылыш курсын киләсәктә билдәле ғалим һәм белгестәр буласаҡ Дмитрий Стрельников Михаил Усов, Василий Хрущев һ. б. тамамлай. === Институт директорҙары === * [[1899]]—[[1907]] Е. Л. Зубашев * [[1907]]—[[1911]] В. П. Алексеевский * [[1911]]—[[1916]] Н. И. Карташев * [[1916]]—[[1919]] И. И. Боборыков 1917 йылда «Император Николай II Томск технология институты» «Себер Томск технология институты» тип үҙгәртелә. === Шулай уҡ ҡарағыҙ === * [[Томск политехник университеты]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Россия/Русская наука/Технологическая наука}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Техническое образование}} * {{Китап|автор=А. И. Ефимов|издательство=Паровая типо-литография П. И. Макушина|тираж=|isbn=|серия=|страниц=88|страницы=|том=|год=1902|место=Томск|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=http://elib.tomsk.ru/purl/1-8736/|оригинал=|заглавие=Историческая записка об учреждении и открытии Томского технологического института Императора Николая II 6 декабря 1900 года / по поруч. Совета ин-та сост. А. И. Ефимов|ссылка часть=|ref=Историческая записка об учреждении и открытии Томского технологического института Императора Николая II}} * {{Китап|автор=Ю. М. Лозинский|издательство=Изд-во НТЛ|тираж=|isbn=5-89503-074-2|серия=Посвящена 100-летию Машиностроительному факультету Томского политехнического университета (Томского технологического института)|страниц=428|страницы=|том=|год=2000|место=Томск|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Старейший технический факультет Сибири: История создания и развития|ссылка часть=|ref=Старейший технический факультет Сибири}} == Һылтанмалар == * [http://elib.tomsk.ru/page/12356/ Открытие Томского технологического института] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181103090443/http://elib.tomsk.ru/page/12356/ |date=2018-11-03 }} * {{Cite web|url=http://oaji.net/articles/2014/561-1394595293.pdf|title=Быт студентов Томского технологического института Императора Николая II|accessdate=2018-11-03}} * [http://elib.tomsk.ru/purl/1-4708/ Сибирская жизнь: XXXI иллюстрированное приложение к газете. — 1903. — № 260] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181103210121/http://elib.tomsk.ru/purl/1-4708/ |date=2018-11-03 }} * [http://elib.tomsk.ru/purl/1-8538/ Томский технологический институт за 25 лет своего существования (22 октября 1900—1925) : юбилейный сборник. — Томск, 1928] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126101155/http://elib.tomsk.ru/purl/1-8538/ |date=2021-01-26 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Рәсәй мәғарифы]] qvufwuvql96m9bkfeunnw1kcwpgtdtw 0 170699 1303723 1279900 2026-09-10T18:00:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303723 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ваһабзадә Бәхтийәр Мәхмүд уғлы''' ({{Lang-az|Bəxtiyar Mahmud oğlu Vahabzadə}}; [[16 август]] [[1925 йыл]] — [[13 февраль]] [[2009 йыл]]) — Әзербайжан ССР-ының халыҡ шағиры (1984) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1974), [[Әзербайжан Милли фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы. == Биографияһы == Бәхтийәр Мәхмүт уғлы Ваһабзадә1925 йылдаың 16 авгусында Әзербайжан Республикаһының [[Шәки]] ҡалаһында тыуған. Буласаҡ шағирҙың туғыҙ йәше сағында ғаиләһе республиканың баш ҡалаһы [[Баҡы]]ға күсенә. 1947 йылда [[Баҡы дәүләт университеты]]ның филология факультетын тамамлай. 1945 йылда уны Әзербайжан Яҙыусылар союзына ҡабул ителә. Ижад менән бер рәттән 40 йылдан ашыу Баҡы дәүләт университетында уҡыта. 1950 йылдан 1990 йылға тиклем Баҡы дәүләт университетында уҡытыусы, доцент һәм профессор булып эшләй. 1964 йылда «Самед Вургун» тигән монографияһы менән филология фәндәре докторы исеме алған. 1980 йылда [[Әзербайжан]] Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты булып китә. 1995 йылда шағир «Истиғлал» (Бойондороҡһоҙлоҡ) азатлыҡ өсөн көрәш ордены менән бүләкләнә. 2009 йылдың 13 февралендә шағир Баҡы ҡалаһында вафат була<ref>{{Cite web|url=http://dergipark.gov.tr/download/article-file/76693|title=Б. Вагабзаде|author=|date=|publisher=dergipark.gov.tr|accessdate=2019-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190115075701/http://dergipark.gov.tr/download/article-file/76693|archivedate=2019-01-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190115075701/http://dergipark.gov.tr/download/article-file/76693 |date=2019-01-15 }}</ref> 2018 йылдың 21 февралендә шағирҙың ҡатыны Диләрә Ваһабзадә Баҡыла вафат була.<ref>{{Cite news|title=Скончалась супруга Бахтияра Вахабзаде|url=https://ru.oxu.az/society/243987|work=Oxu.Az|date=2018-02-22|accessdate=2018-02-22|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ru.azadinform.az/news/a-118713.html|title=Скончалась супруга Бахтияра Вахабзаде - Культура - Новости - Информационное Агентство АзадИнформ|author=Информационное Агентство АзадИнформ|publisher=ru.azadinform.az|accessdate=2018-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180222225525/http://ru.azadinform.az/news/a-118713.html|archivedate=2018-02-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180222225525/http://ru.azadinform.az/news/a-118713.html |date=2018-02-22 }}</ref> == Хәтер == * 2011 йылда Баҡы ҡалаһындағы Баҡы дәүләт университеты янындағы урамға Бәхтийәр Ваһабзадә исеме бирелә. * 2018 йылдың 1 сентябрендә Шеки ҡалаһында Йорт-музейы асыла<ref>[https://atalar.ru/v-sheki-sostoyalas-torzhestvennaya-tseremoniya-otkrytiya-doma-muzeya-bahtiyara-vagabzade.html В Шеки состоялась торжественная церемония открытия Дома-музея Бахтияра Вагабзаде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903115103/https://atalar.ru/v-sheki-sostoyalas-torzhestvennaya-tseremoniya-otkrytiya-doma-muzeya-bahtiyara-vagabzade.html |date=2018-09-03 }}. Культурно-просветительский сайт ATAlar.ru</ref> һәм ҡасандыр ул йәшәгән бинаға мемориаль таҡта урынлаштырылған. [[Файл:Бахтияр Махмуд оглы Вагабзаде-народный поэт Азербайджана ибашкирская поэтесса Гузаль Ситдыкова. 2001.jpg|thumb|Бәхийәр Ваһабзадә һәм башҡорт яҙыусыһы Гүзәл Ситдиҡова. Баҡыла «Деде Ҡорҡот» дастанының 1300 йыллығын үткәргәндә, 2001]] == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * «Бойондороҡһоҙлоҡ» ордены (15.04.1995) — ''Әзербайжан халҡының милли азатлыҡ өсөн көрәшендәге ҙур хеҙмәттәре өсөн''<ref>[http://www.e-qanun.az/framework/9284 Указ Президента Азербайджанской Республики от 15 апреля 1995 года № 319 "О награждении Б. М. Вагабзаде орденом «Независимость»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210202090746/http://www.e-qanun.az/framework/9284 |date=2021-02-02 }}</ref> * [[Октябрь Революцияһы ордены]] (16.11.1984) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (20.08.1975) * [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]] * Әзербайжан Республикаһы халыҡ шағиры (1984) * Әзербайжан ССР-ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1974) * СССР-ҙың дәүләт премияһы (1984) * Әзербайжан ССР-ының дәүләт премияһы (1976) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://turktoday.info/cdn/2016/10/gulistan-russk-ayaerb-kyrg-angliy.pdf Бәхтийәр Ваһабзадә поэмаһы «Гөлөстан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211201031940/http://turktoday.info/cdn/2016/10/gulistan-russk-ayaerb-kyrg-angliy.pdf |date=2021-12-01 }}. {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Филология фәндәре докторҙары]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:XX быуат шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Баҡыла вафат булғандар]] [[Категория:2009 йылда вафат булғандар]] [[Категория:13 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1925 йылда тыуғандар]] [[Категория:16 августа тыуғандар]] kbju7n8xxpvbi0m4ktnqdyykmc23ju5 0 182069 1303728 1285601 2026-09-11T00:27:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1303728 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Дзига Вертов''' (тыуғанда '''Давид Абелевич Кауфман'''<ref>В записи о рождении, доступной на сайте еврейской генеалогии JewishGen.org, имя записано как Давид Абелович Кауфман). Отчество братьев Моисея (1897) и Бориса (1903) также ''Абелович'', лишь младший брат Семён (1899) записан с отчеством ''Абелевич''.</ref> һуңынан шулай уҡ '''Денис Абрамович''' һәм '''Кауфман Денис Аркадьевич''' ;булараҡ билдәле; 21 декабрь 1895 (2 ғинуар 1896), [[Белосток (ҡала)|Белосток]] — [[12 февраль]] [[1954 йыл|1954]], [[Мәскәү]]) — СССР кинорежиссеры һәм сценарисы, документаль киноның теоретигы һәм уға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Кинематографты, «йәшерен камера» һәм «кинокүҙ» методикаларын индереп, бик күп алымдар һәм техника менән байытты<ref>«Скрытая камера» Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд.— <abbr>М.</abbr: Советская энциклопедия, 1969—1978.</ref><ref>[https://arzamas.academy/materials/2135 Дзига Вертов: как начать смотреть его фильмы • Arzamas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220208210557/https://arzamas.academy/materials/2135 |date=2022-02-08 }}</ref>. Уның «Человек с киноаппаратом» (1929) фильмы йыш ҡына тарихтағы бөтә документаль фильмдарҙан иң бөйөгө тип атала<ref>[http://www.bfi.org.uk/news/50-greatest-films-all-time Результаты опроса 846 кинокритиков] от ''[[Sight & Sound]]'' (2012)</ref>. Кинооператорҙар Борис Кауфмандың һәм Михаил Кауфмандың өлкән ағаһы. Уның ҡатыны — Елизавета Свилова. == Биографияһы == {{цитата|автор=Дзига Вертов|''Мин, эшселәр синыфы хеҙмәткәре, бар көсөмдө ошо класҡа мәжбүри рәүештә түгел, ә аңлы рәүештә һәм ирекле рәүештә хеҙмәт итеүгә бирәм.''}} Давид Абелович Кауфман [[1895 йыл]]дың 21 декабрендә Белостокта (Гродно губернаһы, Рәсәй империяһы; хәҙер Польша) китап склады һәм ике китап магазины булған букинист Абель Кушелевич Кауфман<ref>Индекс еврейского населения Белостока</ref> һәм 1894 йылда Белостокта уның менән никахҡа ингән Хаи-Эстер Рәхмиелевна Гальперн ғаиләһендә тыуған. Музыка мәктәбендә, Петроград психоневрология институтында, [[Мәскәү университеты]]нда уҡыған. [[1915 йыл]]да Дзига Вертов псевдонимын (украин теленән дзига - өйөрсәк) ҡуллана башлай. 1917 йылда Мәскәү кино комитетының кинохроника бүлегендә эшләй. [[1918 йыл|1918]]—[[1919 йыл|1919 йылдарҙа]] — «Кинонеделя» журналын төҙөүсе-монтажлаусы. 1920 йылдан  — режиссёр-документалист, «[[:en:Kino-Pravda|Кино-Правда]]» киножурналын сығарыу инициаторы (1922—1924 йылдар). Уның етәкселегендә беренсе «Бөгөн» совет йәнһүрәте төшөрөлә (1923). «Культкино» студияһында, 3-сө Дәүләт кинофабрикаһында<ref>3-я Московская кинофабрика «Культфильм» — бывшая студия И. Ермольева, находившаяся возле Киевского вокзала.</ref>, Бөтә Рәсәй кино һәм телевидение университетының Киев кино фабрикаһында (1927—1930 йылдар), «Межрабпомфильм», киновидеостудия хроникаль-документаль һәм уҡыу фильмдары үҙәгендә эшләй. Бер нисә үҙ документаль фильм сценарийының, «Тебе, фронт!» уйын фильмының (1942), «Юморески» йәнһүрәт фильмының авторы<ref>{{Мәҡәлә|автор=Дзига Вертов|заглавие=Мы. Вариант манифеста.|ссылка=https://electro.nekrasovka.ru/books/6154123/pages/12|язык=|издание=Кино-фот|тип=|год=1922|том=|номер=1|страницы=11—12|issn=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Дзига Вертов|заглавие=Киноглаз, радиоглаз и так называемый «документализм»|ссылка=https://electro.nekrasovka.ru/books/4175/pages/14|язык=|издание=Пролетарское кино|тип=|год=1931|том=|номер=4|страницы=12—15|issn=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Д. Вертов|заглавие=Чарли Чаплин, гамбургские рабочие, приказы доктора Вирта|ссылка=https://electro.nekrasovka.ru/books/4153/pages/42|язык=|издание=Пролетарское кино|тип=|год=1932|том=|номер=3|страницы=40—43|issn=}}</ref><ref>{{Мәҡәлә|автор=Д. Вертов|заглавие=Полная капитуляция Николая Лебедева|ссылка=https://electro.nekrasovka.ru/books/4155/pages/14|язык=|издание=Пролетарское кино|тип=|год=1932|том=|номер=5|страницы=12—18|issn=}}</ref>. «Кино-глаз» фильмы 1925 йылда Парижда Бөтә донъя күргәҙмәһенең көмөш миҙалына лайыҡ була<ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Награды кинорежиссерам|ссылка=https://electro.nekrasovka.ru/books/2217/pages/23|язык=|издание=Жизнь искусства|тип=|год=1925|том=|номер=46|страницы=21|issn=}}</ref><ref>{{Китап|автор=Exposition internationale (1925 ; Paris) Auteur du texte|год=1925|заглавие=Liste des récompenses / Exposition internationale des arts décoratifs et industriels modernes, Paris 1925|ссылка=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3154628|ответственный=|издание=|место=|издательство=|страницы=173|страниц=|isbn=}}</ref>. Вертовтың Украинаға күсенеүе менән етәксеһе үҙе булған «Киноки»<ref>КИНОКИ И КИНОГЛАЗ</ref> төркөмө тарҡала. Вертов беренсе тауышлы документаль «Донбасс симфонияһы» («Энтузиазм», 1930) фильмдарының береһенең режиссёры. «Ленин тураһында өс йыр» (1934), образлы кинопубликистика жанрында фильм төшөрөлә, уны «Правда» гәзите «Бөтә ил йыры» тип атай. «Бишек йыры» (1937) фильмы илдең революциянан һуң үткән егерме йыллыҡ юлына арналған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында совет халҡының нацизмға ҡаршы көрәшкә һәм тылда эшләүгә арналған «Кровь за кровь, смерть за смерть» (1941), «Клятва молодых» һәм «В горах Ала-Тау» (икеһе лә 1944) фильмдарын төшөрә. Вертовтың артабанғы бөтә кинопроекттарын етәкселек кире ҡаға. 1944 йылдан алып вафат булғансы «Новости дня» киножурналы өҫтөндә режиссёр-монтажсы булып эшләй (бөтәһе 55 һаны донъя күрә). Документаль фильмдарҙы төшөргәндә Дзига Вертов монтажды пропаганда маҡсатында файҙаланған. Мәҫәлән, «Ленин тураһында өс йыр» фильмында совет власы ҡаҙанышы, совет Көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарының пәрәнжәне 1930 йылдар башында төшөрөп алыуы хаҡында бәйән ителә<ref name="abik118">''Абикеева Г.'' История кино Казахской ССР, перестройки и первых лет независимости Казахстана // История национальных кинематографий: советский и постсоветский периоды. — М.: Академический проект; Фонд «Мир», 2020. — С. 118.</ref>. Режиссёр идеологик маҡсаттарға ирешеү өсөн документаль һүрәт менән эш итә<ref name="abik118" />. «Көнсығыштың азат ҡатын-ҡыҙы» образы Вертов тарафынан тарҡау кадрҙарҙы монтажлау юлы менән барлыҡҡа килә<ref name="abik118" />. Беренсе кадрҙарҙа үзбәк пәрәнжәһендә (архитектура буйынса фекер йөрөткәндә) Хиуанан ҡатын-ҡыҙ күрһәтелгән<ref name="abik118" />. Артабан тимер юл төҙөлөшө һәм төркмән ҡатын-ҡыҙы күрһәтелә - уның ғәҙәттәгесә йөҙөнөң аҫҡы өлөшө генә ябыҡ<ref name="abik118" />. Иң һуңғы булып эпизодта асыҡ йөҙлө ҡаҙаҡ ҡатындары сыға, улар бер ҡасан да пәрәнжә ябынмай<ref name="abik118" />. Шулай итеп, төрлө традициялар булған төрлө ерҙәрҙән ҡатын-ҡыҙҙарҙы төшөрөү юлы менән режиссёр монтаж ярҙамында пәрәнжәне ташлау һөҙөмтәһен күрһәтә<ref name="abik118" />. Дзига Вертов 1954 йылдың 12 февралендә вафат була. Тәүҙә әсәһе янында Миус зыяратында ерләнә, 1967 йылда Новодевичье зыяратына (6-сы участка) күсереп ерләнә. == Әҙәбиәттә == Дзига Вертов [[Ильф һәм Петров]]тың «Золотой теленок» романының тәүге редакцияһында «кинофакт идеяһы өсөн бөйөк көрәшсе һәм «Ғәҙел объектив» кинокартинаһы авторы «Крайних-Взглядов исеме аҫтында сығыш яһай. Ильф һәм Петров геройы урнаны ҙур план менән төшөрә, шуға ул «ҡырҡ ике сантиметрлыҡ ҡорал һайғауын хәтерләтә, шулай уҡ »күренә», шулай уҡ «поезд тәгәрмәсе аҫтындағы фотоһүрәттәрҙе үҙенең һөнәре тип иҫәпләй».<ref>{{Cite web|url=http://litnos.com/reader/index/index/book_id/7399/?p=52|title=Примечания к т.2 «Золотого телёнка»|accessdate=2015-10-25}}</ref>. == Бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (11.01.1935) — с''овет кинематографияһын булдырыу һәм үҫтереү өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн''<ref>{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=О награждении работников советской кинематографии. Постановление ЦИК СССР.|ссылка=https://electro.nekrasovka.ru/books/6147149/pages/1|язык=|издание=Правда: газета|тип=|год=1935|том=|номер=12(6258)|страницы=1|issn=}}</ref> == Хәтер == ; Кинематографта * 2013 — Красные горы (Глеб Подгородинский башҡара) Дзига Вертовҡа арналған документаль фильмдар: * {{Год в кино|1966}} — [[Башҡа донъя уйындары|Мир без игры]] * {{Год в кино|2002}} — Рәсәйҙә Кәүфмандар тураһында ике документаль фильм донъя күрә: «[[Һәм уның ағаһы Дзига|Дзига и его братья]]» [[Цымбал, Евгений Васильевич|Евгения Цымбала]] и [https://vimeo.com/188645068 «Все Вертовы»] [[Непевный, Владимир Григорьевич|Владимира Непевного]] (икеһенең дә операторы [[Буров, Александр Васильевич|Александр Буров]] була). == Фильмография == # 1918 — Годовщина революции # 1919 — Кинонеделя # 1919 — Процесс Миронова # 1919 — Вскрытие мощей Сергия Радонежского # 1920 — Бой под Царицыном # 1921 — Агитпоезд ВЦИК # 1922 — История гражданской войны # 1922 — Процесс эсеров # 1924 — Советские игрушки # 1924 — Кино-глаз # 1924 — Даёшь воздух # 1925 — Киноправда # 1926 — Шестая часть мира # 1926 — Шагай, Совет! # 1928 — Одиннадцатый # 1929 — Человек с киноаппаратом<ref>{{Youtube|UO_ofltIoeQ|Человек с киноаппаратом (Alloy Orchestra), 01:06:40, 1929}}</ref> # 1930 — Энтузиазм: Симфония Донбасса # 1934 — Три песни о Ленине # 1937 — Памяти Серго Орджоникидзе # 1937 — Колыбельная # 1938 — Три героини # 1941 — Кровь за кровь, смерть за смерть # 1942 — Тебе, фронт! # 1944 — В горах Ала-Тау # 1944 — Клятва молодых # 1954 — Новости дня == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Рошаль Л. М. <!-- Лев Моисеевич -->|заглавие=Дзига Вертов|место=М.|издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]]|год=1982|страниц=264|серия=Жизнь в искусстве}} * {{Китап|автор=Hicks, J.|заглавие=Dziga Vertov: defining documentary film|место=London, New York|издательство=[[I.B. Tauris]], [[Palgrave Macmillan]]|год=2007|страниц=194}} * {{Мәҡәлә|заглавие=Дзига Вертов: Киновещь|издание=Формальный метод: Антология русского модернизма|ответственный=под. ред. С. Ушанкина <!-- Сергей -->|том=2: Материалы|место=М., Екатеринбург|издательство=Кабинетный учёный|год=2016|страницы=11—180|isbn=978-5-7525-2996-2}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Советская школа монтажа == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Дзига Вертов |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Дзига Вертов |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = }} * [https://web.archive.org/web/20051024043116/http://www.kinomag.ru/author-auz1803.html Биография, фильмография режиссёра Дзига Вертов] * [[iarchive:ChelovekskinoapparatomManWithAMovieCamera|Фильм «Человек с киноаппаратом» в]] Internet Archive * [http://seance.ru/category/names/vertov-dziga/ Статьи о Дзиге Вертове на сайте журнала «Сеанс»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100428001613/http://seance.ru/category/names/vertov-dziga/ |date=2010-04-28 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=PRLewvfJxOs/ Фрагменты фильмов «Кино-Глаз» и «Кино-Правда»] * [http://www.vertov.ru/Dziga_Vertov Дзига Вертов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161126213046/http://www.vertov.ru/Dziga_Vertov |date=2016-11-26 }} * [http://newswe.com/index.php?go=Pages&in=view&id=6711 Братья Кауфманы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220227092820/http://newswe.com/index.php?go=Pages&in=view&id=6711 |date=2022-02-27 }} * [https://yale.academia.edu/JohnMacKay Статьи и заметки Джона Маккея о разных аспектах жизни и творчества Вертова] * Д. А. Вертов. Автобиография / Кремлевский кинотеатр. 1928—1953. Документы. — М.: РОССПЭН. — 2005. — С. 1066—1070. [[Категория:Яңынан ерләнгәндәр]] [[Категория:Рус авангарды кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Социалистик реализм]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Тауышһыҙ кино режиссёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса режиссёрҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат сценаристары]] [[Категория:Рәсәй сценаристары]] [[Категория:СССР сценаристары]] [[Категория:Алфавит буйынса сценаристар]] [[Категория:XX быуат кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Рәсәй кинорежиссёрҙары]] [[Категория:СССР кинорежиссёрҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса кинорежиссёрҙар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1954 йылда вафат булғандар]] [[Категория:12 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1896 йылда тыуғандар]] [[Категория:2 ғинуарҙа тыуғандар]] r68ctrfad1uajrge90jkj0pmoomhspf 10 201452 1303722 2026-09-10T17:38:17Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Baikal, Cape Burhan, Olkhon Island, Lake Baikal, Russia.jpg 1303722 wikitext text/x-wiki Baikal, Cape Burhan, Olkhon Island, Lake Baikal, Russia.jpg 125spb3r89bafdm0h492vad6rm2l372