Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 10 3024 1305439 1277815 2026-09-13T11:39:05Z Shirshikay 48080 Флагификация кодын төҙәтеү 1305439 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{Берләштерергә|Ҡалып:Дәүләт}} </noinclude> <includeonly>{|class="wikitable" cellspacing="0" cellpadding="2" style="width:300px; {{Float right}} margin-top: 0.5em; border-collapse:collapse; border-color:#aaaaaa; background-color:#f9f9f9; font-size:100%;" |+<big>'''{{{Башҡортса исеме}}}'''<br />'''{{{Төп исеме}}}'''</big> {{#if: {{{Байраҡһыҙ һәм гербһыҙ|}}} || {{!}} align="center" colspan="2" {{!}} {{{!}} border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background-color:#f9f9f9;" {{!}}- {{!}} align="center" width="150" {{!}} {{#if: {{{Байрағы|}}} | [[Файл:{{{Байрағы}}}|125px|border|{{{Төп килеш}}} флагы]] | {{#ifexist: Ҡалып:{{{Төп килеш}}} флагы | {{{{{Төп килеш}}} флагы|125px}} | {{#ifexist: Ҡалып:{{{Төп килеш}}} байрағы | {{{{{Төп килеш}}} байрағы|125px}} | [[Файл:Flag of None.svg|125px|border]] }} }} }} {{!}} align="center" width="150" {{!}} [[Файл:{{#if: {{{Герб|}}} | {{{Герб}}} | Sin_escudo.svg }}|90px|{{#if: {{{Герб урынына|}}} | {{{Герб урынына}}} | Герб }} {{{Төп килеш}}}]] {{!}}- {{!}} align="center" width="150" {{!}} [[{{{Төп килеш}}} флагы|Флаг]] {{!}} align="center" width="150" {{!}} {{#if: {{{Герб урынына|}}} | [[{{{Төп килеш}}} {{{Герб урынына}}}|{{{Герб урынына}}}]] | [[{{{Төп килеш}}} гербы|Герб]] }} {{!}}} }} |- | align="center" colspan="2" width="300" style="padding:0px;" | [[Файл:{{#if: {{{Картала|}}}|{{{Картала}}}|Missing_map.png}}|250px]] {{#if: {{{Девиз|}}} | {{!}}- {{!}} align="center" colspan="2" {{!}} Милли девиз: ''«{{{Девиз}}}»''}} |- | align="center" colspan="2" | {{#if: {{{Гимн исеме|}}} | Гимн: {{{Төп килеш}}} гимны|''«{{{Гимн исеме}}}»'' | [[{{{Төп килеш}}} гимны|{{{Төп килеш}}} милли гимны]]}} {{#if: {{{Аудио|}}} |''({{Audio|{{{Аудио}}}|тыңларға}})''}} |- | '''{{#if: {{{Нигеҙ һалынған|}}} | Нигеҙ һалынған | Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы }}''' | {{#if: {{{Нигеҙ һалынған|}}} | {{{Нигеҙ һалынған}}} | {{{Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы}}}}} {{#if: {{{Бойондороҡһоҙ|}}} | {{Nobr|({{{Бойондороҡһоҙ}}} иленән)}}}} |- {{#if: {{{Бөтөрөлөүе|}}} | {{2 cell table row|data1='''{{{Бөтөрөлөү сәбәбе}}}'''|data2={{{Бөтөрөлөүе}}}}}}} |- | '''[[Рәсми тел|{{#if: {{{Тел|}}} | Рәсми тел | Рәсми телдәр}}]]''' | {{{Тел|{{{Телдәр}}}}}} |- | '''[[Баш ҡала]]''' | {{{Башҡала}}} {{#ifeq:{{{Иң ҙур ҡалалары|}}}|-||{{!}}- {{!}} '''[[Ҡала|{{#if: {{{Иң ҙур ҡалаһы|}}} | Иң ҙур ҡалаһы | Иң ҙур ҡалалары}}]]''' {{!}} {{{Иң ҙур ҡалаһы|{{{Иң ҙур ҡалалары}}}}}}}} |- | '''[[Дәүләт идара итеү формаһы|Идара итеү формаһы]]''' | {{{Идара итеү формаһы}}} |- style="white-space: nowrap;" |{{{Етәкселәр вазифалары}}} |{{{Етәкселәр}}} |- {{#if: {{{Дәүләт дине|}}} | {{!}} '''[[Дәүләт дине| Дәүләт дине]]''' {{!}} {{{Дәүләт дине}}} }} {{#if: {{{Территория|}}} | {{!}}- style="white-space: nowrap;" {{!}} '''Территория'''<br />&nbsp;&nbsp;• Барыһы<br />{{#if: {{{Һыу %|}}}|&nbsp;&nbsp;• % һыу.|}} {{!}} {{#if: {{{Территория буйынса урын|}}}|{{{Территория буйынса урын}}} урын|&nbsp;}}<br />{{{Территория}}} км²<br />{{#if: {{{Һыу %|}}}|{{{Һыу %}}}|}} }} {{#if: {{{Халыҡ|}}} | {{!}}- style="white-space: nowrap;" {{!}} '''[[Халыҡ]]'''<br />&nbsp;&nbsp;• Барыһы {{#if: {{{Иҫәп йылы}}}|([[{{{Иҫәп йылы}}}]])}}<br />&nbsp;&nbsp;• [[Халыҡ тығыҙлығы|Тығыҙлыҡ]] {{!}} {{#if: {{{Халыҡ буйынса урыны|}}}|{{{Халыҡ буйынса урыны}}} урын|&nbsp;}}<br />{{{Халыҡ}}}<br />{{{Халыҡ тығыҙлығы}}} кеше/км² }} {{#if: {{{ЭТП|}}} | {{2 cell table row|row attributes=style="white-space: nowrap;"|data1='''[[Эске тулайым продукт|ЭТП]]'''<br />&nbsp;&nbsp;• Бөтәһе {{#if: {{{ЭТП иҫәпләү йылы|}}} | ([[{{{ЭТП иҫәпләү йылы}}}]])}}<br />&nbsp;&nbsp;• Кеше башына|data2={{{ЭТП буйынса урын}}} урын<br />{{{ЭТП}}} [[АҠШ доллары|$]]<br />{{{Кеше башына ЭТП}}} $}}}} {{#if: {{{ТРП|}}} | {{2 cell table row|row attributes=style="white-space: nowrap;"|data1='''[[Тулайым региональ продукт|ТРП]]'''<br />&nbsp;&nbsp;• Бөтәһе {{#if: {{{ТРП иҫәпләү йылы|}}} | ([[{{{ТРП иҫәпләү йылы}}}]])}}<br />&nbsp;&nbsp;• Кеше башына|data2={{{ТРП буйынса урын}}} урын<br />{{{ТРП}}} млн. [[һум]]<br />{{{Кеше башына ТРП}}} мең. һум}}}} {{#if: {{{Валюта|}}} | {{!}}- {{!}} '''[[Валюта]]''' {{!}} {{{Валюта}}} }} |- {{#if: {{{Авиакомпания|}}} | {{2 cell table row|data1='''[[Авиакомпания]]'''|data2={{{Авиакомпания}}}}}}} |- {{#if: {{{Домены|}}} | {{!}}- {{!}} '''Интернет-домендар''' {{!}} {{{Домендар}}} }} {{#if: {{{Домен|}}} | {{!}}- {{!}} '''Интернет-домен''' {{!}} {{{Домен}}} }} {{#if: {{{Телефон коды|}}} | {{!}}- {{!}} '''Телефон коды''' {{!}} +{{{Телефон коды}}} }} {{#if: {{{Ваҡыт бүлкәттәре |}}} | {{!}}- {{!}} '''[[Сәғәт бүлкәте |{{#if: {{{Ваҡыт бүлкәте|}}} | Ваҡыт бүлкәте | Ваҡыт бүлкәттәре}}]]''' {{!}} {{#if: {{{Ваҡыт бүлкәте|}}} | UTC{{{Ваҡыт бүлкәте}}} | UTC {{{Ваҡыт бүлкәттәре}}}}} }} {{#if: {{{Ваҡыт бүлкәте |}}} | {{!}}- {{!}} '''[[Сәғәт бүлкәте]]''' {{!}} UTC {{{Ваҡыт бүлкәте}}} }} |- {{#if: {{{Иҫкәрмәләр|}}} | {{1 cell table row|attributes=colspan="2"|data={{{Иҫкәрмәләр}}}}}}} |}{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Категория:Алфавит буйынса дәүләттәр]]}}</includeonly> <noinclude> {{doc-inline}} {{Ил}} <pre><nowiki> {{Ил |Статус = <!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--> |Башҡортса исеме = |Төп исеме = |Төп килеш = |Байрағы = |Герб = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Герб урынына = |Нигеҙ һалынған = |Аудио = |Девиз = |Гимн исеме = |Гимн = |Идара итеү формаһы = |Картала = |Телдәр = |Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы = |Бойондороҡһоҙ = |Башҡала = |Иң ҙур ҡалалары = |Етәкселәр вазифалары = |Етәкселәр = |Территория буйынса урын = |Территория = |Һыу % = |Халыҡ буйынса урыны = |Халыҡ = |Иҫәп йылы = |Халыҡ тығыҙлығы = |ЭТП = |ЭТП иҫәпләү йылы = |ЭТП буйынса урын = |Кеше башына ЭТП = |Валюта = |Домен = |Телефон коды = |Ваҡыт бүлкәте = <!--|Иҫкәрмәләр=--> }} </nowiki></pre> {{doc-end}} </noinclude> capu4j5tchjqo6e55krp6cwlfb04hmd 0 5326 1305437 1282702 2026-09-13T10:48:23Z Shirshikay 48080 яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1305437 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Башҡортса исеме = Ҡарағалпаҡстан Республикаһы |Оригиналь исеме = {{lang-kaa|Qaraqalpaqstan Respublikası}}<br>{{lang-uz|Qoraqalpogʻiston Respublikasi}} |Эйәлек килеш = Ҡарағалпаҡстан |Герб = Coat of Arms of Karakalpakstan.svg |Девиз = Jayxun jaǵсында ósken bay terek<br>"Жайхун яғында үҫкән бай тирәк" |Гимн исеме = Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Mámleketlik Gimni |Идара итеү төрө = [[Үзбәкстан]] составындағы суверенлы демократик республика |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 0 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 59 |lon_min = 0 |lon_sec = 0 |region = UZ-QR |CoordScale = 5000000 |Картала = Qaraqalpaqstan Respublikasi in Uzbekistan.svg |Рәсми тел = [[Ҡарағалпаҡ теле]] һәм [[Үзбәк теле|үзбәк теле]] |Бойондороҡһоҙлок датаһы = |тан бойондороҡһоҙлоҡ = |Баш ҡала = [[Нөкөс]] |Эре ҡала = [[Нөкөс]], [[Хужалы]], [[Ҡоңрат (ҡала)|Ҡоңрат]], [[Беруни (ҡала)|Беруни]], [[Түрткүл]], [[Шимбай]] |Етәкселәрҙең вазифалары = Жоҡарғы Кенес Рәйесе<br>Министр Совета Рәйесе |Етәкселәр = Орынбаев Аманбай Tлеубаевич<br>Эрманов Фарход Оразбаевич |Этнохороним = ҡарағалпаҡ, ҡарағалпаҡтар |Территория = 166 600 |Халыҡ = 2 040 700 |Иҫәп алыу йылы = 2025 |Халыҡ тығыҙлығы = 12,03 |Валюта = [[Үзбәк һумы]] |Домен = [[.uz]] |Телефон коды = 998 61 |Сәғәт бүлкәте = [[UTC+05:00]] }} [[File:Karakalpakstan map.png|right|thumb|250px]] '''Ҡарағалпаҡстан Республикаһы''' ({{lang-kaa|Qaraqalpaqstan Respublikası, Қарақалпақстан Республикасы}}, {{lang-uz|Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Қорақалпоғистон Республикаси}}) — [[Үзбәкстан]] составындағы республика. == Рәсми телдәре == Республиканың рәсми телдәре — [[ҡарағалпаҡ теле]] һәм [[үзбәк теле]]. Республикала шулай уҡ рус теле киң таралған. [[Категория:Ҡарағалпаҡстан|*]] == Боронғо заман һәм иртә урта быуат == [[File:Xerxes I tomb Choresmian soldier circa 470 BCE.jpg|thumb|upright=0.7|Б.э. тиклем 470 йылда хәрәзм һалдаты Әһәмәниҙәрҙә хеҙмәттә]] [[Файл:4F4D 1~1.JPG|left|thumb|190px|Б.э. тиклем V-III быуатта хәрәзм фрескалары фрагменты]] Тарихи сығанаҡтарға ярашлы, кешеләр Ҡарағалпаҡстан территорияһында неолит дәүерендә үк йәшәгән. Хәҙерге Ҡарағалпаҡстан Республикаһы территорияһы үҙенә күрә «археологик ҡурсаулыҡ» булып тора, унда әле 300-ҙән ашыу археология объекттары бар. Борон был территория [[Хәрәзм өлкәһе]] һәм [[Төркмәнстан]]дың йәнәш райондары менән бергә Хәрәзмде тәшкил иткән. Ҡарағалпаҡ АССР-ы территорияһында Аҡсадаръяның элекке үҙәне районында 1954 йылда Хәрәзм экспедицияһы ҙур Ҡуҡса 3 ҡәберлеген таба. Амударъяның уң яры территорияһында С. П. Толстов бронза быуатының Таҙабағъяб һәм Һөйәргән мәҙәниәтен асыҡлай, ([[:en:Suyarganovo culture]]), улар оҙайлы ваҡыт бергә ғәмәлдә булған. Ҡәберлек б.э. тиклем XIII-XI быуаттар менән даталана һәм ике төрлө мәҙәниәттең утрағы булған ваҡытҡа ҡарай. Был бер төрлө булмаған этник состав тураһында раҫлай. Ҡуҡса утрағында таҙабағъяб элементының өҫтөнлөк итеүе С.П.Толстовҡа ҡомартҡыны таҙабағъяб мәҙәниәтенә индерегә һәм төньяҡ [[Ҡаҙағстан]]дың һәм көньяҡ Урал артының андронов мәҙәниәте һәм Волга буйының буралы-хвалын мәҙәниәте менән сағыштырырға мөмкинлек бирә. Һөйәргән мәҙәниәте сығышы, беренсе сиратта, Урта Азия райондары, шулай уҡ Алғы Азия йәки Төньяҡ Һиндостан райондары менән бәйле. Һөйәргән ҡәбиләләре, күрәһең, борон киң таралған — Һиндостандан алып Алғы Азияға тиклемге һинд дравидоидлы төргә ҡарай. <ref name="Антропологические">Антропологические типы древнего населения на территории СССР. М., 1988</ref>. Хәҙерге Ҡарағалпаҡстан территорияһында боронғо дәүерҙән алып (б.э. тиклем VI б.) 1924 йылға тиклем боронғо төбәк һәм дәүләт - Хәрәзм булған<ref>Рапопорт Ю. А. Краткий очерк истории Хорезма в древности // Приаралье в древности и средневековье. М., 1998,с.28</ref> [[Геродот]] «Тарихта» Хәрәзмдең Фарсы империяһының 16-сы сатрапияһына ингәнлеген, шулай уҡ хәрәзмдәрҙең б.э. тиклем 480 йылда Боронғо Грецияға Ксеркс походында ҡатнашыуын хәбәр итә. Хәрәзм халҡы Әһәмәниҙәр империяһының баш ҡалаһы Персеполде төҙөүҙә ҡатнаша. Хәрәзм яугирҙәре империяның төрлө өлөштәрендә Әһәмәниҙәр ғәскәрендә хеҙмәт иткән. Уларҙың береһе, Даргоман исемлеһе, Үрге Мысырҙа телгә алына. Бехистун ҡаяһында боронғо хәрәзмдәрҙең һүрәттәре һаҡланған. Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең [[Урта Азия]]ға походына тиклем Хәрәзм б.э. тиклем V быуат аҙағында Әһәмәниҙәрҙән бойонодороҡһоҙлоҡ ала. Б.э. тиклем V быуатта әрәмей яҙмаһы нигеҙендә хәрәзм яҙмаһы булдырыла. Боронғо Тупраҡ-ҡала урынында археологтар хәрәзм телендә документтарҙың архив ҡалдыҡтарын таба. Хәрәзм яҙмаһы VIII быуатҡа тиклем ҡулланыла. Боронғо хәрәзмдәрҙең төп дине [[зороастризм]] була. Боронғо Хәрәзм ҡомартҡыларының археологик тикшеренеүҙәре ваҡытында [[оссуария]] — үлгән кешеләрҙең һөйәктәрен ерләү өсөн балсыҡ йәшниктәр таба. Хәрәзмдең боронғо батшаларынан үҙҙәренең тәңкәләрен сығарған хакимдар билдәле. Был б.э. тиклем I быуатта хакимлыҡ иткән Артав. Киләһе батшаларҙан б.э. тиклем II быуат аҙағы — III быуат башындағы хаким Артрамуш билдәле<ref>{{Cite web |url=http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins.html |title=Монеты Хорезма |accessdate=2020-05-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191216173435/http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins.html |archivedate=2019-12-16 |deadlink=no }}</ref> Вазамар, вторая половина III века н. э. и др.<ref>{{Cite web |url=http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins2.html |title=Монеты Хорезма |accessdate=2020-05-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191218011900/http://www.sogdcoins.narod.ru/khwarezm/coins2.html |archivedate=2019-12-18 |deadlink=no }}</ref> Б.э. I быуатында хәрәзм дәүере һәм яңы календарь индерелә. Хәрәзмдең бөйөк ғалимы Әбү Рәйхан [[әл-Бируни]] һүҙҙәре буйынса (973—1048) тәүге тапҡыр хәрәзм йыл иҫәбе б.э. XIII быуатында индерелә I быуат уртаһынан II быуат аҙағына тиклем Хәрәзм Ҡушан батшалығы йоғонтоһо аҫтында була тип фаразлайҙар. Был осор өсөн үҙәк хөкүмәт тарафынан күтәрелгән ҡәлғәләр хас, уларҙы даими ғәскәрҙең гарнизондары биләгән. IV быуат башында, [[Африг]] падишаһ ваҡытында, Хәрәзмдең баш ҡалаһы [[Кят]] була. Киләһе дәүерҙә, IV һәм VIII быуаттар араһында, Хәрәзм ҡалалары бөлгөнлөккә төшә. Хәҙер Хәрәзм — аристократияның күп һанлы һарайҙары һәм меңләгән крәҫтиән усадьбалары иле. 305 йылдан 995 йылға тиклем Хәрәзм менән хәрәзмшаһ титулын йөрөткән Әфригидтәр династияһы идара итә. 567—658 йылдар араһында Хәрәзм Төрөк ҡағанатынан күпмелер кимәлдә бойондороҡло була. Ҡытай сығанаҡтарында Хусыми (呼似密) атамаһы менән телгә алына. == IX-XV быуаттар == Хәрәзм мәҙәниәте уғыҙҙарҙың IX быуаттың беренсе яртыһында барлыҡҡа килгән дәүләт һәм аҡса системаһына йоғонто яһай. Уғыҙҙарҙың тәңкәләрендә яҙыуҙар хәрәзм алфавитына ҡарай<ref>Гончаров Е.Ю., Настич В.Н. Новые нумизматические памятники IX в. из Восточного Приаралья (новооткрытый чедәүләттеңкан государства Сырдарьинских огузов) // Международная научная конференция «РАСМИР: Восточная нумизматика – 2011». Сб. науч. трудов. ― Киев, 2013. С. 26–30.</ref> X быуатта Хәрәзмдә ҡала тормошо үҫешә. Ғәрәп сығанаҡтары Хәрәзмдең иҡтисади әүҙемлеген һүрәтләй, өҫтәүенә хәрәзм сауҙагәрҙәренең эшмәкәрлек урыны булып Төрмәнстан, көнбайыш Ҡаҙағстан, шулай уҡ Волга буйы - Хазария һәм Булҡария, һәм Көнсығыш Европаның киң славян донъяһы тора. 1218 йылда [[Сыңғыҙхан]] Хәрәзмға союз тураһында тәҡдим менән илсе ебәрә. Хәрәзмшаһ Әли әд-Дин Мөхәммәт II «кафырҙар» менән килешеүҙән баш тарта һәм Отрарҙың хакимы Ҡайыр-хан тәҡдиме буйынса илсе-сауҙагәрҙәрҙе язалап үлтерә. Сыңғыҙхан Ҡайыр-ханды биреүҙәрен талап итә, әммә Мөхәммәт әсәһенең ике туған ҡустыһын биреүҙән баш тарта һәм тағы киләһе монгол илселегенең ҡатнашыусыһын үлтерә. 1219 йылдың яҙында, Ҡытайҙы баҫып алыуын тамамламай, Сыңғыҙхан Хәрәзмға 200-меңлек ғәскәрен ебәрә. Хәрәзмшаһ генераль алыш бирергә ҡарар итмәй, үҙенең ғәскәрен дәүләттә ҡалалар һәм ҡәлғәләрҙә айырым отрядтар итеп тарҡау ҡалдыра. Монголдар ҡыҫымы аҫтында Хәрәзмдең ҙур ҡалалары бирелә. Улар бөтәһе лә емерелә, ә Хәрәзм халҡы ҡырыла. Ҡарағалпаҡтар тарихы XIV быуатта нуғайҙарҙың башлығы Идигу (Эдыгей) етәкслеге аҫтында барлыҡҡа килгән Нуғай ханлығынан башлана. [[Едигей|Идигу]] һәләк булғандан һуң 1419 йылда тәхет өсөн көрәш башлана, һәм ханлыҡ үҙ көсөн юғалта. XVI быуаттың икенсе яртыһында Нуғай ханлығы өс өлөшкә бүленә — Алты улус урҙаһы. Кесе урҙа һәм Ҙур урҙа. == XVI - XIX быуаттар == [[XVII быуат]] башында нуғайҙарҙы Волга һәм Яйыҡ райондарын баҫып алған ҡалмыҡтар ҡыйрата. Нуғайҙар [[Ҡырым]]ға күсенергә мәжбүр була, ә Алты улус урҙаһы составына ингән ҡарағалпаҡтар [[Һырдаръя]] ярҙарына Арал буйына китә һәм шунда төпләнә. Ҡарағалпаҡтарҙың йәмәғәт тормошонда бейҙәр һам батырҙар ҙур роль уйнай. Бейҙәр ҡарағалпаҡ ырыуҙары менән етәкслек итә: улар хоҡуҡ һәм хужалыҡ менән бәйле мәсьәләлрҙе хәл итә. XVI быуатта [[Хиуа ханлығы]] ойошторола, ул Бохара әмирлеге һәм [[Коканд ханлығы]] менән бер рәттән, Урта Азияла өс үзбәк ханлыҡтарының береһе була<ref>{{Британника онлайн|place/Uzbek-khanate|Uzbek khanate|2019-06-10}}</ref>. [[1512 йыл]]да Шибаниҙарҙан төшөп ҡалған үзбәктәр династияһы Хәрәзмдә үҙаллы ханлыҡтың башында тора<ref>История Хорезма. Ташкент, 1976, с. 82.</ref>. XVI-XVII быуаттарҙа ҡарағалпаҡтар йәки Бохара ханына йәки Хиуа ханына буйһона. Билдәле хан-тарихсы Әбүлғәзи (1643—1663), һәм уның улы һәм вариҫы Анушаүхан идара итеүе сағыштырмаса сәйәси тотороҡлолоҡ һәм иҡтисади үҫеш осоро була. Киң күләмле һуғарыу эштәре алып барыла, һәм яңы һуғарылған ерҙәр үзбәк ҡәбиләләре араһында бүленеп алына, улар яйлап ултыраҡ тормош йәшәү рәүешенә күсә. Хәрәзм үҙенең иҡтисади ресурстары арҡаһында Бохара һәм [[Сәфәүиҙәр]] менән һуғыш алып бара, ә төркмән дәүләттәре [[Хөрәсән]]гә һөжүм яһай. Шибани-Ғәрәпшаһиттар династияһынан Хәрәзмдә хакимлыҡ иткән һуңғы вәкил, 1740 йылда Нәҙир-шаһ тарафынан үлтерелгән Илбарс-хан була. XVIII быуат башына Һырдаръя ярҙарында йәшәгән ҡарағалпаҡтар берләшеүгә ынтыла, был өлкәлә Көсөкхан, солтандар Табурсаҡ һәм Чаиб мөһим роль уйнай. Һөҙөмтәлә Һырдаръя яны ҡарағалпаҡтары Ишмөхәммәт етәкселеге аҫтында Ҡарағалпаҡ ханлығына ҡушыла. Дәүләттең сиктәре Һырдаръяның үрге ағымы буйлап үтә. Дәүләт шулай уҡ Волга буйы ҡалмыҡтары, [[Башҡорт улусы]] һәм ҡаҙаҡ Кесе жузы менән күрше була. 1723 йылда ҡалмыҡтар Һырдаръяның урта өлөшөн баҫып алғанда, ҡарағалпаҡтар ҡабаттан ҡасырға мәжбүр була һәм ике төркөмгә бүленә. Беренсе төркөм Һырдаръяның үрге ағымына Ташкент яғына китә, ә икенсе төркөм Һырдаръяның түбәнге ағымы буйлап төпләнә. Шулай итеп, ҡарағалпаҡтар «үрге» һәм «түбәнгеләргә» бүленә. Түбәнге ҡарағалпаҡтар Һырдаръя һәм Амударъя араһындағы буш ерҙәргә ултыра һәм, ерҙәрҙе Ҡыуандаръя һыуҙары менән һуғарып, игенселек менән шөғөлләнә. XVII—XVIII быуаттарҙа Хиуа ханлығында төп сәйәси көстө үзбәк ҡәбиләләре: үзбәктәр, наймандар, кияттар, манғыттар, нукуздар, ҡаңлылар һәм ҡыпсаҡтар тәшкил итә<ref>Yu.Bregel, Inak in Encyclopedia of Islam, Second Edition. Volume XII, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill: 1982, p.419</ref> XVIII быуаттың икенсе яртыһында власть өсөн көрәштә еңеүҙе үзбәк ҡәбиләһе кунграттар яулай. [[1763 йыл]]да Хәрәзмдә власҡа үзбәк ырыуынан инаҡ титулына эйә булған Мөхәммәт Әмин килә. Мөхәммәт Әмин XVIII быуат уртаһындағы көслө көрсөктән һуң илдең иҡтисадын тергеҙеү буйынса сәфйәсәт алып бара. Ул идара итеүе ваҡытында Хәрәзмдә ҙур ирригацион эштәр алып бара. Эске ҡаты сәйәсәтте үткәреп, ул башта ҙур ҡыйынлыҡтар һәм уңышһыҙлыҡтар кисерә, әммә яйлап тыныслыҡ һәм дәүләттә сәйәси тотороҡлоҡ урынлаштыра. Тарихсы Агахи мәғлүмәттәре буйынса Мөхәммәт Әмин ҡарағалпаҡтарҙың ҙур төркөмөнә дәүләт сиктәрендә урынлашырға рөхсәт итә<ref>Гулямов Я. Г., История орошения Хорезма с древнейших времён до наших дней. Ташкент. 1957, с.212</ref>. Ул 1782 йылда Бохара әмирлегенән һәм 1770 йылда күскенсе төркмәндәр ҡәбиләһе яғынан баҫып инеүгә юл ҡуймай. [[1790 йыл]]да власҡа Хәрәзмдә (Рәсәй тарихнамәһендә Хиуа ханлығы) үзбәк ырыуы вәкиле Мөхәммәт Әмин бейҙең улы инаҡ Ауаз килә. Ауаз да илдең иҡтисадын тергеҙеү буйынса сәйәсәтте дауам итә. Ауаз инаҡҡа Хиуа власына даими ҡаршы сыҡҡан арал ҡәбиләләре менән һуғышырға тура килә. [[1793 йыл]]да ихтилалды ағалы-ҡустылы Хужа Морат Суфый һәм Түрә Морат Суфый етәкләй (үзбәк ырыуының кунграт ҡәбиләһенән).<ref>Гулямов Я. Г., История орошения Хорезма с древнейших времен до наших дней. Ташкент. 1957, с.213</ref> Ихтилал баҫтырыла, ләкин арал ҡәбиләләре тик Мөхәммәт Рәхим-хан хакимлығы ваҡытында (1806—1825)тулыһынса буйһондорола. Дәүләтселекте нығытыу һәм үҫтереү өсөн Мөхәммәт Рәхим-хан I илдә мөһим реформалар үткәрә. Ил менән идара итеү өсөн һарай янында юғары совет ойошторола, уның фекерен хан иҫәпкә ала. Яңы һалым реформаһы уҙғарыла, таможня эштәре яйға һалына. Мөхәммәт Рәхим-хан кунграт хакимдарынан беренсе булып көмөш һәм алтын тәңкәләр сығара башлай. Мөхәммәт Рәхим-хан идараһы ваҡытында дәүләтте үҙәкләштереү көсәйә. Ул Хиуа тирәләй ерҙәрҙе «йыйыу» буйынса көрәште тамамлай. [[1808]]—[[1809 йыл]]ларҙа човдурҙарға поход ойошторола. 1811 йылда арал ҡәбиләләре тулыһынса буйһондорола. [[1812]]—[[1813 йыл]]ларҙа Һырдаръя түбәнендәге ҡаҙаҡтарҙы буйһондора. 1820 йылдарҙа Мервты буйһондора. Мөхәммәт Рәхим-хан I илдең иҡтисадын тергеҙеү буйынса эштәрҙе дауам итә. Аллаҡоло-хан ваҡытында дәүләтселекте үҙәкләштереүҙе көсәйтеү буйынса сәйәсәтте дауам итә. [[1828 йыл]]да сарыҡтар ҡәбиләһе ихтилалы баҫтырыла. [[1830]]—[[1831 йыл]]дарҙа [[Куня-Ургенч]] каналы төҙөлә. Аллаҡоло-хан донъялағы ваҡиғалар менән ҡыҙыҡһына һәм сит телдәрҙе өйәрәнә. Уға замандаш булған Урта Азия хакимдарынан айырмалы рәүештә, ул русса һәйбәт уҡый һәм яҙа белгән<ref>Туркестанские ведомости. № 35, 1879 год</ref> Аллаҡола-хан Коканд ханлығы менән берлектә йыш ҡына Бохара әмирлегенә һөжүм итә. Хөрәсәнгә биш поход яһай. [[1845 йыл]]да Рәхимкули хан вафатынан һуң ([[1842]]—[[1845]]) Хиуа ханлығында власҡа уның ҡустыһы Мөхәммәт Әмин-хан килә. Мөхәммәт Әмин-хан ([[1845]]—[[1855]]) идаралығы ваҡытында күскенсе ҡәбиләләрҙе тыныслдандырыу буйынса үҙәк властың тырышлығы күпмелер уңышҡа өлгәшә. Мөхәммәт Әмин-хан Мервҡа һәм Хөрәсәнгә ундан артыҡ походҡа бара. Мөхәммәт Әмин-хан хакимлығы ваҡытында [[Рәсәй]], [[Ғосман империяһы]], [[Иран]], [[Афғанстан]] менән дипломатик мәнәсәбәттәр булдырыла. [[1846 йыл]]дың декабрендә [[Ырымбур]]ға Хиуа илселәре — Ҡылыс Ниязмөхәммәтов һәм [[Шукруллабай Мискинов]] килә. [[1847 йыл]]дың [[9 март]]ында улар [[Санкт-Петербург]]ҡа килә. Илселәр Һырдаръя тамағы янындағы Рәсәй төҙөгән Раим нығытмаһын ҡаҙыу тураһында мәсьәләне күтәрә, быны [[Николай I]] кире ҡаға. [[1847]]-1848 йылдар Хиуа отрядтарының батша хәрби частары менән ваҡ бәрелештәрҙә үтә. Уңышҡа өлгәшмәгәс, Мөхәммәт Әмин-хан мәсьәләне тыныс хәл итеүгә күсә. [[1850 йыл]]да [[Санкт-Петербург]]та Хиуа илсеһе Хужа Мехрем Аллабердыев килә. Шулай булһа ла нығытма буйынса һөйләшеүҙәр бушҡа була<ref>Гуломов Х. Г., Дипломатические отношения государств Средней Азии с Россией в XVIII — первой половине XIX века. Ташкент, 2005, с.254-256</ref> [[1855 йыл]]да Хиуа хакимы Мөхәммәт Әмин-хан Серахс янындағы алышта фәжиғәле үлеп ҡала. Уның вафатынан һуң власть Хәрәзмда Абдулла-ханға ([[1855]]) күсә, ул шулай уҡ күскенсе ҡәбиләләр менән һуғышта алты айҙан һуң һәләк була. Артабан тәхеткә [[Кутлуг Морат-хан]] ултыра. Уның ғүмеренә ҡул һуҙыу һөҙөмтәһендә үлтерелә. [[1856 йыл]]да уның үлеменән һуң власҡа Хиуа ханлығында Мөхәммәт Рәхим-хандың улы Сәит Мөхәммәт-хан ([[1856]]—[[1864]]). килә. Ул дәүләттә тәртип урынлаштыра һәм күскенсе ҡәбиләләрҙең һөжүменә юл ҡуймай. Сәит Мөхәммәт идаралығы осоронда Рәсәй, Ғосман империяһы, Иран, Афғанстан менән дипломатик мәнәсәбәттәр урынлаштырыла. [[1863 йыл]]да Сәит Мөхәммәт-хан билдәле сәйәхәтсе Арминий Вамбериҙы ҡабул итә. [[1864 йыл]]да атаһы — Сәит Мөхәммәт-хан вафат булғандан һуң власҡа Мөхәммәт Рәхим-хан II килә. Ул белемле хаким була, йәш сағында Хиуала Ғәрәп Мөхәммәт-хан мәҙрәсәһендә уҡый. Уҡытыусыларының береһе күренекле үзбәк шағиры, тарихсы Агахи була. Мөхәммәт Рәхим-хан II Хәрәзмдең һуңғы бойондороҡһоҙ ханы була. [[1873 йыл]]да ҡаршылыҡ күрһәтеүенә ҡарамаҫтан, ханлыҡ Рәсәй протектораты аҫтына эләгә. 1896 йылдан [[генерал-лейтенант]], 1904 йылдан кавалериянан генерал. Император [[Николай II]] 1902 йылда ханға «[[Светлость (титул)|Ғали йәнәптәре]]» титулын бүләк итә. 1873 йылға тиклем — Хиуа ханлығы составында, һуңынан — Һырдаръя өлкәһенең Амударъя бүлегендә 1918 йылда совет власы урынлаштырылғандан һуң — Хәрәзм халыҡ совет республикаһы һәм Төркөстан АССР-ы составында. == Совет осоро == [[Файл:The Soviet Union 1975 CPA 4431 stamp (Karakalpak Autonomous Soviet Socialist Republic (Established on 1925.02.16)).jpg|thumb|«Ҡарағалпаҡ АССР-ына 50 йыл» маркаһы. СССР почтаһы 1975 йыл.]] 1924 йылда Турткүл ҡалаһында үҙәге менән Ҡара-ҡалпаҡ автономиялы өлкә төҙөлә, ул Төркөстан АССР-ының Амударъя һәм Хәрәзм Социалистик Совет Республикаһының Ходжәйле һәм Кунград райондарын биләй. 1925 йылдың 12-19 февралендә дехкан, батрак, ҡыҙылармеец депутаттарының Ойоштороу съезы үтә, унда 16 февралдә Ҡырғыҙ АССР-ы (1920-1925)(һуңынан Ҡаҙаҡ АССР-ы тип үҙгәртелә) составында рәсми Ҡарағалпаҡ автономиялы өлкә раҫлана. 1930 йылдың 20 июлендә Ҡара-ҡалпаҡ автономиялы өлкә Ҡаҙаҡ АССР-ы составынан сығарыла һәм туранан-тура РСФСР ҡарамағына күсерелә. [[Файл:Karakalpaki.jpg|мини|справа|300пкс|Күскенсе-ҡарағалпаҡтар. 1932 йыл.]] 1932 йылдың 20 мартында автономиялы өлкә РСФСР составындағы Ҡара-ҡалпаҡ АССР-ына үҙгәртелә, ә баш ҡалаһы Нөкөс була. 1936 йылдың 5 декабрендә Ҡарағалпаҡ АССР-ы Үзбәк ССР-ы составына индерелә. 1964 йылда Ҡарағалпаҡ АССР-ы тип үҙгәртелә. 1990 йылдың 14 декабрендә (һуңыраҡ [[Ҡаҙағстан]] һәм [[Үзбәкстан]], әммә Ҡырғыҙстандан алда) Ҡарағалпаҡ АССР-ының Юғары советында дәүләт суверенитеты тураһында Декларацияҡа ҡул ҡуйыла, ул дәүләттең тулы бойондороҡһоҙлоғон күҙ уңында тота. 1992 йылдың 9 ғинуарында Ҡарағалпаҡ Республикаһы тип үҙгәртелә. 1993 йылда Ҡарағалпаҡстан Республикаһының 20 йыл срок менән Үзбәкстан составына инеүе тураһында дәүләт-ара килешеүгә ҡул ҡуйыла. Килешеүҙә автономиялы республиканың Үзбәкстандан сығыу хоҡуғы референдум үткәреү юлы менән нығытыла<ref name="DW">{{cite web|url=https://www.dw.com/ru/независимый-каракалпакстан-мечта-или-политическая-программа/a-18465439|deadlink=yes|title=Независимый Каракалпакстан: мечта или политическая программа?|website=[[Deutsche Welle]]|date=2015-05-21|accessdate=2019-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180818083811/https://www.dw.com/ru/%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%81%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%B5%D1%87%D1%82%D0%B0-%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0/a-18465439|archivedate=2018-08-18}}</ref>. 1980 йылдарҙа Ҡарағалпаҡ АССР-ының төньяҡ-көнбайышында (Жаслыҡ ҡасабаһы тирә-яғында) химик ҡоралды һынап ҡарау һәм унан һаҡланыу саралары өсөн хәрби полигон эш итә. Полигон 1990 йылдар башында ябыла. 1942 йылдан 1992 йылдарға тиклем Арал диңгеҙендә Яңырыу утрауында (Ҡарағалпаҡстандың Муйнаҡ районына ингән территория өлөшөндә) шартлы «Бархан» исеме аҫтында хәрби биохимик полигон эш итә. Уның рәсми исеме — 52-се ялан ғилми-тикшеренеү лабораторияһы (ПНИЛ-52). [[Файл:Nukus, Parliament building .JPG|мини|Жокаргы Кенес. Ҡарағалпаҡстан Республикаһы Парламенты]] == Географияһы == Ҡарағапаҡстан Республикаһы Үзбәкстандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан, 166 600 км² майҙанды биләй (Үзбәкстандың 28 % территорияһы) һәм территорияһы буйынса Үзбәкстанда иң ҙур төбәк булып тора. Ҡарағалпаҡстан Туран уйһыулығында урынлашҡан. Көньяҡ-көнбайыштан уға Ҡараҡом сүллеге, төньяҡ-көнбайышта Өстөрт яйлаһы, ә төньяҡ-көнсығышта Ҡыҙылҡом сүллеге йәнәш тора. Ҡарағалпаҡстан территорияһы элекке Арал диңгеҙенең көньяҡ өлөшөн үҙ эсенә индерә, уның ҡороған төбөндә хәҙер яңы тоҙло тупраҡлы Аралҡом сүллеге һәм Амударъя йылғаһының ҡороусы түбәнлектәре барлыҡҡа килгән. Сүллект үҙенсәлекле формаһы — [[бархан]] ҡомдары. Ҡарағалпаҡстан Арал диңгеҙенең ҡороуы менән бәйле экологик хәүефле зона булып тора. Ҡарағалпаҡстанда сүллектәр 13,67 млн га артыҡ ер биләй (80 % территориянан артыҡ). [[Арал яны]] оҙаҡ ваҡыт яйлап һәм мезозой-кайнозой диңгеҙҙәре яуым-төшөмдәренең аккумуляцияһы урыны була. Был киң ҡатламлы һәм аллювиаль тигеҙлектәрҙең барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Уларҙың төҙөлөшөндә аҡбур, өсөнсөл һәм дүртенсел ҡатламдар ҡатнаша. Аҡбур ҡом һәм балсыҡ рәүешендә диңгеҙ һәм континенталь барлыҡҡа килеүҙәрҙән Тоҡмаҡат һәм Куланда ярымутрауҙарында яһала; Аҡтумсыҡ, Билтау, Кускәнәтау, Солтануиздағ морондары һәм башҡалар палезой һәм мезозой ҡатламдарынан һәм кристаллик тоҡомдарҙан яһала. Значительно моложе в геологическом отношении северо-западные части пустыни (плато Устюрт — позднетретичного возраста). Көньяҡта республика Төркмәнстандың Дашоғуҙ һәм Балҡан виләйәттәре менән, көнбайышта Ҡаҙағстандың Ҡараҡиә, Манғыстау һәм Бейнеү райондары менән, төньяҡта Ҡаҙағстандың Аҡтүбә өлкәһе Байғанин районы, төньяҡ- көнсығышта Ҡаҙағстандың Ҡыҙыл Урҙа өлкәһе Ҡазалы һәм Ҡармаҡшы райондары менән, көньяҡ-көнсығышта Хәрәзм һәм Бохара өлкәләре, көнсығышта Нуғай өлкәһе менән сиктәш. == Административ-территориаль бүленеш == Ҡарағалпаҡстан Республикаһы үҙенең административ-территориаль ҡоролошон үҙаллы хәл итә<ref>Конституция Республики Узбекистан (статья 73)</ref>. Ҡарағалпаҡстандың административ үҙәге булып [[Нөкөс]] ҡалаһы тора. === Тарихы === 1931 йылда Ҡарағалпаҡ автономиялы өлкә 11 районға бүленә: * Ҡара-Үҙәк, үҙәге — Ҡара-Үҙәк ҡышлағы; * Кәгәләй, үҙәге — Нөкөс ҡышлағы (Кәгәйле ҡышлағы); * Ҡыпсаҡ, үҙәге — Ҡыпсаҡ ҡышлағы; * Кунград, үҙәге — Кунград ҡасабаһы; * Муйнаҡ, үҙәге — Муйнаҡ ауылы; * Тамдын, үҙәге — Тамды-Бүләк ауылы; * Тахтаҡупыр, үҙәге — Тахтаҡупыр ҡышлағы; * Төрткүл, үҙәге — Төрткүл ҡалаһы (Шурахан ауылы); * Ходжәйле, үҙәге — Ходжәйле ҡасабаһы; * Чимбай, үҙәге — Чимбай ҡалаһы; * Шабаз, үҙәге — Шәйех-Абаз ҡышлағы. 1936 йылда Куйбышев районы ойошторола<ref>{{Cite web |url=http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=14113 |title=О новой сети районов Кара-Калпакской АССР |accessdate=2013-02-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304121129/http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=14113 |archivedate=2016-03-04 |deadlink=no }}</ref>. 1943 йылда Тамдын районы Бохара өлкәһе составына тапшырыла. 1950 йылда Шуманай районы, ә 1952 йылда — Кенес районы төҙөлә. 1957 йылда райондарҙы эреләтеү башлана. Беренсе булып Кенес һәм Ҡыпсаҡ райондары бөтөрөлә. Шул уҡ йылда Амударъя районы барлыҡҡа килә, ә Шаббаз районы Бируний районы тип үҙгәртелә. [[1959 йыл]]да Ҡара-Үҙәк һәм Куйбышев райондары бөтөрөлә. 1963 йылда Бируний, Кунград, Муйнаҡ, Тахта-Ҡупыр һәм Шуманай райондары бөтөрөлә. Бер үк ваҡытта Муйнаҡ сәнәғәт районы ойошторола, әммә киләһе йылда ул «ғәҙәти» район итеп үҙгәртелә. 1964 йылда яйлап райондар һаны арта башлай. 1964 йылда Бируний һәм Кунград райондары, 1965 йылда — Тахтаҡупыр, 1967 йылда — Шуманай, 1968 йылда — Нөкөс, 1970 йылда — Ленинабад (хәҙер Ҡанлыкүл), 1975 йылда — Ҡараүҙәк, в 1977 — Эллекҡалын, ә 1979 йылда Боҙатау района барлыҡҡа килә. Боҙатау районы 1988 йылда бөтөрөлә, ләкин 1990 йылда ул тергеҙелә<ref>{{статья |заглавие=Указ Президиума Верховного Совета Узбекской ССР «О восстановлении некоторых районов в составе Узбекской ССР» |издание=Правда Востока |тип=газета |год=1990 |месяц=2 |число=28 |номер=50 |выпуск=22216 |страницы=1}}</ref>. В 2004 году район повторно упразднён<ref>{{cite web|url=http://wwhp.ru/karak.htm|deadlink=yes|title=Всемирный исторический проект|accessdate=2010-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101203101528/http://wwhp.ru/karak.htm|archivedate=2010-12-03}}</ref>. 2019 йылда ҡабаттан тергеҙелә. [[2017 йыл]]дың 9 авгусында Ходжәйле районын бүлеү юлы менән Тахиаташ районы ойошторола. <ref>{{cite web |url=http://kruz.uz/uz/news/show/3064 |title=Қорақалпоғистонда Тахиатош тумани тузилди |website=kruz.uz |lang=uz |date=2017-08-14 |accessdate=2018-06-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623113026/http://kruz.uz/uz/news/show/3064 |archivedate=2018-06-23 |deadlink=no }}</ref><ref>{{cite web |url=https://nuz.uz/politika/25266-v-karakalpakstane-obrazovan-novyy-tahiatashskiy-rayon.html |title=В Каракалпакстане образован новый Тахиаташский район |publisher=Новости Узбекистана |date=2017-08-14 |accessdate=2018-06-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180623141048/https://nuz.uz/politika/25266-v-karakalpakstane-obrazovan-novyy-tahiatashskiy-rayon.html |archivedate=2018-06-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180623141048/https://nuz.uz/politika/25266-v-karakalpakstane-obrazovan-novyy-tahiatashskiy-rayon.html |date=2018-06-23 }}</ref>. === Хәҙерге административ бүленеш === [[Файл:Республика Каракалпакстан.jpg|альт=|мини|300x300пкс|Ҡарағалпаҡстандың административ бүленеше]] 16 районға бүленгән Ҡарағалпаҡстан Республикаһында 12 ҡала һәм 25 ҡала ҡасабалары бар. Һәр районда дәүләт власын хакимдар башҡара. Хәҙерге административ бүленеше<ref>{{cite web|url=http://sovminrk.gov.uz/qr/pages/show/6185|title=Qala ha’m rayonlar|publisher=sovminrk.gov.uz|accessdate=2019-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190217195618/http://sovminrk.gov.uz/qr/pages/show/6185|archivedate=2019-02-17|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190217195618/http://sovminrk.gov.uz/qr/pages/show/6185 |date=2019-02-17 }}</ref>: {| class="wikitable" |- ! № ! Район ! Үзбәк<br>атамаһы ! Ҡарағалпаҡ<br>атамаһы ! Административ<br>үҙәк ! Майҙаны,<br>мең км² ! Халҡы<br> 2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата,<br>мең чел. ! Халҡы<br>2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата,<br>мең чел.<ref name="Pop2016">{{cite web|url=https://data.gov.uz/ru/datasets/2004|deadlink=yes|title=Сведения о численности населения Республики Каракалпакстан}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> !Халыҡ тығыҙлығы ''(чел)'' 2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата, ''(1 кв. км-ға.)'' |- |1 |г. [[Нөкөс]] |''Nukus'' |''Nókis'' | |0,22 |295,2 |315,1 |1432,2 |- | 2 | [[Амударьинский район|Амударъя районы]] |''Amudaryo'' |''Ámiwdárya'' | [[Мангит (Узбекистан)|Мангит]] | 1,02 | 179,1 | 195,2 |191,4 |- | 3 | [[Берунийский район|Беруний районы]] |''Beruniy'' |''Beruniy'' |[[Беруни (город)|Беруний]] | 3,95 | 170,3 | 187,6 |47,5 |- |4 |[[Бозатауский район|Боҙатау районы]] |''Boʻzatov'' |''Boʻzataw'' |[[Боҙатау]] | 2,04 | — | 21,6 |21,0 |- | 5 | [[Канлыкульский район|Ҡанлыкүл районы]] |''Qanlikoʻl'' |''Qanlıkól'' | [[Ҡанлыкүл]] | 0,74 | 46,9 | 50,3 |68,0 |- | 6 | [[Караузякский район|Ҡараүҙәк районы]] |''Qoraoʻzak'' |''Qaraóek'' | [[Ҡараүҙәк]] | 5,89 | 49,6 | 52,4 |8,9 |- | 7 | [[Кегейлийский район|Кәгәйле районы]] |''Kegeyli'' |''Kegeyli'' | [[Кегейли]] | 0,92 | — | 77,2 |83,5 |- | 8 | [[Кунградский район|Кунград районы]] |''Qoʻng’irot'' |''Qońırat'' | [[Кунград]] | 76,0 | 120,1 | 128,3 |1,7 |- | 9 | [[Муйнакский район|Муйнаҡ районы]] |''Moʻynoq'' |''Moynaq'' | [[Муйнак]] | 37,88 | 29,4 | 31,3 |0,8 |- | 10 | [[Нукусский район|Нөкөс районы]] |''Nukus'' |''Nókis'' | [[Акмангит]] | 0,94 | 44,4 | 49,1 |52,2 |- |11 | [[Тахиаташский район|Тахиаташ районы]] |''Taxiatosh'' |''Taqıyatas'' | [[Тахиаташ]] | 0,18 | — | 72,8 |404,4 |- | 12 | [[Тахтакупырский район|Тахтаҡупыр районы]] |''Taxtakoʻpir'' |''Taxtakópir'' | [[Тахтаҡупыр]] | 21,12 | 38,7 | 39,9 |1,9 |- | 13 | [[Турткульский район|Төрткүл районы]] |''Toʻrtkoʻl'' |''Tórtkúl'' |[[Төрткүл]] | 7,48 | 192,6 | 210,3 |28,1 |- | 14 | [[Ходжейлийский район|Ходжәйле районы]] |''Xoʻjayli'' |''Xójeli'' | [[Ходжәйле]] | 0,55 | — | 121,2 |220,4 |- | 15 | [[Чимбайский район|Чимбай районы]] |''Chimboy'' |''Shımbay'' | [[Чимбай (город)|Чимбай]] | 1,44 | 108,3 | 111,3 |36,3 |- | 16 |[[Шуманай район|Шуманай районы]] |''Shumanoy'' |''Shomanay'' |[[Шуманай]] | 0,78 | 53,1 | 55,6 |71,3 |- | 17 |[[Элликкалинский район|Эллекҡалын]] |''Ellikqalʼa'' |''Ellikqala'' |[[Бустан (Каракалпакстан)|Бустан]] | 5,42 | 140,5 | 156,0 |28,8 |} == Етәкселеге == Ҡарағалпаҡстан Республикаһы, Үзбәкстандың төп дәүләт символдарынан тыш, үҙенең дәүләт символикаһына эйә: [[флаг]]ы, [[герб]]ы һәм [[гимн]]ы бар. Республиканың шулай уҡ үҙенең конституцияһы, Ҡарағалпаҡстан Республикаһының Министрҙар советы йөҙөндә хөкүмәте һәм республика парламенты бар. Республиканың етәксеһе булып Ҡарағалпаҡстан Республикаһы Кенесының Жокарғы рәйесе, әлеге ваҡытта ул Ерниязов Муса Тажетдин улы. Ҡарағалпаҡстан Республикаһы Хөкүмәте етәксеһе булып Ҡарағалпаҡстан Республикаһы Министрҙар своеты рәйесе тора. Дәүләт валютаһы үзбәк сумы. Үзбәкстан Республикаһы конституцияһының XVII бүлеге 74 статьяһына ярашлы, Ҡарағалпаҡстан Республикаһы Үзбәкстан Республикаһы составында Ҡарағалпаҡстан халҡының дөйөм референдумы нигеҙендә ҡалыу йәки сығыу хоҡуғына эйә<ref>Конституция Руспублики Узбекистан (статья 74)</ref>. Үзбәкстан Республикаһы Олий Мәжлесе Сенатының рәйесе урынбаҫары булып Ҡарағалпаҡстан Республикаһы вөкиле тора (5-се өлөш, XVIII бүлек, Үзбәкстан Республикаһы Конституцияһының 86-сы статьяһы). Министрҙар кабинеты составына вазифаһы буйынса Ҡарағалпаҡстан Республикаһының хөкүмәт башлығы инә (5-се өлөш, глава XIX, Үзбәкстан Республикаһы Конституцияһының 98-се статьяһы). == Иҡтисады == Ҡарағалпаҡстан Республикаһы ауыл хужалығының төп тармаҡтары булып игенселек хужалығы (бойҙай һәм дөгө), мамыҡсылыҡ, малсылыҡ һәм ебәкселек, сәнәғәт һәм төҙөлөш тора. 2016 йылдан Өстөрт газ-химия комплексы эшләй башлай, ул нефть һәм газ өлкәһендә донъяла иң ҙур проекттарҙың береһе булып тора. Халыҡ-ара ''Project Finance International'' баҫмаһы 2012 йылда нефть һәм химия һәм газ-химия секторында был проект буйынса проект-финанс килешеүен иң яҡшы тип таный. Проект шулай уҡ Trade Finance ''Magazine'' һәм ''Global Trade Review'' баҫмаларының «2012 йылдың иң яҡшы килешеүе» халыҡ-ара премияһына лайыҡ була. 2014 йылдың 13 мартында тағы бер халыҡ-ара ''Infrastructure Journal'' баҫмаһы комплекс төҙөлөшө проектына «2014 йылда нефть һәм газ өлкәһендә глобаль килешеү» премияһын тапшыра. 2019 йыл өсөн яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, Ҡарағалпаҡстан Республикаһының тулайым төбәк продукты 6,8 % арта һәм 18 735,7 млрд. сум тәшкил итә. Тулайым төбәк продуктының артыуы төбәктә иҡтисадтың төп тармаҡтарының, ауыл хужалығы һәм балыҡсылыҡ хужалығы (106,7 %) (ТТП структураһында өлөшө – 27,3 %), сәнәғәт – 105,0 % (31,0 %), төҙөлөш – 123,8 % (8,4 %), хеҙмәтләндереү өлкәһе – 104,9 % (33,3 %) кеүек тармаҡтарҙың үҫеше менән бәйле. Шуның менән бергә ТТП йән башына 9 944,1 тыс. сум тәшкил итә һәм 5,2 % арта.<ref>{{Cite web |url=https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-komiteta/8357-valovoj-regionalnyj-produkt-yanvar-dekabr-2019-goda |title=Валовой региональный продукт (январь-декабрь 2019 года) |accessdate=2020-02-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200222132234/https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-komiteta/8357-valovoj-regionalnyj-produkt-yanvar-dekabr-2019-goda |archivedate=2020-02-22 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222132234/https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-komiteta/8357-valovoj-regionalnyj-produkt-yanvar-dekabr-2019-goda |date=2020-02-22 }}</ref> == Халҡы == [[Файл:National_delimitation_in_Middle_Asia.jpg|thumb|right|Урта Азияның милли-дәүләт сикләү картаһы]] Республиканың халҡы, 2018 йылға ҡарата, 1 842 000 кеше тәшкил итә — был Үзбәкстандың 35-миллионлы халҡының 5,6 % от тәшкил итә. 2017 йыл башына ҡарата, Ҡарағалпаҡстан халҡы 1 817 500 кеше тәшкил итә. 2016 йылдың ғинуар-декабрь айҙары осоронда тыуым күрһәткесе 39 427, үлем 8396 тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта баш ҡалала 307 400 кеше йәшәй<ref>{{cite web|url=http://kknews.uz/kk/1005.html|title=Қарақалпақстанда халық саны қанша?|website=Qaraqalpaqstan Xabar Agentligi|accessdate=2019-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181213011133/http://kknews.uz/kk/1005.html|archivedate=2018-12-13|deadlink=no}}</ref>. 2013 йылға ҡарата рәсми мәғлүмәттәр буйынса, дөйөм халыҡ һаны — 1 711 800 кеше<ref>{{cite web|url=https://stat.uz/demographic/|title=Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике|archiveurl=https://archive.today/20120715193130/http://stat.uz/demographic/|archivedate=2012-07-15|accessdate=2011-11-18|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120715193130/http://stat.uz/demographic/ |date=2012-07-15 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://stat.uz/upload/iblock/f6f/Doimiy%20aholi%20soni.xls|title=Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике|accessdate=2014-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021105721/http://stat.uz/upload/iblock/f6f/Doimiy%20aholi%20soni.xls|archivedate=2013-10-21|deadlink=yes}}</ref>. 2011 йылға ҡала халҡы — 60,6 %, шуның менән бергә төбәккә үзбәк ауылдарының күпләп ҡала торағына әүерелеүе ҡағылмай (2008 йылда ҡала халҡы Ҡарағалпаҡстан халҡының 51,5 % тәшкил итә)<ref>Курбанов Ш. Б. Развитие городских поселений и урбанизации административных районов Узбекистана // Социально-экономическая география. Вестник Ассоциации Российских географов-обществоведов. — 2014. — № 3. — С. 104</ref>. Халыҡтың яртыһынан күберәге ҡалала һәм ҡала тибындағы ҡасабаларҙа йәшәй, ҡалған өлөшө — ауыл ерҙәрендә. Украиналағы Үзбәкстан Республикаһы илселеге сайтында<ref>{{cite web|url=http://www.uzbekistan.org.ua/ru/uzbekistan/administrativnye-rajony.html|title=Узбекистан → Административные районы|publisher=Посольство Республики Узбекистан на Украине|accessdate=2016-04-15}}</ref> Ҡарағалпаҡстанда башлыса үзбәктәр с (40,2 %) һәм ҡарағалпаҡтар (28,9 %)» йәшәй, тип хәбәр ителә, был 1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәрен сағылдыра. ''Bradley Mayhew'' (2007 йыл) мәғлүмәттәре буйынса<ref>{{книга|автор=Bradley Mayhew|заглавие=Central Asia|ссылка=https://books.google.ru/books?id=DwX-UTmC1GwC&dq=karakalpakstan&q=Karakalpakstan#v=snippet&q=300%2C000&f=false|издание=Lonely planet|год=2007|страницы=258|isbn=1741046149|isbn2=9781741046144}} {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=DwX-UTmC1GwC&dq=karakalpakstan&q=Karakalpakstan#v=snippet&q=300%2C000&f=false |date=20180616231310 }}</ref>, халыҡтың дөйөм һаны 1 200 000 кеше тәшкил итә, уларҙан [[ҡарағалпаҡтар]] 389 000 тирәһе, [[үзбәктәр]] — 520 000 тирәһе, ә урыҫтар — яҡынса 300 000 кеше тәшкил итә, был (түңәрәкләгәндә) 1989 йылғы халыҡ иҫәбенә тап килә (үзбәктәр — 520 000, ҡарағалпаҡтар — 389 000, урыҫтар — 319 000). Бойондороҡһоҙ Үзбәкстанда халыҡ иҫәбен алыу бер ҡасан да үткәрелмәй, халыҡтың ағымдағы иҫәбе ЗАГС органдары тарафынан эшләнә. Этник состав тураһында мәғлүмәттәр рәсми статистик органдар тарафынан ил өсөн баҫтырылып сығарыла<ref>{{Cite web |url=https://stat.uz/ru/ofitsialnaya-statistika/demografiya-i-trud/demograficheskie-pokazateli/433-analiticheskie-materialy-ru/2055-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan |title=ДЕМОГРАФИЧЕСКАЯ СИТУАЦИЯ В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН |accessdate=2019-04-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190411075958/https://stat.uz/ru/ofitsialnaya-statistika/demografiya-i-trud/demograficheskie-pokazateli/433-analiticheskie-materialy-ru/2055-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan |archivedate=2019-04-11 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411075958/https://stat.uz/ru/ofitsialnaya-statistika/demografiya-i-trud/demograficheskie-pokazateli/433-analiticheskie-materialy-ru/2055-demograficheskaya-situatsiya-v-respublike-uzbekistan |date=2019-04-11 }}</ref>. Үзбәкстан Республикаһының Министрҙар кабинеты ҡарамағындағы сит илдәр менән милләт-ара мөнәсәбәттәр һәм дуҫлыҡ бәйләнештәре буйынса кабинеттың рәсми сайтында Ҡарағалпаҡстанда милли аҙсылыҡтарҙың һаны тураһында түбәндәге мәғлүмәттәр баҫтырылып сығарыла (2017 йылдың 1 ғинуарына ҡарата)<ref>{{Cite web |url=http://interkomitet.uz/o-komitete/nacionalnye-kulturnye-centry/#1519389583851-8b2d630f-5c64 |title=официальный сайт Комитета по межнациональным отношениям и дружественным связям с зарубежными странами при Кабинете министров Республики Узбекистан |accessdate=2020-03-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191202143712/http://interkomitet.uz/o-komitete/nacionalnye-kulturnye-centry/#1519389583851-8b2d630f-5c64 |archivedate=2019-12-02 |deadlink=yes }}</ref>: * урыҫтар — 292 395 кеше * кореялылар — 6 526 кеше * немецтар — 10 470 кеше * төркмәндәр — 96 264 кеше * украиндар — 1 104 кеше 1926—1989 йылдарҙа Бөтә союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Ҡарағалпаҡстан халҡының этник составы һәм һаны динамикаһы. {| class="wikitable sortable standard" ! Милләт ||<small>1926<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=1572 1926 йылда Бөтә союз халыҡ иҫәбен алыу. РСФСР төбәктәре буйынса халыҡтың милли составы (Ҡарағалпаҡ автономиялы өлкә)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141229004650/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=1572 |date=2014-12-29 }} Демоскоп</ref>(чел.)</small> || % || <small>1939<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rer_nac_39_gs.php?reg=43&gor=3&Submit=OK 1939 йылда Бөтә союз халыҡ иҫәбен алыу. Союздаш республикалар өлкәләренең ҡала һәм ауыл халҡын милләт һәм енесе буйынса бүлеү] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605120640/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rer_nac_39_gs.php?reg=43&gor=3&Submit=OK |date=2016-06-05 }} Демоскоп</ref>(кеше)</small> || % || <small>1959<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_59.php?reg=44 Всесоюзная перепись населения 1959 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605122345/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_59.php?reg=44 |date=2016-06-05 }} Демоскоп</ref>(кеше)</small> || % || <small>1970<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_70.php?reg=44 Всесоюзная перепись населения 1970 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605112756/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_70.php?reg=44 |date=2016-06-05 }} Демоскоп</ref>(кеше)</small> || % || <small>1979<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_79.php?reg=48 Всесоюзная перепись населения 1979 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160605114712/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_79.php?reg=48 |date=2016-06-05 }} Демоскоп</ref>(кеше)</small> || % || <small>1989<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_89.php?reg=44 Всесоюзная перепись населения 1989 года. Распределение городского и сельского населения областей республик СССР по полу и национальности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425204644/http://demoscope.ru/weekly/ssp/resp_nac_89.php?reg=44 |date=2016-04-25 }} Демоскоп</ref>(кеше)</small> || % |- | Бөтәһе || align="right" | 404 539 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 569 702 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 630 101 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 762 264 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 905 500 || align="right" | 100,00 % || align="right" | 1 212 207 || align="right" | 100,00 % |- | [[үзбәктәр]] || align="right" |205 306 || align="right" | 27,62 % || align="right" | 246 054 || align="right" | 30,71 % || align="right" | 286 783 || align="right" | 32,78 % || align="right" | 372 597 || align="right" | 35,27 % || align="right" | 450 400 || align="right" | 38,52 % || align="right" | 520 826 || align="right" | 40,12 % |- | [[ҡарағалпаҡтар]] || align="right" | 116 125 || align="right" | 23,13 % || align="right" | 158 615 || align="right" | 24,77 % || align="right" | 155 999 || align="right" | 26,58 % || align="right" | 217 505 || align="right" | 27,97 % || align="right" | 281 809 || align="right" | 27,12 % || align="right" | 389 146 || align="right" | 28,09 % |- | [[урыҫтар]] || align="right" | 25 782 || align="right" | 8,17 % || align="right" | 29 677 || align="right" | 10,61 % || align="right" | 33 844 || align="right" | 16,24 % || align="right" | 86 038 || align="right" | 19,49 % || align="right" | 163 926 || align="right" | 23,94 % || align="right" | 318 739 || align="right" | 26,29 % |- | [[төркмәндәр]] || align="right" | 9686 || align="right" | 3,18 % || align="right" | 23 259 || align="right" | 4,95 % || align="right" | 29 225 || align="right" | 5,73 % || align="right" | 37 547 || align="right" | 5,35 % || align="right" | 48 655 || align="right" | 5,37 % || align="right" | 60 244 || align="right" | 4,97 % |- | [[немецтар]] || align="right" | 4924 || align="right" | 1,62 % || align="right" | 24 969 || align="right" | 5,32 % || align="right" | 22 966 || align="right" | 4,50 % || align="right" | 25 165 || align="right" | 3,58 % || align="right" | 21 287 || align="right" | 2,35 % || align="right" | 19 846 || align="right" | 1,64 % |- | [[кореялылар]] || align="right" | || align="right" | || align="right" | 7347 || align="right" | 1,56 % || align="right" | 9956 || align="right" | 1,95 % || align="right" | 8958 || align="right" | 1,28 % || align="right" | 8081 || align="right" | 0,89 % || align="right" | 9174 || align="right" | 0,76 % |- | [[татарҙар]] || align="right" | 884 || align="right" | 0,29 % || align="right" | 4162 || align="right" | 0,89 % || align="right" | 6177 || align="right" | 1,21 % || align="right" | 7619 || align="right" | 1,08 % || align="right" | 7617 || align="right" | 0,84 % || align="right" | 7767 || align="right" | 0,64 % |- | [[украиндар]] || align="right" | 621 || align="right" | 0,20 % || align="right" | 3130 || align="right" | 0,67 % || align="right" | 2201 || align="right" | 0,43 % || align="right" | 2316 || align="right" | 0,33 % || align="right" | 2005 || align="right" | 0,22 % || align="right" | 2271 || align="right" | 0,19 % |- | [[башҡорттар]] || align="right" | 29 || align="right" | 0,01 % || align="right" | 381 || align="right" | 0,08 % || align="right" | 571 || align="right" | 0,11 % || align="right" | 854 || align="right" | 0,12 % || align="right" | 920 || align="right" | 0,10 % || align="right" | 1090 || align="right" | 0,09 % |- | [[ҡырғыҙҙар]] || align="right" | 277 || align="right" | 0,09 % || align="right" | 181 || align="right" | 0,04 % || align="right" | 177 || align="right" | 0,03 % || align="right" | 400 || align="right" | 0,06 % || align="right" | 1955 || align="right" | 0,22 % || align="right" | 867 || align="right" | 0,07 % |- | [[молдавандар]] || align="right" | 10 || align="right" | 0,00 % || align="right" | 16 || align="right" | 0,00 % || align="right" | || align="right" | || align="right" | 57 || align="right" | 0,01 % || align="right" | 343 || align="right" | 0,04 % || align="right" | 632 || align="right" | 0,05 % |- | [[белорустар]] || align="right" | 30 || align="right" | 0,01 % || align="right" | 214 || align="right" | 0,05 % || align="right" | 328 || align="right" | 0,06 % || align="right" | 517 || align="right" | 0,07 % || align="right" | 852 || align="right" | 0,09 % || align="right" | 567 || align="right" | 0,05 % |- | башҡалар || align="right" | 2072 || align="right" | 0,68 % || align="right" | 1697 || align="right" | 0,36 % || align="right" | 1874 || align="right" | 0,37 % || align="right" | 2691 || align="right" | 0,38 % || align="right" | 2650 || align="right" | 0,29 % || align="right" | 4038 || align="right" | 0,33 % |} == Ҡарағалпаҡстандың юғары уҡыу йорттары == * [http://www.karsu.uz/index.php/kk/ Ҡарағалпаҡ дәүләт университеты] * Нөкөс дәүләт педагогия институты, * Ташкент медицина институты филиалы, * Ташкент информация технологиялары университетының Нөкөс филиалы<ref>{{Cite web |url=http://tatunf.uz/ |title=Сайт Нукусского филиала Ташкентского университета информационных технологий |accessdate=2013-12-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130910223125/http://tatunf.uz/ |archivedate=2013-09-10 |deadlink=no }}</ref>, * Ташкент дәүләт аграр университеты филиалы, * Сәнғәттәр һәм мәҙәниәт дәүләт институты филиалы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} b1ukk5js0nq249xktyatuler4vlp6f1 0 9981 1305148 1288790 2026-09-12T14:24:21Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288790|1288790]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305148 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Аҡкүл |статус = ауыл |башҡортса исеме = Аҡкүл |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 20 | lat_sec = 37 |lon_deg = 56 | lon_min = 34 | lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Архангел районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 15 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453033 |почта индекстары = |телефон коды = 34774 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80203840002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} {{БМ|Аҡкүл (мәғәнәләр)}} '''Аҡкүл''' ({{lang-ru|Аккулево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Архангел районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 15 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453033, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80203840002. == Халыҡ һаны == {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''<ref name='белешмә китабы' /> |--- class='bright' | colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше |--- class='shadow' | 2002 || 2009 || кеше || % |--- | 17 || 15 || -2 || -11,76 |} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Архангел (Архангель районы)|Архангел]]): 18 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Орловка (Архангель районы)|Орловка]]): 1 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 28 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Архангел районы ауылдары}} [[Категория:Архангел районы ауылдары]] td1e88eyamjlmfsm7mkyhxe8p6giywu 0 9985 1305151 1288787 2026-09-12T14:25:11Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288787|1288787]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305151 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Аҫҡын |статус = ауыл |башҡортса исеме = Аҫҡын |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 15 | lat_sec = 3 |lon_deg = 56 | lon_min = 52 | lon_sec = 20 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Архангел районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 4 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453032 |почта индекстары = |телефон коды = 34774 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80203813002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Аҫҡын''' ({{lang-ru|Аскино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Архангел районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 4 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453032, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80203813002. == Халыҡ һаны == {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''<ref name='белешмә китабы' /> |--- class='bright' | colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше |--- class='shadow' | 2002 || 2009 || кеше || % |--- | 7 || 4 || -3 || -42,86 |} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Архангел (Архангель районы)|Архангел]]): 25 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Максим Горький (Башҡортостан)|Максим Горький]]): 10 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 31 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Архангел районы ауылдары}} [[Категория:Архангел районы ауылдары]] gdku54xqyr7bxt20tujcbfm6awrnxhv 0 9999 1305146 1288792 2026-09-12T14:23:47Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288792|1288792]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305146 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Зәйет |статус = ауыл |башҡортса исеме = Зәйет |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 18 | lat_sec = 45 |lon_deg = 56 | lon_min = 42 | lon_sec = 8 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Архангел районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 323 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453033 |почта индекстары = |телефон коды = 34774 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80203825003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} {{БМ|Зәйет}} '''Зәйет''' ({{lang-ru|Заитово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Архангел районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 323 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453033, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80203825003. == Халыҡ һаны == {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''<ref name='белешмә китабы' /> |--- class='bright' | colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше |--- class='shadow' | 2002 || 2009 || кеше || % |--- | 289 || 323 || +34 || +11,76 |} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Архангел (Архангель районы)|Архангел]]): 15 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡыҙыл Еҙем]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 18 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Архангел районы ауылдары}} [[Категория:Архангел районы ауылдары]] 74lk2h1k2a40cofoah813chb517kzz3 0 10025 1305149 1288789 2026-09-12T14:24:36Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288789|1288789]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305149 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Яңы Шишмә |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яңы Шишмә |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 30 | lat_sec = 25 |lon_deg = 56 | lon_min = 42 | lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Архангел районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 175 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453036 |почта индекстары = |телефон коды = 34774 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80203834006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яңы Шишмә''' ({{lang-ru|Новочишма}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Архангел районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 175 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453036, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80203834006. == Халыҡ һаны == 1939 йылда —281 кеше; 1959—305; 1989—205; 2002—160; 2010—166 кеше йәшәгән<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/89790/ Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан»]</ref>. ; Милли составы [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәттәре буйынса [[татарҙар]] 79 % тәшкил итә. {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''<ref name='белешмә китабы' /> |--- class='bright' | colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше |--- class='shadow' | 2002 || 2009 || кеше || % |--- | 160 || 175 || +15 || +9,38 |} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Архангел (Архангель районы)|Архангел]]): 28 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Благовещенка (Башҡортостан)|Благовещенка]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 35 км == Билдәле шәхестәре == * Хәсәнов Радмир Марат улы — Бөтә Рәсәй, Халыҡ-ара конкурстары лауреаты һәм еңеүсеһе. БР Мәҙәниәт министры Рәхмәт хаты менән бүләкләнә<ref>https://nsportal.ru/user/395136/page/bashkortostanga-100-yyl</ref> == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Архангел районы ауылдары}} [[Категория:Архангел районы ауылдары]] d3rmyg1lfiw06t3eojrtgdka9thqx3k 0 10026 1305150 1288788 2026-09-12T14:24:55Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288788|1288788]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305150 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Яңы Шәрәй |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яңы Шәрәй |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 31 | lat_sec = 42 |lon_deg = 56 | lon_min = 41 | lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Архангел районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 258 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453036 |почта индекстары = |телефон коды = 34774 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80203834007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яңы Шәрәй''' ({{lang-ru|Новошареево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Архангел районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 258 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453036, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80203834007. == Халыҡ һаны == {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''<ref name='белешмә китабы' /> |--- class='bright' | colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше |--- class='shadow' | 2002 || 2009 || кеше || % |--- | 287 || 258 || -29 || -10,10 |} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Архангел (Архангель районы)|Архангел]]): 28 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Благовещенка (Башҡортостан)|Благовещенка]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 36 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Архангел районы ауылдары}} [[Категория:Архангел районы ауылдары]] q1a48o8ufcye2ai8av9m8yiaqht77sj 0 10027 1305152 1288786 2026-09-12T14:25:27Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288786|1288786]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305152 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Яңы Һарт |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яңы Һарт |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 30 | lat_sec = 39 |lon_deg = 56 | lon_min = 40 | lon_sec = 38 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Архангел районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 36 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453036 |почта индекстары = |телефон коды = 34774 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80203834008 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яңы Һарт''' ({{lang-ru|Новые Сарты}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Архангел районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 36 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453036, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80203834008. == Халыҡ һаны == {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''<ref name='белешмә китабы' /> |--- class='bright' | colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше |--- class='shadow' | 2002 || 2009 || кеше || % |--- | 38 || 36 || -2 || -5,26 |} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Архангел (Архангель районы)|Архангел]]): 25 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Благовещенка (Башҡортостан)|Благовещенка]]): 2 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 33 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Архангел районы ауылдары}} [[Категория:Архангел районы ауылдары]] 7iqa9rhmzvd50hvcaqdurtu18abyivf 0 10034 1305145 1288793 2026-09-12T14:23:26Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288793|1288793]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305145 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Сәғит |статус = ауыл |башҡортса исеме = Сәғит |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 35 | lat_sec = 34 |lon_deg = 56 | lon_min = 47 | lon_sec = 37 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Архангел районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 59 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453037 |почта индекстары = |телефон коды = 34774 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80203828002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Сәғит''' ({{lang-ru|Сагитово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Архангел районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 59 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453037, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80203828002. == Халыҡ һаны == {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''<ref name='белешмә китабы' /> |--- class='bright' | colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше |--- class='shadow' | 2002 || 2009 || кеше || % |--- | 70 || 59 || -11 || -15,71 |} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Архангел (Архангель районы)|Архангел]]): 30 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Шакир]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 32 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Архангел районы ауылдары}} [[Категория:Архангел районы ауылдары]] ayf6t5jig6kb2tclt5gvkq07u3huu2h 0 10039 1305144 1288794 2026-09-12T14:23:09Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288794|1288794]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305144 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Туҡмаҡлы''' ({{lang-ru|Тукмаклы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Архангел районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 90 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453037, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80203828004. == Халыҡ һаны == {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''<ref name='белешмә китабы' /> |--- class='bright' | colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше |--- class='shadow' | 2002 || 2009 || кеше || % |--- | 91 || 90 || -1 || -1,10 |} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Архангел (Архангель районы)|Архангел]]): 29 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Шакир]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 30 км == Билдәле шәхестәре == * [[Ниғмәтйәнов Ғилман Вилдан улы]] (22.03.1911—18.06.1989), ғалим-иҡтисадсы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1946—1950 йылдарҙа<br> [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумы Рәйесе, 1958—1972 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы]] Рәйесе урынбаҫары. СССР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 2‑се, 4—8‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1950). [[Ленин ордены|Ленин]] (1949), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944, 1971) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957, 1966) ордендары кавалеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Архангел районы ауылдары}} [[Категория:Архангел районы ауылдары]] 441bt62z2vpqvz9ous4sx1e3b2azfyg 0 10046 1305147 1288791 2026-09-12T14:24:06Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288791|1288791]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305147 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Шакир |статус = ауыл |башҡортса исеме = Шакир |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 37 | lat_sec = 6 |lon_deg = 56 | lon_min = 46 | lon_sec = 10 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Архангел районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 146 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453037 |почта индекстары = |телефон коды = 34774 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80203828001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Шакир''' ({{lang-ru|Шакировка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Архангел районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 146 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453037, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80203828001. == Халыҡ һаны == {| class='standard' style='text-align: center;' | colspan=6 | '''Дөйөм халыҡ һаны'''<ref name='белешмә китабы' /> |--- class='bright' | colspan=2 | Халыҡ һаны || colspan=2 | 2002—2009 халыҡ үҙгәреше |--- class='shadow' | 2002 || 2009 || кеше || % |--- | 128 || 146 || +18 || +14,06 |} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Архангел (Архангель районы)|Архангел]]): 35 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приуралье): 36 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Архангел районы ауылдары}} [[Категория:Архангел районы ауылдары]] 7di80weloublvl3css65cxfcuvh725i 0 10047 1305142 1288796 2026-09-12T14:22:37Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288796|1288796]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305142 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Әүәҙәй |статус = ауыл |башҡортса исеме = Әүәҙәй |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 7 | lat_sec = 59 |lon_deg = 56 | lon_min = 41 | lon_sec = 23 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 13 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452880 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204828002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Әүәҙәй''' ({{lang-ru|Авадай}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 13 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452880, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204828002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||13||5||8||38,5||61,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 19 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡубыяҙ]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 130 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] gz8gejbvbcq42n1hyqvjc89vk4abrwo 0 10049 1305141 1288797 2026-09-12T14:22:19Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288797|1288797]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305141 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Әмир |статус = ауыл |башҡортса исеме = Әмир |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 2 | lat_sec = 13 |lon_deg = 56 | lon_min = 58 | lon_sec = 28 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 304 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452892 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204819002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Әмир''' ({{lang-ru|Амирово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 304 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452892, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204819002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||304||150||154||49,3||50,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 40 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡашҡа (Башҡортостан)|Ҡашҡа]]): 2 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 137 км == Тарихы == Байғыш ауылын хәҙер Әмир тип атайҙар. [[1791 йыл]]да Ракай Итҡулов, Ғайнулла Ташбулатов иҫкә алына.<br> [[1816 йыл]]да ауылда 55 йәшлек Әмир улы Әйүп Әмиров йәшәгән. Улар ауыл исеме менән бәйле кешеләр булыуы мөмкин.<br> [[XIX быуат]] башында таҫтүбәлеләргә 65 йылға арендаға ер биреүселәрҙең килешеүгә ҡуйған тамғалары билдәле. Улар: Ҡашҡа Кәримғолов, Йәрмөхәмәт Урыҫҡолов, указлы мулла Әбделхәким Темиров, Байғазы Таймасов, Нәҙерша Сафиндар.<br> Архив мәғлүмәттәре буйынса [[1795 йыл]]да 21 йортта 121 кеше, [[1816 йыл|1816]] — 24 йортта 164, [[1834 йыл|1834]] — 32 йортта 200, [[1870 йыл|1870]] — 42 йортта 230, [[1920 йыл|1920]] — 105 йортта 521 аҫаба [[башҡорттар]]ы йәшәгән.<br> [[1895 йыл]]да [[мәсет]] янында «башҡорт мәктәбе» булған. == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000041.html «Налог Белешмәһе» системаһында Әмир ауылы]</ref> {{Колонки|2}} * Урман урамы ({{lang-ru|улица Лесная}}) * Тау өстө урамы ({{lang-ru|улица Нагорная}}) * Беренсе май урамы ({{lang-ru|улица Первомайская}}) * Ялан урамы ({{lang-ru|улица Полевая}}) * Үҙәк урамы ({{lang-ru|улица Центральная}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}}) {{Колонки|конец}} == Әҙәбиәт == * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий стр.188] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] blx43b32bybpttukjoyx3ah9b772g95 0 10050 1305143 1288795 2026-09-12T14:22:54Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288795|1288795]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305143 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Арбаш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Арбаш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 57 | lat_sec = 7 |lon_deg = 56 | lon_min = 21 | lon_sec = 56 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 209 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452889 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204802001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Арбаш''' ({{lang-ru|Арбашево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың [[14 октябрь|14 октябренә]] ҡарата халыҡ һаны 209 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452889, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204802001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||209||96||113||45,9||54,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 35 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 139 км == Хәҙерге торошо == * Арбаш ауылында «Урал» ауыл хужалығы кооперативы, фельдшер — акушерлыҡ пункты, китапхана, почта бүлеге, мәҙәниәт йорто, ауыл хакимиәте йорто, мәсет, телефон, телевидение бар, юлдар төҙөкләндерелгән * Арбаш ауыл хакимиәтенә ҡараған Шишмә — Үрәкәй ауылында фельдшер — акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет эшләй, телефон, телевидение бар, юлдар төҙөкләндерелгән. Ауылда мәктәп бөтөрөлдө. == Тарихы == Арбаш ауылына, яҡынса [[1702 йыл|1702]] йылдарҙа нигеҙ һалына. Беренсе булып [[Балтас районы]] Бигелде ауылы старшинаһы Шәрипов тауҙың көнбайыш яғына күсеп ултырған. Унан Бимкә, Уразай ауылы кешеләре күсенеп килә. Улар тауҙың көнсығыш битләүенә, хәҙерге мәктәп, мәҙәниәт йорто биналары урнашҡан ерҙәргә нигеҙ һала. Беренсе күсеп килеүселәр ар ырыуынан була, шуға ла ауылды Арбаш, йылғаны Ар тип атайҙар. Үҙ ерҙәре булмағанлыҡтан, бернисә күсеп килеүсе шул уҡ йылдарҙа күсеп килеүсе Упҡанкүл кешеләренән ер һатып алалар. Ауылда ике мәсет була. Ауыл ике мәхәлләгә бүленгән. Һәр мәхәлләгә икешәр мулла билдәләнгән . Һәр мәсет янында башланғыс дини мәктәп булған. == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000003.html «Налог Белешмәһе» системаһында Арбаш ауылы]</ref> {{Колонки|2}} * Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|улица Дружбы}}) * Интернациональ урамы ({{lang-ru|улица Интернациональная}}) * Мәжит Ғафури урамы ({{lang-ru|улица Мажита Гафури}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}}) * Мичурин урамы ({{lang-ru|улица Мичурина}}) * Күпер урамы ({{lang-ru|улица Мостовая}}) * Болон урамы ({{lang-ru|улица Полевая}}) * Йылға урамы ({{lang-ru|улица Речная}}) * Үҙәк урамы ({{lang-ru|улица Центральная}}) {{Колонки|конец}} == Һылтанмалар == * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий стр.199, 204 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] akiby1znxjp0hlfkvj7rd9s074i5dlz 0 10052 1305140 1288798 2026-09-12T14:22:01Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288798|1288798]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305140 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Баҙансат |статус = ауыл |башҡортса исеме = Баҙансат |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 20 | lat_sec = 52 |lon_deg = 56 | lon_min = 24 | lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 245 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = ? |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204837004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Баҙансат''' ({{lang-ru|Базанчатово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 245 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — ?, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204837004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||245||117||128||47,8||52,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 52 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 50 км == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000005.html «Налог Белешмәһе» системаһында Баҙансат ауылы]</ref> * Колхоз урамы ({{lang-ru|улица Колхозная}}) * Яңы Баҙансат урамы ({{lang-ru|улица Ново-Базанчатово}}) * Яңы Баҙансат урамы (тыҡрыҡ)({{lang-ru|улица Ново-Базанчатово (переулок)}}) * Урал урамы ({{lang-ru|улица Уральская}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная}}) == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] dijwzz0er8o9rdbh3dagt5gqnttfyli 0 10054 1305139 1288799 2026-09-12T14:21:46Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288799|1288799]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305139 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Башҡортостан (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй|Башҡортостан |статус = ауыл |башҡортса исеме = Башҡортостан |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 14 | lat_sec = 36 |lon_deg = 56 | lon_min = 15 | lon_sec = 2 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 45 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452887 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204816003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Башҡортостан''' ({{lang-ru|Башкортостан}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 45 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452887, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204816003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||45||29||16||64,4||35,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 40 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Ҡаҙансы]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 82 км == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000024.html «Налог Белешмәһе» системаһында Башҡортостан ауылы]</ref> {{Колонки|2}} * Үҙәк урамы ({{lang-ru|улица Центральная}}) {{Колонки|конец}} == Һылтанмалар == [http://wikimapia.org/#lat=56.2439735&lon=56.2525163&z=15&l=1&m=b Викимапия сайты аша космостан күренеш] == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] o8dcuvy55jy4xcbnqvnf5pdw77qzci6 0 10055 1305138 1288800 2026-09-12T14:21:28Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288800|1288800]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305138 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Билгеш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Билгеш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 0 | lat_sec = 12 |lon_deg = 56 | lon_min = 54 | lon_sec = 17 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 329 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452892 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204819003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Билгеш''' ({{lang-ru|Бильгиш}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 329 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452892, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204819003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||329||167||162||50,8||49,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Арҙаҡлы шәхестәре == [[Рәхимов Рәйес Сәйетғәле улы]] (24 февраль 1942 йыл) — инженер-механик. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1992). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2002) == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 33 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡашҡа (Башҡортостан)|Ҡашҡа]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 132 км == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000042.html «Налог Белешмәһе» системаһында Билгеш ауылы]</ref> * Асҡын урамы ({{lang-ru|улица Аскинская}}) * Байҡы урамы ({{lang-ru|улица Байкинская}}) * Йәшлек урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}}) * Мөҙәрис Усманов урамы ({{lang-ru|улица Мудариса Усманова}}) * Таулы урамы ({{lang-ru|улица Нагорная}}) * Панов урамы ({{lang-ru|улица Пановская}}) * Беренсе Май урамы ({{lang-ru|улица Первомайская}}) == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] puse109p9gne2ua3crzdj9uwsh21zr8 0 10057 1305137 1288801 2026-09-12T14:21:15Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288801|1288801]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305137 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Вашъяҙы |статус = ауыл |башҡортса исеме = Вашъяҙы |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 18 | lat_sec = 26 |lon_deg = 56 | lon_min = 27 | lon_sec = 47 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 16 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452885 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80 204 837 002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Вашъяҙы''' ({{lang-ru|Ваш-Язы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 19 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452885, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80 204 837 002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||16||11||5||68,8||31,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 52 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡышлауйылға]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 67 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] otf73a97bsethtr9tj7v3iw2ehje9p8 0 10059 1305136 1288802 2026-09-12T14:21:00Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288802|1288802]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305136 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Гөмбә |статус = ауыл |башҡортса исеме = Гөмбә |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 59 | lat_sec = 47 |lon_deg = 57 | lon_min = 3 | lon_sec = 8 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 141 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452892 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204819004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Гөмбә''' ({{lang-ru|Гумбино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 141 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452892, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204819004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||141||66||75||46,8||53,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 47 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡашҡа (Башҡортостан)|Ҡашҡа]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 142 км == Тарихы == [[Төй (йылға)|Төй йылға]]һы буйында ултырған Гөмбә [[ауыл]]ы исеме «гөмбә» (бәшмәк)-грибы һүҙенән килеп сығыуы ихтимал.<br> [[1805 йыл]]да [[балыҡсы|балыҡсы ауылдары]]ның аҫаба [[башҡорттар]]ы Таҫтүбә ауылы крәҫтиәндәре менән 65 йылға ер биләмәләрен арендаға биреү буйынса килешеү төҙөйҙәр. [[Тамға]] йәки имза куйыусылар араһында гөмбәлеләр Сәлих Бүләков, Хәмит Рыҫҡужин, Евбатыр Илишев,Мратбакий Сөләймәнов, ахун Фәйзулла Мурсалимов (имза), Кәлимулла Ташбулатовтар бар.<br> Архив мәғлүмәттәре буйынса, ауылда [[1798 йыл]]да 17 йорт 90 кеше, [[1834 йыл]]да 38 йорт 210 кеше, [[1870 йыл]]да 47 йорт 267 кеше, [[1906 йыл]]да 85 йорт 527, [[1920 йыл]]да 118 йортта 605 кеше йәшәгән. [[1870 йыл]]да Гөмбә халҡын [[мишәрҙәр]] тип күрһәтелһә лә, унда бер генә мишәр ҙә йәшәмәгән.<br> Ауылда [[мәсет]] янында «башҡорт мәктәбе» булған. «Көмбә» (башҡ.диалект)- ҡырлыҡ, энә япраҡ, торица посевная<ref name="Башҡорт теленең һүҙлеге">[https://kitaptar.bashkort.org/storage/files/%D0%91%D0%B0%D1%88%D2%A1%D0%BE%D1%80%D1%82%20%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D2%A3%20%D2%BB%D2%AF%D2%99%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%20I%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf Башҡорт теленең һүҙлеге]</ref>. (539-сы бит). == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000043.html «Налог Белешмәһе» системаһында Гөмбә ауылы]</ref> {{Колонки|2}} * Комсомол урамы ({{lang-ru|улица Комсомольская}}) * Күпер урамы ({{lang-ru|улица Мостовая}}) * Яр урамы ({{lang-ru|улица Набережная}}) * Беренсе май урамы ({{lang-ru|улица Первомайская}}) * Чапаев урамы ({{lang-ru|улица Чапаева}}) {{Колонки|конец}} == Әҙәбиәт == * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. стр. 184—185 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} * Топонимический словарь Башкирской АССР. Уфа.1980. с.44. == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] 1gc59lfwxnpfi787aoi28xj5idlngej 0 10060 1305135 1288803 2026-09-12T14:20:44Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288803|1288803]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305135 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Дәүләт |статус = ауыл |башҡортса исеме = Дәүләт |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 5 | lat_sec = 3 |lon_deg = 56 | lon_min = 24 | lon_sec = 3 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 129 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452883 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204842007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Дәүләт''' ({{lang-ru|Давлятовка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 129 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452883, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204842007. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||129||65||64||50,4||49,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 14 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡыйғаҙы]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 101 км == Тарихы == Дәүләт ауылы архив мәғлүмәттәрендә [[1870 йыл|1870]], [[1895 йыл]]дарҙа күрһәтелмәгән. [[XX быуат]] баштарында барлыҡҡа килгән тип әйтергә мөмкин.<br> [[1920 йыл]]да 42 йортта 223 [[Башҡорттар|башҡорт]] йәшәгән. == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000046.html «Налог Белешмәһе» системаһында Дәүләт ауылы]</ref> {{Колонки|2}} * Йәшел урамы ({{lang-ru|улица Зеленая}}) * Конституция урамы ({{lang-ru|улица Конституционная}}) * Октябрь урамы ({{lang-ru|улица Октябрьская}}) {{Колонки|конец}} == Әҙәбиәт == * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий стр. 197] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] bekolt3yjirqdm1wzsqg0xh4wr7yo5e 0 10063 1305134 1288804 2026-09-12T14:20:26Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288804|1288804]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305134 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Йырмаялан |статус = ауыл |башҡортса исеме = Йырмаялан |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 7 | lat_sec = 54 |lon_deg = 56 | lon_min = 24 | lon_sec = 17 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 85 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452880 |почта индекстары = |телефон коды = 34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80 204 842 002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Йырмаялан''' ({{lang-ru|Ерма-Елань}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 85 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452880, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80 204 842 002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||85||38||47||44,7||55,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 16 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Петропавловка (Асҡын районы)|Петропавловка]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 94 км == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000064.html «Налог Белешмәһе» системаһында Йырмаялан ауылы]</ref> {{Колонки|2}} * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}}) * Көньяҡ урамы ({{lang-ru|улица Южная}}) {{Колонки|конец}} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] q8sppbd1ektchiliu7xrheihppnuv8a 0 10064 1305128 1288810 2026-09-12T14:18:50Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288810|1288810]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305128 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡамашиҙе |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡамашиҙе |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 5 | lat_sec = 45 |lon_deg = 57 | lon_min = 9 | lon_sec = 18 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 10 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452895 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204843002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡамашиҙе''' ({{lang-ru|Камашады}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 10 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452895, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204843002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||10||6||4||60,0||40,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 45 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Солтанбәк (Асҡын районы)|Солтанбәк]]): 10 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 135 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] 2oms3nv5vwdy6vdbn21i8s1nvts96kk 0 10065 1305126 1288812 2026-09-12T14:18:12Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288812|1288812]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305126 wikitext text/x-wiki {{Айыҡ ауыл}} {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Ҡарткиҫәк | оригинальное название = {{lang-ru|Карткисяк}} | герб = | флаг = | lat_deg = 55 |lat_min = 56 |lat_sec = 37 | lon_deg = 56 |lon_min = 35 |lon_sec = 23 | CoordAddon = | CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Асҡын районы{{!}}Асҡын | район в таблице = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Ҡарткиҫәк ауыл Советы (Асҡын районы){{!}}Ҡарткиҫәк |поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Карткисяк | ч }} | год переписи = {{ Население | Карткисяк | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = башҡорттар | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 452899 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80204818001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Ҡарткиҫәк''' ({{lang-ru|Карткисяк}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 512 кеше була<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452899, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204818001. [[Файл:Фотография деревни Карткисяк 2021 год.jpg|thumb|]] [[Файл:Фотография мечети деревни Карткисяк 2021 год.jpg|thumb|]] == Хәҙерге торошо == Ҡарткиҫәк ауыл советы, мәҙәниәт йорто, китапхана,Ҡарткиҫәк урта мәктәбе, почта бүлексәһе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, шәхси эшҡыуар Р. Н. Шакировтың «Таң» һатыу итеү йорто бар. Ике шәхси эшҡыуар: Әбраров Д. Ш. « Малсылыҡ», Харисов И. В."Йылҡысылыҡ" менән шөғөлләнә. [[1997 йыл]]да мәсет төҙөлгән.[[2001 йыл|2001йылдан]] ауылға газ үткән. [[2008 йыл]]дан тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы эшләй. Телефон, интернет, телевидение бар. == Тарихы == [[Ҡарткиҫәк]] — [[Асҡын районы]]нда урынлашҡан төп [[Башҡорттар|башҡорт]] [[ауыл]]дарының береһе. Уға бик боронғо [[башҡорт ҡәбиләләре]]н тәшкил иткән Һыу-танып һәм ун ҡәбиләләренә ҡараған [[башҡорттар]] нигеҙ һалған. Ауылда арыҡбай, суманай, мәнди, ҡәлмырҙа, алый тигән нәҫел (зат) исемдәре һаҡланып ҡалған. Ауылға кем нигеҙ һалғанын асыҡлаусы мәғлүмәттәр юҡ. Әммә мәғәнәһен бер ни тиклем асыҡлап була. [[Ә. З. Әсфәндиәров|Ә.З. Әсфәндиәров]]тың [[1993 йыл]]да [[«Китап» нәшриәте]]ндә сыҡҡан [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} тигән бик файҙалы китабында был ауыл тарихы тураһында байтаҡ материал бар. [[Китап]]та шул ауылда тыуып үҫкән М. Н. Нурғәлиев ағайҙың версияһы килтерелгән. Уның буйынса был ауыл ҡарт һәм киҫәк «доля — өлөш» тигән һүҙҙән яһалған. Бының шулай булыуын раҫлаусы материалдар юҡ. Башҡорттарҙа ер өлөшөн, пайҙы башлыса бүләк һүҙе менән атап йөрөткәндәр. Ул «бүлеү — делить» тигәнде белдергән термин. Ә киҫәк һүҙе башлыса «зат, ырыу, нәҫел» мәғәнәһендә ҡулланылған. [[Пермь өлкәһе]] [[Барҙы районы]]ндағы [[Ҡайынауыл]]да (икенсе исеме Березники) саҡай киҫәк, тау киҫәк, турғай киҫәк, әрәмәс киҫәк, юғары киҫәк тигән нәҫел (ара, аймаҡ) исемдәре бар. [[Үзбәк теле]]ндә лә кесек һүҙе хәҙер ҙә «ырыу» тигәнде белдерә. Ә ҡарт һүҙе «оло, ҙур» мәғәнәһендә ҡулланылған.. Шуның кеүек Ҡарткиҫәк ауылы ла «Оло ырыу, оло нәҫел, оло зат» тигәнде белдерә. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||512||259||253||50,6||49,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса — күпселек [[башҡорттар]] (96 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 28 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 135 км == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000018.html «Налог Белешмәһе» системаһында Ҡарткиҫәк ауылы]</ref> {{Колонки|2}} * Көнсығыш урамы ({{lang-ru|улица Восточная}}) * Болон урамы ({{lang-ru|улица Луговая}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}}) * Тау аҫты урамы ({{lang-ru|улица Подгорная}}) * Ялан урамы ({{lang-ru|улица Полевая}}) * Йылға урамы ({{lang-ru|улица Речная}}) * Шишмә урамы ({{lang-ru|улица Родниковая}}) * Уңыш урамы ({{lang-ru|улица Урожайная}}) * Үҙәк урамы ({{lang-ru|улица Центральная}}) {{Колонки|конец}} == Билдәле шәхестәре == * [[Ахунов Фәтхелбаян Ғаян улы]] ([[10 август]], [[1938 йыл]] — [[2 декабрь]], [[2019 йыл]]), Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советының элекке хеҙмәткәре. Халыҡты социаль яҡлау буйынса Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре [[1998 йыл|(1998)]],СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы [[1988 йыл|(1988)]], [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]]([[1986]]) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ([[1981]]) ордендары кавалеры. «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы [[1974 йыл|(1974)]] менән бүләкләнгән. * [[Гәрәев Рифҡәт Ғабдрахман улы]] ([[25 ноябрь]], [[1949 йыл]]), хеҙмәт ветераны. [[Нефтекама автозаводы]]ның газ менән иретеп йәбештереүсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2005). * [[Гәрәев Айҙар Фәрҙәт улы]] ([[15 август]], [[1966 йыл]]), отставкалағы подполковник, [[1987 йыл|1987]]—[[2014 йыл]]дарҙа [[СССР]] Эске эштәр министрлығының дәүләт янғын хеҙмәте, [[Рәсәй Федерацияһы]] Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы хеҙмәткәре. * [[Муллахмәтов Мирғәжәм Хәйҙәр улы]] ([[3 август]], [[1952 йыл]]) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре ([[2009]]), «Башкортостан Республикаһы ойошторолоуҙың 100 йыллығы» юбилей миҙалы ([[2018]]). * [[Миңлемөхәмәтов Ринат Хәкимйән улы]] ([[27 декабрь]] [[1971 йыл]]) – ауыл хакимиәте башлығы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның иң яҡшы муниципаль хеҙмәткәре ([[2017 йыл|2017]]), оҙаҡ йылдар намыҫлы хеҙмәте һәм урындағы үҙидараны үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Почет грамотаһы [[2021 йыл|(2021)]] * [[Нурмөхәмәтов Әхтәм Нурмөхәмәт улы]] ([[23 ғинуар]], [[1931 йыл]] — [[4 июнь]], [[1996 йыл]]) — механизатор, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ([[1974]]), [[Ленин ордены|Ленин ордендары]] ([[1976]]) кавалеры. * [[Нурмыева Ҡәҙриә Әмир ҡыҙы]] ([[22 ноябрь]], [[1958 йыл]]) — һауынсы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре ([[1996]]). * [[Нурғәлиев Мәснәүи Нурғәле улы]] — уҡытыусы, 1941—1945 йылдарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (№ 11947054). * [[Нурмөхәмәтов Илһам Маруан улы]] - [[2013 йыл]]дан [[Асҡын районы|Асҡын]] физкультура - һауыҡландырыу компексы директоры, спорт мастеры, ҡул көрәше буйынса [[Башҡортостан Республикаһы]] чемпионы, донъя чемпионатында самбо көрәше буйынса мастерҙар араһында бронза призеры([[2020 йыл|2020]]). * [[Нәбиуллина Фәнирә Мәүли ҡыҙы]] ([[14 июнь]], [[1959 йыл]]) — педагог, тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары, тыуған яҡты өйрәнеүсе, Ағинәйҙәр йәмәғәт ойошмаһы етәксеһе, Ҡарткиҫәк урта мәктәбенең тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейын ойоштороусы ([[2008]]) һәм етәкләүсе. Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы ([[1994]]), «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты сиктәрендә «Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы уҡытыусылары конкурсы еңеүсеһе». Рәсәй Федерацияһы президенты В. В. Путин грантын яулаусы ([[2007]]). Миҙалдары: Юбилей миҙалы «100 лет образования Республики Башкортостан» ([[2018]]), «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы ([[2020]]). * [[Суфиярова Рәйсә Кәрим ҡыҙы]] ([[17 май]], [[1949 йыл]]) — табип, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы ([[1997]]). * [[Хәлимуллин Мәлик Рамазан улы]] ([[15 ғинуар]], [[1949]] — [[30 июль]], [[1995 йыл]]) — майор ([[1994 йыл]]), рота командиры. Хеҙмәт иткән: Байкал аръяғы хәрби округы Борзя ҡалаһы, Прибалтика хәрби округы Плунга ҡалаһы, Черняховск, [[Польша]]ла Легница ҡалаһы, Латвия Балви ҡалаһы, Башҡортостанда [[Сибай]] ҡалаһы. Наградалары:<!-- Юбилей миҙалы «60 лет Вооруженных сил СССР» ([[1978]]), «70 лет Вооружәнных сил СССР»([[1988]]), Нагрудный знак «70 лет местных органов военного управления» ([[1988]]), миҙал «За безупречную службу»([[1989]]) --> * [[Хәжимуллина Таңсулпан Ғәлиәкбәр ҡыҙы]] ([[7 июль]], [[1959 йыл]]) — башҡорт теле уҡытыусыһы, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы ([[1996]]), «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты сиктәрендә «Рәсәй Федерацияһының иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе. Рәсәй Федерацияһы президенты В. В. Путин гранты ([[2009]]). * [[Хужиев Йәнәхмәт Хужиәхмәт улы]] ([[11 февраль]], [[1927 йыл]] — [[23 октябрь]], [[1985 йыл]]) — [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, «Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән наградланған. * [[Хужиева Әлифә Әләф ҡыҙы]] ([[13 ғинуар]], [[1958 йыл]]) — педагог, Халыҡ мәғарифы отличнигы ([[1992]]). * [[Харисова Лидиә Ғалишан ҡыҙы]] ([[25 июль]], [[1952]] йыл) — мәктәп директоры, Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре ([[2006]]). Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы ([[1997]]). * [[Шәйәхмәтова Хәйәт Мөғтәбәр ҡыҙы]] ([[15 апрель]], [[1921 йыл]] — [[18 ноябрь]], [[2020 йыл]]) — терлексе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры([[1970]]). * [[Шәйәхмәтов Суфый Әхмәтзыя улы]] ([[25 август]], [[1951 йыл]] — [[18 ноябрь]], [[2020 йыл]]) — Самбо дзюдо буйынса юғары категориялы мастер — тренер, самбо көрәше буйынса СССР-ҙың, Рәсәйҙең спорт мастеры ([[1978]]), самбо буйынса [[СССР]] чемпионы, күп тапҡыр [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] чемпионы, «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы тренеры» почёт билдәһе ([[2002]]), орден «За заслуги перед Родиной и Отечеством» Тыуған ил алдындағы хеҙмәттәре өсөн Рәсәй Әфғанстан ветерандары Союзы исеменән [[2016 йыл|(2016)]], СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең самбо көрәше буйынса 18 спорт мастерын, Рәсәй һәм донъя чемпиондарын тәрбиәләгән. * [[Шафиҡов Фәүзәт Әхмәтнур улы]] ([[1 ғинуар]], [[1951 йыл]]) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре ([[2011]]). * [[Шәрипова Фәүҡыйнур Әлтаф ҡыҙы]] [[1934 йыл|(1934йыл)]] - урындағы шағирә, туғыҙ китап авторы * [[Әбраров Фәрит Шәрип улы]] ([[18 февраль]], [[1962 йыл]]) — Почётлы фермер ([[2008]]), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре ([[2011]]). * [[Әхҡәмова Йәмиғә Сәрүәр ҡыҙы]] ([[15 сентябрь]], [[1937 йыл]] — [[25 октябрь]], [[1992 йыл]]) — башланғыс кластар уҡытыусыһы, Халыҡ мәғарифы отличнигы ([[1967]]). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы ([[1976]]). * [[Әбрарова Илмира Хәлфәт ҡыҙы]] ([[6 июнь]], [[1965 йыл]]) — педагог, Рәсәй Федерацияһының Почетлы мәғариф хеҙмәткәре ([[2017]]). == Ҡарткиҫәк ауылының ерле һөйләше == Ҡарткиҫәк ауылының ерле һөйләшендә күп кенә һүҙҙәрҙең башында п өнө ҡулланыла: пысаҡ, песән, патша. -р өнө алдынан әҙәби телдәге -өй урынына -ү килә: үрә — әҙәби телдә өйрә: үрәнеү — өйрәнеү, сүрәү -һөйрәү. Был фонетик күренеш төньяҡ-көнсығыш һөйләштәрҙә лә бар.<br> Шулай уҡ Ҡарткиҫәк ауыуылының ерле һөйләшендә танып һөйләшенә хас уртаҡ һыҙаттар ҙа осрай.<br> '''Мәҫәлән:'''<br> '''с өнө урынына ч өнө ҡулланыла:''' чабыу — әҙәби телдә сабыу, аҡчарлаҡ — әҙәби телдә аҡсарлаҡ, чабын — әҙәби телдә сабын, чығыу — әҙәби телдә сығыу;<br> '''Һ өнө ғәрәп-фарсы һүҙҙәрендә төшөп ҡалыусан:''' әйбәт — әҙәби телдә һәйбәт.<br> '''Һүҙ башында к, т өндәре килгән бер төркөм һүҙҙәрҙең беренсе ижегендә башҡорт телендәге ә өнө урынына татар телендәге и өнө килә:''' ким — кәм, кирәк- кәрәк, тирән- тәрән, киңәш — кәңәш.<br> '''Киң һуҙынҡылы -ай, -әй өн ҡушылмаларының ялғауҙарҙа, бигерәк тә ҡылым ялғауҙарында, һаҡланыуы бөтә төньяҡ-көнбайыш зонала осрай:''' ҡалмай, бармайым, килмәйем. Тик ошолай ҙа, нәҙек һүҙҙәрҙә -әйе- өндәр ҡушылмаһы тик бер и өнөнә күсһә, ҡалын һүҙҙәрҙәге -айы- тарая: килмим, әйтмим, бармыйм.<br> Шулай итеп, Асҡын районы Ҡарткиҫәк ауылының ерле һөйләше башҡорт теленең төньяк -көнбайыш диалекттың ҡариҙел һөйләшенә ҡарай. Ә ҡариҙел һөйләше күп кенә үҙенсәлектәре менән төньяҡ-көнсығыш һөйләштәренә һәм төньяҡ-көнбайыш диалектының танып һөйләшенә яҡын килә. * '''Ҡарткиҫәк ауылы һөйләшенең төп үҙенсәлектәре''' Һәр бер төбәктең тәбиғи үҙенсәлектәре бар, шулай уҡ төрлө ерҙә йәшәгән халыҡтың диалекты ла, ҡайһы районда йәшәүенә һәм уның һөйләш телмәренә ҡарап, айырыла. Диалекттағы һүҙҙәрҙең күбеһен дөйөм башҡорт теленә хас һүҙҙәр тәшкил итә. Бер диалект вәкиле икенсе диалект вәкиле менән иркен аралаша ала. Шулай ҙа айырым диалектарҙа ошо халыҡ өсөн аңлайышлы ғына һүҙҙәр ҙә бар.<br> Ҡарткиҫәк ауылы һөйләше менән әҙәби тел араһында айырма ҙур булмаһа ла үҙенсәлекле күренештәрҙе осратырға була. Ҡартҡиҫәк ауыл һөйләшенең фонетик, лексик һәм морфологик төп үҙенсәлектәрен өйрәнеп, тупланған диалект һүҙҙәрҙе әҙәби тел менән сағыштырып « Асҡын районы Ҡарткиҫәк ауылы ерле һөйләшенең сағыштырма һүҙлеге» төҙөлдө.<br> '''Фонетик үҙенсәлектәр:''' Әҙәби телдәге һ, ҫ өндәре урынына с өнөн ҡулланыу характерлы. Әҙәби телдә һыйыр, һары, һандуғас, һөйләштә сыйыр, сары, сандуғас.<br> '''Тартынҡыларҙың сиратлашыуы:'''<br> '''с-һ:''' сүрәт — әҙәби телдә һүрәт;'''б-в:''' балчыҡ -әҙәби телдә валсыҡ (крошка);'''п-б:''' пима — әҙәби телдә быйма; '''ф-п:''' туфраҡ -әҙәби телдә тупраҡ;'''д-ҙ:''' адашҡан — әҙәби телдә аҙашҡан;'''т-д:''' тигәнәк — әҙәби телдә дегәнәк<br> '''Һуҙынҡылар өлкәһендә ошондай сиратлашыуҙар осрай:''''''<br> '''а-ә:''' һөйләштә җан — әҙәби телдә йән;'''й-и:''' һөйләштә йылау — әҙәби телдә илау;'''и-ы,''' '''и-ә:''' жиһан — әҙәби телдә йыһан, чәчкә — әҙәби телдә сәсәкә;'''ө-ү:''' йөгерү — әҙәби телдә йүгереү ;'''ө-о:''' дөнья — әҙәби телдә донъя; '''ө-е:''' төйәү — әҙәби телдә тейәү.<br> '''Морфологик үҙенсәлектәр:'''<br> '''Һүҙҙәрҙә''' -лар/-ләр, -нар/-нәр күплек ялғауҙары ҡулланыла: малайлар -әҙәби телдә малайҙар, күлләр — әҙәби телдә күлдәр, урманнар — әҙәби телдә урмандар,үләннәр — әҙәби телдә үләндәр;<br> '''Ҡылымдарҙа''' -де /-ды ялғауҙары : ашады -әҙәби телдә ашаны, китерде -әҙәби телдә килтерҙе;<br> '''Исемдәрҙә''' -да/-дә ялғауҙары: бакчада — әҙәби телдә баҡсала, кәбестәдә- әҙәби телдә кәбеҫтәлә;<br> '''Зат алмаштары''' төбәү килештә -ңа ялғауы менән ҡулланыла: аңа — әҙәби телдә уға;<br> '''Һорау алмашының ошондай варианттары бар:''' нәмә?, нәрсә? — әҙәби телдә нимә?;<br> '''Лексик үҙенсәлектәр:'''<br> '''туған-ҡәрҙәшлек терминдары түбәндәгеләр:'''<br> Әни, әңкәй, инәй — әҙәби телдә әсәй;әти, әткәй — әҙәби телдә атай;дәү әни, ҡартый, нәнәй- әҙәби телдә өләсәй;дәү әти, ҡартатай — әҙәби телдә олатай;абый — әҙәби телдә ағай;апа — әҙәби телдә апай<br> '''ҡош, йәнлек, бөжәк атамалары:'''<br> песи- әҙәби телдә бесәй;үрдәк — әҙәби телдә өйрәк;<br> '''йәшелсә, емеш-еләк, үҫемлек атамалары:'''<br> ҡыҙыл ҡарағат — әҙәби телдә бөрлөгән;гөлйемеш- әҙәби телдә әлморон;бәрәңге — әҙәби телдә картуф;гөмбә, мәшкә — әҙәби телдә- бәшмәк;<br> '''аҙыҡ-түлек атамалары:'''<br> әпи, ипи — әҙәби телдә икмәк;сөт өстө- әҙәби телдә ҡаймаҡ;<br> '''һауыт-һаба атамалары:''' ҡашыҡ -әҙәби телдә ҡалаҡ;шәшке — әҙәби телдә сынаяҡ<br> '''Предмет, тәбиғәт күренештәре, тән өлөшө атамалары:'''<br> Азбар — әҙәби телдә һарай;ҡапсыҡ -әҙәби телдә тоҡ;яфраҡ — әҙәби телдә миндек;бишек — әҙәби телдә сәңгелдәк;борон- әҙәби телдә танау;сүмәлә — әҙәби телдә кәбән<br> Ғөмүмән, Ҡарткиҫәк ауылының ерле һөйләшенең һүҙлек составы барлыҡ тематик ҡатламдар буйынса ла башҡорт лексикаһына нигеҙләнгән. Тик шулай ҙа уның бары тик үҙенә генә хас специфик лексика һаҡланып ҡалғанлығы күренә. == Тирә — яҡ мөхит == * [[Ҡарткиҫәк ауылы топонимдары]] == Әҙәбиәт == * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Книга4.Справочная книга. — Уфа: Китап, 1993. — 197 стр. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} * Башҡорт теленең диалекттар һүҙлеге (Рәсәй Фәндәр академияһы. Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты). -Өфө: Китап, 2002. — 432 бит. * Ишбулатов Н. Х. Башҡорт теле һәм уның диалекттары. — Өфө: «Китап», 2000. — 212 бит. * Миржанова С. Ф. Северо-западный диалект башкирского языка. Уфа: Китап, 2006. — 300 стр. * Шәкүр Р. Башҡорт диалектологияһы. Өфө: Китап, 2012. — 240 бит. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ҡарткиҫәк ауыл Советы (Асҡын районы)|Ҡарткиҫәк ауыл советы (Асҡын районы)]] == Видеояҙмалар == * {{YouTube|SP8XS_Qb9MQ|logo=1}} Ҡарткиҫәк. Урам байрамы. * {{YouTube|U7EVKLMe18M|logo=1}} Ҡарткиҫәк. Айыҡ ауыл. 1 бүлек. * {{YouTube|gzudTcfRWz4|logo=1}} Ҡарткиҫәк. Айыҡ ауыл. 2 бүлек. * {{YouTube|HRblkfMY3qM|logo=1}} Ҡарткиҫәк. Һаумы, тыуған мәктәп! 1 бүлек. * {{YouTube|qNL0nxYRi-Q|logo=1}} Ҡарткиҫәк. Һаумы, тыуған мәктәп! 2 бүлек. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://ufagen.ru/places/askinskiy/kartkisyak.html Карткисяк на портале «Генеалогия и Архивы»] * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] 14zffapb79wqbt647icd6yqhimp2gge 0 10066 1305125 1288813 2026-09-12T14:17:53Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288813|1288813]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305125 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡашҡа |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡашҡа |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 1 | lat_sec = 20 |lon_deg = 56 | lon_min = 59 | lon_sec = 43 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 843 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452892 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204819001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡашҡа''' ({{lang-ru|Кашкино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың [[14 октябрь|14 октябренә]] ҡарата халыҡ һаны 843 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452892, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204819001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||843||426||417||50,5||49,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 40 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 147 км == Тарихы == Архив мәғлүмәттәре һәм электән йәшәгән төп боронғо ерле халыҡтар һөйләп ҡалдырыуынса, яҡынса 1640 йылдарҙа ауылға нигеҙ һалынған йыл булып иҫәпләнә. Ауылды тауҙар: Арҡатау, Нөгәртау, Ҡаршытау уратып алған. Ҡашҡа янынан [[Төй|Төй йылғаһы]] аға.<br> Ҡашҡа һүҙе был яҡтарҙа бик йыш осрай. Күрше Байгиш(хәҙер Әмир) ауылы кешеһе Ҡашҡа Кәримғолов [[1814 йыл|(1814 йыл)]], Рәхмәтғол Кашкин(1791йыл)йәшәгәндәр. [[1752 йыл]]да суд эшендә шаһит булып Абдрахман Кашкин үткән(ЦГИА РБ ФОНД 108. Л.29). Ул беренсе күсеп килеүсенең улы йәки ейәне булыуы мөмкин.Ҡашҡа һүҙе төрлө һүҙтеҙмәләрҙә осрай, мәҫәлән, ғашҡатлькль(Ҡашҡа бәрән), ғашҡаат(ҡашҡа ат). Әгәр бәрән йәки аттың маңлайында аҡ таптары булһа, шулай атағандар.<br> Мөхәмәтша Буранғолов һәм Әнүәр Әсфәндиәровтың ҡайһы бер эштәрендә ҡашҡа һүҙе «батыр» мәғнәһендә бирелгән. Ә профессор Йәмил Ғиниәтович Кейекбаев эштәрендә был һүҙ " таҙа"мәғнәһендә. Хәлил, Бағаҙы, Гөмбә, Яңы Сөйөш, Байғуш(Әмир), [[Урмияҙ]], Иҫке Сарс, Ташлыкүл, Ҡашҡа менән бер юртаға ҡарағандар. Был ауылдарҙың [[башҡорттар]]ы 18 мең 998 дисәтинә ер биләгәндәр. [[Төй]] йылғаһының түбәнге яғында Ыйыҡташ исемле тау бар. Боронғо [[Төрки телдәр|төрки теле]]ндә ул Изге тау тигәнде аңлата. Халыҡ уны Хан тауы ла тип йөрөтә, сөнки эсендә бер нисә иркен бүлемдәре һәм залдары бар. ХVIII быуат аҙаҡтарындағы ревизия мәғлүмәттәре буйынса, ауыл Сиреүбай (Сирюбаево) тип аталыуы билдәле.<br> Ҡашҡалылар балыҡсы улусы йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашҡандар. [[1795 йыл]]да ауылда 12 хужалыҡта 55 ир — ат һәм 60 ҡатын — ҡыҙ, 1812 йылда 22 хужалыҡта 83 ир — ат һәм 73 ҡатын — ҡыҙ йәшәгән. [[1816 йыл]]да ауылда яңы йәмиғ мәсете булған. 1792 йылғы Сиражетдин Абделкарамов указлы мулла булған(ЦГИА Фонд 138 ,опись 2, дело 557, стр. 504). [[1895 йыл]]да «башҡорт мәктәбе» булған. [[Мәсет]]тә имам- хатип Тажетдин Әсфәндиәров, ә [[мәҙрәсә]]лә Ғата Сөләймәнов эшләгән, [[ислам]] нигеҙҙәрен уҡытҡан. == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000040.html «Налог Белешмәһе» системаһында Ҡашҡа ауылы]</ref> * 9 Май урамы ({{lang-ru|улица 9 Мая}}) * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|улица Заречная}}) * Марданов урамы ({{lang-ru|улица Марданова}}) * Механиҙаторҙар урамы ({{lang-ru|улица Механизаторов}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}}) * Йәшлек урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}}) * Йәш белгестәр урамы ({{lang-ru|улица Молодых специалистов}}) * Нагорная урамы ({{lang-ru|улица Нагорная}}) * Р.Зорге урамы ({{lang-ru|улица Р.Зорге}}) * Хеҙмәт урамы ({{lang-ru|улица Труда}}) * Үҙәк урамы ({{lang-ru|улица Центральная}}) * Мәктәп аралығы урамы ({{lang-ru|улица Школьный переулок}}) == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Асҡын районы ауылдары легендалары]] * [[Ҡашҡа ауылы тирә- яғындағы шишмәләр.|Ҡашҡа ауылы тирә -яғындағы шишмәләр]] == Һылтанмалар == * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий 186 - 188 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} * Ауылым тарихы. Әсһәт Ғәлиәкбәров.2011йыл. Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы "Надежда" редакция — нәшриәт комплексы дәүләт унитар предприятиеһы. == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] j6lug2bx90kis8buiv9vs4c3xrfpxhz 0 10067 1305124 1288814 2026-09-12T14:17:37Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288814|1288814]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305124 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡәйүм |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡәйүм |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 21 | lat_sec = 44 |lon_deg = 56 | lon_min = 30 | lon_sec = 44 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 0 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452888 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204837005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡәйүм''' ({{lang-ru|Каюмово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452888, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204837005. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||-||-||-|||| |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 60 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Баҙансат]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 58 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] fy3trpi0thpcxxag88b6bv79litrspc 0 10068 1305118 1288820 2026-09-12T14:15:53Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288820|1288820]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305118 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡыйғаҙы |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡыйғаҙы |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 3 | lat_sec = 11 |lon_deg = 56 | lon_min = 20 | lon_sec = 9 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 468 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452883 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204842006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡыйғаҙы''' ({{lang-ru|Кигазы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 468 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452883, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204842006. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||468||240||228||51,3||48,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 18 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 110 км == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000045.html «Налог Белешмәһе» системаһында Ҡыйғаҙы ауылы]</ref> * 8 Март урамы ({{lang-ru|улица 8 Марта}}) * Тау урамы ({{lang-ru|улица Горная}}) * Төп урам ({{lang-ru|улица Ключевая}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}}) * Яр буйы урамы ({{lang-ru|улица Набережная}}) * Еңеү урамы ({{lang-ru|улица Победы}}) * Ялан урамы ({{lang-ru|улица Полевая}}) * Йылға урамы ({{lang-ru|улица Речная}}) * Салауат Юлаев урамы ({{lang-ru|улица Салавата Юлаева}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}}) == Билдәле шәхестәре == * '''Арыҫлан Ранғулов''' — [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[Танып (ҡәбилә)|Танып]] улусы [[Башҡорттар|башҡорт]] старшинаһы. [[Пугачёв Емельян Иванович|Пугачёв]] полковнигы. * [[Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙы]] [[23 ноябрь|(23 ноябрь]] [[1932 йыл]] — [[2013 йыл|2013 йыл)]] — педиатр, [[1963 йыл|1963]]—[[1987 йыл]]дарҙа [[Өфө]]нөң 1-се балалар поликлиникаһы табибы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 10-сы [[1980 йыл|(1980]]—[[1985 йыл|1985)]] һәм 11-се [[1985 йыл|(1985]]—[[1990 йыл|1990)]] саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[СССР]]-ҙың медицина хеҙмәткәрҙәре һөнәри союзының ХIII һәм ХVII съездары делегаты. [[СССР]]-ҙың халыҡ табибы [[1982 йыл|(1982)]], [[Ленин ордены]] кавалеры [[1978 йыл|(1978)]]. [[Өфө ҡалаһы]]ның почётлы гражданы [[2005 йыл|(2005)]]<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2806 Башҡорт энциклопедияһы — Бәкерова Әминә Ғәйфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224075304/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2806 |date=2019-12-24 }}{{V|21|11|2017}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] exi4rfmqgyyyyw50q7y0buuz5p1re8k 0 10069 1305101 1288838 2026-09-12T14:10:27Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288838|1288838]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305101 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Шишмәлеҡул |статус = ауыл |башҡортса исеме = Шишмәлеҡул |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 11 | lat_sec = 12 |lon_deg = 57 | lon_min = 16 | lon_sec = 6 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 29 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452893 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204831002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Шишмәлеҡул''' ({{lang-ru|Ключевой Лог}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 29 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452893, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204831002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||29||20||9||69,0||31,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 55 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Көнгәк]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 142 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] 1xt4m0ztqmkjf0hq93yh1sim0o5asye 0 10072 1305123 1288815 2026-09-12T14:17:20Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288815|1288815]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305123 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡубыяҙ''' ({{lang-ru|Кубиязы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1212 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452890, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204828001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||1212||588||624||48,5||51,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 15 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 125 км == Урамдары == {{Колонки|3}} * Бәкер урамы ({{lang-ru|улица Бакер}}) * Блюхер урамы ({{lang-ru|улица Блюхера}}) * Тау урамы ({{lang-ru|улица Горная}}) * Шишмә урам ({{lang-ru|улица Ключевая}}) * Ҡыҙыл Армия урамы ({{lang-ru|улица Красноармейская}}) * Ленин урамы ({{lang-ru|улица Ленина}}) * Малаж урамы ({{lang-ru|улица Малаж}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}}) * Йәшлек урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}}) * Яр буйы урамы ({{lang-ru|улица Набережная}}) * Таулы урамы ({{lang-ru|улица Нагорная}}) * Октябрь урамы ({{lang-ru|улица Октябрьская}}) * Беренсе май урамы ({{lang-ru|улица Первомайская}}) * Еңеү урамы ({{lang-ru|улица Победы}}) * Ялан урамы ({{lang-ru|улица Полевая}}) * Йылға урамы ({{lang-ru|улица Речная}}) * Баҡса урамы ({{lang-ru|улица Садовая}}) * Совет урамы ({{lang-ru|улица Советская}}) * Совхоз урамы ({{lang-ru|улица Совхозная}}) * Фрунзе урамы ({{lang-ru|улица Фрунзе}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000020.html «Налог Белешмәһе» системаһында Ҡубыяҙ ауылы]</ref>{{Колонки|конец}} == Билдәле шәхестәре == * [[Ғәлимйәнов Фауат Ғиниәт улы]] (26.06.1929–31.08.2000), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1964), профессор (1989)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4961-limj-nov-fauat-ini-t-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ғәлимйәнов Фауат Ғиниәт улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421201223/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4961-limj-nov-fauat-ini-t-uly |date=2016-04-21 }}{{V|22|06|2019}}</ref>. * [[Ғәлимова Флүзә Кәбир ҡыҙы]] (14.09.1948) — педагог, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2011) һәм атҡаҙанған (2006) уҡытыусыһы<ref>{{БЭ2013|84788}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8489-ubyya-as-yn-r-nynda-y-auyl}}{{V|22|06|2019}} * [http://ufagen.ru/places/askinskiy/kubiyazy.html Кубиязы на портале «Генеалогия и Архивы»] {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] h44sc8r8332659xlf8gkdsvsxkf223j 0 10073 1305120 1288818 2026-09-12T14:16:24Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288818|1288818]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305120 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Көнгәк |статус = ауыл |башҡортса исеме = Көнгәк |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 12 | lat_sec = 52 |lon_deg = 57 | lon_min = 18 | lon_sec = 22 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 602 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452893 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204831001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Көнгәк''' ({{lang-ru|Кунгак}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 602 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452893, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204831001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||602||309||293||51,3||48,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 60 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 150 км == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000030.html «Налог Белешмәһе» системаһында Көнгәк ауылы]</ref> * Тау урамы ({{lang-ru|улица Горная}}) * Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|улица Дружбы}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}}) * Йәшлек урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}}) * Октябрь урамы ({{lang-ru|улица Октябрьская}}) * Совет урамы ({{lang-ru|улица Советская}}) == Тарихы == [[Балыҡсы]] волосы [[башҡорттар]]ының [[1784 йыл]]дағы килешеүендә Көнгәк йылғаһы буйында [[Типтәрҙәр|типтәр]] ауылы Көнгәк барлыҡҡа килгәнлеге күрһәтелгән. [[1816 йыл]]да 56, [[1834 йыл|1834]] — 124, [[1850 йыл|1850]] — 476, [[1920 йыл]]да — 1229 [[Татарҙар|татар]] иҫәпләнгән. == Әҙәбиәт == * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. стр. 202 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] hruk2uybw4ukptlq9f60plczhb3vgog 0 10074 1305119 1288819 2026-09-12T14:16:09Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288819|1288819]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]]Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш.) 1305119 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Көнгәкбаш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Көнгәкбаш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 14 | lat_sec = 46 |lon_deg = 57 | lon_min = 21 | lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452893 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80 204 831 003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Көнгәкбаш''' ({{lang-ru|Кунгакбаш}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452893, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80 204 831 003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||1||1||-||100,0|| |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 65 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Көнгәк]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 136 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] qe2c9c7ipj6y5aj0h3joyr5sl3u346u 0 10075 1305122 1288816 2026-09-12T14:17:04Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288816|1288816]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305122 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Күсән |статус = ауыл |башҡортса исеме = Күсән |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 57 | lat_sec = 56 |lon_deg = 56 | lon_min = 25 | lon_sec = 55 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 127 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452882 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204825002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Күсән''' ({{lang-ru|Кучаново}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 127 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452882, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204825002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||127||66||61||52,0||48,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 22 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ключи (Асҡын районы)|Ключи]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 129 км == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000036.html «Налог Белешмәһе» системаһында Күсән ауылы]</ref> * Йәшел урам ({{lang-ru|улица Зеленая}}) * Яңы урам ({{lang-ru|улица Новая}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная}}) == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] kksi03303ynq41bdabbvaty9d578alj 0 10076 1305121 1288817 2026-09-12T14:16:40Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288817|1288817]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305121 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ҡушкүл}} {{ТП-Рәсәй|Ҡушкүл |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡушкүл |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 1 | lat_sec = 50 |lon_deg = 56 | lon_min = 25 | lon_sec = 37 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 20 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452896 |почта индекстары = |телефон коды = 34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80 204 813 003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡушкүл''' ({{lang-ru|Кушкуль}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 20 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452896, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80 204 813 003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||20||8||12||40,0||60,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 13 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Яубүләк (Асҡын районы)|Яубүләк]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 120 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] 5b278tdgy90jaeeygn3wp8s834zkfqi 0 10078 1305117 1288821 2026-09-12T14:15:38Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288821|1288821]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305117 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡышлауйылға''' ({{lang-ru|Кшлау-Елга}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] ҡарата халыҡ һаны 345 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452885, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204837001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||345||164||181||47,5||52,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 48 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 58 км == Тарихы == Ҡышлауйылға ауылы Ҡышлау йылғаһының уң яҡ ярына урынлашҡан. Ул [[Төлгөҙ|Төлгөҙ йылғаһы]]на ҡоя. Төлгөҙ йылғаһы ауылдан ярты километр самаһы йыраҡлыҡта төньяҡтан үтә. [[Балтик диңгеҙе]] өҫтө менән сағыштырғанда Ҡышлауйылға ауылы 155,20 м бейеклектә урынлашҡан. Тәгәрмән тау башы вышкаһы океан өҫтө тигеҙлегенән 204 метр бейеклектә тора. [[1885 йыл]]дарға ҡәҙәр был ерҙәр ҡалын [[урман]] менән ҡапланған булған. Урманында төрлө хайуандар йәшәгән. Бигрәк тә [[айыуҙар]] менән бүреләр күп булған.<br> Ҡышлауйылғаһы буйына башта [[Иҫке Ҡаҙансы]] халыҡтары килеп ҡышлап урман ҡырҡып ятҡандар, йылғаны быуып, ҡара урман эсендә һалабаш (диалектта: мунсала) һалдырғандар. Һалабашты көҙ көнө сығарғандар, [[йылға]] буйында ҡыуыш яһап ҡунып ятҡандар. Йәй, көҙ көндәрендә арба менән кереп булмағанлыҡтан, һалабашты ҡар яуғас, ҡыш көнө сана менән ташығандар. Йылғаға Ҡышлау тигән исем биргәндәр. Урман ҡырҡыусылар һуңынан ғаиләләре менән күсеп килә башлағандар. Ҡышлауйылға ауылы яҡынса [[XX быуат]]тың [[1920 йыл]]дарында барлыҡҡа килгән. Иң беренселәрҙән булып күсеп килеүсе кеше Поварис исемле булған. 1920 йылда ауыл Бөрө кантоны Тәтешле волосына ҡараған. 77 йортта 462 башҡорт йәшәгән<ref>{{ИСДБ|страница=292}}</ref>. == Ауыл үҙенсәлектәре == Ҡышлауйылғаның тирә — яғында дауаланыу өсөн шифалы шишмәләр, быуалар һәм тирә — яҡҡа даны таралған [[«Танып» шифаханаһы]] урнашҡан. == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000037.html «Налог Белешмәһе» системаһында Ҡышлауйылға ауылы]</ref> {{Колонки|2}} * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|улица Заречная}}) * Урман урамы ({{lang-ru|улица Лесная}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}}) * Мостай Кәрим урамы ({{lang-ru|улица Мустая Карима}}) * Муса Йәлил урамы ({{lang-ru|улица Мусы Джалиля}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}}) {{Колонки|конец}} == Билдәле шәхестәре == * [[Ғәлиев Тимерғәзе Арыҫлан улы]] (30.11.1938), ауыл хужалығы, партия һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре докторы ([[2000 йыл|2000]]), профессор ([[2009 йыл|2009]]). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры ([[1976 йыл|1976]])<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/3570 Башҡорт энциклопедияһы — Ғәлиев Тимерғәзи Арыҫлан улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171227035738/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/3570 |date=2017-12-27 }}{{V|28|11|2018}}</ref>. * [[Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы]] (1.07.1955), композитор. [[1982 йыл]]дан СССР Композиторҙар союзы, [[2002 йыл]]дан [[АҠШ]]-тың Вашингтон штаты Композиторҙар союзы ағзаһы. Философия фәндәре кандидаты ([[2001 йыл|2001]]). [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре ([[1993 йыл|1993]]). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ҡышлауйылға ауылы ер - һыу атамалары]] * [[Асҡын районы ауылдары легендалары]] == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. —] ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} * С. И. Хамидуллин, Ю. М. Юсупов, Р. Р. Асылгужин,Р. Р. Шайхеев,И. Р. Саитбатталов,Ф. Х. Гайсина,Р. М. Рыскулов, А. Я. Гумерова, Г. Ю. Галеева, Г. Д. Султанова. история башкирских родов. Танып. Том 6.- Уфа;ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат.2014- 376, стр.81. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/8128-yshlaujyl-a-as-yn-r-nynda-y-auyl}} * {{ИСДБ|страница=292}} * [https://www.komandirovka.ru/cities/kshlau_elga_bash._r./ Деревня Кшлау-Елга, Республика Башкортостан. Сайт Командировка.ру] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629200456/https://www.komandirovka.ru/cities/kshlau_elga_bash._r./ |date=2019-06-29 }}{{ref-ru}} {{V|29|06|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] 1sarlrvx3819e6ovocm1ns1iiqhqkhg 0 10080 1305116 1288822 2026-09-12T14:15:22Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288822|1288822]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305116 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Мәтәле |статус = ауыл |башҡортса исеме = Мәтәле |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 3 | lat_sec = 1 |lon_deg = 56 | lon_min = 46 | lon_sec = 9 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 56 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452891 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204828004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Мәтәле''' ({{lang-ru|Матала}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 56 октябренә ҡарата халыҡ һаны ... кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452891, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204828004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||56||31||25||55,4||44,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 23 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Бағаҙы]]): 11 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 134 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] 9zmpctrfkrrsj5f8zhkua810coa2qor 0 10082 1305115 1288823 2026-09-12T14:14:32Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288823|1288823]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305115 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Мутайылға |статус = ауыл |башҡортса исеме = Мутайылға |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 12 | lat_sec = 36 |lon_deg = 56 | lon_min = 20 | lon_sec = 42 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 237 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452886 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204840003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Мутайылға''' ({{lang-ru|Мута-Елга}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 237 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452886, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204840003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||237||115||122||48,5||51,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 30 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Мутабаш]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 84 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] lc108qwaxt836v5oqwr9jsbicycg66d 0 10092 1305133 1288805 2026-09-12T14:20:11Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288805|1288805]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305133 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ерекле Шишмә |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ерекле Шишмә |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 6 | lat_sec = 48 |lon_deg = 56 | lon_min = 20 | lon_sec = 21 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 42 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452883 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204842008 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ерекле Шишмә''' ({{lang-ru|Ольховый Ключ}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 42 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452883, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204842008. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||42||19||23||45,2||54,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 18 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡыйғаҙы]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 117 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] cvj2i7ci2z5l6ykwu82rgxx2qgp73rc 0 10094 1305106 1288833 2026-09-12T14:11:55Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288833|1288833]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305106 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Урыҫ Ҡара |статус = ауыл |башҡортса исеме = Урыҫ Ҡара |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 9 | lat_sec = 23 |lon_deg = 56 | lon_min = 10 | lon_sec = 20 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 3 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452887 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204816007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Урыҫ Ҡара''' ({{lang-ru|Русская Кара}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452887, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204816007. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||3||1||2||33,3||66,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 45 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Ҡаҙансы]]): 10 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 88 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] 4kp62b9de9orj7gatpkbwcndoytsx45 0 10095 1305131 1288807 2026-09-12T14:19:37Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288807|1288807]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305131 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Иҫке Ҡара |статус = ауыл |башҡортса исеме = Иҫке Ҡара |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 7 | lat_sec = 33 |lon_deg = 56 | lon_min = 12 | lon_sec = 58 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 39 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452887 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204816008 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Иҫке Ҡара''' ({{lang-ru|Старая Кара}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 39 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452887, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204816008. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||39||22||17||56,4||43,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 46 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Ҡаҙансы]]): 11 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 88 км == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000027.html «Налог Белешмәһе» системаһында Иҫке Ҡара ауылы]</ref> * Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная}}) == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] qhwzop2523rese9jbm5vgigmoqa4zki 0 10096 1305130 1288808 2026-09-12T14:19:21Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288808|1288808]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305130 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Иҫке Күскилде |статус = ауыл |башҡортса исеме = Иҫке Күскилде |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 5 | lat_sec = 31 |lon_deg = 56 | lon_min = 51 | lon_sec = 21 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 274 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452891 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204846003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Иҫке Күскилде''' ({{lang-ru|Старокочкильдино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 274 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452891, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204846003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||274||143||131||52,2||47,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 25 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Урмияҙ]]): 2 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 134 км == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000070.html «Налог Белешмәһе» системаһында Иҫке Күскилде ауылы]</ref> * Гагарин урамы ({{lang-ru|улица Гагарина}}) * Комсомол урамы ({{lang-ru|улица Комсомольская}}) == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] 40gm9w91uwx39zhblcls0virzir5jsg 0 10097 1305132 1288806 2026-09-12T14:19:56Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288806|1288806]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305132 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Иҫке Ҡаҙансы |статус = ауыл |башҡортса исеме = Иҫке Ҡаҙансы |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 12 | lat_sec = 16 |lon_deg = 56 | lon_min = 13 | lon_sec = 33 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 631 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452887 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204816001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Иҫке Ҡаҙансы''' ({{lang-ru|Старые Казанчи}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 631 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452887, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204816001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||631||309||322||49,0||51,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 35 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 79 км == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000022.html «Налог Белешмәһе» системаһында Иҫке Ҡаҙансы ауылы]</ref> * Азин урамы ({{lang-ru|улица Азина}}) * Комсомол урамы ({{lang-ru|улица Комсомольская}}) * Крәҫтиән урамы ({{lang-ru|улица Крестьянская}}) * Яр буйы урамы ({{lang-ru|улица Набережная}}) * Октябрь урамы ({{lang-ru|улица Октябрьская}}) * Ялан урамы ({{lang-ru|улица Полевая}}) * Фрунзе урамы ({{lang-ru|улица Фрунзе}}) * Үҙәк урамы ({{lang-ru|улица Центральная}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}}) == Билдәле шәхестәр == * [[Ғаязов Әлфис Суфиян улы]] (3.06.1956), дәүләт һәм фән эшмәкәре, ғалим һәм яҙыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы]] академигы (2016), Рәсәй Мәғариф академияһының мөхбир ағзаһы (2009), педагогия фәндәре докторы (1996), профессор (1997). Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1989), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1985). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''[[Әлфис Ғаязов]], Әниф Ғаязов.'' Ҡаҙансылар иле. — Өфө: ДизайнПолиграфСервис, 2007. — 192 б. — ISBN 978-5-94423-125-3 {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] qwudqms0ym2n0enijn0jetvsuxzreg1 0 10098 1305129 1288809 2026-09-12T14:19:08Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288809|1288809]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305129 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Иҫке Мутабаш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Иҫке Мутабаш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 13 | lat_sec = 17 |lon_deg = 56 | lon_min = 17 | lon_sec = 5 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 218 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452886 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204840001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Иҫке Мутабаш''' ({{lang-ru|Старый Мутабаш}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 218 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452886, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204840001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||218||113||105||51,8||48,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 37 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 80 км == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000051.html «Налог Белешмәһе» системаһында Иҫке Мутабаш ауылы]</ref> * Гараж урамы ({{lang-ru|улица Гаражная }}) * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|улица Заречная }}) * Шишмә урамы ({{lang-ru|улица Ключевая }}) * Йәшлек урамы ({{lang-ru|улица Молодежная }}) * Яр буйы урамы ({{lang-ru|улица Набережная }}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}}) == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] nf0ukczbnkglc16ynjmj9krqf4s1r53 0 10101 1305113 1288826 2026-09-12T14:13:47Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288826|1288826]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305113 wikitext text/x-wiki {{Айыҡ ауыл}} {{ТП-Рәсәй|Солтанбәк |статус = ауыл |башҡортса исеме = Солтанбәк |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 1 | lat_sec = 49 |lon_deg = 57 | lon_min = 8 | lon_sec = 22 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 459 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452895 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204843001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Солтанбәк''' ({{lang-ru|Султанбеково}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 459 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452895, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204843001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||459||220||239||47,9||52,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 55 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 148 км == Хәҙерге торошо == Солтанбәк ауыл советына, үҙәге Солтанбәк ауылы,Чураш һәм Кәмәшиҙе ауылдары керә.<br> Бөгөнгө көндә Солтанбәктә заманса төҙөлгән социаль-мәҙәни үҙәк бар. Уның эсендә урта дөйөм белем биреү мәктәбе (филиалы Чураш), ауыл Советы, балалар баҡсаһы (филиалы Урмияҙ), фельдшер-акушерлыҡ пункты урынлашҡан. Шулай уҡ ике мәҙәниәт йорто (Солтанбәк һәм Чураш ауылдарында), почта бүлексәһе, китапханә, ике шәхси эшҡыуарҙың сауҙа кибеттәре бар. Ауылда кесе һәм урта эшҡыуарлыҡтың 4 субъекты бар. Бөгөн Солтанбәктә 174 йортта барлығы 473 кеше йәшәй. == Тарихы == Архив материалдары һәм зыярат таштарындағы яҙыуҙарға ҡарағанда, ауылдың тәүге нигеҙе 1672 йылдарҙа һалына. Солтанбәктәр балыҡсы ырыуы башҡорттары. Ауылға Алтай, Көньяҡ Себер өлкәләренән күсеп килгәндәр. Солтанбәк ауылы [[Пермь өлкәһе]] менән сиктәш, Сарс йылғаһы буйына урнашҡан. Элек ауылды төрлөсә атағандар: Сарс,Иҫке Сарс, Ҙур Сарс,Түбәнге Сарс. Ауыл [[Һөйәнтүҙ]] фажиғәһе ваҡытында яндырылған. Тергеҙелеүе тураһында IV ревизия мәғлүмәттәре [[1783 йыл]]да, [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }}китабында иҫкә алына. Һуңынан был урынға башлап Ғәйет ҡарт килеп урынлаша. Ул тыуған яҡты өйрәнеүсе [[Миңлеғәлиев Шаһийән Миңлеғәли улы]]ның бик боронғо олатаһы була.<br> Ауылдың бөгөнгө исеме йөҙ башы Солтанбәк Ғүмәров менән бәйле. Ул бирегә Билгеш ауылынан килгән була. [[1905 йыл]]дан ауыл Солтанбәк тип йөрөтөлә.<br> Элек электән [[ауыл хужалығы]], [[умартасылыҡ]], [[урман]] әҙерләү менән шөғөлләнгәндәр. 30 — сы йылдар башында Солтанбәктә артель промыслаһы була — арба, саналар, мунсала эшкәрткәндәр. Һуғыш йылдарында фронтҡа винтовка прикладтары, саңғылар эшләп ебәргәндәр. == Ауыл үҙенсәлектәре == Солтанбәк ауылы күп бала тәрбиәләгән һәм тәрбиәгә бала алған ғаиләләрҙең күп булыуы менән билдәле. Мәҫәлән, «Әсәлек даны» миҙалына 23 ҡатын-ҡыҙ эйә булды, биш ғаилә ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған 11 бала алып тәрбиәләй.<br> Солтанбәктәр яңы йорттар һала, тарихын өйрәнә, шәжәрәләр төҙөп, белгәндәрен йәш быуынға еткерә. == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000060.html «Налог Белешмәһе» системаһында Солтанбәк ауылы]</ref> {{Колонки|2}} * Яр буйы урамы ({{lang-ru|улица Береговая}}) * Гагарин урамы ({{lang-ru|улица Гагарина}}) * Тау урамы ({{lang-ru|улица Горная}}) * Урман урамы ({{lang-ru|улица Лесная}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}}) * Яр буйы урамы ({{lang-ru|улица Набережная}}) * 1-се Унияз урамы ({{lang-ru|улица Унияз 1-й}}) * 2-се Унияз урамы ({{lang-ru|улица Унияз 2-й}}) * 3-сө Унияз урамы ({{lang-ru|улица Унияз 3-й}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная}}) {{Колонки|конец}} == Билдәле шәхестәре == * [[Миңлеғәлиев Шаһийән Миңлеғәли улы]] ([[1931 йыл|1931]]—[[1998 йыл|1998]]) — хәрби хеҙмәткәр, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Башҡорттарҙың балыҡсы ырыуы шәжәрәһен төҙөүсе. == Һылтанмалар == * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий стр.193 -195 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Солтанбәк ауылы топонимдары]] * [[Солтанбәк ауыл Советы (Асҡын районы)|Солтанбәк ауыл советы(Асҡын районы)]] == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] m0p8hcl78491wkvofcky29v1ym7ptlc 0 10103 1305111 1288828 2026-09-12T14:13:15Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288828|1288828]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305111 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ташлыкүл |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ташлыкүл |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 9 | lat_sec = 49 |lon_deg = 57 | lon_min = 14 | lon_sec = 38 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 26 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452893 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204831004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} {{БМ|Ташлыкүл}} '''Ташлыкүл''' ({{lang-ru|Ташлыкуль}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452893, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204831004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||26||15||11||57,7||42,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 52 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Көнгәк]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 130 км == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000033.html «Налог Белешмәһе» системаһында Ташлыкүл ауылы]</ref> {{Колонки|2}} * Таш урамы ({{lang-ru|улица Каменная}}) {{Колонки|конец}} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] 47ty6bnmbwx3st1unf8sldqru4bsppf 0 10104 1305110 1288829 2026-09-12T14:13:00Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288829|1288829]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305110 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Төлгөҙбаш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Төлгөҙбаш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 14 | lat_sec = 1 |lon_deg = 56 | lon_min = 29 | lon_sec = 2 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 265 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452884 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204804004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Төлгөҙбаш''' ({{lang-ru|Тульгузбаш}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[Асҡын ауыл Советы (Асҡын районы)|Асҡын ауыл Советы]] составына инә. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 265 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452884, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204804004. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 18 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 18 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 79 км Төлгөҙбаш ауылы [[Төй]] йылғаһы бассейнына ҡараған [[Асҡын (йылға)|Асҡын]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]] ауылынан төньяҡҡа табан 18 километр һәм Чернушка тимер юл станцияһынан ([[Пермь крайы]]) көньяҡ-көнсығышҡа табан 79 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|77446}}</ref>. == Тарихы == [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әнүәр Әсфәндиәров]]тың Башҡорт ауылдары тарихына бағышланған хеҙмәтендә Төлгөҙбаш ауылы [[XIX быуат]]та [[Төлгөҙ]] йылғаһы үрендә барлыҡҡа килгән. [[1903 йыл]]да (башҡа мәғлүмәттәрҙә [[1906 йыл|1906]]-[[1911 йыл]]дар арауығында [[Бөрө өйәҙе]] биләмәһендә нигеҙләнгән. Атамаһы [[Төлгөҙ]] йылғаһы менән бәйле. Документтарҙа Тульчук-Баш, Тульгучбаш тип тә теркәлгән. [[1920 йыл]]да Төлгөҙбаш ауылының 74 хужалығында 345 [[Башҡорттар|башҡорт]] йәшәгән<ref> {{ИСДБ|страница=302}}</ref>. [[1903 йыл|1903]]—[[1905 йыл]]дарҙа [[Татарстан Республикаһы|Татарстан]]дан беренсе күсеп килеүсе Ғатаулла ҡарт килеп, ҡуйы урманда ҡыуыш төҙөй, ағас төпләп, ер ҡаҙый башлай. Унан һуң [[Ҡаҙансы]]нан Насиров Басир, Вәхитов Шәфиҡ, Халиҡ, Әбдрәзәҡов Шәйислам үҙҙәренә ер һатып алалар. Был ваҡытҡа ерҙе бояр Жуковский һатып алған була. Ул үҙе [[Петербург]]та йәшәгән. Бында сейә ағастары менән уратып алынған ике ҡатлы дачаһы булған. Йәй көнө ғаиләһе менән ял итергә ҡайтып йөргән. Урындағы халыҡ боярға ер өсөн һалым түләгән. Күсеп килеүселәр әкренләп йорттар төҙөй башлай. Ауылдан йыраҡ түгел [[Төлгөҙ]] йылғаһы аҡҡан, һәм йылға башында ултырған ауыл [[Төлгөҙбаш]] тип аталған.<br> [[1917 йыл]]да 50-60 йорт, ике мунса була ауылда. 18 километр алыҫлыҡта урнашҡан Ҡаҙансы ауылына кәрәсин һатып алырға йөрөйҙәр. Ҡуйы урман аша юл һалыу тураһында ҡарар итәләр.<br> [[1911 йыл]]да Дауыт мулла тәҡдиме буйынса мәсет төҙөлә, ул [[1931 йыл]]ға тиклем эшләй.<br> [[1929 йыл]]да башланғыс мәктәп асыла. Беренсе уҡытыусылары Өфөнән килгән Шакир Үрәҙмәтов, Ниғмәтйән Ҡансияров, Нурмөхәмәт Кирәев (Кирәй Мәргән атаһы) һәм башҡалар булған.<br> 1882—1934 йылдарҙа Төлгөҙбашта сығышы менән хәҙерге Пермь крайы Октябрь районы Йомран ауылынан булған башҡорт мәғрифәтсеһе Нурмөхәмәт сәсән Йомрани йәғни Арыҫлан улы Кирәев йәшәгән. Уның «Беҙҙең ерҙәребеҙ һатылған» тигән шиғыры әле лә актуаль яңғырай, ер менән һатыу-алыу эштәрен төптән уйлап башҡарыу, уны киләсәк быуын балаларыбыҙға тапшырыу мәсьәләһен күтәрә: Эй, туғандарым, ерҙе һаҡлағыҙ, Әрәм итмәгеҙ, ерҙе һатмағыҙ. Белегеҙ алдан ер ҡәҙерҙәрен, Ерендә булһын үҙ ҡәберҙәрең. Сәсәндең улы [[Кирәй Мәргән]] (1912—1984) — күренекле яҙыусы, фольклорсы ғалим, филология фәндәре докторы, профессор. Өфө ғилми үҙәгендә Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда оҙаҡ йылдар емешле хеҙмәт иткән<ref> {{ИСДБ|страница=302}}</ref>. [[1929 йыл|1929]]—[[1930 йыл]]дарҙа ауылда коллективлаштырыу башлана."Ҡыҙыл Төлгөҙ" колхозы төҙөлә.Сафиуллин Ниғмәтйән уның беренсе рәйесе була.Һуңынан колхоз «Ирек» тип исемләнә.<br> [[1931 йыл]]да [[мәсет]] бинаһын мәктәп итеп үҙгәртәләр.<br> [[1939 йыл]]да [[мәктәп]] — ете йыллыҡ, 1962 йылда — һигеҙ йыллыҡҡа әйләнә.<br> [[1941 йыл|1941]]—[[1945 йыл]]дарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на Төлгөҙбаш ауылынан 182 кеше китә. 103 кеше әйләнеп ҡайта, 79 яугир һәләк була. Төлгөҙбаш ауылы [[Советтар Союзы Геройы]] [[Ғәлимйәнов Сәлимйән Ғәлимйән улы]] Һәм [[Ленин ордены]] кавалеры, Советтар Союзы Геройы исеменә тәҡдим ителгән [[Кавказ тауҙары]]нда барған һуғыштарҙа батырҙарса һәләк булған Шәрип Васиковтың тыуған төйәге.<br> [[1933 йыл|1933]]—[[1951 йыл]]дарҙа колхоз төрлө үҙгәрештәр кисерә, "Дружба"колхозы, [[1969 йыл]]дан" Дружба" совхозына керә.<br> [[1964 йыл]]дың 30-сы йылдарынан «Ҡыҙыл Төлгөҙ» артеле эшләй, ағас эшкәртәләр, сана, саңғылар һәм башҡалар, эшләйҙәр…<ref>Ярис Зайдуллин. Из истории деревни Тульгузбаш. Аскинская новь.№ 7 от 16.02.2022г.</ref> == Халыҡ һаны == Төлгөҙбаш ауылында [[башҡорттар]], [[татарҙар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]]). '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||345|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||462|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||427|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||262|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||265||125||140||47,2||52,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Хәҙерге торошо == Әлеге ваҡытта ауылда 1-се Асҡын урта мәктәбе филиалы — Төлгөҙбаш башланғыс мәктәбе, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, фельдшер — акушерлыҡ пункты, 2 магазин, мәсет бар. КФХ эшләй, юлдар төҙөкләндерелгән, телефон, интернет, телевидение бар. Кешеләр заманса йорттар төҙөп кергән. == Күренекле кешеләре == * [[Ғәлимйәнов Сәлимйән Ғәлимйән улы]] [[25 сентябрь|(25 сентябрь]] [[1915 йыл]] — [[12 июль]] [[2005 йыл]], [[Асҡын районы]], [[Төлгөҙбаш|Төлгөҙбаш ауылы)]] — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] [[1943 йыл|(1943)]]. == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000059.html «Налог Белешмәһе» системаһында Төлгөҙбаш ауылы]</ref> {{Колонки|2}} * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|улица Заречная}}) * Яр буйы урамы ({{lang-ru|улица Набережная}}) * Ялан урамы ({{lang-ru|улица Полевая}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|улица Центральная}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}}) * Юбилей урамы ({{lang-ru|улица Юбилейная}}) {{Колонки|конец}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Төлгөҙбаш ауылы күлдәре]] * [[Асҡын районы ауылдары легендалары]] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|77446}} * {{ИСДБ|страница=302}} * Ярис Зайдуллин. Из истории деревни Тульгузбаш. Аскинская новь.№ 7 от 16.02.2022г. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Тышҡы һылтанмалар}} {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] d8844c0pshmhmrqsfll1ogil5lckxnb 0 10105 1305109 1288830 2026-09-12T14:12:44Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288830|1288830]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305109 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Төпрәле |статус = ауыл |башҡортса исеме = Төпрәле |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 14 | lat_sec = 46 |lon_deg = 56 | lon_min = 18 | lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 41 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452886 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204840007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Төпрәле''' ({{lang-ru|Тупралы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 41 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452886, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204840007. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||41||20||21||48,8||51,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 40 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Мутабаш]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 61 км == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000054.html «Налог Белешмәһе» системаһында Төпрәле ауылы]</ref> * Үҙәк урамы ({{lang-ru|улица Центральная}}) == Тарихы == Төпрәле [[ауыл]]ына Ҡыр-Танып волосы [[башҡорттар]]ы [[23 июль]] [[1789 йыл]]ғы килешеү буйынса кертелгән [[типтәрҙәр]] нигеҙ һалған. Кереткән өсөн [[удмурттар]] 130 һум аҡса түләгәндәр, йыл һайын 3 һум оброк түләргә һәм [[Тушҡыр]] ауылына барған юлда күпер төҙөргә йөкләмә алғандар. Ауылға нигеҙ һалыусылар [[Тәтешле]]нән Ҡалмияр ауылы кешеләре Ҡыпсаҡ, Матбий Маматов, Давна Аҙғолов, Аҡманай Әхмәров булған. Улар 10 йорт булып Төбәрле (Төпрәле) [[йылға]]һының ике яҡ ярына ултырғандар. [[1816 йыл]]да 46, [[1834 йыл|1834]] — 78, [[1870 йыл|1870]] — 116, [[1920 йыл]]да — 309 [[Типтәрҙәр|типтәр]] йәшәгән. Хәҙерге ваҡытта ауылда [[башҡорттар]] һәм [[татарҙар]] йәшәй. == Әҙәбиәт == * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий стр. 201—202] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] d0dtwjkxsjb7f6v0uwdevjdsdj4welg 0 10107 1305114 1288824 2026-09-12T14:14:17Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288824|1288824]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305114 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Олойылға (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй|Олойылға |статус = ауыл |башҡортса исеме = Олойылға |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 21 | lat_sec = 4 |lon_deg = 56 | lon_min = 21 | lon_sec = 36 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 136 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452888 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204837006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Олойылға''' ({{lang-ru|Улу-Елга}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 136 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452888, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204837006. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||136||65||71||47,8||52,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 55 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Баҙансат]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 47 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/9914-olojyl-a-as-yn-r-nynda-y-auyl}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] 3lpvvhe3cgtvy5iu9butikycrstwbg3 0 10108 1305108 1288831 2026-09-12T14:12:28Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288831|1288831]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305108 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Упҡанкүл |статус = ауыл |башҡортса исеме = Упҡанкүл |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 55 | lat_sec = 42 |lon_deg = 56 | lon_min = 30 | lon_sec = 5 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 404 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452896 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204813007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} {{БМ|Упҡанкүл (мәғәнәләр)}} '''Упҡанкүл''' ({{lang-ru|Упканкуль}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 404 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452896, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204813007. == Хәҙерге торошо == [[Ауыл]]дың үҙәгенә тиклем асфальт түшәлгән, [[газ]] үткәрелгән, [[телефон]] һәм [[интернет]], [[һыу|үҙәкләштерелгән һыу]] менән тәьмин ителгән. Ауылда тулы булмаған урта [[мәктәп]], фельдшер- акушерлыҡ пункты, ветеринар участкаһы, мәҙәниәт йорто һәм китапхана бар Шәхси эшҡыуарҙар Ғәлимов В.Ҡ. һәм Ҡыямова Л. С. магазиндары халыҡты аҙыҡ-түлек һәм көнкүреш тауарҙары менән тьәмин итә. «Ғөмәров З.Ғ.» фермер хужалығы(малсылыҡ, (мөгөҙлө эре терлек, [[йылҡысылыҡ]]), «Мусин Д. М.»([[һарыҡсылыҡ]], [[йылҡысылыҡ]], [[умартасылыҡ]], (умартасылыҡ), «Шуаров С. Р.» (ағас эшкәртеү) менән шөғөлләнә. Упҡанкүл [[1989 йыл]]дың [[27 сентябрь|27 сентябрен]]ән [[Упҡанкүл ауыл Советы (Асҡын районы)|Упҡанкүл ауыл советы]]на ҡараған. Илдә оптималләштереү башланғас, [[2009 йыл]]дан ауыл кире [[Яубүләк ауыл Советы (Асҡын районы)|Яубүләк ауыл советы]]на ҡушыла. == Тарихы == [[Асҡын районы]]нда берҙән-бер [[унлар]] [[Башҡорт ырыуҙары|башҡорт ырыуы]] ауылы. Тарихи сығанаҡтарға ҡарағанда, ауыл Сунлар волосы, Байҡы түбәһе, 21-се йорт 10-сы башҡорт кантонына (1798—1865 йылдар)ҡараған. [[Ауыл]] 15 гектар [[майҙан]] биләгән [[Упҡанкүл (күл, Асҡын районы)|Упҡанкүл күле]] буйына урынлашҡан. Ауылдың килеп сығышы һәм атамаһы һунарсылар менән бәйләнгәне тураһында легенда һаҡланған. Беренсе күсеп килеүселәр [[Ҡариҙел районы]] Тегермән ауылынан килеүселәр булған. Аҡһаҡалдар фаразлауынса, тамырҙарыбыҙ [[Ҡырмыҫҡалы районы]]нан күсеп килгән һунарсылыҡ менән шөғөлләнгән башҡорттар менән бәйләнгән. [[1795 йыл]]да 23 йорт, 87 кеше([[ир-ат]] һәм [[Ҡатын-ҡыҙ|ҡатын — ҡыҙҙар]] бергә) иҫәпләнгән. [[Умартасылыҡ]] ауылда бик үҫешкән кәсеп булараҡ билдәле. Дәүләтша Якупов 21 -се йорт старшинаһы булып хеҙмәт иткән. йылғы йән иҫәбен алыу материалдары буйынса Упҡанкүл ауылында 20 хужалыҡ булып,69 ир-ат иҫәпләнгән. Дини йолаларҙы Зәйнәш Ишалин башҡарған.(История башкирских родов.т.4,стр.149-152). [[1870 йыл]]да [[мәсет]] күрһәтелгән. Мәсеттә хатип Зәйнетдин Усаев ([[1911 йыл]]ға тиклем) булған. Был уҡымышлы кеше [[Салауат Юлаев]] һәм [[Емельян Пугачёв]] көрәштәше [[Ҡәнзәфәр Усаев]]тың яҡын туғаны булараҡ билдәле. Риүәйәттәр буынса Зәйнетдин мулланың йәйәү хажға барыуы билдәле. Мәсеттә дини уҡыуҙар үткәрелә. Оло инәйҙәр хәтерләүенсә,ҡыҙҙарҙы Ғатикә абыҫтай уҡыта. Упканкул ауылында мәсет [[1901 йыл|1901-се йылдан]] [[1936 йыл|1936-сы йыл]]ға тиклем хеҙмәт итә. Ләкин 1936-сы йылда мәсет ябыла һәм манараһы киҫеп төшөрөлә. Имам Садретдинов Минһажетдин кулаклаштырыуҙан ҡурҡып, ғаиләһе менән [[Урта Азия]] яғына күсеп китә. Дини йолаларҙы- бәпестәргә исем ҡушыу, никах, йыназа -төрлө йылдарҙа ауыл муллалары тарафынан башҡарыла. Мәҫәлән: [[1951 йыл|1951]]-[[1975 йыл]]дарҙа дини йолаларҙы Әсләм бабай үтәһә,уның вафатынан һуң ,Мәһәҙиев Риян бабай дауам итә. Уның вафатынан һуң,[[1999 йыл]]дан башлап, йолаларҙы Дәүләтов Яүфәт һәм Фәйзрахманов Мөхәмәтзия Фәйзрахман улы башҡара. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Диниә назараты мөфтие указы менән [[2011 йыл|2011-се йылды]]ң ноябрь айында Суфиянов Әбтеләхәт Ғәлимхан улы «Әкбәр» мәсетенә имам-хатиб итеп тәғәйенләнә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на ауылдан 148 кеше киткән, 78 яугир яу яланында ятып ҡалған. Упҡанкүл [[1989 йыл]]дың [[27 сентябрь|27 сентябрен]]ән Упҡанкүл ауыл советына ҡараған. [[2009 йыл]]дан ауыл [[Яубүләк ауыл Советы (Асҡын районы)|Яубүләк ауыл советы]]на керә. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||404||187||217||46,3||53,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 20 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 128 км == Топонимикаһы == '''Ауылға исем биргән күл-риүәйәт'''<br> Борон заманда был яҡтарҙа үтеп сыҡҡыһыҙ ҡарағай урманы булған. Бер заман был яҡтарға һунарсылар килеп сыға. Эсәр һыу эҙләп йөрөгәндә йәйрәп ятҡан таҙа һыулы күлгә тап булалар. Һунарсылар: ,, Собхан Аллаһ, собхан Аллаһ", тип ҡысҡырып ебәрәләр. Шул көндән күл буйын үҙҙәренә тойәк иткәндәр. Күлде Собханкүл тип атағандар. Күл убылып торғанлыҡтан, тора бара Упҡынкүл тип атайҙар. Бер аҙҙан Упҡанкүлгә әйләнгән.<br> '''Ауыл эсендәге ер-һыу атамалары'''<br> Упҡанкүл ауылы ер-һыу атамалары бик үҙенсәлекле. Уларҙы түбәндәгесә төркөмләп була:<br> '''Йылға исемдәре:'''<br> Күларт Уғаш,Оло Уғаш, Икенсе Уғаш, Сәләхәй Уғаш, Бал һыуы.<br> '''Күл исемдәре:''' Упҡанкүл,Кәмәлекүл,Зәйнәшкүл,Екәнкүл,Табанкүл,Ябалаҡкүл, Сатлыкүл,Уҫаҡкүл,Күларткүл,Тәфкилкүл, Тоҙлокүл һәм Аҡҡош күле.<br> '''Һыу инә торған күлдәр:''' Кәмәлекүл, Екәнкүл, Табанкүл. Тоҙлокүл, Аҡҡош күле.<br> '''Һаҙҙар:''' Упҡакүл һаҙы, Тубән ос һаҙы,Торнаһаҙ,Ғилманһаҙ.<br> Упҡанкүл һәм уның һаҙы Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән. Төрлө балыҡтарға бай булған күлде аҡҡоштар, торналар, ҡыр ҡаҙҙары һәм өйрәктәре, селәндәр төйәк итә. Һаҙында һирәк осрай торған мүк, ысыҡ үләне, ҡылыс үлән һәм мук еләге үҫә.<br> '''Ер — һыу атамалары легендалары'''<br> '''Кәмәле күл''' Ауылдан бер саҡрым йыраҡлыҡта урынлашҡан күл бик тәрән, артыҡ киң булмаһа ла, буйға оҙон.Үҙенең формаһы менән кәмәгә оҡшаған-был беренсенән. Ә икенсенән, балыҡҡа бай. Күлдә һәр саҡ кәмә йәки һал тора. Теләгән кеше мурҙаларын ҡарай ала. Ауыл халҡының иң яратҡан күлдәренең береһе.Һыуы таҙа. Йәй көнө тирә-яғында сейә,балан һәм муйыл өлгөрә. Йәй буйы унан кеше өҙөлмәй. Бигерәктә ялға ҡайтҡандар күл буйында ял итә. Һыу инә. Еләк һәм бәшмәк йыя.<br> '''Тоҙлокүл''' Ҙур түңәрәк кенә был күл. Тирә-яғын балан, муйыл ҡыуаҡлығы уратып алған. Өлкәндәр был күлдең легендаһын ошолайыраҡ һөйләйҙәр. Элек хәҙерге Балтас районы Ҡурас ауылында ҙур баҙар булған, ошонан имеш бер бабай арбаһына тоҙ тултырып ҡайтып килгән. Һыу эсмәк булып күл буйына туҡтаған. Аты һыу эскән арала, арбаһы һыуға ауа. Шул көндән башлап күлде Тоҙлокүл тип йөрөтәләр. Ә хәҙер күлдең һыуы таҙа, тоҙло булмаһа ла, балығы юҡ.<br> '''Екәнкүл''' Был күл беҙҙең баҡса артында ғына, ул һаҙ менән тоташ. Тирәһе тау һәм урман. Тау битендә еләк бешә һәм гөлйемеш үҫә. Унда йәйге эҫҫе көндәрҙә һыу инәләр. Күлдең исемен эргәһендә екән үләне үҫкәнгә Екәнкүл ип атағандар. == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000073.html «Налог Белешмәһе» системаһында Упҡанкүл ауылы]</ref> * Йәшел урамы ({{lang-ru|улица Зеленая}}) * Түңәрәк урамы ({{lang-ru|улица Кольцевая}}) * Йәшлек урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}}) * Күпер урамы ({{lang-ru|улица Мостовая}}) * Яңы урамы ({{lang-ru|улица Новая}}) * Күл урамы ({{lang-ru|улица Озерная}}) * Партизан урамы ({{lang-ru|улица Партизанская}}) * Баҡса урамы ({{lang-ru|улица Садовая}}) * Үҙәк урамы ({{lang-ru|улица Центральная}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}}) == Билдәле шәхестәр == * [[Бәләғетдинова Луиза Солтан ҡыҙы]] [[7 октябрь|(7 октябрь]] [[1947 йыл|1947 йыл)]] мәғариф ветераны. «[[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф алдынғыһы» билдәһе [[1990 йыл|(1990)]] * [[Вәлиева Венера Вәли ҡыҙы]] [[2 ғинуар|(2 ғинуар]] [[1940 йыл|1940 йыл)]] — мәғариф ветераны. «[[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф алдынғыһы» билдәһе [[1987 йыл|(1987)]] * [[Ғимазов Сафа Ғимаз улы]] [[23 март|(23 март]] [[1907 йыл|1907 йыл)]] — хеҙмәт втераны, [[Башҡортостан АССР-ы|Башкортостан АССР-ы]]-ның атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы [[1963 йыл|(1963)]] * [[Ғәниева Гүзәл Ғатаулла ҡыҙы]] [[2 ноябрь|(2 ноябрь]] [[1957 йыл|1957 йыл)]]-мәғариф ветераны, [[Башҡортостан Республикаһы]] мәғариф Министрлығының Маҡтау ҡағыҙы[[1998 йыл|(1998 йыл)]], «[[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф алдынғыһы» билдәһе[[2010 йыл|(2010)]]. * [[Ғәлимова Ләлә Ҡауый ҡыҙы]][[5 декабрь|(5 декабрь]] [[1965 йыл|1965 йыл)]] — мәғариф ветераны, «[[Рәсәй Федерацияһы]]ның мәғариф алдынғыһы» билдәһе(2012). * [[Закиров Әвҡәт Зыя улы]] [[20 ғинуар|(20ғинуар]] [[1940 йыл|1940 йыл)]]- хеҙмәт ветераны, [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|«Хеҙмәт ҡыҙыл байрағы»]](№ 748817,[[15 декабрь]] [[1972 йыл|1972 йыл)]] һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|«Халыҡтар дуҫлығы»]](№ 32210,[[23 февраль|23февраль]] [[1981 йыл|1981 йыл)]] ордендары. * [[Исраев Суфиәхмәт Исрай улы]] [[25 июнь|(25 июнь]] [[1932 йыл|1932 йыл)]]- хеҙмәт ветераны, «III дәрәжә Хеҙмәт даны ордены» № 314913[[23 декабрь|(23декабрь]] [[1976 йыл]]), «Владимир Ильич Лениндың 100 йыллыҡ юбилейы уңайынан фиҙәкәр хеҙмәте өсөн» миҙалы[[20 март|(20 март]] [[1970 йыл|1970 йыл)]] * [[Кәбиров Фәйеҡ Кәбир улы()]] — хеҙмәт ветераны. «[[«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы|Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы]] [[1 сентябрь|(1 сентябрь]] [[1957 йыл|1957 йыл)]], «Владимир Ильич Лениндың 100 йыллыҡ юбилейы уңайынан фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы [[20 март|(20 март]] [[1970 йыл|1970 йыл)]], 7-се,8-се,9-сы һәм 10-сы биш йыллыҡтар ударнигы билдәләре. * [[Кәбиров Рәфит Фәйеҡ улы ()]] — ветеринария хеҙмәте ветераны. Ауыл хужалығы Минисрлығының ветеринария хеҙмәте Идараһының «Ауыл хужалығы сәнәғәте өлкәһендәге күп йыллыҡ фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн» Маҡтау ҡағыҙҙары[[2015 йыл|(2015,]] [[2020 йыл]]дар). * [[Латипов Ғәфүр Латип улы]] [[1911 йыл|(1911 йыл]] — ?) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, гвардия рядовойы.[[16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы|112 -се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы]] яугиры. II дәрәжә Ватан һуғышы [[1985 йыл|(1985)]], [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] [[1943 йыл|(1943)]] ордендары, [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн»]] [[1944 йыл|(1944)]], [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы|«Хәрби хеҙмәттәре өсөн»]] [[1943 йыл|(1943,]] [[1945 йыл|1945)]] миҙалдары кавалеры<ref name="Башкавдивизия">[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/20-lichnyj-sostav-divizii/bukva-l/1014-latypov-gafur-latypovich-2?Itemid=104 ЛАТЫПОВ Гафур Латыпович. Шаймуратовцы]</ref>.. * [[Мөғинов Насретдин Мөғин улы]] — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] һәм хеҙмәт ветераны, «II дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы» ордены һәм юбилей миҙалдары, «[[Владимир Ильич Ленин]]дың 100 йыллыҡ юбилейы уңайынан фиҙәкәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (20 март 1970 йыл.)."[[«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы|Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн" миҙалы]] [[20 октябрь|(20 октябрь]] [[1956 йыл|1956 йыл)]]."Владимир Ильич Лениндың 100 йыллыҡ юбилейы уңайынан фиҙәкәр хеҙмәт өсөн" миҙалы (20 март 1970 йыл), 9-сы һәм 10-сы биш йыллыҡтар ударнигы билдәләре. * [[Миниғәлиева Әльфинә Хәбиб ҡыҙы]] [[10 ғинуар|(10 ғинуар]] [[1952 йыл|1552 йыл)]] — хеҙмәт ветераны. «[[Владимир Ильич Ленин]]дың 100- йыллыҡ юбилейы уңайынан фиҙәкәр хеҙмәте өсөн» миҙалы [[20 март|(20 март]] [[1970 йыл|1970 йыл)]]. * [[Мазһарова Зөлфиә Наил ҡыҙы]] [[6 июль|(6 июль]] [[1967 йыл|1967 йыл)]] — мәғариф хеҙмәткәре. «Дуҫлыҡ йыры» халыҡ- ара конкурсы Дипломанты[[1996 йыл|(1996)]], йәш башҡарыусыларҙың «Тыуған тел» республика конкурсы лауреаты[[1998 йыл|(1998)]], [[Мәғәфүр Хисмәтуллин|Мәғәфүр Хиҫмәтуллин]] йырҙарын башҡарыусы «Башҡорт һандуғасы» республика конкурсы I дәрәжә Дипломы лауреаты [[2016 йыл|(2016)]], «Таланттар балҡышы» республика конкурсының I дәрәжә Дипломы лауреаты [[2016 йыл|(2016)]]. * [[Сафин Әҙип Исмәғзәм улы]] — хеҙмәт ветераны. «Социалистик хеҙмәт еңеүсеһе»(№ 20,[[1974 йыл|1974]],[[1975 йыл|1975]], [[1978 йыл]]дар), «Коммунистик хеҙмәт ударнигы» билгеһе[[1974 йыл|(1974]],[[1978 йыл]]дар), 9-сы һәм10-сы биш йыллыҡтар ударнигы билдәләре. * [[Әсләмов Әхәт Әсләм улы]][[28 май|(28 май]] [[1923 йыл|1923 йыл)]] — [[театр]] режиссеры, Башҡоростандың аҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, «[[Владимир Ильич Ленин]]дың 100 йыллыҡ юбилейы уңайынан фиҙәкәр хеҙмәте өсөн» миҙалы [[20 март|(20 март]] [[1970 йыл|1970 йыл)]] . * [[Әҡбәров Светлан Садрислам улы]] [[21 декабрь|(21 декабрь]] [[1940 йыл|1940 йыл)]] — мәғариф ветераны. «[[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф алдынғыһы» билдәһе" ([[1986 йыл|1986]]). * [[Әхмәтзакиров Мөхәмәтзыя Әхмәтзакир улы]] ([[5 ғинуар]] [[1926 йыл]]) — [[Асҡын районы]] Упҡанкүл ауылының Һуғыш һәм [[Хеҙмәт ветераны (исем)|хеҙмәт ветераны]], [[ауыл]], [[район]] халҡы, балалар һәм үҫмерҙәр араһында ҙур патриотик тәрбиә эше алып бара. [[«Японияны еңгән өсөн» миҙалы|«Японияны еңгән өсөн»]] [[1947 йыл|(1947)]], II дәрәжә [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ордены [[1985 йыл|(1985)]] һәм юбилей миҙалдары менән наградланған. * [[Әхмәтйәнова Асиә Мөхәмәтзыя ҡыҙы]]([[15 ноябрь|15ноябрь]] [[1961 йыл|1961йыл]])-педагогик хеҙмәт ветераны. [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] педагогия училищеһен[[1981 йыл|(1981)]], ситтән тороп [[Өфө]] дәүләт педагогия институтының тарих һәм йәмғиәт белеме факультетын[[1987 йыл|(1987)]] тамамлаған.[[1981 йыл|1981]]-[[1989 йыл]]дарҙа Упҡанкүл һигеҙйыллыҡ мәктәбендә башланғыс синыф уҡытыусыһы, мәктәп директоры, тарих һәм йәмғиәт белеме дәрестәре уҡытыусыһы, [[1989 йыл|1989]]-[[2015 йыл|2015йылдар]]ҙа [[Өфө]]лә [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районы]] 42-се мәктәптә башланғыс синыф уҡытыусыһы булып эшләгән.[[2015 йыл|2015]]-[[2023 йыл]]дарҙа [[Өфө ҡалаһы]]ның 89 hанлы автономияле дөйөм белем биреү үҙәгенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эшләй. Наградалары: Рәсәй Федерацияһының фән һәм белем биреү Министрлығының Почёт грамотаһы(2009).Башҡортостан президентының Мактау ҡағыҙы [[2003 йыл|(2003)]].Баҫма эштәре: «Психологик яҡтан артта ҡалған башланғыс синыф уҡыусыларының белем алырға сәләтен үҫтереү» методик ҡулланма[[2011 йыл|(2011)]]."Дөйөм белем биреү мәктәбендэ коррекцион уҡытыу" методик ҡулланма [[2013 йыл|(2013)]]."Уҡыусыларҙың әхләҡ ҡағиҙәләрен үҙләштереүҙә сәнғәтте ҡулланыу" йыйынтығы[[2015 йыл|(2015)]]. * [[Әминов Флүр Фәнүҙ улы]] [[2 июль|(2 июль]] [[1967 йыл|1967 йыл)]] — Эске эштәр Министрлығы ветераны, [[майор]]. I, II, III дәрәжә "За отличие в службе " миҙалдары. «Иң яҡшы участок полицияһы вәкиле» билдәһе (№ 690, [[5 ноябрь]] [[2004 йыл|2004 йыл)]]. == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> == Һылтанмалар == * [https://bashkirica.com/genealogy/askinskiy-rayon/upkankul/ Унлар ырыуы ауылы Упҡанкүл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128080113/https://bashkirica.com/genealogy/askinskiy-rayon/upkankul/ |date=2020-11-28 }} * [https://evbulyak04sp.ru/home/istoriya Упакнкүл тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210803175853/https://evbulyak04sp.ru/home/istoriya |date=2021-08-03 }} * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий.стр.179-181 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} * С.И.Хамидуллин, Ю.М.Юсупов,Р.Р.Асылгужин, Р.Р.Шайхеев, И.Р.Саитбатталов,В.Г.Волков,А.А.Каримов,Р.М.Рыскулов,А.Я.Гумерова,Г.Ю.Галеева,Г.Д.Султанова. История башкирских родов. Унлар. Том 4.стр.90. Ревизские скаски 1816г. стр. 149 - 152. -Уфа; ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат, 2014 - 288с.; илл. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] pwh9xb9621qbghdhpxpee5ekw1vj4wk 0 10109 1305107 1288832 2026-09-12T14:12:11Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288832|1288832]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305107 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Урманкүл |статус = ауыл |башҡортса исеме = Урманкүл |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 13 | lat_sec = 16 |lon_deg = 56 | lon_min = 11 | lon_sec = 55 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 147 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452887 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204816009 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Урманкүл''' ({{lang-ru|Урманкуль}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 147 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452887, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204816009. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||147||72||75||49,0||51,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 37 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Ҡаҙансы]]): 2 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 73 км == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000028.html «Налог Белешмәһе» системаһында Урманкүл ауылы]</ref> {{Колонки|2}} * Үрге урам ({{lang-ru|улица Верхняя}}) * Яр буйы урамы ({{lang-ru|улица Набережная}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}}) {{Колонки|конец}} == Хәҙерге торошо == Бирелə 56 йортта 121 кеше йәшәй, шуларҙың 71-е эшлəп йөрөй, ə 13 — 18 йәшкə тиклем балалар һəм 37 — пенсия йәшендəгелəр. Халыҡ бик әүҙем тормош менəн йәшәй: күплəп мал ҡарай, умартасылыҡ менән шөғөллəнə. <br>Шуныһы үкенесле, бөгөнгө көндə ауылда фельдшер-акушерлык пункты, мəктəп юҡ, ир — егеттәрҙең күбеһе Себер яҡтарында хеҙмəт һала. Балалар [[Иҫке Ҡаҙансы]] мəктəбенə автобус менəн йөрөп уҡый. Ауылда газ булмағанлыҡтан, утынды һатып алырға, йәки үҙҙәренә əҙерлəргə тура килə. Оло быуын кешелəре өсөн был ҡатлаулы, əлбəттə. Шуға күрə ауыл халҡы түҙемһеҙлек менән зəңгəр яғыулыҡ беҙгә лә килеп етəр, тип өмөтлəнə. == Тарихы == Урманкүл ауылы [[1825 йыл]]дарҙа барлыҡҡа килгән. Риүәйәттәр, халыҡ һөйләгәндәр буйынса, шул билдәле: Ҡазан яҡтарынан был яҡтарға бер татар кешеһе килеп сыға һәм Ҡаҙансы башҡорттарынан ер һорай. Ер бирәләр, тик тау башында урман киҫеп кенә ултырырға ҡушалар. Бына шулай Урманкүл ауылы барлыҡҡа килә . Ауылдың нəкъ тау башында терелəй күмелгəн партизандар зыяраты бар. <br>Бəлəкəй генə Урманкүлдəн Бөйөк Ватан һуғышына 56 кеше китə һəм бер нисәһе генə иҫəн-һау əйлəнеп ҡайта. == Тирә-яҡ мөхит == Урманкүл (халыҡ телендə Көтмəҫтау) ауылы район үҙəгенəн 40 километр алыҫлыҡта бик матур урында урнашҡан. Урман-кырҙары елəк-емешкə, бәшмәккә бай. Көтмəҫ тауында ишелеп ер елəге уңа. Бирелə ағып ятҡан Мота һəм Көтмəҫ йылғалары Таныпҡа барып ҡушыла. Шулай уҡ ауыл шишмəлəргə лə бай: Мөслим, Изге шишмə, Əсәлəр шишмəһе һəм башҡалар. Урман аҫты күле, Йәмьяҙ йылғаһы да ауылды йәмләй. Йылғаларҙа ҡыр өйрәктəре ҡышларға ла ҡала. Яҙ көндәрендә йылға-күлдәргə аҡҡоштар ҡайта. == Һылтанмалар == * Ф. Ф. Юнысова. Ышаныч. Урманкүл. № 7,16.02.2022. Башҡортостан Республикасының «Башкортостан Республикасы» Нәшрият йорты дәүләт унитар предприятиесы. == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] 1p29g8i7p84pbvu8lwj02sqsnkpu6c9 0 10110 1305105 1288834 2026-09-12T14:11:38Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288834|1288834]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305105 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Урмияҙ |статус = ауыл |башҡортса исеме = Урмияҙ |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 5 | lat_sec = 14 |lon_deg = 56 | lon_min = 53 | lon_sec = 1 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 583 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452891 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204846001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Урмияҙ''' ({{lang-ru|Урмиязы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 583 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452891, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204846001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||583||301||282||51,6||48,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 25 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 133 км == Тарихы == Урмияҙ — «Йөрөмә яҙ!»- тигәндән ауыл исеме килеп сығыуы ихтимал, ныҡ батҡаҡ булған.<br> Риүәйәттәр буйынса, был яҡҡа ике мөсөлман кешеһе килеп ултырған һәм ауылға исемдәрен биргән. Йүрмей бында, ә Көбәй тигән кеше [[Ҡубыяҙ]]да ҡалған. [[Төй]] һәм [[Урмия (Төй ҡушылдығы)|Урмия йылға]]лары буйына урнашҡан Юрмияҙ хәҙер Урмияҙ тип атала.<br> Бында элек- электән башҡорттар йәшәгән. Килгән марыйҙар хеҙмәтсе булып торған . Архив мәғлүмәттәре буйынса [[1795 йыл]]да 25 йортта 144 кеше, [[1870 йыл|1870]] — 66 йорт 401 кеше, [[1895 йыл|1895]]—114 йорт 655 , [[1920 йыл]]да 171 йортта 931 кеше йәшәгән.<br> Ауылда [[мәсет]] булыуы билдәле. Хатибы — Ғайнулла Туҡтамышев. == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000068.html «Налог Белешмәһе» системаһында Урмияҙ ауылы]</ref> {{Колонки|2}} * 8 Март урамы ({{lang-ru|улица 8 Марта}}) * Тау урамы ({{lang-ru|улица Горная}}) * Ленин урамы ({{lang-ru|улица Ленина}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|улица Молодежная}}) * Пионер урамы ({{lang-ru|улица Пионерская}}) * Совет урамы ({{lang-ru|улица Советская}}) * Тракт урамы ({{lang-ru|улица Трактовая}}) * Хисмәтуллин урамы ({{lang-ru|улица Хисматуллина}}) * Чапаев урамы ({{lang-ru|улица Чапаева}}) {{Колонки|конец}} == Билдәле шәхестәре == * [[Дихин Ришат Марат улы]] (27.06.1987—27.03.2021), муниципаль хеҙмәткәр. [[2019 йыл]]дың [[27 март]]ынан [[Асҡын районы|Асҡын район]] хакимиәте башлығы<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1575116-v-bashkirii-prostilis-s-glavoy-askinskogo-rayona-rishatom-dikhinym/ ИА «Башинформ», 29 марта 2021 года]{{V|29|03|2021}}</ref>. * [[Зиннәтуллина (ҡыҙ фамилияһы Шәрәфетдинова) Лилиә Рәғит ҡыҙы]] — филология фәндәре кандидаты, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның Нефтекама филиалы уҡытыусыһы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Урмияҙ топонимдары]] == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * {{ИСДБ}}{{ref-ru}}{{V|29|03|2021.}} * История башкирских родов. Балыҡсы. Том 3.- Уфа, ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат. 2014. — 236с: илл, стр.64 == Һылтанмалар == * {{БЭ|94269}}{{V|29|03|2021}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] ivx3zmu39vosj1f6879rb1zfjq64dmp 0 10111 1305104 1288835 2026-09-12T14:11:12Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288835|1288835]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305104 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Үршиҙе |статус = ауыл |башҡортса исеме = Үршиҙе |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 8 | lat_sec = 59 |lon_deg = 57 | lon_min = 4 | lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 276 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452891 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204846005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Үршиҙе''' ({{lang-ru|Уршады}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 276 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452891, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204846005. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||276||138||138||50,0||50,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 40 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 129 км == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000071.html «Налог Белешмәһе» системаһында Үршиҙе ауылы]</ref> * Тау урамы ({{lang-ru|улица Горная}}) * Урман урамы ({{lang-ru|улица Лесная}}) * Болон урамы ({{lang-ru|улица Луговая}}) * Күпер урамы ({{lang-ru|улица Мостовая}}) * Яр буйы урамы ({{lang-ru|улица Набережная}}) * Урал урамы ({{lang-ru|улица Уральская}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}}) == Тарихы == Үршиҙе-Үрге шишмә, тигәндән. Ауылдың беренсе урыны зыяраттың өҫкө яғы янында булған. [[Тәфтиләү]] яуы ваҡытында ауыл яндырылғас, халыҡ Мәндекәй тигән ауылға йылға буйлап киткәндәр. Шунан, Мәндекәй ҡарттары кире ҡайтырға кәңәш биргән. Халыҡ ҡайтып, хәҙерге күперҙең теге яғына урнашалар. Ә [[Һөйәнтүҙ]] яғынан килгәндәр Саҙиҡ бабай урынына урынлашҡан булған. [[Һөйәнтүҙ]] яндырылғас, бер ҡыҙ бала туғанын күтәреп, кеше йәшәгән төбәк эҙләп бында килгән.<br> [[1750 йыл]]да ауылда 2-3 йорт булған.15 кеше йәшәгән. Ауыл халҡы бик тырыш булған. [[Һунар]], балыҡ тотоу, [[ҡортсолоҡ]], [[солоҡсолоҡ]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. Унан ер эшкәртеү киткән. Бер нисә [[Һыу тирмәне (Поставы)|һыу тирмәне]] булған. Үршиҙе ауылы [[Сарс (Төй ҡушылдығы)|Сарс]] һәм Шады йылғаларының үр башында урнашҡан.<br> Таҫтүбә ауылы халҡына 65 йылға арендаға ер биргәндә Үршиҙе ауылы кешеләре Илекәй Итбаев(документҡа ҡул ҡуйған), Ниғмәтулла Собханҡолов, Шәйли Мурсәлимов, Итбай Аҙнабаев, Шәмиғол Иткустин тамға ҡуйғандар.<br> Архив мәғлүмәттәре буйынса [[1795 йыл]]да 13 йортта 43 кеше, [[1834 йыл]]да 25 йортта 133 кеше, [[1895 йыл]]да 60 йортта 415, [[1920 йыл]]да 116 йортта 595 башҡорт йәшәгән. Архив мәғлүмәттәрендә [[1870 йыл]]да ауылда мишәрҙәр йәшәй тип күрһәтелһә лә, мишәрҙәр булмаған ауылда.<br> Мәсет теркәлгән. Имам — Вәлинур Зәйнетдинов [[1911 йыл|(1911 йыл)]] == Ер-һыу атамалары == Яланҡул, Шарлауыҡ-шишмә, Сарабүләк, Шәрип тауы, Захаркүл, Ташлыкүл шишмәһе, быуаһы. == Сығанаҡтар == * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий.стр. 191—192 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} * История башкирских родов. Балыҡсы. Том 3.- Уфа, ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат. 2014. — 236с: илл, стр.64 <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] ba2r06eva3njf77qg0qsctcj13ekp0m 0 10112 1305112 1288827 2026-09-12T14:13:31Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288827|1288827]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305112 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Табаҫҡытамаҡ |статус = ауыл |башҡортса исеме = Табаҫҡытамаҡ |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 7 | lat_sec = 53 |lon_deg = 57 | lon_min = 27 | lon_sec = 50 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 462 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452897 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204850001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Табаҫҡытамаҡ''' ({{lang-ru|Усть-Табаска}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 462 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. 1937 йылда ойошторолған. Почта индексы — 452897, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204850001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||462||241||221||52,2||47,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 75 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Красноуфимск): 80 км == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000076.html «Налог Белешмәһе» системаһында Табаҫҡытамаҡ ауылы]</ref> * Гагарин урамы ({{lang-ru|улица Гагарина}}) * Урман урамы ({{lang-ru|улица Лесная}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}}) * Морозов урамы ({{lang-ru|улица Морозова}}) * Таулы урамы ({{lang-ru|улица Нагорная}}) * Яңы урам ({{lang-ru|улица Новая}}) * Пионер урамы ({{lang-ru|улица Пионерская}}) * Черемушки урамы ({{lang-ru|улица Черемушки}}) == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] 7fwlvqvhdx1mwkl4frcavks21uwfoq3 0 10113 1305103 1288836 2026-09-12T14:10:57Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288836|1288836]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305103 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Үтәш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Үтәш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 5 | lat_sec = 27 |lon_deg = 56 | lon_min = 47 | lon_sec = 58 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 182 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452891 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204828003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Үтәш''' ({{lang-ru|Утяшино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 182 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452891, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204828003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||182||99||83||54,4||45,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 18 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡубыяҙ]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 128 км == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000050.html «Налог Белешмәһе» системаһында Үтәш ауылы]</ref> * Төп урам ({{lang-ru|улица Ключевая}}) * Крупская урамы ({{lang-ru|улица Крупская}}) * Ленин урамы ({{lang-ru|улица Ленина}}) * Октябрь урамы ({{lang-ru|улица Октябрьская}}) * Тюйск урамы ({{lang-ru|улица Тюйская}}) == Тарихы == [[1752 йыл]]дағы [[Өфө]] — [[Танып]] волосы [[башҡорттар]]ы килешеүендә [[типтәрҙәр]] ҡабул ителеүе, уларҙың Үтәш ауылына нигеҙ һалыуы билдәле.<br> [[1813 йыл]]да [[башҡорттар]] керткән 1йән [[Мишәрҙәр|мишәр]], [[1816 йыл]]да 152 [[Типтәрҙәр|типтәр]], [[1834 йыл]]да 220, [[1858 йыл]]да — 410, [[1870 йыл]]да — 426, [[1895 йыл]]да — 632, [[1920 йыл]]да — 823 кеше теркәлгән. == Әҙәбиәт == * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий стр. 200—201] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] ch4rkkj3hzeclhatzop9d20zr3jlz3p 0 10114 1305127 1288811 2026-09-12T14:18:35Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288811|1288811]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305127 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡаракүл |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡаракүл |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 2 | lat_sec = 14 |lon_deg = 56 | lon_min = 26 | lon_sec = 17 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 36 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452896 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204813006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} {{БМ|Ҡаракүл}} '''Ҡаракүл''' ({{lang-ru|Чёрное Озеро}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 36 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452896, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204813006. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||36||18||18||50,0||50,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 11 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Яубүләк (Асҡын районы)|Яубүләк]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 122 км == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000016.html «Налог Белешмәһе» системаһында Ҡаракүл ауылы]</ref> {{Колонки|2}} * Мәктәп урамы ({{lang-ru|улица Школьная}}) {{Колонки|конец}} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] n3zwjgws4dspy9k6nbj86mrfyqyavpr 0 10115 1305102 1288837 2026-09-12T14:10:42Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288837|1288837]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305102 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Сат |статус = ауыл |башҡортса исеме = Сат |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 13 | lat_sec = 3 |lon_deg = 56 | lon_min = 19 | lon_sec = 7 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 44 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452886 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204840008 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Сат''' ({{lang-ru|Чад}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 44 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452886, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204840008. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||44||24||20||54,5||45,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 32 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Мутабаш]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 84 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] kd517edk2ni56z7rsn0dk0lxwddxedb 0 10116 1305100 1288839 2026-09-12T14:10:11Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288839|1288839]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305100 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Шишмә-Ураҡай |статус = ауыл |башҡортса исеме = Шишмә-Ураҡай |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 54 | lat_sec = 43 |lon_deg = 56 | lon_min = 23 | lon_sec = 5 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 245 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452889 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80 204 802 002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Шишмә-Ураҡай''' ({{lang-ru|Чишма-Уракаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 245 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452889, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80 204 802 002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||245||114||131||46,5||53,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 30 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Арбаш]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 136 км == Тарихы == Шишмә Үрәкәй ауылы (элекке Яңысолтанғол) [[Типтәрҙәр|типтәр]]-[[Мишәрҙәр|мишәр]] биләмәһе булараҡ билдәле. Ауылға [[1723 йыл]]дарҙа [[типтәрҙәр]] нигеҙ һалған. Иң тәүҙә Шишмә -Үрәкәй Якунин ауылы янында урнашҡан. [[Башҡорттар]] менән [[1782 йыл]]ғы килешеү нигезендә [[Яугилде (Ҡариҙел районы)|Яугилде]] ауылынан [[мишәрҙәр]] күсеп килгәндәр. Килешеүгә Ғомәр Үрәкәев ҡул ҡуйған һәм күсеп килеүселәрҙе лә үрәкәйәлеләр тип атағандар.<br> ХVIII быуаттың 70-се йылдарында ауыл Шишмә -Үрәкәй исеме алған. Шишмә «родник»,"ключ",Үрәкәй «үр», «юғары» тигән мәғнәлә,йәғни беренсе урнашҡан Яңысолтанғол ауылынан үрҙәрәк урнашҡан тигәнде аңлата. Ауыл янынан [[Екатерина II]] ваҡытында юл төҙөлгән, ул юлдан тотҡондар үткән.<br> [[1886 йыл]]да [[мәсет]] төҙөлгән.<br> [[1936 йыл]]да [[мәсет]] ябылып, [[мәктәп]] асыла һәм ул [[1947 йыл]]ға тиклем эшләй.<br> [[1929 йыл]]да Шишмә -Үрәкәйҙә «Ҡыҙыл Шәреҡ» [[колхоз]]ы төҙөлә.<br> [[1932 йыл]]да айырым хужалыҡтар берләштерелә. Колхоз «Красный ключ» тип атала. Рәйесе Шакир Әхмәтов була.<br> [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на Шишмә-Үрәкәйҙән 151 кеше китә, 78-е яуҙа һәләк була. Тыуған яҡтарға әйләнеп ҡайтҡан 73 ветерандың 27-һе инвалид булып ҡайта.<br> [[1978 йыл]]да мәктәпте һүтеп, уның урынына клуб төҙөйҙәр. == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000018.html «Налог Белешмәһе» системаһында Шишмә Уракай ауылы]</ref> * Ғабдулла Тукай урамы (рус. улица Габдуллы Тукая) * Гагарин урамы (рус. улица Гагарина) * Беренсе май урамы (рус. улица Первомайская) * Ирек урамы (рус. улица Свободы) * Үҙәк урам (рус. улица Центральная) * Мәктәп урамы (рус. улица Школьная) == Билдәле шәхестәре == * [[Аҡсурина Тәржимә Имам ҡыҙы]] [[24 октябрь|(24 октябрь]]-[[1947 йыл|1947 йыл)]] — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы[[2001 йыл|(2001)]] * [[Аскарова Светлана Ғайнулла ҡыҙы]] [[23 июнь|(23 июнь]] [[1959 йыл|1959 йыл)]]- [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре[[2012 йыл|(2012)]] * [[Зарипов Рәфис Хәжми улы]] [[5 июль|(5 июль]] [[1950 йыл|1950йыл)]]- 4йыл [[Солтанай (Асҡын районы)|Солтанай]] ауылында мәктәп директоры, бер йыл Район мәғариф бүлегендә инспектор, 31 йыл Шишмә-Үрәкәй ауылындамәктәп директоры булып эшләй [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре[[2004 йыл|(2004)]], [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифе отличнигы[[1984 йыл|(1984)]], «100 лет образования Республики Башкортостан» миҙалы менән бүләкләнгән * [[Мостафина Рәзифә Мирзихан ҡыҙы]] [[25 май|(25 май]] [[1954 йыл|1954 йыл)]] — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы[[2021 йыл|(2021 йыл)]] * [[Мөхәмәтдинова Роза Зиновий ҡыҙы]] [[15 август|(15 август]] [[1956 йыл|1956 йыл)]] — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре[[2007 йыл|(2007)]] == Һылтанмалар == * Әсләмова Сөмбел. Чишмә авыл. Ышаныч. 21 июнь 2016 йыл. Башҡортостан Республикасының «Башкортостан Республикасы» Нәшрият йорты дәүләт унитар предприятиесы. == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] 0mbny9xhp1nt15rzopv3kh93aulq18n 0 10117 1305099 1288840 2026-09-12T14:09:54Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288840|1288840]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305099 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Сураш (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй|Сураш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Сураш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 4 | lat_sec = 41 |lon_deg = 57 | lon_min = 10 | lon_sec = 39 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Асҡын районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 233 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452895 |почта индекстары = |телефон коды =34771 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80204843003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Сураш''' ({{lang-ru|Чурашево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 233 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452895, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204843003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||233||113||120||48,5||51,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 50 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Солтанбәк (Асҡын районы)|Солтанбәк]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 138 км == Урамдары == Урам исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/004/000061.html «Налог Белешмәһе» системаһында Сураш ауылы]</ref> * Шишмә урамы ({{lang-ru|улица Ключевая}}) * Түңәрәк урамы ({{lang-ru|улица Кольцевая}}) * Сарс урамы ({{lang-ru|улица Сарс}}) * Үҙәк урамы ({{lang-ru|улица Центральная}}) == Тарихы == Сураш ауылы ХVIII быуатта билдәле булыуын төрлө мәғлүмәттәр раҫлай. Беренсе версия буйынса, ауылдың исеме уның урнашыуына бәйле булырға мөмкин. Сарс һәм Күнгәк йылғалары ҡушылып, матур дуға яһап, ауылды ике тапҡыр уратып- уратып аға. Халыҡ телендә ул «Су— ураш» тигәнде белдереп, ауылға исем биргән (ауылды Су- һыу уратҡан мәғнәһендә).<br> Икенсе версия лә бар. Сураш ауылында тыуып үҫкән профессор, юридик фәндәр докторы [[Сәмиғуллин Венир Кәлимулла улы]] «Чураш» исемле тарихи-социологик — очергында сураш ырыуы хатта IX—X быуаттарҙа, иң тәүге [[башҡорттар]] тураһында иҫкә алынғанда уҡ, билдәле булыу мөмкинлеген яҙа.<br> ХVIII быуаттың 30-сы йылдарында, [[башҡорт ихтилалдары]] ваҡытында, ауыл Иҫке Сарс (хәҙерге [[Солтанбәк (Асҡын районы)|Солтанбәк]]) кеүек үк [[Тевкелев Алексей Иванович|Тевкелев]] карателдәре тарафынан яндырылған һәм оҙаҡ ҡына тергеҙелмәгән булыуы ихтимал . [[1795 йыл]]дағы V ревизия мәғлүмәттәрендә ауыл күрһәтелмәгән, ә алдағы ревизия мәғлүмәттәре буйынса, [[1816 йыл]]да — 23, [[1834 йыл|1834]]— 40, [[1850 йыл|1850]]- 68, [[1858 йыл]]да 92 ир-ат заты булыуы билдәле.<br> [[1717 йыл]]дың башында уҡ билдәле булған [[Себер юлы]]ның Балыҡсы волосы Сураш башҡорто Чермшак Илеков «с товарыщи» Танып волосы башҡорттарын Үҙәй ауылы Ураҙай Аҙнағолов, Кулымбет Чискаконов, Ямек Кәҙерғолов [[Өфө йылғаһы]]ның уң яғындағы борт ерҙәренә оҙатыуҙы яңынан башлап ебәрә. Килешеү төҙөп, шул ерҙәргә керҙәштәрҙе (припущенники) керетеү эштәрен башлап ебәреү тураһында мәғлүмәттәр һаҡланған. == Билдәле шәхестәр == * [[Сәмиғуллин Венир Кәлимулла улы]] (15.11.1947) — хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Рәсәй]] Юридик фәндәр академияһы ағзаһы, юридик фәндәр докторы (1998), профессор (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2015)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12237-s-mi-ullin-venir-k-limulla-uly Башҡорт энциклопедияһы — Сәмиғуллин Венир Кәлимулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421132101/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12237-s-mi-ullin-venir-k-limulla-uly |date=2016-04-21 }}{{V|12|11|2017}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий 192-193 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} * С.И.Хамидуллин,Ю.М.Юсупов, Р.Р.Асылгужин, Р.Р.Шайхеев, И.Р.Саитбатталов, Ф.Х.Гайсина,, Р.М. Рыскулов, А.Я.Гумерова, Г.Ю.Галеева, Г.Д.Султанова.- История башкирских родов. Балыҡсы. Том 3 — Уфа; ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат, 2014. —236 стр.53 -54 <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Асҡын районы ауылдары}} [[Категория:Асҡын районы ауылдары]] gy4bozlwujr64kpfjg67q71ugm3cifg 0 10121 1305175 1288763 2026-09-12T14:32:44Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288763|1288763]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305175 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре| Абдрахман}} {{ТП-Рәсәй|Абдрахман |статус = ауыл |башҡортса исеме = Абдрахман |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 14 | lat_sec = 28 |lon_deg = 55 | lon_min = 47 | lon_sec = 50 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = | вид поселения = ауыл советы | поселение = Туҡай ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Туҡай |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = Бәләкәй Туҡбай |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 147 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453489 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205852002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Абдрахман''' ({{lang-ru|Абдрахманово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[Туҡай ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Туҡай ауыл Советы]]на ҡарай. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 147 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453489, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205852002. == Тарихы == Ауылға Нуғай даруғаһы Өршәк-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә шул уҡ даруғаның Туҡай ауылы мишәрҙәре һәм типтәрҙәре Бәләкәй Туҡай исеме менән нигеҙ һала. [[1795 йыл]]дан алып билдәле (8 кеше йәшәгән). [[XIX быуат]]тың икенсе яртыһына тиклем Туҡай ауылы менән бергә иҫәпкә алына<ref>{{БЭ2013|80250}}</ref>. XIX быуаттың 2-се яртыһынан алып хәҙерге исемен йөрөтә. 1865 йылда 24 йортта 325 кеше йәшәгән. Халыҡ игенселек, малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгән. Мәсет эшләгән<ref>{{ИСДБ|страница=53}}</ref>. == Ауылдың XX быуаттағы үҫеше == Ауыл статусын Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөү һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з һанлы Законына ярашлы алды, 1-се статья: {{начало цитаты}}6. тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… а) Туҡай ауыл Советында Абдрахман ауылы{{конец цитаты}} == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||187|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||308|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||203|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||176|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||128|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||147||67||80||45,6||54,4 |- |} ;милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, күпселек милләттәр — [[татарҙар]] (60 %), [[башҡорттар]] (40 %). {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Ревизия материалдары == 1850 йылда<ref>[https://basharchive.ru/census/reviz/50330/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Абдрахман ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостан Милли архивында һаҡлана. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 29 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Туҡай (Ауырғазы районы)|Туҡай]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 53 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref><ref> {{БЭ2013|80250}}</ref>. == Урамдары == {{Колонки|2}} * Урман урамы ({{lang-ru|Лесная улица}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000075.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 3 по Республике Башкортостан]</ref>.{{Колонки|конец}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|80250}} * [https://basharchive.ru/census/reviz/50330/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} == Әҙәбиәт == * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, стр. {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] jw6oxojgvstyjjdwz9ysppse08zlrhr 0 10128 1305167 1288771 2026-09-12T14:30:01Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288771|1288771]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305167 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Арыҫлан |статус = ауыл |башҡортса исеме = Арыҫлан |оригинальное название = {{lang-ru|Арсланово}} |ил = |герб = |флаг = |изображение = Village Arslanovo, Aurgazinsky District.JPG |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 9 | lat_sec = 25 |lon_deg = 55 | lon_min = 53 | lon_sec = 57 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Ишле ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Ишле |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[татарҙар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 50 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453471 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205816002 |Commons-тағы категория = Arslanovo, Aurgazy rayon |сайт = |сайт теле = }} '''Арыҫлан''' ({{lang-ru|Арсланово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 50 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453471, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205816002. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 15 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ишле (Ауырғазы районы)|Ишле]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 42 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>. == Тарихы == Арыҫлан ауылында 1811 йылдан Сембер губернаһынан хеҙмәтле татарҙар йәшәй<ref>{{ИСДБ|страница=56}}</ref> Ауыл тораҡ пунктының ''ауыл'' статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында», 211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: {{начало цитаты}}6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә:<br> 5) Ауырғазы районында:…<br> д) Ишле ауыл Советы Арыҫлан ҡасабаһының{{конец цитаты}} == Этимологияһы == Атамаһы шәхси ''Арыҫлан'' исеменән барлыҡҡа килгән<ref name="автоссылка1">{{книга|автор=[[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисаметдинова Ф. Г.]], [[Сиразитдинов, Зиннур Амирович|Сиразитдинов З. А.]]|заглавие=Русско-башкирский словарь справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан|место=[[Уфа]]|издательство=[[Китап (издательство)|Китап]]|год=2001|страницы=|страниц=320|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=10000}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||50||21||29||42,0||58,0 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (87 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == * Әй урамы ({{lang-ru|Айская улица}}) * Туғандар урамы ({{lang-ru|Братская улица}}) * Шакиров урамы ({{lang-ru|улица Шакирова}}) * Королев урамы ({{lang-ru|улица Королева}})<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/aurgazinskiy-rayon/derevnya-arslanovo/ Арыҫлан урамдары]</ref> == Рәсемдәр == <gallery> Bus stop ib Village Arslanovo, Aurgazinsky District.JPG|автобус туҡталышы Village Arslanovo, Aurgazinsky District.JPG </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == *{{ИСДБ|страница=56}} * == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 78js12t8zxf3v89b2au7k4xogzs8w5x 0 10130 1305170 1288768 2026-09-12T14:30:52Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288768|1288768]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305170 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Әхмәр |статус = ауыл |башҡортса исеме = Әхмәр |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = | lat_sec = |lon_deg = 56 | lon_min = | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Ишле ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Ишле |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = татарҙар |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 67 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453471 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205816003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Әхмәр''' ({{lang-ru|Ахмерово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[Ишле ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Ишле ауыл Советы]] составына инә. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 67 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453471, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205816003. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 25 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ишле (Ауырғазы районы)|Ишле]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 51 км == Тарихы == Ҡалтай (хәҙерге Кушнаренко районы), Әхмәр, Бүреҡаҙған (Стәрлетамаҡ өйәҙе) ауылынан күскенсе мишәрҙәр ауыл хужалығы культураһы түбән булыу, ер эшкәртеүҙә ағас ҡырҡыу һәм ҡаты баҫыу системаларының өҫтөнлөк итеүе сәбәпле, яңы урында Әхмәр ауылына нигеҙ һала. 1751 йылда Яйыҡ-Ҫыбы-Меңле улусы башҡорттарынан ҡуртымға ер алалар. Элек бында Хөсәйен тигән ауыл була. Мишәрҙәр был ерҙә «ныҡ төпләнеү маҡсатында» рөхсәт һорай. Бүреҡаҙған ауылы мишәре Әхмәр Абдулов 1756 йылдың 17 июлендә Ырымбур губерна канцелярияһы бойороғон ала. Әхмәт ауылынан — 12, Ҡал­тайҙан — 4, Бүреҡаҙғандан — 1 хужалыҡ күсеп килгән. 1834 йылда Әхмәр ауылында 85, 1859 йылда — 112 мишәр йәшәгән. Бында шулай уҡ Рәхим һәм Ибрай ауылдарынан бер нисә яһаҡлы татар, типтәр булған<ref>{{ИСДБ|страница=54}}</ref>. Ауыл статусын Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з Законына, 1-се статьяға ярашлы алды: {{начало цитаты}}6. тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә:<br> 5) Ауырғазы районында:…<br> е) Ишле ауыл Советы Әхмәр ауылының {{конец цитаты}} == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||67||36||31||53,7||46,3 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (89 %). {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдар == {{Колонки|2}} * Әй урамы ({{lang-ru|Айская улица}}) * Королёв урамы ({{lang-ru|улица Королёва}}) * Шакиров урамы ({{lang-ru|улица Шакирова}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000102.html Госсправка сайтында урам исемдәре]</ref>{{Колонки|конец}} == Билдәле шәхестәре == * [[Кәримов Таһир Шакир улы]] ([[5 ғинуар]] [[1912 йыл]] — [[21 июнь]] [[1978 йыл]]) — композитор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. * [[Шаһабетдинов Филарет Һаҙый улы]] ([[12 февраль]] [[1947 йыл]]) — (ижади псевдонимы Филарет Шага; 1947), рәссам, график, педагог. 1974 йылдан Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы, 1998 йылдан Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. 1977 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2014). == Тәбиғәт ҡомартҡылары == * Ауылдан 1 саҡрым төньяҡтараҡ гипстан эшләнгән карст Әхмәр упҡыны — [[Вертолёт мәмерйәһе]] урынлашҡан. == Видеояҙмаларҙа == * Пещера «Вертолётная»<ref>{{YouTube|ugerYyCQZ1A|logo=1}}</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{ИСДБ|страница=54}} * [https://basharchive.ru/census/reviz/86130/ 1816 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/56379/ 1818-1834 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] t44eqnu9yccjvx3dbtn00c7n3gteklx 0 10131 1305174 1288764 2026-09-12T14:32:14Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288764|1288764]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305174 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Әхмәт |статус = ауыл |башҡортса исеме = Әхмәт |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = | lat_sec = |lon_deg = 56 | lon_min = | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Туҡай ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Туҡай |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[татарҙар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 38 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453489 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205852004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Әхмәт''' ({{lang-ru|Ахметово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 38 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453489, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205852004. == Тарихы == Әхмәт ауылы 1926 йылдан һуң барлыҡҡа килә. 1930 йылға тиклем Стәрлетамаҡ кантонының Өршәк-Мең улусы составына инә<ref>[https://ufagen.ru/places/aurgazinskiy/ahmetovo.html Ахметово]</ref>. Ауыл тораҡ пунктының ''ауыл'' статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында», 211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: {{начало цитаты}}6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә:<br> 5) Ауырғазы районында:…<br> г) Туҡай ауыл Советының Әхмәт ҡасабаһы{{конец цитаты}} == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||38||18||20||47,4||52,6 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (77 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 28 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Туҡай (Ауырғазы районы)|Туҡай]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 51 км == Урамдары == Баҫыу урамы ({{lang-ru|Полевая улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000080.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://basharchive.ru/census/reviz/86164/ 1834 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} == Әҙәбиәт == {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] k5k0aekdvnrz1g5x90umdmk4z6l16p9 0 10132 1305162 1288776 2026-09-12T14:28:37Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288776|1288776]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305162 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Байыш}} {{ТП-Рәсәй|Байыш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Байыш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = | lat_sec = |lon_deg = 56 | lon_min = | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Ибрай ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Ибрай |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[татарҙар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 54 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453472 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205810002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Байыш''' ({{lang-ru|Баишево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 54 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453472, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205810002. == Тарихы == Байыш ауылы [[1875 йыл]]да, мишәрҙәрҙең бер өлөшө Исмәғил ауылынан айырылып сыҡҡас, барлыҡҡа килә. 1902 йылда ауылда 155 кеше менән 32 ихата иҫәпләнә<ref>{{ИСДБ|страница=56}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||54||28||26||51,9||48,1 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[татарҙар]] (69 %), типтәрҙәр (туған татар теле менән) (31 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 11 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Кесе Ибрай]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 30 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>. == Урамдары == Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000016.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{ИСДБ|страница=56}} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] rina7nmstv9k7hii5h8wavcydqys4c0 0 10133 1305207 1288732 2026-09-12T14:43:49Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288732|1288732]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305207 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Байкал (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй|Байкал |статус = ауыл |башҡортса исеме = Байкал |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 55 | lat_sec = 34 |lon_deg = 55 | lon_min = 53 | lon_sec = 5 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = {{ Население | Байкал (Аургазинский район) | тс }} | иҫәп алыу йылы = {{ Население | Байкал (Аургазинский район) | г }} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453473 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205802003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Байкал''' ({{lang-ru|Байкал}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 53 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453473, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205802003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||53||24||29||45,3||54,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 15 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Балыҡлыкүл]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]]): 40 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] q6w8lengdzbbl2fs8mg1zs8hwaqjwmi 0 10134 1305183 1288755 2026-09-12T14:35:45Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288755|1288755]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305183 wikitext text/x-wiki {{БМ|Баҡай}} {{ТП-Рәсәй|Баҡай |статус = ауыл |башҡортса исеме = Баҡай |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 3 | lat_sec = 57 |lon_deg = 55 | lon_min = 46 | lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Солтанморат ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Солтанморат |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = татарҙар |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 20 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453498 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205840002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Баҡай''' ({{lang-ru|Бакаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 20 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453498, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205840002. == Тарихы == Баҡай ауылы [[XVIII быуат]]тың 30-сы йылдарынан билдәле. Ауылға [[1785 йыл]]да яһаҡлы татарҙар нигеҙ һала. V рәүиз ваҡытына Солтанморат ауылынан 20 хеҙмәтле татар күсеп ултыра. 1902 йылда Түрһәғәҙе йылғаһы буйындағы ауыл Баҡай Түрһәғәҙе тип аталған, ул 9 йорттан торған, унда 66 татар йәшәгән. Уның икенсе исеме Бәләкәй Дүртөйлө<ref>{{ИСДБ|страница=56}}</ref>. 1930 йылға тиклем Стәрлетамаҡ кантонының Өршәк-Мең улусына инә. 20-се быуат башында 1927 йылда Солтанморат ауылынан сыҡҡан һәм 60-сы йылдарҙа район картаһынан юғалған бер нисә ауыл кешеһе күсереп ултыра. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||20||8||12||40,0||60,0 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (71 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 13 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Солтанморат]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 43 км == Урамдары == Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000052.html Госсрпавка сайтында урамдар исеме]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://basharchive.ru/census/reviz/86128/ 1850 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/59509/ 1834 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/58692/ 1816 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{ИСДБ|страница=56}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 3l1yecgzstpipook8ninfklq9y6slbt 0 10135 1305205 1292544 2026-09-12T14:43:23Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288733|1288733]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305205 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Балыҡлыкүл |статус = ауыл |башҡортса исеме = Балыҡлыкүл |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = | lat_sec = |lon_deg = 56 | lon_min = | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Балыҡлыкүл ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Балыҡлыкүл |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 417 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453473 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205802001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Балыҡлыкүл''' ({{lang-ru|Балыклыкуль}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 417 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453473, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205802001. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 9 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 39 км. == Тарихы == Балыҡлыкүл ауылы [[1756 йыл]]да, мишәрҙәр меркет-меңлеләр менән ер һатып алыу килешеүен төҙөгәс, барлыҡҡа килә. Типтәрҙәр, үҙ сиратында, 1758 һәм 1762 йылдарҙа аҫаба башҡорттар менән килешеү төҙөй. XIX быуат уртаһында 57 йортта 391 мишәр һәм типтәр иҫәпләнә. Бынан тыш, йомошло татарҙар ҙа теркәлгән<ref>{{ИСДБ|страница=54}}</ref>. 1865 йылда Балыҡлыкүл исемле 2 ауыл теркәлгән: беренсеһендә 100 йортта 625 кеше йәшәгән (2 мәсет, училище, һыу тирмәне булған); икенсеһендә 45 йортта — 386 кеше (мәсет, училище булған). Игенселек, малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. 1906 йылда 3 ауыл теркәлгән: 1‑се Балыҡлыкүлдә 486 кеше йәшәгән (мәсет, мөгәзәй булған); 2‑се Балыҡлыкүлдә — 628 кеше (мәсет, бакалея кибете, мөгәзәй булған); 3‑сө Балыҡлыкүлдә — 765 кеше (мәсет, бакалея кибете булған). 20 быуаттың 30‑сы йылдарынан башлап ауылдар бергә иҫәпкә алына<ref>{{БЭ2013|80656}}</ref>. ==Хәҙерге осор == Балыҡлыкүл ауылы — административ үҙәк. Ауылда башланғыс мәктәп—балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||2211|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||1163|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||623|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||472|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||458|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||417||197||220||47,2||52,8 |- |} 1906 йылда 1879 кеше иҫәпләнгән. ;Милли состав [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса — күпселек [[татарҙар]] (93 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == {{Колонки|2}} * Киров урамы ({{lang-ru|улица Кирова}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}}) * Йырын урамы ({{lang-ru|Овражная улица}}) * Совет урамы ({{lang-ru|Советская улица}}) * Хеҙмәт урам ({{lang-ru|Трудовая улица}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000083.html Госсправка сайтында урам исемдәре]</ref>. {{Колонки|конец}} == Билдәле шәхестәре == * [[Аритҡолов Дәүләт Шаһи улы]] ([[5 май]] [[1901 йыл]] — [[23 февраль]] [[1943 йыл]]) — Граждандар һуғышында ҡатнашҡан һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир. * [[Исмәғилев Ғәләү Сиражетдин улы]] ([[3 июль]] [[1918 йыл]] — [[16 март]] [[1995 йыл]]) — философ. Философия фәндәре кандидаты (1955). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Юғары мәктәп уҡытыусыһы<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/87616/ Исмәғилев Ғәләү Сиражетдин улы]</ref>. == Видеояҙмаларҙа == * {{YouTube|hHUYIPoE-yY|logo=1}} Зубаировы (Аургазинский район,д. Балыклыкуль) * {{YouTube|2EX2h__wP9Q|logo=1}}Установка минарета в мечеть д.Балыклыкуль Аургазинского р/на == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://basharchive.ru/census/reviz/58502/ 1816 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/56495/ 1818-1834 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/86103/ 1850 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} * {{БЭ|80656}} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] h4s4reuvzpy9euocmrn5hv1i4q9ht14 0 10138 1305161 1288777 2026-09-12T14:28:14Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288777|1288777]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305161 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Берлек |статус = ауыл |башҡортса исеме = Берлек |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = | lat_sec = |lon_deg = 56 | lon_min = | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = | вид поселения = ауыл советы | поселение = Ибрай ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Ибрай |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[татарҙар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 25 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453472 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205810003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Берлек''' ({{lang-ru|Берлек}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 25 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453472, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205810003. == Тарихы == Берлек ауылы [[XX быуат]]тың 20-се йылдары уртаһында барлыҡҡа килә, уға Исмәғил һәм Кесе Ибрай ауылдары крәҫтиәндәре нигеҙ һала. Ауыл тораҡ пунктының ''ауыл'' статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында», 211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: {{начало цитаты}}6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә:<br> 5) Ауырғазы районында:…<br> к) Ибрай ауыл Советы Берлек ҡасабаһының{{конец цитаты}} Ауылдың исеме «Берлек» колхозы исеменән алынған («берлек», «берҙәмлек» һүҙенән)<ref name="автоссылка1">{{книга|автор=[[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисаметдинова Ф. Г.]], [[Сиразитдинов, Зиннур Амирович|Сиразитдинов З. А.]]|заглавие=Русско-башкирский словарь справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан|ответственный=|место=[[Уфа]]|издательство=[[Китап (издательство)|Китап]]|год=2001|страницы=39|страниц=320|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=10000}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||25||15||10||60,0||40,0 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[татарҙар]] (74 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == Район үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан. * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 13 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Кесе Ибрай]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 30 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> == Урамдары == * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})<ref>[https://addressmap.org/Башкортостан__Респ/Аургазинский__район/Берлек__020 улицы д. Берлек]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == *{{книга|автор=[[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисаметдинова Ф. Г.]], [[Сиразитдинов, Зиннур Амирович|Сиразитдинов З. А.]]|заглавие=Русско-башкирский словарь справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан|ответственный=|место=[[Уфа]]|издательство=[[Китап (издательство)|Китап]]|год=2001|страницы=39|страниц=320|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=10000}} == Һылтанмалар == * == Сығанаҡтар == <references/> * {{АТУ РБ}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] bhzenoipuyivad32z90imnvn4j9a9bw 0 10142 1305190 1288748 2026-09-12T14:38:30Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288748|1288748]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305190 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Үрге Ләкәнде |статус = ауыл |башҡортса исеме = Үрге Ләкәнде |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 6 | lat_sec = 37 |lon_deg = 56 | lon_min = 14 | lon_sec = 3 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Нуғаҙаҡ ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Нуғаҙаҡ |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = башҡорттар, татарҙар |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 72 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453499 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205828002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Үрге Ләкәнде''' ({{lang-ru|Верхние Леканды}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 72 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453499, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205828002. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 27 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Татар Нуғаҙағы]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Нуғаҙаҡ]]): 4 км == Тарихы == Ләкәнде ауылының ''Үрге Ләкәнде'' ауылы 1783 йылдан, IV рәүиз йылынан, ә Түбәнге Ләкәнде 1786 йылдан билдәле. Беренсе ауылға, Үрге Ләкәнде ауылына типтәрҙәр нигеҙ һала, ә икенсеһенә - Дыуан-Табын улусы аҫабалары менән керҙәшлек килешеүе буйынса мишәрҙәр нигеҙ һала. Үрге Ләкәнде ауылында, барлыҡҡа килеү мәлендә 12 кеше була. 1834 йылда Түбәнге Ләкәнде ауылында типтәрҙәр һаны 200 кеше иҫәпләнә<ref>{{ИСДБ|страница=55}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||72||34||38||47,2||52,8 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (65 %), татарҙар (35 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == * Йондоҙ урамы ({{lang-ru|улица Юлдуз}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000040.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> == Видеояҙмаларҙа == * [https://yandex.ru/video/preview/?text=верхние%20леканды%20на%20ютубе&path=yandex_search&parent-reqid=1649525330635187-8685231076188713303-vla1-4661-vla-l7-balancer-8080-BAL-8566&from_type=vast&filmId=14540954839822745402 деревня Верхние Леканды] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://basharchive.ru/census/reviz/67736/ 1816 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/86080/ 1818-1834 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/51072/ 1834 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/55625/ 1850 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} == Әҙәбиәт == * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001,стр.55 {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 2o63bomfyebtcdo05vpovp719pk7ipn 0 10152 1305159 1288779 2026-09-12T14:27:42Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288779|1288779]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305159 wikitext text/x-wiki {{БМ|Дүртөйлө (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй|Дүртөйлө |статус = ауыл |башҡортса исеме = Дүртөйлө |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 6 | lat_sec = 8 |lon_deg = 55 | lon_min = 47 | lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Яңы Кәлсер ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Яңы Кәлсер |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[татарҙар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 349 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453474 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205831007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Дүртөйлө''' ({{lang-ru|Дюртюли}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 349 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453474, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205831007. == Тарихы == VI ревизия 1811 йылда ауыл халҡын милли яҡтан ныҡ ҡатнаш итеп күрһәтә — 211 аҫаба башҡорт, 48 керҙәш башҡорт, Күҙәк, Әтекәй ауылдарынан килгән 88 типтәр. VII рәүиз ваҡытында Иҫке Төрөмбәттә 77 кеше йәшәгән 13 йорт иҫәпләнә. 20 быуат уртаһында 373 кеше йәшәй, 23 керҙәш иҫәпләнә. Игенселек, яңы өлкә булараҡ, Меркет-Мең улусы халҡында яй юл яра. 1842 йылда 116 кешегә 48 бот ужым, 360 бот ярауай иген сәселә<ref>{{ИСДБ|страница=51}}.</ref> Дүртөйлө ауылы 2007 йылдың 10 сентябренә тиклем Иҫке Төрөмбәт тип атала<ref>[http://lawrussia.ru/texts/legal_216/doc216a316x255.htm Правительство Российской Федерации. Постановление от 10 сентября 2007 г. N 572] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080604042101/http://lawrussia.ru/texts/legal_216/doc216a316x255.htm |date=2008-06-04 }}</ref>. == Этимологияһы == Төрөмбәт ауылы Меркет-Мең улусы сотнигы Төрөмбәт Ырыҫҡоловтың исеме менән аталған. Уның исеме менән Иҫке Төрөмбәт (хәҙер Дүртөйлө ауылы) һәм Яңы Төрөмбәт ауылдары атала. Сотник үҙе XVIII быуаттың 60-сы йылдарындағы сығанаҡтарҙа телгә алына. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||349||161||188||46,1||53,9 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[татарҙар]] (94 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 11 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Кәлсер]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 41 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>. == Урамдары == * Гагарин урамы ({{lang-ru|улица Гагарина}}) * Ленин урамы ({{lang-ru|улица Ленина}}) * Совет урамы ({{lang-ru|Советская улица}}) * Шишмё урамы ({{lang-ru|улица Чишма}})<ref>[https://addressmap.org/Башкортостан__Респ/Аургазинский__район/Дюртюли__119 улицы д.Дюртюли]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|81671|автор=Сафин М. Х., Әминева М. С.}} * {{ИСДБ|страница=51}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 63iol4r5pf3gdxj4nji6vir2tdzliuz 0 10153 1305197 1288741 2026-09-12T14:40:46Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288741|1288741]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305197 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ермолаевка |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ермолаевка |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 54 | lat_sec = 41 |lon_deg = 56 | lon_min = 3 | lon_sec = 16 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Сыуаш-Ҡарамалы ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Сыуаш-Ҡарамалы |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[сыуаштар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 3 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453485 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205872002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ермолаевка''' ({{lang-ru|Ермолаевка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453485, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205872002. == Тарихы == Ермолаевка ауылын Ҡарамалы тип тә йөрөткәндәр. Ул ҙур булмаған. [[XX быуат]]тың 20-се йылдарында 23 йортта 126 кеше генә йәшәгән<ref>{{ИСДБ|страница=57}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||3||2||1||66,7||33,3 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[сыуаштар]] (100 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 20 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Сыуаш-Ҡарамалы]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (БелоеОзеро): 17 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> == Урамдары == Шартлы урам ({{lang-ru|Условная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000143.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{ИСДБ|страница=57}} == Сығанаҡтар == {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 5e3zqruh0oi3029rbuhqc4aaepv05ib 0 10155 1305191 1288747 2026-09-12T14:38:50Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288747|1288747]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305191 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Зәйет |статус = ауыл |башҡортса исеме = Зәйет |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 5 | lat_sec = 16 |lon_deg = 56 | lon_min = 9 | lon_sec = 13 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = | поселение = ауыл Советы | поселение в таблице = Төрәпә ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Төрәпә |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = татарҙар |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 178 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453484 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205849003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} {{БМ|Зәйет}} '''Зәйет''' ({{lang-ru|Заитово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 178 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453484, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205849003. == Тарихы == Мишәр ауылы Зәйет 1634 йылда Бишауыл-Табын улусы аҫабалары менән керҙәшлек килешеүе буйынса барлыҡҡа килә. VIII рәүиз буйынса мишәрҙәр 53 кеше иҫәпләнә. Шул уҡ шарттарҙа XVIII быуат аҙағында типтәрҙәр ҙә күсеп ултыра. 1783 йылғы IV ревизия рәүиз типтәрҙәрҙән егерме кешене асыҡлай<ref>{{ИСДБ|страница=55}}</ref>. 1865 йылда Зәйеттә (Күҙйылғала) 41 йортта 231 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, урман кәсебе менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, һыу тирмәне булған. == Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше == [[1906 йыл]]да мәсет, 2 тирмән, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/85102/ Зәйет ауылы]</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||178||85||93||47,8||52,2 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (42 % %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == Күҙйылға йылғаһы (Ағиҙел йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан. * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 23 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Кузъелга]]): 1 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аҡкүл): 16 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> == Урамдары == * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная улица}}) * Йырын урамы ({{lang-ru|Овражная улица}}) * Күл урамы ({{lang-ru|Озерная улица}}) * Йылға урамы ({{lang-ru|Речная улица}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000130.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://basharchive.ru/census/reviz/58813/ 1834 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/86081/ 1816 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} * == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] oi9ou5ulwbhkvhwf06qd4819lex60n1 0 10156 1305198 1288740 2026-09-12T14:41:00Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288740|1288740]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305198 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ибрай}} {{ТП-Рәсәй|Ибрай |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ибрай |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 56 | lat_sec = 28 |lon_deg = 56 | lon_min = 0 | lon_sec = 31 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Кәбәс ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Кәбәс |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 36 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453486 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205819002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ибрай''' ({{lang-ru|Ибраево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 36 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453486, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205819002. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 14 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Кәбәс]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 23 км == Тарихы == Ибрай ауылы [[1747 йыл]]да, Меркет-Мең улусы башҡорттары менән ерҙе ҡуртымға алғанда барлыҡҡа килә. Мишәрҙәрҙең 2 ғаиләһе ошонда уҡ аҫаба башҡорттарҙан 1794 йылғы килешеү буйынса һатып алынған ерҙә йәшәгән. [[XIX быуат]] башында Ибрай ауылында Түбәнге Новгород губернаһынан хеҙмәтле татарҙар һанап кителгән. VIII ревизия буйынса мишәрҙәр барлығы 21 кеше, типтәрҙәр 40 ир-ат булған. 1859 йылда X ревизия халыҡтың артыуын асыҡлай: ике йортта мишәрҙе һәм 12 йортта 154 типтәрҙе теркәй. Игенселек, малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр<ref>{{ИСДБ|страница=54}}</ref>. Мәсет, училище булған. 1906 йылда мәсет, мәктәп, 2 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән. 20‑се йылдарҙан хәҙерге исемен йөрөтә. ==Этимологияһы == Ауыл Ләкәнде ауылында тыуған үҙенең нигеҙ һалыусыһы Ибрай Теребаевтың (1719—1784) исемен йөрөтә. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||1040|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||825|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||560|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||328|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||283|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||36||19||17||52,8||47,2 |- |} 1920 йылда 1040 кеше йәшәгән. ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (100 процент)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == * М.Ғафури урамы ({{lang-ru|М.Гафури}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000091.html Госсправка сайтында урам исемдәре]</ref> == Шәхестәр == * Әнүәр Кәримов (1921-1961), хәрби [[Осоу|осоусы]]. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://basharchive.ru/census/reviz/58695/ 1816 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/67921/ 1818-1834 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] le5c0v8ljivvn8bhbdbb3k8dq15033s 0 10159 1305166 1288772 2026-09-12T14:29:43Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288772|1288772]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305166 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | башкирское название = Исмәғил | оригинальное название = {{lang-ru|Исмагилово}} | герб = | флаг = | lat_deg = 54|lat_min = 10|lat_sec = 5 | lon_deg = 55|lon_min = 57|lon_sec = 26 | CoordAddon = | CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башкортостан | вид района = | район = Ауырғазы районы{{!}} Ауырғазы | район в таблице = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Исмәғил ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Исмәғил |поселение в таблице = | милли состав = татарҙар, башҡорттар, урыҫтар | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Исмагилово (Аургазинский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Исмагилово (Аургазинский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453488 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80205813001 | категория в Commons = | сайт = }} {{значения|Исмәғил}} '''Исмәғил''' ({{lang-ru|Исмагилово}}; боронғо исеме '''Үҙәнбаш''') — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[Исмәғил ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Исмәғил ауыл Советы]]ның административ үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 918 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453488, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205813001. == Географик урыны == Исмәғилауылы Өршәк йылғаһы ҡушылдығы Өйәҙән йылғаһы буйында урынлашҡан. * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 19 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 38 км == Тарихы == Исмәғил (Үҙәнбаш) ауылы [[1795 йыл]]да «яңынан булдырылған» Үҙәнбаш тип аталған. Ул саҡта ауылда 6 ир-ат һәм 7 ҡатын-ҡыҙ яһаҡлы татар йәшәгән. Улар Боғорослан өйәҙенең Ҡотломбәт ауылынан һәм Минзәлә өйәҙенең Дүсмәт ауылынан сыҡҡан. Шул уҡ ваҡытта бында Волга йылғаһы бассейнындағы Түбәнге Новгород губернаһы Сергач өйәҙенең Грибаново һәм Ключищи ауылдарынан хеҙмәтле татарҙар: 15 ир-ат һәм 7 ҡатын-ҡыҙ күсеп килгән. Ауыл халҡы алпауыт гвардия капитаны Левашов һатып алған Өршәк-Мең башҡорттарынан аҫаба ерҙәрендә, 1812 йылғы купчий ҡағыҙы буйынса яңы хужаға (Левашовҡа) беркетелгән биләмәлә, төпләнә. 1816 йылғы VII ревизияла ауылға нигеҙ һалыусының улы 32 йәшлек Сәйфетдин Исмәғилов теркәлгән<ref>{{ИСДБ|страница=54}}</ref>. 1859 йылда үткән X рәүиз 34 кешенән торған 2 башҡорт йортон һәм 547 кешенән торған 93 мишәр йортон асыҡлай<ref>{{ИСДБ|страница=54}}, д. 763</ref>. 1865 йылда 135 йортта 1088 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. 1906 йылда 2 мәсет, 2 мәҙрәсә, 2 бакалея кибете, 2 мөгәзәй теркәлгән<ref>{{БЭ2013|87357}}</ref>. Әлеге көндә Исмәғил ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref>{{БЭ2013|87357}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||1629|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||1338|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||1021|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||797|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||828|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||918||425||493||46,3||53,7 |- |} ;Милли состав Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек [[татарҙар]] (100 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Ревизия материалдары == 1859 йылда<ref>[https://basharchive.ru/census/reviz/55690/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Исмәғил ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана. == Билдәле шәхестәре == * [[Ғөбәйҙуллин Наил Мырҙахан улы]] ([[4 май]] [[1953 йыл]]), инженер-механик. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2009), профессор. (2011)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/83751/ Ғөбәйҙуллин Наил Мырҙахан улы]</ref>. * [[Байтимеров Рамаҙан Муллағәли улы]] ([[5 апрель]] [[1923 йыл]] — [[1989 йыл]]), татар шағиры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] инвалиды. Халыҡ араһында киң танылыу алған, [[Татарстан Республикаһы]]ның әлеге мәлдәге Дәүләт гимнының нигеҙен тәшкил иткән «Тыуған ягым» шиғыры һәм йыры тексының авторы (Рустәм Яхин музыкаһы). * [[Нагаев Валерий Сәлим улы]] (1949 йыл) — ғалим-педагог. * [[Нәҙершин Ким Рәүеф улы]] ([[11 ғинуар]] [[1937 йыл]] — [[22 декабрь]] [[2019 йыл]]) — театр ветераны, режиссёр. 1980—1992 йылдарҙа хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]]ның баш режиссёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991). == Урамдары == {{Колонки|3}} ; урамдар исеме<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000008.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 3 по Республике Башкортостан]</ref> * 7 Ноябрь урамы ({{lang-ru|улица 7 Ноября}}) * Карл Маркс урамы ({{lang-ru|улица Карла Маркса}}) * Комсомол урамы ({{lang-ru|улица Комсомольская}}) * Ленин урамы ({{lang-ru|улица Ленина}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная улица}}) * Совет урамы ({{lang-ru|Советская улица}}) * Үҙән урамы ({{lang-ru|Узеньская улица}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}}) {{Колонки|конец}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|}} * {{ИСДБ|страница=54}} * [https://basharchive.ru/census/reviz/55690/ 1859 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/60154/ 1818-1834 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.komandirovka.ru/cities/ismagilovo_bash._r./ Село Исмагилово Аургазинского района Республики Башкортостан. * Сайт «Командировка.ру»]{{V|1|04|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] twa3wdcxmpwe7tdpso09vtdbe7xe71z 0 10160 1305169 1288769 2026-09-12T14:30:33Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288769|1288769]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305169 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ишле |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ишле |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 11 | lat_sec = 51 |lon_deg = 55 | lon_min = 54 | lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 884 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453471 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205816001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ишле''' ({{lang-ru|Ишлы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 884 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453471, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205816001. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 19 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 43 км == Тарихы == Ишле ауылында типтәрҙәр Меркет-Мең улусы башҡорттары менән килешеү буйынса [[1747 йыл]]да төпләнә. Яһаҡлы татарҙар дүртенсе ревизиянан һуң билдәле була (19 кеше). Киләһе ревизиянан һуң бында хеҙмәтле татарҙар ҙа йәшәүе асыҡланған. 113 кеше Түбәнге Новгород наместниклығының Сергач өйәҙе Яндовищи һәм Ключищи ауылдарынан күсеп килгән. X ревизия 75 йортта 496 керҙәште асыҡлай. 1773—1775 йылғы Крәҫтиән һуғышында Ишле ауылынан 65 кеше ҡатнаша<ref>{{ИСДБ|страница=56}}</ref>. [[1865 йыл]]да Ишле исеме менән 2 ауыл теркәлгән: береһендә 93 йортта 767 кеше йәшәгән, икенсеһендә 48 йортта — 608 кеше, ике ауыл халҡы ла [[игенселек]], [[малсылыҡ]], урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр (беренсеһендә мәсет, училище, 3 һыу тирмәне булған, икенсеһендә мәсет, училище, почта станцияһы булған). 19 быуат аҙағында был ауылдар бергә иҫәпкә алына. [[1906 йыл]]да 2 мәсет, земство дауаханаһы, сауҙа рәттәре, 4 бакалея кибете, мөгәзәй булған. 1920 йылда Ишле (1‑се һәм 2‑се Ишле) булараҡ теркәлгән. 50‑се йылдарҙа ауыл 20 быуаттың 30‑сы йылдарында нигеҙ һалынған Ишле дауаханаһы һәм Ишле МТС‑ы ҡасабалары менән ҡушыла<ref>{{БЭ2013|85287}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||884||401||483||45,4||54,6 |- |} ;Милли состав Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек [[татарҙар]] (89 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Ревизия материалдары == 1850 йылда<ref>[https://basharchive.ru/census/reviz/60355/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> һәм 1834 йылда Ишле ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана. == Урамдары == {{Колонки|2}} * Ғафури урамы ({{lang-ru| улица Гафури}}) * Ибраһимов урамы ({{lang-ru| улица Ибрагимова}}) * Ленин урамы ({{lang-ru| улица Ленина}}) * Урман урамы ({{lang-ru| Лесная улица}}) * Болон урамы ({{lang-ru| Луговая улица}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru| Молодежная улица}}) * Күпер урамы ({{lang-ru| Мостовая улица}}) * Октябрь урамы ({{lang-ru| Октябрьская улица}}) * Беренсе Май урамы ({{lang-ru| Первомайская улица}}) * Баҫыу урамы ({{lang-ru| Полевая улица}}) * Совет урамы ({{lang-ru| Советская улица}}) * Ҡояш урамы ({{lang-ru| Солнечная улица}}) * Төҙөлөш урамы ({{lang-ru| Строительная улица}} * Фрунзе урамы ({{lang-ru| улица Фрунзе}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000099.html Госсправка сайтында урам исемдәре]</ref>. {{Колонки|конец}} == Билдәле кешеләре == * [[Зөбәйеров Әмин (Абдулла) Фәхретдин улы]] (18 март 1891 йыл — 23 май 1963 йыл) — башҡорт театр актёры. РСФСР-ҙың (1949) һәм Башҡорт АССР-ының (1935) халыҡ артисы. Ленин (1949) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары (1944, 1955) кавалеры. * [[Сафин Ғәтфән Ғизетдин улы]] (20 май 1920 йыл — 15 июнь 2012 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. БАССР-ҙың Ауырғазы районы «Үҙән» колхозының комплекслы бригадаһының элекке тракторсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://basharchive.ru/census/reviz/51335/ 1834 ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/60355/ 1850 ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }} * {{БЭ|85287}} == Сығанаҡтар == {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] imfcsgehcq4n5wr84x8e37hkismjgbz 0 10161 1305185 1288753 2026-09-12T14:36:58Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288753|1288753]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305185 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Кәлсер-Буран |статус = ауыл |башҡортса исеме = Кәлсер-Буран |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |изображение = Buranovo.jpg |lat_deg = 54 | lat_min = 4 | lat_sec = 57 |lon_deg = 55 | lon_min = 51 | lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Яңы Кәлсер ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Яңы Кәлсер |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = башҡорттар, татарҙар |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 318 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453474 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205831002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Кәлсер-Буран''' ({{lang-ru|Кальчирбуран}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 318 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453474, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205831002. == Тарихы == Кәлсер-Буран (Тимербай) — ул ерһеҙ башҡорттар һәм мишәрҙәр ауылы. [[1795 йыл]]да V рәүиз ваҡытында бында 12 башҡорт (61 кеше) һәм 10 мишәр (72 кеше) йорто иҫәпләнә. [[1811 йыл]]дан унда Сембер губернаһының Ҡурмыш өйәҙенән сыҡҡан хеҙмәтле татарҙар йәшәй. Мишәрҙәр Меркет-Мең улусы башҡорттары менән XVIII быуаттың иң аҙағында үҙ ерҙәрен файҙаланыуҙы законлаштыра. Башҡорттарҙың ауылына нигеҙ һалыусының улы башҡорт Яуыш Буранов 1734—1823 йылдарҙа йәшәгән. Уның улы Иҫәнгилде лә билдәле. Кәлсер-Буран һәм Мырҙағол ауылдары халҡының туғандаш бәйләнештәре тураһында бер нисә ғаиләнең һуңғыһынан беренсеһенә күсенеп килеүе раҫлай. Башҡорттар араһында игенселектең яйлап таралыуы тураһында шундай мәғлүмәттәр һөйләй: 1842 йылда 76 кешегә 56 бот ужым һәм 448 бот яҙғы иген сәселгән<ref>{{ИСДБ|страница=55}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||318||157||161||49,4||50,6 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[башҡорттар]] (79 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 8 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Кәлсер]]): 2 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 36 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>. == Урамдары == * Күл яны урамы ({{lang-ru|Приозерная улица}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}}) * Халтурин урамы ({{lang-ru|улица Халтурина}})<ref>[https://addressmap.org/Башкортостан__Респ/Аургазинский__район/Кальчирбуран__121 улицы д.Кальчирбуран]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://basharchive.ru/census/reviz/51395/ 1816 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/65978/ 1834 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/86088/ 1850 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{ИСДБ|страница=55}} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] tjijnejepwjn7l4grg72rth9x2ylhqu 0 10169 1305179 1288759 2026-09-12T14:34:10Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288759|1288759]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305179 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | башкирское название = Ҡорманай | оригинальное название = {{lang-ru|Курманаево}} | герб = | флаг = | lat_deg = 54|lat_min = 8|lat_sec = 12 | lon_deg = 55|lon_min = 38|lon_sec = 19 | CoordAddon = | CoordScale = | размер карты страны = 310 | размер карты региона = 310 | размер карты района = 310 | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башкортостан | вид района = | район = Ауырғазы районы{{!}}Ауырғазы | район в таблице = | вид поселения = ауыл советы | поселение = Өршәк ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Өршәк | поселение в таблице = | C в регион = нет | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = 2005 | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Курманаево (Аургазинский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Курманаево (Аургазинский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = татарҙар | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453477 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80205861002 | категория в Commons = | сайт = }} '''Ҡорманай''' ({{lang-ru|Курманаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[Өршәк ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Өршәк ауыл Советы]] состпвына инә. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 306 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453477, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205861002. == Географик урыны == Ауырғазы йылғаһы буйында урынлашҡан. * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 23 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Әпсәләм]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Дәүләкән]]): 50 км<ref> {{БЭ2013|85946}}</ref> == Тарихы == Өфө өйәҙе Мөҡмин ауылы мишәрҙәре Ҡорманай Ғәзиев етәкселегендә 1757 йылда Ауырғазы йылғаһы буйына, быға тиклем башҡорт ауылы Бүрҙәк булған ергә төпләнеү маҡсатында, Нуғай даруғаһы Өршәк-Мең улусы Мерәҫ ауылы (хәҙер — Дәүләкән районы Иҫке Мерәҫ ауылы) башҡорттары менән 20 йылға керҙәшлек килешеүе төҙөй<ref>{{БЭ2013|85946}}</ref>. Өс йылдан һуң Өфө провинция канцелярияһынан ҡуртымға алынған биләмәләр менән файҙаланыуға хоҡуҡтарын раҫлау тураһында указ алалар. 30 йылдан һуң, мишәрҙәр был ерҙәрҙе һатып алған һәм биләмәгә хужа булып та ҡуйған<ref>Гвоздикова И. М. Новые документы об аресте Салавата Юлаева. // История СССР. 1978. № 5. С. 141—145; МИБ. Т. 4. Ч. 2. С. 17-18</ref> Яңы ауыл Ҡорманай тип атала. 1816 йылда ауылда — 444, 18 йылдан һуң 634 мишәр йәшәй. [[XIX быуат]] башында ревизия материалдары буйынса Ҡорманай Ғәзиевтың улдары билдәле. Был Әшрәф (1774 йылғы), Ҡалҡаман (1782 йылғы) һәм Әсфәндиәр (1793 йылғы). Ошо уҡ ауылда мишәр кенәздәре Богдановтар төпләнә<ref>{{ИСДБ|страница=54}}</ref>. 1795 йылда 100 йортта — 367 кеше, 1865 йылда 144 йортта 1120 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 2 мәсет, 2 училище, 3 һыу тирмәне булған. 1906 йылда 2 мәсет, тимерлек, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән, улус идараһы урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|85946}}</ref>. «Ауыл» статусын Башҡортостан Республикаһының «тораҡ пункттарының барлыҡҡа килеүе, берлешеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы уҙгәреүе, административ уҙәктәр күсереү менән бәйле рәүештә Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона уҙгәрештәр индереү тураһында» 2005 йылдың 20 июлендеге 211-з һанлы Законына ярашлы рәүештә алды, {{начало цитаты}}6.торама тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә:<br> 5) Ауырғазы районында:…<br> э) Өршәк ауыл Советының Ҡорманай ауылын{{конец цитаты}} == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||306||151||155||49,3||50,7 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (96 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == {{Колонки|3}} * Гоголь урамы ({{lang-ru|улица Гоголя}}) * Ибраһимов урамы ({{lang-ru|улица Ибрагимова}}) * Ҡорманай баҡсалары урамы ({{lang-ru|улица Курманаевские огороды}}) * Ленин урамы ({{lang-ru|улица Ленина}}) * Тирмән урамы ({{lang-ru|Мельничная улица}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}}) * Таулы урамы ({{lang-ru|Нагорная улица}}) * Баҫыу урамы ({{lang-ru|Полевая улица}}) * Пушкин урамы ({{lang-ru|улица Пушкина}}) * Йылға урамы ({{lang-ru|Речная улица}}) * Баҡса урамы ({{lang-ru|Садовая улица}}) * Туҡаев урамы ({{lang-ru|улица Тукаева}}) * Фрунзе урамы ({{lang-ru|улица Фрунзе}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000067.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 3 по Республике Башкортостан]</ref>. {{Колонки|конец}} == Ревизия материалдарында == 1850 йылда<ref>[https://basharchive.ru/census/reviz/60278/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ҡорманай ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана. == Билдәле шәхестәре == * [[Алпаров Ғибат Хәбибулла улы]] ([[14 ноябрь]] [[1888 йыл]]—[[31 июль]] [[1936 йыл]]) — төркиәтсе-ғалим, профессор, [[татар теле]] грамматикаһына, [[ҡаҙаҡ теле|ҡазаҡ]] һәм [[төркмән теле|төркмән]] телдәре орфографияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе<ref>[http://tat.tatar-inform.ru/news/2009/03/18/45976/?print=Y Башкортстанда Гыйбадулла Алпаровны искә алалар — «Татаринформ» мәғлүмәт агентлығы, 2009, 18 март]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-tt}}</ref>. * [[Фәтҡуллин Фәрит Миңнула улы]] ([[27 сентябрь]] [[1949 йыл]]) — журналист. 1975 йылдан [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Кызыл таң» гәзите]] хеҙмәткәре. 1975 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1998) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2014) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге (2000), [[Ауырғазы районы]]ның [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге (1996) премиялар һәм Башҡортостан Республикаһының «Мәжит Ғафури — XXI быуат» мәҙәниәт фонды төбәк йәмәғәт ойошмаһының Мәжит Ғафури исемендәге (2008) премияһы лауреаты<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14415-f-t-ullin-f-rit-mi-nula-uly Башҡорт энциклопедияһы — Фәтҡуллин Фәрит Миңнула улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422082423/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/14415-f-t-ullin-f-rit-mi-nula-uly |date=2016-04-22 }}{{V|12|09|2019}}</ref>. * [[Иҙрис Ғәзиев]] ([[21 апрель]] [[1960 йыл]]) — йырсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре кандидаты (2009), профессор (2013). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (1999), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1993) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2002) халыҡ артисы. [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] (1998) һәм [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы]] (1990) лауреаты. * [[Ғәзиев Ислам Гәрәй улы]] ([[30 сентябрь]] [[1929 йыл]]) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). [[СССР]]-ҙың газ сәнәғәте отличнигы (1974). 1949— 89 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» тресының экскаватор машинисы. Ике тапҡыр [[Ленин ордены|Ленин]] (1971, 1975), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1969) ордендары менән бүләкләнгән. Хеҙмәт ветераны. == Тәбиғәт ҡомартҡыһы == * '''Ҡорманай мәмерйәһе'''. 1770 йылда бында ошо ауыл янында урынлашҡан мәмерйәнең тасуирламаһын ҡалдырған рус академигы Иван Лепёхин була. == Тарихи ҡомартҡылар == * Мосолман мәғрифәтсеһе һәм дауалаусыһы Йәғәфәр ишан ҡәбере<ref>[https://terra-bashkiria.info/aurgazinskij-rajon-bashkirii-tochki-interesa/ Аургазинский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220626080844/https://terra-bashkiria.info/aurgazinskij-rajon-bashkirii-tochki-interesa/ |date=2022-06-26 }}</ref> == Видеояҙмаларҙа == * {{YouTube|H6G-qCcgXdo|logo=1}}В Курманаеве берёзы зашумят == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|13|09|2019}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}}{{V|13|09|2019}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|85946}} * {{ИСДБ|страница=54}} * [https://basharchive.ru/census/reviz/60278/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ufagen.ru/places/aurgazinskiy/kurmanaevo.html Курманаево на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|13|09|2019}} * {{YouTube|H6G-qCcgXdo|logo=1}} В Курманаеве берёзы зашумят {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 6ezeuall00ro3vm5gfodr7494t1klxi 0 10170 1305200 1288738 2026-09-12T14:41:31Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288738|1288738]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305200 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ҡушкүл}} {{ТП-Рәсәй|Ҡушкүл |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡушкүл |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 55 | lat_sec = 54 |lon_deg = 55 | lon_min = 41 | lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Михайловка ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Михайловка |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[башҡорттар]], [[татарҙар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 58 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453455 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80215834000 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡушкүл''' ({{lang-ru|Кушкуль}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 58 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453455, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80215834000. == Тарихы == 1927 йылда Тур-Уҫман ауылы күскенселәре тарафынан нигеҙ һалына<ref>[https://ufagen.ru/places/aurgazinskiy/kushkul.html Генеалогия и архивы Кушкуль]</ref> == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||58||29||29||50,0||50,0 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (46 %), татарҙар (26 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 18 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 48 км == Урамдары == * Ибраһимов урамы ({{lang-ru|улица Ибрагимова}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000033.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 5kif5sd0vkqq8pwhxqr4kygpu9h1ot6 0 10171 1305184 1288754 2026-09-12T14:36:01Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288754|1288754]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305184 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Кешәнне |статус = ауыл |башҡортса исеме = Кешәнне |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 5 | lat_sec = 58 |lon_deg = 55 | lon_min = 48 | lon_sec = 44 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Яңы Кәлсер ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Яңы Кәлсер |милли состав = [[татарҙар]], [[башҡорттар]] |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = {{ Население | Кшанны | тс }} |иҫәп алыу йылы = {{ Население | Кшанны | г }} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453474 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205831003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Кешәнне''' ({{lang-ru|Кшанны}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 417 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453474, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205831003. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 9 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Кәлсер]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 39 км == Тарихы == Ауылға [[Нуғай даруғаһы]] Меркет-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1746 йылда төҙөлгән керҙәшлек килешеүе буйынса (1758 йылда теркәлгән) яһаҡлы татарҙар (һуңынан улар типтәрҙәр ҡатламына күскән) нигеҙ һала. Ауырғазы йылғаһы буйындағы 1-се Атйетәр ауылы Кешәнне тип атала. [[XX быуат]] башында ул 208 йорттан тора, унда 613 ир-ат һәм 629 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. Улар — татарҙарҙан типтәрҙәр<ref>{{ИСДБ|страница=56}}</ref>. Игенселек, малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. 1906 йылда мәсет, мәҙрәсә, 2 һыу тирмәне, бакалея кибете теркәлгән<ref>{{БЭ2013|87496}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||417||191||226||45,8||54,2 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (57 %), башҡорттар (42 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == {{Колонки|2}} *Гоголь урамы ({{lang-ru|улица Гоголя}}) *Тау арты урамы ({{lang-ru|Загорная улица}}) *Ленин урамы ({{lang-ru|улица Ленина}}) *Болон урамы ({{lang-ru|Луговая улица}}) *М.Ғафури урамы ({{lang-ru|улица М.Гафури}}) *Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}}) *Шишмә урамы ({{lang-ru|Чишминская улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000118.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> {{Колонки|конец}} ==Билдәле кешеләр== * [[Бәхти Ғайсин]] (24 ғинуар 1930 йыл — 5 октябрь 1991 йыл) — музыкант-аккордеонсы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған (1986), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1962) артисы. * [[Камалетдинов Мотаһар Мирхәйҙәр улы]] (1875—1938) — башҡорт дин әһеле. Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назараты мөфтөйө (1936). == Тирә-яҡ мөхит == * Юшәле күле == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/6400-kesh-nne-auyr-azy-r-nynda-y-auyl|автор=Әминева М. С.}} * {{ИСДБ|страница=55}}. {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] j6gmjr42lnpz2tyx65q67xq9m9p1y6v 0 10174 1305164 1288774 2026-09-12T14:29:08Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288774|1288774]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305164 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ибрай}} {{ТП-Рәсәй|Кесе Ибрай |статус = ауыл |башҡортса исеме = Кесе Ибрай |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 8 | lat_sec = 10 |lon_deg = 56 | lon_min = 1 | lon_sec = 4 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Ибрай ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Ибрай |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[башҡорттар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 127 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453486 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205819002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Кесе Ибрай''' ({{lang-ru|Малое Ибраево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2010 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453486, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205819002. == Тарихы == Ауылға 1794 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙендә Түбәнге Үҙән‑Түбә исеме менән яһаҡлы һәм хеҙмәтле татарҙар нигеҙ һала. 1865 йылда Ибрайҙа (Түбәнге Үҙән‑Түбә) 37 йортта 232 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, сана яһау менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. Шулай уҡ Ҡораласыҡ булараҡ билдәле булған. 19 быуат аҙағынан хәҙерге исемен йөрөтә<ref>{{БЭ2013|89912}}</ref>. Кесе Ибрай ауылы — административ үҙәк. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||432|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||592|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||355|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||145|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||125|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||127||56||71||44,1||55,9 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[башҡорттар]] (67 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 16 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 33 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> == Урамдары == * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}}) * Алмалы урам ({{lang-ru|Яблоневая улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000014.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|89912}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 8wr05k574qevs32kcfphrfu1w8s9zay 0 10177 1305160 1288778 2026-09-12T14:27:56Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288778|1288778]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305160 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Марс |статус = ауыл |башҡортса исеме = Марс |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = | lat_sec = |lon_deg = 56 | lon_min = | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 33 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453474 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205831004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Марс''' ({{lang-ru|Марс}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 33 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453474, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205831004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||33||13||20||39,4||60,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} [[Файл:Village Mars (Aurgazinsky District).jpg|мини|слева]] == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 10 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Кәлсер]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 40 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] s9vh9pbc8k6wbsida7mpeifpn39y5nm 0 10182 1305172 1288766 2026-09-12T14:31:27Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288766|1288766]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305172 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Мөҡсин |статус = ауыл |башҡортса исеме = Мөҡсин |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 15 | lat_sec = 45 |lon_deg = 55 | lon_min = 54 | lon_sec = 10 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Ишле ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Ишле |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 37 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453471 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205816004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Мөҡсин''' ({{lang-ru|Муксино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 37 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453471, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205816004. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 27 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ишле (Ауырғазы районы)|Ишле]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 51 км == Тарихы == Мөҡсин ауылына [[XVIII быуат]]тың 70—80-се йылдар араһында мишәр старшинаһы Мөҡсин Әбделсәләмов тарафынан нигеҙ һалынған. Ауыл [[1787 йыл]]да бер документта телгә алына. 29 йылдан һуң рәүиз ваҡытында 7 ихатала 50 мишәр кешеһе йәшәгән. 4 йортта ике- һәм өс ҡатынлылар йәшәгән. Былар йорт старшинаһы, мәзин, поход сотнигы һәм йорт яҫауылы булған. Ауылға нигеҙ һалыусыларҙың араһында улдары — поход старшинаһы Муллағол (уның улы Мирсаяф) һәм йорт старшинаһы Йосоп Мөҡсиновтар була. VIII ревизия барлығы 87 кешене асыҡлай. Улар башҡорттарҙың керҙәштәре<ref>{{ИСДБ|страница=53}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||37||21||16||56,8||43,2 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (92 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == * Дача урамы ({{lang-ru|Дачная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000101.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 3 по Республике Башкортостан]</ref> == Билдәле шәхестәр == * [[Рәжәпов Мөхәмәт Солтан улы]] (25.7.1908—18.06.1971), инженер-электрик, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1960—1963 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Халыҡ хужалығы Советы рәйесе урынбаҫары. [[БАССР]]-ҙың 6-сы һәм 7-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1958). Октябрь Революцияһы (1971), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|«Ҡыҙыл Йондоҙ»]] (1943) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1945) ордендары кавалеры<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11451-r-zh-pov-m-kh-m-t-soltan-uly Башҡорт энциклопедияһы — Рәжәпов Мөхәмәт Солтан улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421084829/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11451-r-zh-pov-m-kh-m-t-soltan-uly |date=2016-04-21 }}{{V|10|07|2018}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{ИСДБ|страница=53}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] lv6gxd2t9vkz5ouvgtco4iimssm8b0q 0 10184 1305193 1288745 2026-09-12T14:39:33Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288745|1288745]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305193 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Мостафа}} {{ТП-Рәсәй|Мостафа |статус = ауыл |башҡортса исеме = Мостафа |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 4 | lat_sec = 7 |lon_deg = 56 | lon_min = 6 | lon_sec = 31 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = | вид поселения = ауыл советы | поселение = Батыр ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Батыр |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = татарҙар, башҡорттар |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = {{ Население | Мустафино (Аургазинский район) | тс }} | иҫәп алыу йылы = {{ Население | Мустафино (Аургазинский район) | г }} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453483 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205804004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Мостафа''' ({{lang-ru|Мустафино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 432 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453483, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205804004. == Географик урыны == [[Файл:Ауырғазы районы Мостафа ауылы.jpg|слева|мини]] Күҙйылға йылғаһы (Ағиҙел йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан. * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 8 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Көйәҙебаш]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 23 км == Тарихы == [[1760 йыл]]дың 14 декабрендә сотник Төрөмбәт Ырыҫҡолов етәкселегендә Меркет-Мең улусының Төрөмбәт, Дәүләт, Өнгәр, Буран ауылдарының аҫаба башҡорттары Ҡарамалы ауылынан яһаҡлы татарҙарҙан биш йорто менән Мостафа Дүсмәтовты (унан тыш мулла Ғүмәр Абдуллин, Исай Рысаев, Собханғол Мырҙаҡаев, Әҙилморат Мәмәдилиндарҙы), Ырымбур ҡалаһы Сәйет слободаһынан татар Үтәгән Бигәшевты, шулай уҡ Юрматы улусынан башҡорт Иҙелбәковты, Тамьян улусынан Ғәбделсәләм Күсәрбаевты һәм Кәлсер-Табын улусынан Яҡшыбай Рәхимҡоловты индерә. Бөтә был керҙәштәр һәр йорттан бер тапҡыр 8-шәр һум түләп күсеп ултыра, башҡаса уларҙан бер ниндәй ҙә түләү талап ителмәй. Шулай итеп, ауыл яһаҡлы татар Мостафа Дүсмәтов исеме менән атала башлай, ә икенсе исеме Ҡарамалы булып ҡала. Һуңынан Мостафа Дүсмәтов башҡалар менән бергә типтәр ҡатламына күсеп, типтәр старшинаһы булып китә. Уның улдары ла билдәле. Башҡа документта был ауылда типтәрҙәрҙең барлыҡҡа килеү ваҡыты Меркет-Мең улусы аҫабалары менән керҙәшлек килешеүе төҙөгән [[1747 йыл]] тип күрһәтелгән. Тимәк, типтәрҙәр яһаҡлы татар һәм ерһеҙ башҡорттарға ҡарағанда иртәрәк барлыҡҡа килгән. IV рәүиз буйынса 1783 йылда типтәр ир-ат — 73, 1834 йылда 123 кеше иҫәпләнгән. 1811 йылда бында Түбәнге Новгород губернаһының Сергач өйәҙе Әхтәр ауылынан 15 яһаҡлы татар күсеп ултыра. X рәүиз буйынса [[1859 йыл]]да 33 йорт типтәрҙәр (210 ир-ат һәм 207 ҡатын-ҡыҙ) һәм 5 йорт башҡорттар (30 ир-ат һәм 33 ҡатын-ҡыҙ) була. Өҫтәүенә башҡорттар - аҫаба, ә типтәрҙәр керҙәш итеп күрһәтелгән.<ref>{{ИСДБ|страница=55}}</ref>. Игенселек, малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. [[1906 йыл]]да 2 мәсет, мәктәп, 3 бакалея кибете, 2 мөгәзәй теркәлгән<ref>{{БЭ2013|88338}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||432||201||231||46,5||53,5 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (64 % %), башҡорттар (34 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Видеояҙмаларҙа == *{{YouTube|9CX-x6OIFM4|logo=1}}275 летие д.Мустафино Аургазинского района == Урамдары == {{Колонки|2}} * 1 Май урамы ({{lang-ru|улица 1 Мая}}) * 7 Ноябрь урамы ({{lang-ru|улица 7 Ноября}}) * Ғ.Туҡай урамы ({{lang-ru|улица Г.Тукая}}) * Киров урамы ({{lang-ru|улица Кирова}}) * Космонавтар урамы ({{lang-ru|улица Космонавтов}}) * М.Ғафури урамы ({{lang-ru|улица М.Гафури}}) * Пушкин урамы ({{lang-ru|улица Пушкина}}) * Совет урамы ({{lang-ru|Советская улица}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000107.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref>. {{Колонки|конец}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://basharchive.ru/census/reviz/60344/ 1850 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{ИСДБ|страница=55}}. {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] o5g3uwoyf2f1diis3kegt0avgb06amu 0 10186 1305177 1288761 2026-09-12T14:33:31Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288761|1288761]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305177 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Надеждин |статус = ауыл |башҡортса исеме = Надеждин |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 13 | lat_sec = 29 |lon_deg = 55 | lon_min = 35 | lon_sec = 57 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Өршәк ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Өршәк |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[татарҙар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 42 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453477 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205861003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Надеждин''' ({{lang-ru|Надеждино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 42 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453477, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205861003. == Тарихы == Ауылға 1883 йылда урыҫтар һәм украиндар нигеҙ һала. Стәрлетамаҡ өйәҙенең Өршәк-Мең улусына ингән<ref>[https://ufagen.ru/places/aurgazinskiy/nadezdino.html Надеждино. Генеалогия и архивы]</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||42||18||24||42,9||57,1 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - [[татарҙар]] (52 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 35 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Әпсәләм]]): 19 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 40 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> == Урамдары == * Ленин урамы ({{lang-ru|улица Ленина}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000066.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{АТУ РБ}} * [https://ufagen.ru/places/aurgazinskiy/nadezdino.html Надеждино. Генеалогия и архивы] == Әҙәбиәт == * == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] kgl3w0f65gi7dkhdq0u2kggm6zu1nfc 0 10189 1305189 1288749 2026-09-12T14:38:16Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288749|1288749]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305189 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Түбәнге Ләкәнде |статус = ауыл |башҡортса исеме = Түбәнге Ләкәнде |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 8 | lat_sec = 6 |lon_deg = 56 | lon_min = 16 | lon_sec = 46 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Нуғаҙаҡ ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Нуғаҙаҡ |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = татарҙар, башҡорттар |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 234 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453499 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205828004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Түбәнге Ләкәнде''' ({{lang-ru|Нижние Леканды}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 234 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453499, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205828004. == Географик урыны == Күҙйылға йылғаһы (Ағиҙел йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 32 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Татар Нуғаҙағы]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Тюкунь): 5 км == Тарихы == Ләкәнде ауылының Үрге Ләкәнде ауылы 1783 йылдан, IV рәүиз йылынан, ә Түбәнге Ләкәнде 1786 йылдан билдәле. Беренсе ауылға, Үрге Ләкәнде ауылына, типтәрҙәр нигеҙ һала, ә икенсеһенә - Дыуан-Табын улусы аҫабалары менән керҙәшлек килешеүе буйынса мишәрҙәр нигеҙ һала. Үрге Ләкәнде ауылында, барлыҡҡа килеү мәлендә 12 кеше була. 1834 йылда Түбәнге Ләкәнде ауылында типтәрҙәр һаны 200 кеше иҫәпләнә<ref>{{ИСДБ|страница=55}}</ref>. 1865 йылда 34 йортта 189 кеше йәшәгән. Игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 1906 йылда мәсет, мәктәп, һыу тирмәне, мөгәзәй теркәлгән<ref>{{БЭ2013|93303}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||234||116||118||49,6||50,4 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (50 %), башҡорттар (49 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == * Ғ.Туҡай урамы ({{lang-ru|улица Г.Тукая}}) * Мәжит Ғафури урамы ({{lang-ru|улица Мажита Гафури}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000039.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Сәғиҙуллин Ғабдулла Ғәйфулла улы]] ([[30 июнь]] [[1938 йыл]]—[[5 декабрь]] [[1999 йыл]]) — химик‑технолог. Шартлау физикаһы өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы (1978), профессор (1980) * Хәкимов Миҙхәт Ғәйнан улы ([[25 февраль]] [[1940 йыл]]) — Рәсәй Дәүләт Думаһының саҡырылыш депутаты. «Рәсәй төбәктәре» төркөмө. == Тарихи ҡомартҡылар == * Әүлиә зыяраты == Ер-һыу атамалары == * Мағаш тауы<ref>[https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=INwlBoOE7UGfkhhUdkWBBi2QVL8ffS8fggrOoQOLqfT&dl=KiWE8k9GLg0xKmMxk4AxLMhMgRAHAVq69iZ8EmLVYVk Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://basharchive.ru/census/reviz/58815/ 1834 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/55960/ 1850 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/51416/ 1816 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{ИСДБ|страница=55}}. == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] fkk48a33l5ads0345cd48i3ulolfvj6 0 10190 1305154 1288784 2026-09-12T14:26:02Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288784|1288784]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305154 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Түбәнге Бәгәнәш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Түбәнге Бәгәнәш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 47 | lat_sec = 17 |lon_deg = 55 | lon_min = 33 | lon_sec = 31 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Семенкин ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Семенкин |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[татарҙар]], [[башҡорттар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 235 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453492 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205834005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Түбәнге Бәгәнәш''' ({{lang-ru|Нижний Бегеняш}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 235 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453492, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205834005. == Тарихы == Ауылға 18 быуат уртаһында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1702 йылда) [[Нуғай даруғаһы]] Бәгәнәш‑Мең улусы Бәгәнәш ауылы (хәҙерге Үрге Бәгәнәш ауылы) башҡорттары үҙ ерҙәрендә Бәгәнәш исеме менән нигеҙ һала. [[1794 йыл]]да керҙәшлек килешеүе буйынса бында яһаҡлы татарҙар (улар һуңынан типтәрҙәр ҡатламына күскән) килеп ултыра. [[1795 йыл]]да (Үрге Бәгәнәш ауылы халҡы менән бергә иҫәпкә алынған) 67 йортта 449 кеше йәшәгән, [[1865 йыл]]да 120 йортта — 766 кеше. Шулай уҡ Түбәнге Бәгәнәш‑Әбүкән исеме менән билдәле булған. Игенселек, малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. [[1906 йыл]]да мәсет, бакалея кибете теркәлгән. 1920 йылда 1‑се Түбәнге Бәгәнәш һәм 2‑се Түбәнге Бәгәнәш ауылдары (халҡы бергә иҫәпкә алынған), [[1939 йыл]]да Бәгәнәш ауылы булараҡ теркәлгән. 40‑сы йылдарҙан алып хәҙерге исемен һәм статусын йөрөтә. Унда яңы суҡындырылған сыуаштар йәшәй. Улар 125 кеше иҫәпләнә. Бөгөнгө көндә ауылда татарҙар өҫтөнлөк итә<ref>{{ИСДБ|страница=56}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||235||115||120||48,9||51,1 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[татарҙар]] (70 %), [[башҡорттар]] (28 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 38 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Семёнкин (Ауырғазы районы)|Семёнкин]]): 10 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]]): 30 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>. == Урамдары == * Совет урамы ({{lang-ru|улица Советская}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})<ref>[https://addressmap.org/Башкортостан__Респ/Аургазинский__район/Нижний_Бегеняш__048 Улицы д.Нижний Бегеняш]</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Хисмәтуллин Ғарифйән Рәхимйән улы]] (9.08.1932—15.11.2004), ауыл хужалығы хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1948—1992 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы]]ның «Первомайский» совхозы механизаторы, трактор бригадаһы бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1971-1975). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). * [[Ғәлиев Әлмөхәмәт Бикмөхәмәт улы]] (4.11.1904—6.02.1945), Альт Раутден, Германия (Польша))- СССР ҡораллы көстәре кадровый офицеры. Капитан. Ҡыҙыл Армия сафында 1926-1945 йылдарҙа хеҙмәт иткән. 1930 йылдарҙа Бәләбәй ҡалаһында урынлашҡан айырым 4-се Башҡорт территориаль уҡсылар полкы командиры урынбаҫары. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://basharchive.ru/census/reviz/86134/ 1816 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/50328/ 1850 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Сығанаҡтар == {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] k5abhuji8zg3x1rujabxko9srxe3lrd 0 10194 1305195 1288743 2026-09-12T14:40:08Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288743|1288743]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305195 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Яңы Атйетәр |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яңы Атйетәр |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 59 | lat_sec = 55 |lon_deg = 56 | lon_min = 2 | lon_sec = 41 |CoordAddon = |CoordScale = |изображение = Ауырғазы районы Көйәҙебаш ауылы.jpg |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Батыр ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Батыр |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = татарҙар |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 372 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453483 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205804006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яңы Атйетәр''' ({{lang-ru|Новоадзитарово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 372 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453483, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205804006. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 14 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Көйәҙебаш]]): 1 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 15 км == Тарихы == Атйетәр ауылы Меркет-Мең улусы аҫабалары ерендә 1746 йылғы килешеү буйынса яһаҡлы татарҙар һәм 1747 йылғы килешеү буйынса типтәрҙәр тарафынан нигеҙ һалына. Башта Ҡунаҡҡол Атйетәров етәкселегендә 5 йорт була. Яңы ауыл уның атаһының исемен йөрөтә. Татарҙарҙы индереү 1758 йылдың 13 июнендә Өфө провинциаль канцелярияһы указы менән раҫлана. Шул саҡта уҡ бында тағы яһаҡлы татарҙарҙың 19 йорто күсенә. Мишәрҙәр бында 1813 йылдан башҡорттарҙан һатып алынған ерҙәрҙә йәшәй. Татарҙар керҙәшлек өсөн аҫаба башҡорттарға йыл һайын 30-шар һыуһар түләгән. Күсенгәндә һәр йорт бер тапҡыр 7-шәр һум аҡса түләгән. 1816 йылда 34 йортта 300 мишәр йәшәгән. 18 йылдан һуң уларҙың һаны 500 кешегә еткән. Типтәрҙәр 1783 йылда — 206, 12 йылдан һуң 257 кеше иҫәпләнгән. VIII ревизия 1834 йылда 568 типтәрҙе асыҡлаған. Мәсет һәм училище булған<ref>{{ИСДБ|страница=53}}</ref>. Яңы Атйетәр ауылы халҡының бер өлөшө төп ауылдан айырылып сыҡҡас барлыҡҡа килә. 1795 йылда унда 5 типтәр иҫәпләнгән. Игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, мөгәзәй булған. 1906 йылда мәсет, мәҙрәсә, 2 мөгәзәй теркәлгән<ref>{{БЭ|94792}}</ref> == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||877|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||647|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||562|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||452|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||407|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||372||173||199||46,5||53,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} <gallery> Ауырғазы районы Көйәҙебаш ауылы.jpg Ауырғазы районы Көйәҙебаш ауыл.jpg </gallery> == Урамдары == {{Колонки|2}} * 1 Май урамы ({{lang-ru|улица 1 Мая}}) * Ғ.Туҡай урамы ({{lang-ru|улица Г.Тукая}}) * Киров урамы ({{lang-ru|улица Кирова}}) * Октябрь урамы ({{lang-ru|Октябрьская улица}}) * Пушкин урам ({{lang-ru|улица Пушкина}}) * Баҡса урамы ({{lang-ru|Садовая улица}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000106.html Госсправка сайтында урам исемдәре]</ref> {{Колонки|конец}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == *{{ИСДБ|страница=53}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 67zrveg73gk10755qypgtjf11yl5pbb 0 10197 1305194 1288744 2026-09-12T14:39:49Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288744|1288744]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305194 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Яңы Мостафа}} {{ТП-Рәсәй|Яңы Мостафа |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яңы Мостафа |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 2 | lat_sec = 17 |lon_deg = 56 | lon_min = 6 | lon_sec = 42 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = | поселение = ауыл советы | поселение в таблице = Батыр ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Батыр |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = башҡорттар, татарҙар |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = {{ Население | Новомустафино (Аургазинский район) | тс }} | иҫәп алыу йылы = {{ Население | Новомустафино (Аургазинский район) | г }} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453483 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205804008 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яңы Мостафа''' ({{lang-ru|Новомустафино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 49 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453483, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205804008. == Тарихы == [[1923 йыл]]ға тиклем [[Мостафа (Ауырғазы районы)|Мостафа]] ауылында башҡорттар айырым урам булып йәшәй, ә һуңғараҡ Мостафанан көнсыҡышҡа ҡарай 3 км алыҫлыҡҡа күсенеп ултыра<ref>[https://ufagen.ru/places/aurgazinskiy/novmustafino.html Новомустафино (Новый Мустафа)]</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||49||23||26||46,9||53,1 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[башҡорттар]] (73 % %), [[татарҙар]] (27 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 17 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Көйәҙебаш]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 22 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> == Урамдары == Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000108.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://ufagen.ru/places/aurgazinskiy/novmustafino.html Новомустафино (Новый Мустафа)] {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 9wk6a3bg4w7opnouayjwkfvxi9efzn6 0 10198 1305168 1288770 2026-09-12T14:30:18Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288770|1288770]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305168 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Яңы Тимешкә |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яңы Тимешкә |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 12 | lat_sec = 7 |lon_deg = 55 | lon_min = 59 | lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Исмәғил ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Исмәғил |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = татарҙар |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 144 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453488 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80 205 813 003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яңы Тимешкә''' ({{lang-ru|Новотимошкино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 144 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453488, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80 205 813 003. == Тарихы == Яңы Тимешкә ауылы 309 кеше йәшәгән 36 йорт менән [[XIX быуат]] уртаһында билдәле була. Ауылға 1801 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙе Меркет‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә шул уҡ өйәҙҙең Өршәк‑Мең улусы Тимешкә ауылы (хәҙер Иҫке Тимешкә ауылы) кешеләре нигеҙ һала<ref>{{ИСДБ|страница=55}}</ref>. 1865 йылда Яңы Тимешкә (Түбәнге Тимешкә) исеме менән теркәлгән, 51 йортта 320 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище, һыу тирмәне булған. Шулай уҡ Яңауыл исеме менән билдәле булған. 1906 йылда мәсет, мәҙрәсә иҫәпкә алынған<ref>{{БЭ2013|95155}}</ref>. ''Ауыл'' статусын Башҡортостан Республикаһының «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 2005 йылдың 20 июлендәге N 211-з Законына ярашлы ала, ст.1: {{начало цитаты}}6. Тораҡ пункттың тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә:<br> 5) Ауырғазы районында:…<br> я5) Исмәғил ауыл Советының Яңы Тимешкә ауылының{{конец цитаты}} == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||719|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||535|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||535|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||184|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||204|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||144||70||74||48,6||51,4 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[татарҙар]] (91 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 24 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Исмәғил (Ауырғазы районы)|Исмәғил]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 43 км ==Урамдары == * Карл Маркс урамы ({{lang-ru|улица Карла Маркса}}) * Октябрь урамы ({{lang-ru|Октябрьская улица}}) * Еңеү урамы ({{lang-ru|улица Победы}}) * Совет урамы ({{lang-ru|Советская улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000009.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://basharchive.ru/census/reviz/39293/ 1816 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{ИСДБ|страница=55}} * {{БЭ|95155}} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] jx1cwdjkbdaxhy5xj2hfok4jf24oohg 0 10202 1305187 1288751 2026-09-12T14:37:42Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288751|1288751]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305187 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус =ауыл | башкирское название = Яңы Ҡарамалы | оригинальное название = {{lang-ru|Новые Карамалы}} | герб = | флаг = | lat_deg = 54|lat_min = 2|lat_sec = 55 | lon_deg = 55|lon_min = 56|lon_sec = 6 | CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башкортостан | вид района = | район = Ауырғазы районы{{!}} Ауырғазы | район в таблице = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Яңы Кәлсер ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Яңы Кәлсер |поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Новые Карамалы (Аургазинский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Новые Карамалы (Аургазинский район) | г }} | плотность = | агломерация = | милли состав = [[татарҙар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453490 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80205831005 | категория в Commons = | сайт = }} {{бм|Яңы Ҡарамалы}} '''Яңы Ҡарамалы''' ({{lang-ru|Новые Карамалы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 392 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453490, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205831005. == Географик урыны == Ауырғазы йылғаһы буйында урынлашҡан. * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 5,7 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Кәлсер]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 25 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> == Тарихы == Ауылға 1742 йылда [[Нуғай даруғаһы]] Меркет‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә шул уҡ даруғаның Ҡарамалы (хәҙер Иҫке Ҡарамалы ауылы) һәм Ҡарамалыбаш ауылдарының яһаҡлы татарҙары керҙәшлек килешеүе буйынса Ауырғазы‑Ҡарамалы исеме менән нигеҙ һала<ref name="Яңы Ҡарамалы">{{БЭ2013|95067}}</ref>. Яңы Ҡарамалы ауылы йылға исеме буйынса Ауырғазы тип тә йөрөтөлгән. [[1783 йыл]]да 155 типтәр иҫәпләнгән. X рәүиз ваҡытына улар 821 кеше була. [[XX быуат]] башына 240 йортта 1496 типтәр йәшәй. Яңы Ҡарамалыла улус идаралығы урынлаша. Ике ауыл да Меркет-Мең улусының аҫаба башҡорттары ерендә барлыҡҡа килә, унда керҙәш типтәрҙәр йәшәй<ref>{{ИСДБ|страница=56}}</ref>. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. [[1906 йыл]]да 2 мәсет, 2 мәҙрәсә, һыу тирмәне иҫәпкә алынған. 1930—32 йылдарҙа Яңы Ҡар(а)малы районының административ үҙәге булған<ref name="Яңы Ҡарамалы" />. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||1988|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||1291|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||703|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||426|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||439|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||392||170||222||43,4||56,6 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[татарҙар]] (93 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == * Көнсығыш урам ({{lang-ru|Восточная улица}}) * Ленин урамы ({{lang-ru|улица Ленина}}) * Матросов урамы ({{lang-ru|улица Матросова}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}}) * Баҫыу урамы ({{lang-ru|Полевая улица}}) * Совет урамы ({{lang-ru|Советская улица}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000116.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> == Билдәле шәхестәре == * Ғимаҙиев Үзбәк Ибраһим улы ([[5 август]] [[1920 йыл]]—[[13 август]] [[1987 йыл]]) — әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре докторы (1985). Журналистар союзы ағзаһы<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/84741/ Ғимаҙиев Үзбәк Ибраһим улы]</ref>. * [[Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы]] (1 ноябрь 1949 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, [[СССР|совет]] [[КПСС|партия]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1982 йылдан КПСС-тың Ауырғазы район комитеты секретары, 1985 йылдан — КПСС‑тың [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш]] район комитетының 1‑се секретары, 1990 йылдан — [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары; 1991—2007 йылдарҙа — «Башсельстрой» йәмғиәтенең генераль директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12‑се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 1‑се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Иҡтисад фәндәре докторы (2001), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1992), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы төҙөүсеһе (1999). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1981)<ref>http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10286-m-l-kov-linur-m-kh-rr-m-uly {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023165406/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10286-m-l-kov-linur-m-kh-rr-m-uly |date=2019-10-23 }} Башҡорт энциклопедияһы — Мөлөков Ғәлинур Мөхәррәм улы]{{V|23|10|2019}}</ref>. * [[Сөләймәнов Рим Солтан улы]] ([[3 ғинуар]] [[1949 йыл]]) — ғалим-нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1986—2012 йылдарҙа «Газпром добыча Уренгой» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең генераль директоры. Рәсәйҙең Тау академияһы академигы. Техник фәндәр кандидаты (1993). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1992), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1998), СССР‑ҙың газ сәнәғәте (1984) һәм Рәсәйҙең яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1998). СССР-ҙың Дәүләт (1987), Ленин комсомолы премиялары (1981) лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1979), 4‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (1999) һәм Рәсәйҙең [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1996) ордендары кавалеры. * [[Сурағолова Зилә Солтан ҡыҙы]] ([[1 август]] [[1939 йыл]]) — ғалим-агрохимик‑тупраҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2012) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған урмансыһы<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/12918-sura-olova-zil-soltan-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Сурағолова Зилә Солтан ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421081229/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12918-sura-olova-zil-soltan-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|30|07|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15956-ya-y-aramaly-auyr-azy-r-nynda-y-auyl}} {{V|30|12|2018}} * Сулейманов Р.С., Мулюков Г.М., Сафин М.Х. [https://www.academia.edu/37576689/ На миркитминской земле (д. Новые Карамалы)]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. - Уфа, 2007 {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] idrcwinjrf23yozv01mc04l85piime3 0 10203 1305155 1288783 2026-09-12T14:26:19Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288783|1288783]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305155 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Яңы Кәлсер''' ({{lang-ru|Новый Кальчир}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 187 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205831001. == Тарихы == 1895 йылда Кәлсер-Буран ауылынан элекке хеҙмәтле татарҙар тарафынан нигеҙ һалына. 1930 йылға тиклем Стәрлетамаҡ кантонының Меркет-Мең улусы составына инә. Мәктәп булған<ref> [https://ufagen.ru/places/aurgazinskiy/novkalchir.html Уфаген. Новый Кальчир]</ref> == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||187||90||97||48,1||51,9 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[татарҙар]] (58 %), [[башҡорттар]] (40 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 36 км == Урамдары == * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная улица}}) * Совет урамы ({{lang-ru|Советская улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000117.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Карюков Фәһим Сайран улы]] (1948—18.05.2015), [[спорт]]сы-[[хоккей]]сы, СССР һәм [[Рәсәй]] тренеры. [[Шайбалы хоккей]] буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1976), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған тренеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|31|12|2020}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4 {{ref-ru}} {{V|31|12|2020}} == Һылтанмалар == * [https://basharchive.ru/census/reviz/86133/ 1850]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15928-ya-y-k-lser-auyr-azy-r-nynda-y-auyl}}{{V|31|12|2020}} * [http://ufagen.ru/places/aurgazinskiy/novkalchir.html Новый Кальчир на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|31|12|2020}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 20gtrjttxypr48xryxwg2cc36pdquy1 0 10206 1305192 1288746 2026-09-12T14:39:16Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288746|1288746]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305192 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Һабансы |статус = ауыл |башҡортса исеме = Һабансы |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 3 | lat_sec = 46 |lon_deg = 56 | lon_min = 2 | lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Батыр ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Батыр |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[башҡорттар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 8 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453483 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205804009 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Һабансы''' ({{lang-ru|Сабанчи}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453483, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205804009. == Тарихы == [[Батыр ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Батыр ауыл Советына]] ҡарай. Район үҙәгенән көнсығышҡа табан 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылға [[1927 йыл]]да [[Мостафа (Ауырғазы районы)|Мостафа]] һәм [[Ғүмәр (Ауырғазы районы)|Ғүмәр]] ауылы крәҫтиәндәре нигеҙ һала<ref>[https://ufagen.ru/places/aurgazinskiy/sabanci.html Сабанчи]</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||8||4||4||50,0||50,0 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[башҡорттар]] (78 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 13 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Көйәҙебаш]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 21 км == Урамдары == Йылға урамы ({{lang-ru|Речная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000115.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://ufagen.ru/places/aurgazinskiy/sabanci.html Сабанчи] == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 57lotlglqcvojgybx00x4oorspckocg 0 10208 1305208 1288731 2026-09-12T14:44:29Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288731|1288731]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305208 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Семёнкино | оригинальное название = {{lang-ba|Семёнкин}} | герб = | флаг = | lat_deg = 53|lat_min = 48|lat_sec = 41 | lon_deg = 55|lon_min = 42|lon_sec = 0 | CoordAddon = | CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Аургазинский район{{!}} Ауырғазы районы | район в таблице = |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Семёнкин ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Семёнкин ауыл Советы |поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = Ишбулдин Илдар Абдулғәни улы | дата основания = 1718 | первое упоминание = | прежние имена = Семёново | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Семёнкино (Аургазинский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Семёнкино (Аургазинский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[татарҙар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453492 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80205834001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Семёнкин''' ({{lang-ru|Семёнкино}}, халыҡ телендәге атамаһы — '''Сәмән''') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[Семёнкин ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Семёнкин ауыл Советы]] үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 679 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453492, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205834001. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 28 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Стәрлетамаҡ (ҡала)|Стәрлетамаҡ]]): 34 км Семёнкин ауылы [[Ҡуғанаҡ]] йылғаһы ҡушылдығы [[Аҫау (Ҡуғанаҡ ҡушылдығы)|Аҫау]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]] ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 28 километр һәм [[Стәрлетамаҡ]] тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 34 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|79101}}</ref><ref> {{БЭ2013|92131}}</ref>. == Тарихы == [[Семёнкин (Ауырғазы районы)|Семёнкин]] ауылына [[1718 йыл]]да [[Нуғай даруғаһы]] Бәғәнәш-Мең<ref>{{БЭ2013|79101}}</ref> (* башҡорт телендәге Башҡорт энциклопедияһында — ''Яйыҡ‑Ҫыбы-Мең'' улусы тип аталған<ref>{{БЭ2013|92131}}</ref>) улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә яһаҡлы татарҙар (улар һуңынан типтәрҙәр ҡатламына күсә) керҙәшлек килешеүе буйынса Семёнов исеме менән нигеҙ һала. Һуңынан 10 йылдан уларҙың ҡайһы берҙәре ер биләмәләрен башҡорттарҙан һатып алыу юлы менән үҙ милеге итеп беркеткән. Әлеге ваҡытта урындағы халыҡ ауылды [[Сәмән (Ауырғазы районы)|Сәмән]] тип йөрөтә, хатта ауыл эргәһендәге юл күрһәткестәренә лә шулай тип яҙылған<ref>{{ИСДБ|страницы=56}}</ref>. [[1766 йыл]]да (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, [[1756 йыл]]) был урынға шундай уҡ шарттар менән мишәрҙәр килеп ултырған. Ауылдағы халыҡ һаны буйынса түбәндәге йәниҫәп мәғлүмәттәре билдәле: IV рәүиз ваҡытында — 116, V рәүиз ваҡытында — 144, VII рәүиз ваҡытында — 157 типтәр йәшәгән. Ауылда [[мишәрҙәр]] ҙә йәшәгән. == Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше == [[1859 йыл]]да 123 йортта 752 кеше йәшәгән. [[1865 йыл]]да 170 йортта 801 типтәр һәм мишәр йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]], урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. 2 мәсет, 2 училище, 12 сауҙа кибете булған<ref>{{ИСДБ|страницы=56}}</ref>. [[XIX быуат]] аҙағынан Семёнкин хәҙерге исемен йөрөтә. == Ауылдың XX быуаттағы үҫеше == [[1906 йыл]]да Семёнкин ауылында улус идараһы урынлашҡан, 2 [[мәсет]], мәҙрәсә, 3 тимерлек, мөгәзәй теркәлгән<ref>{{ИСДБ|страницы=56}}</ref>. Урта [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref>{{БЭ2013|79101}}</ref><ref> {{БЭ2013|92131}}</ref>. == Халыҡ һаны == Семёнкин ауылында [[татарҙар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]]). '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||2115|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||1229|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||1075|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||775|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||724|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||679||298||381||43,9||56,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Билдәле кешеләре == * [[Насирова Ғәзизә Ғәлиәскәр ҡыҙы]] ([[15 сентябрь]] [[1916 йыл]] — [[25 апрель]] [[1994 йыл]]) — актриса, Башҡорт АСРР-ының халыҡ (1974) һәм атҡаҙанған (1966) артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1953). * {{МиҙалБ|СХГ}} [[Саттаров Миңлебай Зәйнетдин улы]] (12.05.1929—21.03.2015), хеҙмәт алдынғыһы. 1955—1974 йылдарҙа «[[Салауатнефтеоргсинтез]]» производство берекмәһе аппратсыһы. КПСС-тың XXIV съезы һәм СССР профсоюздарының XIV съезы делегаты, РСФСР-ҙың 7-се саҡырылыш Юғары Советы һәм [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] өс саҡырылыш ҡала Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1971), СССР‑ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы (1982), СССР‑ҙың санитария оборонаһы отличнигы (1983). * [[Асҡарова Гөлсөм Зәйнулла ҡыҙы]] (20.01.1942), хеҙмәт ветераны, 1966—1998 йылдарҙа Салауат исемендәге колхозы һауынсыһы. СССР-ҙың Х саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1979—1984). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986), II (1981) һәм III (1975) дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары кавалеры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997), райондың почётлы гражданы (1997). * [[Мәҡсүтов Зиләүер Хәйҙәр улы]] ([[18 ғинуар]] [[1955 йыл]]) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Ауырғазы районы]]ның «Дуҫлыҡ» ауыл хужалығы етештереү кооперативы рәйесе. «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2003)<ref name="ОР">https://www.lawmix.ru/zakonodatelstvo/1470373 Указ Президента Республики Башкортостан от 07.10.2003 № УП-598 «О награждении орденом „За заслуги перед Республикой Башкортостан“»</ref>. == Урамдары == {{Колонки|3}} * Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|}} Дружбы (улица) * Күпер урамы ({{lang-ru|}} Мостовая (улица) * Чапаев урамы ({{lang-ru|}} Чапаева (улица) * Ҡазан урамы ({{lang-ru|}} Казанская (улица) * Совет урамы ({{lang-ru|}} Советская (улица) * Йәшлек урамы ({{lang-ru|}} Молодёжная (улица) * Фрунзе урамы ({{lang-ru|}} Фрунзе (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/aurgazinskiy-rayon/selo-semenkino/ Карта д. Семёнкино. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}} == Тирә-яҡ мөхит == ; Ер-һыу атамалары ''Тауҙар:'' ''Йылғалар:'' * [[Ҡуғанаҡ]], '''Аҫау''' ''Шишмәләр:'' ''Ялан-бесәнлектәр:'' ''Таусыҡтар, түбәләр:'' ''Башҡа урын-ер атамалары:'' == Видеояҙмаларҙа == * Ауырғазы районында яңы фельдшер-акушерлыҡ пункты асылды<ref>{{YouTube|eni44ui_SiQ|logo=1}} В Аургазинском районе открылся новый фельдшерско-акушерский пункт</ref>. == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|92131}} * {{БЭ2013|79101}} * {{ИСДБ|страницы=56}} * [https://www.komandirovka.ru/cities/semenkino_bash._r./ Село Семенкино Аургазинского района Республики Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}}{{V|10|05|2019}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ауырғазы районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] sbj8t7s7mqwa8ov495knzu718zmlp2t 0 10212 1305180 1288758 2026-09-12T14:34:29Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288758|1288758]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305180 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | башкирское название = Иҫке Әпсәләм | оригинальное название = {{lang-ru|Староабсалямово}} | герб = | флаг = | lat_deg = 54 |lat_min = 7 |lat_sec = 13 | lon_deg = 55 |lon_min = 39 |lon_sec = 19 | CoordAddon = | CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башкортостан | вид района = | район = Ауырғазы районы{{!}} Ауырғазы | район в таблице = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Өршәк ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Өршәк |поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = Әпсәләм, Абдул, ''Иҫке Әпсәләм'' | статус с = 2005 | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Староабсалямово | тс }} | год переписи = {{ Население | Староабсалямово | г }} | плотность = | агломерация = | милли состав = татарҙар | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453477 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80205861001 | категория в Commons = | сайт = }} {{Шуҡ|Әбсәләм}} '''Иҫке Әпсәләм''' ({{lang-ru|Староабсалямово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 433 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205861001. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 21 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 51 км == Тарихы == Әпсәләм ауылы [[XIX быуат]] аҙағынан билдәле. Ошо быуаттың 70-се йылдарында башҡалар араһында ул юҡ. Ауылға Өршәк‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1817 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса хеҙмәтле татарҙар нигеҙ һала. Ауылдың исеме антропономик сығышлы. Тәүге төпләнеүсе Әбделсәләм Әҙелшин исеменән. 1902 йылда ул 148 йортҡа берләшкән 764 кешеһе менән ауыл булып күрһәтелгән. Былар — мишәрҙәр һәм типтәрҙәр. Совет власының тәүге йылдарында ауыл халҡы 1296 кешенән торған. Унда 226 йорт булған<ref>{{ИСДБ|страница=55}}</ref>. Игенселек, малсылыҡ, сауҙа менән шөғөлләнгәндәр. 1906 йылда мәсет (19 быуат аҙағында уның эргәһендә мәктәп эшләгән), бакалея кибете, мөгәзәй булған. 30‑сы йылдарҙа Яңы Әпсәләм бүлендек ауылы (90‑сы йылдарға тиклем була) барлыҡҡа килгәндән һуң хәҙерге исемен ала<ref>{{БЭ2013|77221}}</ref>. == Хәҙерге осор == [[1952 йыл]]дың 1 июненә ҡарата Иҫке Әпсәләм ауылын Әбсәләм ауыл Советы етәкләй. [[1969 йыл]]дың 1 ғинуарына Әпсәләм ауыл Советы булмай, Иҫке Әпсәләм һәм Яңы Әпсәләм Солтанморат ауыл Советына индерелә. 1972 йылдың 1 июленә Иҫке Әпсәләм һәм уның бүлендек ауылы Яңы Әпсәләм Өршәк ауыл Советына инә. [[1981 йыл]]дың 1 сентябренә Иҫке Әпсәләм - Өршәк ауыл советы үҙәге. 2005 йылдың 20 июлендәге 211-з «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле үҙгәрештәр индереү тураһында»ғы Законы ҡарар итә: <blockquote> ст. 5. тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 1) Ауырғазы районында: б) Өршәк ауыл Советы Иҫке Әпсәләм ауылының </blockquote> == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||433||199||234||46,0||54,0 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[татарҙар]] (92 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == {{Колонки|2}} *Коммунистик урам ({{lang-ru|Коммунистическая улица}}) *Ленин урамы ({{lang-ru|улица Ленина}}) *Баҫыу урамы ({{lang-ru|Полевая улица}}) *Пушкин урамы ({{lang-ru|улица Пушкина}}) *Туҡаев урамы ({{lang-ru|улица Тукаева}}) *Чапаев урамы ({{lang-ru|улица Чапаева}}) *Энергетиктар урамы ({{lang-ru|улица Энергетиков}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000061.html Госсправка сайтында урам исемдәре]</ref>. {{Колонки|конец}} == Билдәле шәхестәре == * [[Йосопов Муса Рахман улы]] (18.12.1896—3.08.1937), [[Журналистика|журналист]], юғары мәктәп һәм сәнғәт эшмәкәре, [[ВКП (б)|партия]] органдары хеҙмәткәре. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1922—1925 йылдарҙа хәҙерге [[«Башҡортостан» гәзите|«Башҡортостан»]] һәм [[«Кызыл таң» гәзите|«Кызыл таң»]] гәзиттәре мөхәррире; 1925—1929 йылдарҙа мәғариф хеҙмәткәрҙәре һөнәри союзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе, һөнәри союздарҙың өлкә советы рәйесе урынбаҫары; 1931—1932 йылдарҙа [[ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты|ВКП (б)-ның Башҡортостан]], 1932—1933 йылдарҙа Татарстан өлкә комитеттарының матбуғат эштәре секторы мөдире; 1933—1935 йылдарҙа М. Н. Покровский исемендәге Ҡазан дәүләт педагогия институты директоры, 1935 йылдың октябренән хәҙерге [[Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]] директоры. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Рәхимов Рөстәм Хәлим улы]] (6.10.1937), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Стәрлетамаҡ]]тағы «Каучук» йәмғиәтенең 1983—2000 йылдарҙағы директоры һәм генераль директоры (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 2-се саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1999-2003). [[Башҡорт АССР-ы]]ның һәм [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған химигы, [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (2016)<ref>[http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Энциклопедия Урала — Рахимов Рустам Халимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412033941/http://xn----8sbanercnjfnpns8bzb7hyb.xn--p1ai/index.php/%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC_%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2019-04-12 }}{{ref-ru}}{{V|28|09|2017}}</ref>. * [[Сөләймәнов Солтанморат Миңлеғәли улы]] (15.02.1926—13.02.2007), [[фән|ғалим]]-[[Агрономия|агроном]]. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1991), профессор (1991). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1960 йылдан [[Үзбәкстан]]дың Үҫемлектәр генетикаһы һәм эксперименталь биологияһы институтының ғилми хеҙмәткәре, 1973 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1987 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/76136/ Башҡорт энциклопедияһы — Сөләймәнов Солтанморат Миңлеғәли улы]{{V|14|03|2021}} </ref>. == Ревизия материалдары == * [https://basharchive.ru/census/reviz/81618/ 1834 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное деление Башкирской АССР (на 1 июня 1952 г.). — [[Башкирское книжное издательство]], Уфа, 1953. C. 276. {{ref-ru}} * Башкирская АССР : [http://elib.uraic.ru/handle/123456789/12420 административно-территориальное деление на 1 января 1969 года] : [справочник / ред. А. И. Захаров]. — Изд. 5-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1969. — 429, [2] с. : табл. преим. — Алф. указ.: с. 348—430. С. 46. {{ref-ru}} * Башкирская АССР : [http://elib.uraic.ru/handle/123456789/12421 административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года] : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Кириллова, П. Ф. Максимов, М. Х. Мусин; отв. ред. Б. А. Абдрахманов]. — Изд. 6-е. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1973. — 386, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 327—387. С. 44 {{ref-ru}} {{V|14|03|2021}} * Башкирская АССР : [http://elib.uraic.ru/handle/123456789/12423 административно-территориальное деление на 1 сентября 1981 года] : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Исаев, З. З. Харрасов, М. З. Шаймуратов; отв. ред. Ф. Ш. Хисматуллин]. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1981. — 382, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 326—383. С. 51 {{ref-ru}} {{V|14|03|2021}} * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. {{ref-ru}} {{V|14|03|2021}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4 {{ref-ru}} {{V|14|03|2021}} == Һылтанмалар == * [https://basharchive.ru/census/reviz/81618/ 1834 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БЭ|77221}}{{V|14|03|2021}} * {{ИСДБ|страница=55}}. {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 8wo6f7nayg8wjftpfqxcznxeu8rdyqs 0 10213 1305163 1288775 2026-09-12T14:28:52Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288775|1288775]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305163 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ибрай}} {{ТП-Рәсәй|Иҫке Ибрай |статус = ауыл |башҡортса исеме = Иҫке Ибрай |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 7 | lat_sec = 40 |lon_deg = 56 | lon_min = 2 | lon_sec = 40 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Ибрай ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Ибрай |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[башҡорттар]], [[типтәрҙәр]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 234 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453486 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205819002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Иҫке Ибрай''' ({{lang-ru|Старое Ибраево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 234 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453486, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205819002. == Тарихы == Ауылға 18 быуаттың 2‑се яртыһында Нуғай даруғаһы Меркет‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә шул уҡ даруғаның Ләкәнде ауылы типтәрҙәре Ибрай (тәүге төпләнеүсе Ибрай Теребаев исеменән) исеме менән нигеҙ һала. Шулай уҡ Оло Ибрай булараҡ теркәлгән. [[1795 йыл]]да 28 кеше иҫәпкә алынған, [[1865 йыл]]да 80 йортта — 607 кеше. Игенселек, малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. [[1906 йыл]]да мәсет, мәктәп, 2 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән. 20‑се йылдарҙан хәҙерге исемен йөрөтә<ref>{{БЭ2013|77675}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||234||110||124||47,0||53,0 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (45 %), типтәрҙәр (туған татар теле менән) (34 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == Өйәҙән йылғаһы (Өршәк йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 16 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Кесе Ибрай]]): 2 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 31 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> == Билдәле кешеләре == [[Ғөзәйеров Ғарифулла Вәли улы]] [[14 август]] [[1911]] — [[2 ноябрь]] [[1991]]) — журналист. Журналистар союзы ағзаһы (1958)<ref name="Башкирская энциклопедия">{{БЭ2013|84873}}</ref>. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949). == Урамдары == * 7 Ноябрь урамы ({{lang-ru|улица 7 Ноября}}) * Ленин урамы ({{lang-ru|улица Ленина}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000015.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> == Видеояҙмаларҙа == * {{YouTube|sKH96mUisKE|logo=1}}дер. Старое Ибраево, Аургазинский район, Башкортостан == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|77675}} * {{YouTube|sKH96mUisKE|logo=1}}дер. Старое Ибраево, Аургазинский район, Башкортостан == Әҙәбиәт == {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] obq0snesm9segrejv4ahvhsriwslzqw 0 10214 1305186 1298185 2026-09-12T14:37:18Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288752|1288752]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305186 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = Ауыл | русское название = Иҫке Этекәй | оригинальное название = {{lang-ru|Староитикеево}} | герб = | флаг = | lat_deg = 54 |lat_min = 1 |lat_sec = 20 | lon_deg = 55 |lon_min = 58 |lon_sec = 6 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = Муниципаль район | район = Ауырғазы районы | район в таблице = Ауырғазы районы |вид поселения = Ауыл биләмәһе |поселение = Батыр ауыл Советы (Ауырғазы районы) |поселение в таблице = Батыр ауыл Советы (Ауырғазы районы) | внутреннее деление = | вид главы = | глава = | дата основания =1740 | первое упоминание =1747,1779 | прежние имена = Ғүмәр | статус с = | площадь = | высота центра НП = |климат = | население = {{ Население | Староитикеево | тс }} | год переписи = {{ Население | Староитикеево | г }} | плотность = | агломерация = | милли состав = татарҙар | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453483 | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80205804010 | категория в Commons = | сайт = }} '''Иҫке Әтекәй''' ({{lang-ru|Староитикеево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[Батыр ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Батыр ауыл Советы]]на ҡарай. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 197 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453483, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80 205 804 010. == Тарихы == XVIII быуаттың 40-сы йылдарында нигеҙләнгән башҡорт ауылы. 1779 йылда Нуғай даруғаһы Меркет‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә типтәрҙәр килеп ултыра. Сотник Этекәй Дәүләтов исеме менән аталған ауылға нигеҙ һала. 1774 йылғы Юлбирҙе Этекәйев йорт старшинаһы булып хеҙмәт иткән — ауылдар менән идара иткән. Уның улдары — Юлбирҙе Этекәев (1774) билдәле. Ул бер төркөм ауылдар менән идара иткән, йорт старшинаһы булған. Юлбирҙенең улдары — Фәйзулла, Ихсан, Мөхәмәтғәле, Йосоп. Шулай уҡ ауыл кешеләренең береһе Ғүмәр Исламғолов исеме менән Ғүмәр ауылы тип теркәлгән. XIX быуаттың 1‑се яртыһынан алып хәҙерге исемен йөрөтә<ref>{{ИСДБ|страница=54}}</ref>. 1795 йылда 32 йортта 203 кеше — 167 башҡорт, 22 типтәр, 14 мишәр йәшәгән. Мишәрҙәр һәм типтәрҙәр бында меркет-мең башҡорттары менән керҙәшлек килешеүен 1747 һәм 1779 йылдарҙа төҙөгән. 1865 йылда 35 йортта — 236 кеше<ref> {{БЭ2013|77581}}</ref> Был ике ауылдың халҡы игенселек, малсылыҡ һәм кәсепселек менән шөғөлләнгән. [[1842 йыл]]да 295 башҡортҡа 608 бот ужым һәм 1082 бот яҙғы иген сәселгән<ref>{{ИСДБ|страница=54}}</ref>. Был ауыл урынлашҡандан һуң 100 йыл үтеүгә бер нисә ғаилә икенсе Этекәй ауылына нигеҙ һалған. Иҫке һәм Яңы Этекәйҙә хәҙер башҡорттар, мишәрҙәр, типтәрҙәр йәшәй. Типтәрҙәр үҙҙәрен татар тип атай<ref>{{ИСДБ|страница=54}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||521|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||486|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||351|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||179|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||208|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||197||89||108||45,2||54,8 |- |} ;Милли состав Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек [[татарҙар]] (77 %) йәшәй<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Ревизия материалдары == 1850 йылда<ref>[https://basharchive.ru/census/reviz/39416/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Иҫке Этекәй ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 8 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Көйәҙебаш]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 22 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref><ref>{{БЭ2013|77581}}</ref> == Урамдары == {{Колонки|2}} * 7 Ноябрь урамы ({{lang-ru|улица 7 Ноября}}) * Күл урамы ({{lang-ru|Озерная улица}}) * Совет урамы ({{lang-ru|Советская улица}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000114.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 3 по Республике Башкортостан]</ref>{{Колонки|конец}}. == Билдәле шәхестәр == * [[Зифа Нагаева]] ([[1 март]] [[1956 йыл]]) — йырсы, шағир, композитор, радио тапшырыуҙар алып барыусы (1996—2013). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003), [[Ауырғазы районы]]ның [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге премияһы лауреаты (2006), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011)<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/640 Национальная библиотека им. А.-З.Валиди Республики Башкортостан. Литературная карта Республики Башкортостан. Персоналии. Нагаева Зифа Валиевна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200224163439/http://libmap.bashnl.ru/node/640 |date=2020-02-24 }}{{ref-ru}}{{V|28|02|2018}}</ref>. * [[Миңлебаев Ғиләжетдин Фәсхетдин улы]], '''Ғиләж Ғүмәрский''' ([[1 апрель]] [[1890 йыл]]—[[26 ноябрь]] [[1967 йыл]]) — драматург. 1910 сы йылдарҙан үҙешмәкәр театр коллективтарын ойоштороусы. 1930—1937 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт нәшриәтенең район-ара бүлеге мөдире. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|77581}} * {{ИСДБ|страница=54}} * [https://basharchive.ru/census/reviz/39416/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] bu0byf239fnfn4bai9za5hpzowd9lhs 0 10215 1305171 1288767 2026-09-12T14:31:09Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288767|1288767]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305171 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Иҫке Күҙәк |статус = ауыл |башҡортса исеме = Иҫке Күҙәк |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 15 | lat_sec = 26 |lon_deg = 55 | lon_min = 54 | lon_sec = 47 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Ишле ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Ишле |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = татарҙар |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 362 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453471 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205816005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Иҫке Күҙәк''' ({{lang-ru|Старокузяково}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 362 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453471, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205816005. == Этимологияһы == Атамаһы ''иҫке'' ‘старый’ һәм шәхси ''Күҙәк'' исеменән сыҡҡан<ref name="автоссылка1">{{книга|автор=[[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисаметдинова Ф. Г.]], [[Сиразитдинов, Зиннур Амирович|Сиразитдинов З. А.]]|заглавие=Русско-башкирский словарь справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан|место=[[Уфа]]|издательство=[[Китап (издательство)|Китап]]|год=2001|страницы=39|страниц=320|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=10000}}</ref>. == Географияһы == Район үҙәгенән төньяҡҡа табан 26 км һәм Аҡкүл тимер юлы станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 50 км алыҫлыҡта Һарыйылға һәм Өйәҙән йылғалары (Өршәк йылғаһы бассейны) араһында урынлашҡан. == Тарихы == Ауыл [[1710 йыл]]дан, типтәрҙәр Өфө өйәҙе Алмантай ауылынан Мең улусының Муса ауылы башҡорттары менән килешеү нигеҙендә күсенгәндән билдәле. [[1783 йыл]]ғы ревизия ваҡытында унда 90 типтәр күрһәтелгән. 1859 йылда 63 йортта 291 кеше йәшәгән. Яңы Күҙәк ауылы төп ауылдан [[1782 йыл]]да айырылып сыға, ул саҡта 20 кеше иҫәпләнә (хәҙерге Әхмәр ауылы). 77 йылдан һуң 23 йортта 128 ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Ревизия төп Күҙәк ауылына нигеҙ һалыусының улдарын теркәгән: 1746 йылда тыуған Әмир, 1751 йылғы Рафиҡ һәм 1758 йылғы Таңатар Күҙәковтар. Е.Пугачёв хәрәкәтендә Күҙәк ауылынан 40 кеше ҡатнаша<ref>{{ИСДБ|страница=56}}</ref>. Шулай уҡ ауылда Кирәевтәр, татар дворяндар нәҫеле, йәшәгән<ref>[http://www.disput.az/index.php?s=54f251f6fd9366d7b9aae83c8b49d036&showtopic=140969&pid=6707616&st=270& Татарские родословные, списки, имена и фамилии. — Disput.Az — Page 7]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[1782 йыл]]да Яңы Күҙәк (20 быуаттың 30‑сы йылдарҙа Әхмәр ауылы ҡушыла) бүлендек ауылы барлыҡҡа килгәндән һуң хәҙерге исемен ала. [[1865 йыл]]да Иҫке Күҙәк (81 йортта 438 кеше йәшәгән; игенселек, малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр; мәсет, училище, һыу тирмәне булған) һәм Күзәк (30 йортта — 557 кеше; малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр; мәсет, училище, һыу һәм ат тирмәне булған) ауылдары теркәлгән. [[1906 йыл]]да был ике ауыл бергә Иҫке Күзәк булараҡ иҫәпкә алынған; мәсет, татар мәктәбе, 2 бакалея кибете, 7 мөгәзәй булған. 1920 йылда Иҫке Күҙәк, 2‑се Иҫке Күҫәк (Зәйет) һәм Зәйет ауылдары булараҡ теркәлгәндәр, һуңынан улар бергә иҫәпкә алына башланған<ref>{{БЭ2013|76002}}</ref>. Ауыл статусын [[2005 йыл]]дың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з Башҡортостан Республикаһы Законына ярашлы ала. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||362||170||192||47,0||53,0 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар ( %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Иҫтәлекле урындары == Ауыл эргәһендә карст мәмерйәләре бар. Иң билдәлеһе - Вертолёт мәмерйәһе<ref>[http://www.perovo-speleo.ru/expedition/inside.php?fl=sural2000_august.html Туристический отчёт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120303165205/http://www.perovo-speleo.ru/expedition/inside.php?fl=sural2000_august.html |date=2012-03-03 }}</ref>. == Урамдары == {{Колонки|2}} * К.Маркс урамы ({{lang-ru|улица К.Маркса}}) * Матросов урамы ({{lang-ru|улица Матросова}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная улица}}) * Октябрь урамы ({{lang-ru|Октябрьская улица}}) * Беренсе Май урамы ({{lang-ru|Первомайская улица}}) * Тау аҫты урамы ({{lang-ru|Подгорная улица}}) * Йәйғор урамы ({{lang-ru|Радужная улица}}) * Йылға урамы ({{lang-ru|Речная улица}}) * Совет урамы ({{lang-ru|Советская улица}}) * Фрунзе урамы ({{lang-ru|улица Фрунзе}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000100.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> {{Колонки|конец}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|76002}} * {{ИСДБ|страница=55}}. * == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] e7x93wbuox593v606510xn2d5kdq0nq 0 10217 1305178 1288760 2026-09-12T14:33:50Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288760|1288760]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305178 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Иҫке Тимешкә |статус = ауыл |башҡортса исеме = Иҫке Тимешкә |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 10 | lat_sec = 46 |lon_deg = 55 | lon_min = 35 | lon_sec = 12 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Өршәк ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Өршәк |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[татарҙар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 53 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453477 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205861004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Иҫке Тимешкә''' ({{lang-ru|Старотимошкино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 53 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453477, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205861004. == Тарихы == Иҫке Тимешкә ауылында [[XIX быуат]] уртаһында 26 йорт иҫәпләнә, унда 150 татар йәшәй. Емельян Пугачев ихтилалында 39 кеше ҡатнаша. Шул саҡта 309 кеше йәшәгән (36 йорт) Түбәнге Тимешкә ауылы тураһында ла билдәле була<ref>{{ИСДБ|страница=55}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||53||31||22||58,5||41,5 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[татарҙар]] (97 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 29 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Әпсәләм]]): 10 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 50 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> == Урамдары == * Болон урамы ({{lang-ru|Луговая улица}}) * Гагарин урамы ({{lang-ru|улица Гагарина}})<ref>[https://addressmap.org/Башкортостан__Респ/Аургазинский__район/Старотимошкино__062 улицы д.Старотимошкино]</ref> == Ер-һыу атамалары == * Күрәнле күле * Бурҡыҡ күле * Бүләк урманы<ref>[https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=INwlBoOE7UGfkhhUdkWBBi2QVL8ffS8fggrOoQOLqfT&dl=KiWE8k9GLg0xKmMxk4AxLMhMgRAHAVq69iZ8EmLVYVk Башҡортостан Республикаһының топономдар һүҙлеге]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://basharchive.ru/census/reviz/42570/ 1850 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 7mdmfz6pv2yr8vju30sp19i6swmdi40 0 10218 1305196 1288742 2026-09-12T14:40:30Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288742|1288742]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305196 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Иҫке Ҡарамалы |статус = ауыл |башҡортса исеме = Иҫке Ҡарамалы |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 56 | lat_sec = 0 |lon_deg = 56 | lon_min = 9 | lon_sec = 10 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Сыуаш-Ҡарамалы ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Сыуаш-Ҡарамалы |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[татарҙар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 26 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453485 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205872005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} {{бм|Иҫке Ҡарамалы}} '''Иҫке Ҡарамалы''' ({{lang-ru|Старые Карамалы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453485, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205872005. == Тарихы == [[Ҡарамалы (Прорва ҡушылдығы)|Ҡарамалы йылғаһы]] буйында урынлашҡан Иҫке Ҡарамалы ауылы [[XVIII быуат]]тың 70-се йылдарынан алып билдәле. IV рәүиз буйынса типтәрҙәр 69 кеше иҫәпләнә. Был ауыл да Яңы Ҡарамалы ауылы кеүек үк Меркет-Мең улусы башҡорттары ерендә барлыҡҡа килә, унда керҙәш типтәрҙәр йәшәй<ref>{{ИСДБ|страница=56}}</ref> == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||26||15||11||57,7||42,3 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[татарҙар]] (93 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 28 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Сыуаш-Ҡарамалы]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 10 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>. == Урамдары == * Ғимаҙиев урамы ({{lang-ru|улица Гимадиева}}) * Фәйзуллин урамы ({{lang-ru|улица Файзуллина}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000141.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{ИСДБ|страница=56}} * == Әҙәбиәт == {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] s78fzz5yrjplun01our8hd5rps9c0oq 0 10220 1305158 1288780 2026-09-12T14:27:25Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288780|1288780]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305158 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Собханғол}} {{ТП-Рәсәй|Собханғол |статус = ауыл |башҡортса исеме = Собханғол |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 13 | lat_sec = 18 |lon_deg = 55 | lon_min = 35 | lon_sec = 6 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Өршәк ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Өршәк |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = | милли состав = татарҙар |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 93 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453477 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205861005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Собханғол''' ({{lang-ru|Субхангулово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 93 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453477, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205861005. == Тарихы == Собханғол (Ҡамсалы) исемле ауылға [[1795 йыл]]да яһаҡлы татарҙар — 57-йәшлек Собханғол Биккинин тарафынан нигеҙ һалына (уның улдары Сәйет, Абдулхалиҡ, Абдулвәли, Мәхәмәтғәле, Хәлил, Әбүталип). Түбәнге Новгород губернаһының Сергач өйәҙе Овечий Овраг ауылынан һәм Сембер губернаһының Ҡурмыш өйәҙе Мядянь һәм Петряксы ауылдарынан яһаҡлы һәм хеҙмәтле татарҙары күсенеп килә. Ул саҡта улар 10 ир-ат була. [[1811 йыл]]да шул уҡ губерналарҙан тағы 21 ир-ат күсенә. Шул уҡ йылда улар башҡорттарҙан ер һатып ала<ref>{{ИСДБ|страница=56}}</ref>. Игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. Собханғолға 1960-сы йылдарҙа Ҡыҙылға ауылы кешеләре күсеп килә<ref>История административно-территориального деления Республики Башкортостан (1708—2001). Сборник документов и материалов. Уфа: Китап, 2003. — 536 с. С.316.</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||93||49||44||52,7||47,3 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса өҫтөнлөк иткән милләттәр - татарҙар (95%)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == Ҡамсалы йылғаһы (Өршәк йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 34 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Әпсәләм]]): 15 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Шөңгәккүл]]): 40 км == Урамдары == * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная улица}}) * Ленин урамы ({{lang-ru|улица Ленина}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000063.html Госсправка сайтында урам исемдәре]</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Бикбаев Йәүҙәт Мансур улы]] (25 ноябрь 1926 йыл — 7 сентябрь 1995 йыл) — инженер-механик. Техник фәндәре канд. (1970), профессор (1993). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1978), юғары мәктәп уҡытыусыһы<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/83437/ Бикбаев Йәүҙәт Мансур улы]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://basharchive.ru/census/reviz/86079/ 1816 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/67891/ 1818-1834 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/10775-sobkhan-ol-auyr-azy-r-nynda-y-auyl|автор=Сафин М. Х., Әминева М. С.}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] p1iq0iaeozjvzrcxz7ti73vdis9ql7r 0 10222 1305181 1288757 2026-09-12T14:34:48Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288757|1288757]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305181 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | башкирское название = Солтанморат | оригинальное название = {{lang-ru|Султанмуратово}} | герб = | флаг = | lat_deg = 54 |lat_min = 6 |lat_sec = 2 | lon_deg = 55 |lon_min = 43 |lon_sec = 49 | CoordAddon = | CoordScale = |размер карты страны = 310 |размер карты региона = 310 |размер карты района = 310 | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башкортостан | вид района = муниципаль район | район = Ауырғазы районы | район в таблице = Ауырғазы районы{{!}}Ауырғазы |вид поселения = ауыл советы |поселение = Солтанморат ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Солтанморат |поселение в таблице = | внутреннее деление = | милли состав = татарҙар | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Султанмуратово | тс }} | год переписи = {{ Население | Султанмуратово | г }} | плотность = | агломерация = | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453498 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80205840001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Солтанморат''' ({{lang-ru|Султанмуратово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 706 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205840001. == Географик урыны == Түрһәгәҙе йылғаһы (Ауырғазы йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 15 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 45 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> == Тарихы == Солтанморат ауылы — күренекле совет татар яҙыусыһы [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғәлимйән Ибраһимов]]тың (1887—1937) тыуған төйәге. Ауыл Нуғай һәм Себер даруғаларының мишәр старшинаһы Солтанморат Янышевтың исемен йөрөтә. Ул батшалыҡ яҡлы булған. Михаил Михельсондың язалау корпусы составында Пугачевсыларҙы эҙәрлекләп, Өфөнән Ҡазанға тиклем бара. Каратель Михельсон үҙенең [[1774 йыл]]дың 25 апрелендәге рапортында халыҡ массалары мәнфәғәттәренең хыянатсылары Солтанморат Янышев менән Миндәй Тулеевтың «ҙур ярҙам»ын һыҙыҡ өҫтөнә алып, хөкүмәттән был «ышаныслы ҡолдарҙы» наградлауҙарын һорай. Ысынлап та, Солтанморат 1773-1775 йылдарҙа баш күтәреүселәргә ҡаршы яза биреү акциялары өсөн ике алтын миҙал, күлдәк, 2 мең һум аҡса менән бүләкләнә һәм мишәрҙәрҙән беренсе булып капитан исеменә лайыҡ була. Уның ҡустыһы Бәхтейәр ҙә алтын миҙал ала. Уларҙың атаһы Яныш Абдуллин батша хөкүмәтенең әүҙем яҡлыһы булған төп мишәр старшинаһы була. Яныш [[XVIII быуат]]тың 30-сы йылдарында башҡорт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашҡаны өсөн ҡылыс менән бүләкләнә. Һуңынан, [[1755 йыл]]да башҡорт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашҡаны өсөн икенсе ҡылыс, күлдәк, сүмес һәм 100 һум аҡса ала. Яныш Абдуллин «тере тауар» — баш күтәреүселәрҙең ҡатындарын һәм балаларын ала, уларҙы аҙаҡ йорт хеҙмәтселәренә әйләндерә. Уның улы Солтанморат крепостнойҙар һәм хеҙмәтселәр һанын арттырырға маташа. 1777 йылда, мәҫәлән, старшина мырҙа Солтанморат Янышев менән прапорщик Ибраһим Чанышев үҙҙәренең командаһынан 63 кешене крепостной кеше булараҡ һата. Әммә Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәтле кешеләр һанын кәметеү яҡлы булмаған хөкүмәт был һатыуға рөхсәт бирмәй. Ауыл [[1761 йыл]]да, мишәрҙәр Меркет-Мең башҡорттарынан ер һатып алғас барлыҡҡа килә. Ауыл күп халыҡлы. [[1795 йыл]]да 60 йортта — 408, 1859 йылда 130 йортта 879 мишәр иҫәпләнә. [[XVIII быуат]] аҙағында бында яһаҡлы татарҙар ҙа була, улар аҙаҡ Баҡай Түрһәғәҙе ауылына күсерелә<ref>{{ИСДБ|страница=54}}</ref>. [[1865 йыл]]да Солтанморат ике ауыл булараҡ иҫәпкә алынған: беренсеһендә 100 йортта 934 кеше йәшәгән (игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр; мәсет, училище булған), икенсеһендә 223 йортта — 1378 кеше (мәсет, училище, һыу тирмәне булған). Һуңынан был ауылдар бергә иҫәпкә алына. [[1906 йыл]]да 2 мәсет, тимерлек, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән<ref>{{БЭ2013|92967}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||706||331||375||46,9||53,1 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (79 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Урамдары == * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная улица}}) * Пушкин урамы ({{lang-ru|улица Пушкина}}) * Баҡса урамы ({{lang-ru|Садовая улица}}) * Совет урамы ({{lang-ru|Советская улица}}) * Фрунзе урамы ({{lang-ru|улица Фрунзе}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000051.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Боғҙанов Фәрит Вәлинур улы]] ([[7 октябрь]] [[1932 йыл]] — [[12 март]] [[2001 йыл]]) — башҡорт драматургы. 1952 йылдан — КПСС, 1977 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1992). * [[Вахитов Венер Абсатар улы]] ([[11 ноябрь]] [[1945 йыл]]) — ғалим-биохимик, биолог һәм биотехнолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), биология фәндәре докторы (1990), профессор (1993), Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Биохимия һәм генетика институты директоры, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. * [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы]] ([[12 март]] [[1887 йыл]] — [[21 ғинуар]] [[1938 йыл]]) — яҙыусы, публицист, мәғрифәтсе, йәмәғәтсе. Хәҙерге татар әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Хеҙмәт Геройы (1932). Сәйәси золом ҡорбаны * [[Фәтихова Лилиә Ғарифулла ҡыҙы]] ([[3 ғинуар]] [[1954 йыл]]) — эстрада артисы. 1975—2014 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт филармонияһы]]ның нәфис һүҙ оҫтаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2012). * Рәхмәтулла (Рәхмәтуллин) Салауат Ибраһим улы ([[1 февраль]] [[1942 йыл]]) — шағир. Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ғәлимйән Ибраһимов (2002), Илдар Юзиев (2005), Ғәли Ибраһимов (2009) исемендәге премиялар лауреаты. (1993)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/92239/ Рәхмәтулла С.]</ref> == Видеояҙмаларҙа == Музей Султанмуратово <ref>{{YouTube|Z_zgNDNQgSs|logo=1}}</ref>. == Тирә-яҡ мөхит == *Тишеклетау тауы<ref>[http://bashtravel.narod.ru/PKG80E3.htm Памятники природы республики Башкортостан]</ref> * == Иҫтәлекле урындары == Солтанморат ауылында Ғәлимйән Ибраһимов музейы == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://basharchive.ru/census/reviz/51148/ 1816 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/81611/ 1834 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/54934/ 1850 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/12551-soltanmorat}} {{V|20|01|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] tnqo196ghk21v1lsdyww6yep5jndxfs 0 10224 1305188 1288750 2026-09-12T14:37:58Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288750|1288750]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305188 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Татар Нуғаҙағы |статус = ауыл |башҡортса исеме = Татар Нуғаҙағы |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 5 | lat_sec = 43 |lon_deg = 56 | lon_min = 17 | lon_sec = 19 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Нуғаҙаҡ ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Нуғаҙаҡ |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = татарҙар, башҡорттар, сыуаштар |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 451 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453499 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205828001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Татар Нуғаҙағы''' ({{lang-ru|Татарский Нагадак}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 451 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453499, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205828001. == Географик урыны == Ауыл Нуғаҙаҡкүл йылғаһы (Ағиҙел йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан. * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 31 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Төкөн): 24 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> == Тарихы == Ауылға [[Нуғай даруғаһы]] Меркет-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә яһаҡлы татарҙар нигеҙ һала. [[1747 йыл]]дан Нуғаҙаҡ булараҡ билдәле. Һуңыраҡ бында шулай уҡ шарттарҙа типтәрҙәр килеп ултыра. VIII рәүиз мәғлүмәттәре буйынса унда 46 кеше булған. Бында керҙәш типтәрҙәр ҙә йәшәгән. [[1783 йыл]]да улар — 131, [[1834 йыл]]да 150 кеше иҫәпләнә<ref>{{ИСДБ|страница=55}}</ref> 1865 йылда 82 йортта 454 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған<ref>{{БЭ2013|93896}}</ref>. [[1906 йыл]]да мәсет, мәктәп, тимерлек, ике бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән. == Бөгөнгөһө == Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто (татар халыҡ театры менән), китапхана, мәсет урынлашҡан. Бығаса төп ауыл хужалығы предприятиеһы булған «Агростар» агрофирмаһы 2011 йылда банкрот тип иғлан ителә<ref>[http://www.law-soft.ru/0205006109 Банкротство предприятий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402104726/http://www.law-soft.ru/0205006109 |date=2015-04-02 }}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||451||218||233||48,3||51,7 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (46 %), башҡорттар (29 %), шулай уҡ сыуаштар<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Ер-һыу атамалары == ''Йылға-күлдәр'' * Нуғаҙаҡкүл йылғаһы * Ҡараһыйыр күле * Дегәнәкле күл ''Башҡа урындар'' * Убатау тауы * Ҡондоҙло урман<ref>[https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=INwlBoOE7UGfkhhUdkWBBi2QVL8ffS8fggrOoQOLqfT&dl=KiWE8k9GLg0xKmMxk4AxLMhMgRAHAVq69iZ8EmLVYVk Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге]</ref> == Урамдары == {{Колонки|2}} * Ғ.Туҡай урамы ({{lang-ru|улица Г.Тукая}}) * Йәшел урам ({{lang-ru|Зеленая улица}}) * Урман урамы ({{lang-ru|Лесная улица}}) * Тыныслыҡ урамы ({{lang-ru|улица Мира}}) * Баҡса урамы ({{lang-ru|Садовая улица}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}}) * Мәктәп урамы ({{lang-ru|Школьная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000037.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> {{Колонки|конец}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|93896}} * * == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 2a2rf697dhjw9o36mkqwjeve800q08j 0 10229 1305173 1288765 2026-09-12T14:31:48Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288765|1288765]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305173 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Туҡай}} {{НП-Россия | статус = ауыл | башкирское название = Туҡай | оригинальное название = {{lang-ru|Тукаево}} | герб = | флаг = | lat_deg = 54|lat_min = 12|lat_sec = 52 | lon_deg = 55|lon_min = 49|lon_sec = 18 | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башкортостан | вид района = | район = Ауырғазы районы{{!}} Ауырғазы | район в таблице = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Туҡай ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Туҡай |поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Тукаево (Аургазинский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Тукаево (Аургазинский район) | г }} | плотность = | агломерация = | милли состав = [[татарҙар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453489 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80205852001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Туҡай''' ({{lang-ru|Тукаево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 547 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453489, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205852001. == Тарихы == Туҡай ауылы сығанаҡтар буйынса XVIII быуаттың 20-се йылдарынан билдәле. Башҡорттар, мишәрҙәр һәм типтәрҙәр бергә йәшәгән. Типтәрҙәр 1783 йылда — 72 кеше, 12 йылдан һуң 58 кеше булған. Мишәрҙәр 54 йортта 340 кеше иҫәпләнгән (1795 йылда). 39 йылдан һуң мишәрҙәр 694 кеше теркәлгән. Уларҙың күбеһе Өршәк-Мең улусының аҫаба башҡорттарынан һатып алынған ерҙә йәшәгән. Уларҙың ҡайһы берҙәре ҡаҙна ерҙәрен эшкәрткән<ref>{{ИСДБ|страница=53}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||547||265||282||48,4||51,6 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда йәшәүселәрҙең 76 процентын татарҙар тәшкил итә<ref>Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls приложение в формате Excel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}{{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 26 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 50 км == Урамдары == * Йылға аръяғы урамы ({{lang-ru|Заречная улица}}) * Йәштәр урамы ({{lang-ru|Молодежная улица}}) * Я.Чанышев урамы ({{lang-ru|улица Я. Чанышева}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000072.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 3 по Республике Башкортостан]</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Чанышев Яҡуп Йыһангир улы]] (27.02.1892—06.11.1987), хәрби хеҙмәткәр. Генерал-лейтенант (1944). 4-се дәрәжә Георгий тәреһе, ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1945, 1945), дүрт [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1920, 1944, 1945, 1947), 2-се дәрәжә Суворов (1944), 1-се дәрәжә Кутузов (1944), Үзбәк ССР-ының Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1923), һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1967, 1968) ордендары кавалеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * [https://basharchive.ru/census/reviz/81612/ 1834 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/39356/ 1850 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/14430-tu-aj-auyr-azy-r-nynda-y-auyl}}{{V|23|02|2019}} * [http://ufagen.ru/places/aurgazinskiy/tukaevo.html Тукаево на портале «Генеалогия и Архивы»] {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 9vqdnwe6kxvjcmbzlepjvvta7p4xljr 0 10232 1305176 1288762 2026-09-12T14:33:10Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288762|1288762]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305176 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Төбәк |статус = ауыл |башҡортса исеме = Төбәк |оригинальное название = Тюбяково |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 11 | lat_sec = 36 |lon_deg = 55 | lon_min = 42 | lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Туҡай ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Туҡай |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[татарҙар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 176 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453489 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205852010 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} {{БМ|Төбәк (Кәҫле районы)}} '''Төбәк''' ({{lang-ru|Тюбяково}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 176 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453489, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205852010. == Тарихы == 1919 йылда Ҡорманай ауылынан күскенселәр нигеҙ һала<ref>[https://ufagen.ru/places/aurgazinskiy/tyubyakovo.html Генеалогия и архивы Тюбяково]</ref> == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||176||91||85||51,7||48,3 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[татарҙар]] (93 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 27 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Туҡай (Ауырғазы районы)|Туҡай]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Дәүләкән (ҡала)|Дәүләкән]]): 50 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> == Урамдар == * Урман урамы ({{lang-ru|Лесная улица}}) * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000073.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 6r9urkhr8q9jpvdx1orl1iasjexlfq2 0 10233 1305157 1288781 2026-09-12T14:26:57Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288781|1288781]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305157 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Уҡҫынны |статус = ауыл |башҡортса исеме = Уҡҫынны |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 7 | lat_sec = 35 |lon_deg = 55 | lon_min = 53 | lon_sec = 58 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = Исмәғил ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Исмәғил |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[татарҙар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 73 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453488 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205813005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Уҡҫынны''' ({{lang-ru|Уксунны}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 73 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453488, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205813005. == Тарихы == Ауыл тораҡ пунктының ''ауыл'' статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында», 211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: {{начало цитаты}}6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә:<br> 5) Ауырғазы районында:…<br> я13) Исмәғил ауыл Советы Уҡҫынны ҡасабаһының{{конец цитаты}} == Этимологияһы == Ауылдың исеме урындың ''Укҫынны'' атамаһынан алынған (диал. укҫын «дикий чеснок»)<ref name="автоссылка1">{{книга|автор=[[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисаметдинова Ф. Г.]], [[Сиразитдинов, Зиннур Амирович|Сиразитдинов З. А.]]|заглавие=Русско-башкирский словарь справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан|место=[[Уфа]]|издательство=[[Китап (издательство)|Китап]]|год=2001|страницы=39|страниц=320|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=10000}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||73||29||44||39,7||60,3 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[татарҙар]] (100 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 12 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Исмәғил (Ауырғазы районы)|Исмәғил]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 34 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>. == Урамдары == * Өлгөлө урам ({{lang-ru|Образцовая улица}})<ref>[https://addressmap.org/Башкортостан__Респ/Аургазинский__район/Уксунны__013 улицы д. Уксунны]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисаметдинова Ф. Г.]], [[Сиразитдинов, Зиннур Амирович|Сиразитдинов З. А.]]|заглавие=Русско-башкирский словарь справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан|место=[[Уфа]]|издательство=[[Китап (издательство)|Китап]]|год=2001|страницы=39|страниц=320|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=10000}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] jre3490o1qaie0fwse4e3ntskkya8de 0 10234 1305199 1288739 2026-09-12T14:41:15Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288739|1288739]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305199 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Уҫман (мәғәнәләр)}} {{Ук}} '''Уҫман''' ({{lang-ru|Усманово}}; икенсе атамаһы '''Тос‑Усман''') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 165 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453495, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205858004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||165||79||86||47,9||52,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 15 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Таштамаҡ]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 45 км == Билдәле шәхестәре == * [[Ризуанов Наил Мәсәлим улы]] (15.9.1929—6.04.2012) — ғалим-тау инженеры, нефть сәнәғәте эшмәкәре. 1972—1995 йылдарҙа «[[Башнефть]]» берекмәһенең генераль директор урынбаҫары, артабан 2002 йылғаса — генераль директорҙың кәңәшсеһе. Техник фәндәр кандидаты (1983). [[Рәсәй Федерацияһы]] нефть һәм газ сәнәғәтенең (1993) һәм Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1972), Рәсәй Федерацияһы яғыулыҡ‑энергетика комплексының почётлы хеҙмәткәре (1999). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1986) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976, 1981) ордены кавалеры<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13910-rizuanov-nail-m-s-lim-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ризуанов Наил Мәсәлим улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905171120/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13910-rizuanov-nail-m-s-lim-uly |date=2019-09-05 }}{{V|5|09|2019}}</ref>. == Тирә-яҡ мөхит == * Әкәкүл күле * Энәкүл күле * Һыуыҡҡул күле * Ҡырымһарай мәмерйәһе<ref>[https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=INwlBoOE7UGfkhhUdkWBBi2QVL8ffS8fggrOoQOLqfT&dl=KiWE8k9GLg0xKmMxk4AxLMhMgRAHAVq69iZ8EmLVYVk Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}{{V|5|09|2019}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}}{{V|5|09|2019}} == Һылтанмалар == * [https://basharchive.ru/census/reviz/86151/ 1816 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14778-u-man-auyr-azy-r-nynda-y-auyl}}{{V|5|09|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 7udmnax63bjzwvr81lmy59whb15qhrr 0 10239 1305156 1288782 2026-09-12T14:26:37Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288782|1288782]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305156 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Хәсән}} {{ТП-Рәсәй|Хәсән |статус = ауыл |башҡортса исеме = Хәсән |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 13 | lat_sec = 19 |lon_deg = 55 | lon_min = 38 | lon_sec = 50 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = {{ Население | Хасаново (Аургазинский район) | тс }} |иҫәп алыу йылы = {{ Население | Хасаново (Аургазинский район) | г }} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453477 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205861006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Хәсән''' ({{lang-ru|Хасаново}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 13 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453477, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205861006. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||13||7||6||53,8||46,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 33 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Әпсәләм]]): 17 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Шөңгәккүл]]): 45 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] hm68r1d8jgbidr7m88ot705ngkr6114 0 10240 1305204 1288734 2026-09-12T14:42:45Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288734|1288734]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305204 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шишмә''' ({{lang-ru|Чишма}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 65 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453480, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205802005. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||65||34||31||52,3||47,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 12 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Балыҡлыкүл]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 42 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 6cw3uyctvxn454r8u9yppstwm6u0ifz 0 10241 1305203 1288735 2026-09-12T14:42:20Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288735|1288735]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305203 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шишмә''' ({{lang-ru|Чишма}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 96 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453480, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205802005. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||96||44||52||45,8||54,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 12 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Солтанморат]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 42 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] hf56ewpvn1jgtuxysdrs86pin5mjrp6 0 10242 1305182 1288756 2026-09-12T14:35:31Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288756|1288756]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305182 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Сыбайтал |статус = ауыл |башҡортса исеме = Сыбайтал |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 3 | lat_sec = 57 |lon_deg = 55 | lon_min = 46 | lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Солтанморат ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Солтанморат |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[татарҙар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 75 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453498 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205840004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Сыбайтал''' ({{lang-ru|Чубайтал}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 75 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453498, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205840004. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 9 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Солтанморат]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 40 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>. == Тарихы == [[1927 йыл]]да Дүртөйлө ауылы кешеләре тарафынан ойошторолған. Халҡы: татарҙар<ref>[https://ufagen.ru/places/aurgazinskiy/chubaytal.html Генеалогия и архивы. Чубайтал]</ref>. Ауыл тораҡ пунктының ''ауыл'' статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында», 211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: {{начало цитаты}}6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә:<br> 5) Ауырғазы районында:…<br> я17) Солтанморат ауыл Советы Сыбайтал ҡасабаһының{{конец цитаты}} == Этимологияһы == Ауылдың исеме Сыбайтал урын атамаһынан алынған (сыбай - «тупраҡты нығытыу өсөн бағана» һәм тал - «тал»)<ref name="автоссылка1">{{книга|автор=[[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисаметдинова Ф. Г.]], [[Сиразитдинов, Зиннур Амирович|Сиразитдинов З. А.]]|заглавие=Русско-башкирский словарь справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан|место=[[Уфа]]|издательство=[[Китап (издательство)|Китап]]|год=2001|страницы=43|страниц=320|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=10000}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||75||36||39||48,0||52,0 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — [[татарҙар]] (78 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 9 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Солтанморат]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 40 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref>. == Урамдары == * Үҙәк урам ({{lang-ru|Центральная улица}})<ref>[https://addressmap.org/Башкортостан__Респ/Аургазинский__район/Чубайтал__054 улицы д. Чубайтал]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=[[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисаметдинова Ф. Г.]], [[Сиразитдинов, Зиннур Амирович|Сиразитдинов З. А.]]|заглавие=Русско-башкирский словарь справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан|место=[[Уфа]]|издательство=[[Китап (издательство)|Китап]]|год=2001|страницы=43|страниц=320|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=10000}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] kj3nmcp3l1yvt2hm78y09l71y06x9vq 0 10245 1305202 1288736 2026-09-12T14:42:04Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288736|1288736]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305202 wikitext text/x-wiki {{БМ|Сулпан (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй|Сулпан |статус = ауыл |башҡортса исеме = Сулпан |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 12 | lat_sec = 50 |lon_deg = 55 | lon_min = 39 | lon_sec = 2 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 43 |иҫәп алыу йылы = 2009 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453480 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205846002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Сулпан''' ({{lang-ru|Чулпан}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 43 кеше<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>. Почта индексы — 453480, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205846002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||45||19||26||42,2||57,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 32 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Әпсәләм]]): 16 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Шөңгәккүл]]): 45 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] kzbqhlvvmdr178frcohesjvc35yx3rb 0 10246 1305201 1288737 2026-09-12T14:41:46Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288737|1288737]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305201 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Сулпан |статус = ауыл |башҡортса исеме = Сулпан |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 56 | lat_sec = 50 |lon_deg = 55 | lon_min = 53 | lon_sec = 8 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 64 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453480 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205846002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Сулпан''' ({{lang-ru|Чулпан}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 64 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453480, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205846002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||64||29||35||45,3||54,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 38 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 757qjm8ho9sy027kh90dhpl46e1tsid 0 10251 1305165 1288773 2026-09-12T14:29:27Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288773|1288773]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305165 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Яҡты Юл |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яҡты Юл |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 9 | lat_sec = 51 |lon_deg = 55 | lon_min = 52 | lon_sec = 42 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ауырғазы районы |теҙмәләге район = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Ишле ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Ишле |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |милли состав = [[татарҙар]] |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 52 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453471 |почта индекстары = |телефон коды =34745 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80205816006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яҡты Юл''' ({{lang-ru|Якты-Юл}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 52 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453471, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205816006. == Тарихы == Яҡты Юл ауылы Ишле ауыл Советына ҡарай. 1927 йылда Ишле ауылы халыҡы тарафынан нигеҙ һалына. Ауыл тораҡ пунктының ''ауыл'' статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында», 211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: {{начало цитаты}}6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә:<br> 5) Ауырғазы районында:…<br> я20) Ишле ауыл Советының Яҡты Юл ҡасабаһының{{конец цитаты}} == Этимологияһы == Ауылдың исеме «Яҡты юл» колхозы исеменән алынған.<ref name="автоссылка1">{{книга|автор=[[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисаметдинова Ф. Г.]], [[Сиразитдинов, Зиннур Амирович|Сиразитдинов З. А.]]|заглавие=Русско-башкирский словарь справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан|место=[[Уфа]]|издательство=[[Китап (издательство)|Китап]]|год=2001|страницы=39|страниц=320|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=10000}}</ref> == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||52||26||26||50,0||50,0 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (97 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 19 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ишле (Ауырғазы районы)|Ишле]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 40 км<ref name = "ATU">{{АТУ РБ}}</ref> == Урамдары == Дуҫлыҡ урамы ({{lang-ru|улица Дружбы}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000103.html Госсправка сайтында урамдар исеме]</ref> == Матбуғатта == «Инициативные жители деревни Якты - Юл благоустраивают местное озеро», «Аургазинский вестник», 25 ноябрь 2021 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == {{книга|автор=[[Хисамитдинова, Фирдаус Гильмитдиновна|Хисаметдинова Ф. Г.]], [[Сиразитдинов, Зиннур Амирович|Сиразитдинов З. А.]]|заглавие=Русско-башкирский словарь справочник названий населенных пунктов Республики Башкортостан|место=[[Уфа]]|издательство=[[Китап (издательство)|Китап]]|год=2001|страницы=39|страниц=320|isbn=978-5-88185-205-4|тираж=10000}} == Һылтанмалар == == Сығанаҡтар == <references/> {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] 4z54rx4s8y2uk3y0oz6oij1g1acxnyy 0 10442 1305077 1288993 2026-09-12T13:58:44Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288993|1288993]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305077 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Үрге Ҡанһөйәр |статус = ауыл |башҡортса исеме = Үрге Ҡанһөйәр |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 0 | lat_sec = 41 |lon_deg = 55 | lon_min = 43 | lon_sec = 55 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 211 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452985 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208840003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Үрге Ҡанһөйәр''' ({{lang-ru|Верхнекансиярово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 211 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452985, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208840003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||211||103||108||48,8||51,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 20 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Тусыбай]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 91 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] ipez7trdlpp7w3isnybpcpc0sfoqssf 0 10465 1305095 1288975 2026-09-12T14:03:41Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288975|1288975]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305095 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Түбәнге Ҡанһөйәр |статус = ауыл |башҡортса исеме = Түбәнге Ҡанһөйәр |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 0 | lat_sec = 41 |lon_deg = 55 | lon_min = 45 | lon_sec = 40 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 155 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452985 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208840004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Түбәнге Ҡанһөйәр''' ({{lang-ru|Нижнекансиярово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 155 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452985, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208840004. Ауылға Ирәкте ырыуы башҡорттары тарафынан XVIII быуатта элекке Таҙлар ырыуы ерҙәрендә нигеҙ һалынған. == Тарихы == XVIII быуаттың бер нисә тарихи документында Ирәкте улусы Ҡанһөйәр ауылы телгә алына. Ауылға Ирәкте ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған. Был улусҡа хәҙерге Балтас районынан [[Текән]] һәм [[Түбәнге Һикеяҙ]], Сурапан ауылдары ингән, Ирәкте ауылдарының байтаҡ өлөшө— күрше Тәтешле (мәҫәлән, [[Иҫке Күрҙем]], Яңғыҙ Нарат (Хәмит), [[Аҡсәйет]], [[Иҫке Соҡор]] һ.б.) һәм Борай райондарында. Ирәкте ырыуы (Ҡара Табын башҡорт ҡәбиләһе менән туғандаш, шулай уҡ улар араһында Тамьян, Бөрйәндәр һ.б. ҙа булған ) XV быуатта Чулман бей ваҡытында, өлөшләтә хандар араһындағы ыҙғыш- һуғыштар һөҙөмтәһендә һәм хәрби хеҙмәткә бәйле Урал аръяғынан хәҙерге Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышына күсергә мәжбүр була. Хәҙерге Балтас, Тәтешле районындағы ирәктеләргә үҙ ерҙәренең күпмелер өлөшөн Таҙлар ырыуы башҡорттары (мәҫәлән, бер өлөшөн Тәтешле районы Ҡайпан ауылы башҡорттары) бүлеп бирә. «Ирәк» — ҡәлғә, «ирәкте» — ҡәлғәне һаҡлаусы. Оҙаҡ ваҡыт ирәктеләр ҡара-табын һәм әйлеләр менән бәйләнештәр һаҡлай. Улар көнсығышта һәм башҡорт ерҙәренең көньяғында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе) һәм көнбайышта (Татарстандың Мөслим районы) ҡалған башҡа туғандаш ырыуҙар менән дә бәйләнеш тота<ref name="История башкирских родов. Ирэкте">[https://veteranrb.ru/istorija-bashkirskih-rodov-znaj-korni-svoi-irekty/ История башкирских родов. Ирэкте]</ref>. Быуаттар буйы хәрби йәшәү рәүеше арҡаһында ирәктеләр ҡыйыу яугир булып формалаша. 1795 йылда ауылда 107 кеше йәшәй (20 йорт). 1735 йылда ирәктеләр үҙ аҫаба ерҙәренә типтәрҙәргә килеп төпләнергә рөхсәт бирә. 1834—1858 йылдарҙа Түбәнге Ҡанһөйәрҙә тик башҡорттар ғына теркәлгән, ә типтәрҙәр яңы ауылға — [[Үрге Ҡанһөйәр]]гә күсенә, унда шулай уҡ башҡорттар ҙа йәшәгән. Ер эшкәртеү менән көн күргән керҙәштәрҙең ауылдан- ауылға күсенеүе ерҙең уңдырышлығы тиҙ кәмеүе менән бәйле (8-10 йылда). Улар башҡорттар менән элек төҙөгән килешеүҙән баш тартып, икенсе ауылдағы аҫаба башғорттар менән килешеү төҙөргә мәжбүр булғандар. XVIII быуат аҙағында иҫке ауылдың исеме Түбәнге Ҡанһөйәр тип яҙылған, 1834 йылда Түбәнге Ҡанһөйәрҙә 36 йортта 245 башҡорт йәшәгән<ref name=" А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий">[http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/646 А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426100820/http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/646 |date=2022-04-26 }}</ref>. Башҡорттар малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. Игенде бик әҙ сәскәндәр, уны малға алмаштырып, йәки һатып алыу файҙалыраҡ булған. 1843 йылда йән башына ауылда ни бары 3,5 бот ашлыҡ сәселгән. 1863 йылға тиклем Ҡанһөйәр ауылы халҡы 10-сы башҡорт кантонына ҡарай һәм Башҡорт ғәскәре составында хәрби хеҙмәт башҡарырға бурыслы була (сик һыҙығында хеҙмәт итеү, хәрби походтарҙа ҡатнашыу). 1920 йылда Түбәнге Ҡанһөйәрҙә 440 башҡорт (81 йорт) йәшәгән. XX быуат аҙағына тиклем бында башланғыс мәктәп эшләй. == Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт == Ҡанһөйәр (Ҡанһөйәр, Ханһөйәр — антропоним), ауылға нигеҙ һалыусы кешенең исеме тип фаразлана. 58 йәшлек зауряд-яһауыл Рәхмәтулла Хәмит улы Ҡанһөйәров исеме 10-сы башҡорт кантонының формуляр исемлегендә күрһәтелгән. Ул ауылға нигеҙ һалыусы Ҡанһөйәр исемле кешенең ейәне. Рәхмәтулланың улдары — Ниғмәтулла, Әхмәтша, Ғәҙелша, Ғабдулла, Шаһингәрәй, Солтанғәли. Ҡанһөйәрҙең тағы бер ейәне Ҡанһөйәров Зәйнулла Фәйзулла улы (1842 йылда уға 53 йәш була) 1812 йылда 10-сы башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы|Ватан һуғышын]]да ҡатнаша. Зәйнулла Ҡанһөйәров «1812 йылдағы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы менән бүләкләнә. Был яугир биш тапҡыр Ырымбур сик буйы һыҙығында хеҙмәт итә. Улдары: Шәрәфетдин, Нәғрәзетдин, Ғилмалетдин. Ҡанһөйәр ауылы кешеһе зауряд-яһауыл Фәтҡулла Рыҫҡол улы Рысаев (1790 йылда тыуған), 1812 йылда 5-се башҡорт полкы менән француз ғәскәрҙәренә ҡаршы походтарҙа була. Фәтҡулла Рысаев «1812 йылдағы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы менән бүләкләнә. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||155||81||74||52,3||47,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 21 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Тусыбай]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 92 км == Урамдары == * Кооператив урамы * Йылға урамы * Үҙәк урам == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] a35dw42zsn6hn4ulchz2rzopb5p04tj 0 10466 1305094 1288976 2026-09-12T14:03:25Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288976|1288976]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305094 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Түбәнге Ҡарыш''' ({{lang-ru|Нижнекарышево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 387 кеше була<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452994, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208819007. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||387||185||202||47,8||52,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 20 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Үрге Ҡарыш]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 90 км == Билдәле шәхестәре == * [[Туҡаев Рифҡәт Ғәлимйән улы]] (10.10.1923—19.06.1995), уҡытыусы, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугире, айырым разведка ротаһының отделение командиры, старшина. [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры. Үзбәк ССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). СССР‑ҙың мәғариф отличнигы (1984). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/13012-t-b-nge-arysh-baltas-r-nynda-y-auyl}}{{V|25|09|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] kceookitj0s6xdggqhnhtql10lbmdtb 0 10467 1305093 1288977 2026-09-12T14:03:09Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288977|1288977]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305093 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Түбәнге Һикеяҙ |статус = ауыл |башҡортса исеме = Түбәнге Һикеяҙ |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 7 | lat_sec = 17 |lon_deg = 55 | lon_min = 54 | lon_sec = 1 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 459 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452982 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208822001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Түбәнге Һикеяҙ''' ({{lang-ru|Нижнесикиязово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 459 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452982, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208822001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||459||227||232||49,5||50,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 17 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 53 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] 69z7nufrynem292jris6143ifrcr71i 0 10469 1305074 1288996 2026-09-12T13:57:52Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288996|1288996]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305074 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Яңы Балтас}} {{ТП-Рәсәй|Яңы Балтас |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яңы Балтас |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 3 | lat_sec = 5 |lon_deg = 56 | lon_min = 1 | lon_sec = 21 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = {{ Население | Новобалтачево (Балтачевский район) | тс }} |иҫәп алыу йылы = {{ Население | Новобалтачево (Балтачевский район) | г }} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452986 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208837005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яңы Балтас''' ({{lang-ru|Новобалтачево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 337 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452986, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208837005. Ауылға нигеҙҙе XVIII быуатта Ҡыр Танып ырыуы (Ҡара Табын ҡәбиләһе) башҡорттары һалған. == Тарихы == Ауылға XVIII быуатта Ҡыр Танып ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған, уны баштараҡ Түбәнге Балтас тип йөрөткәндәр(икенсе исеме — Уҫаҡ ауылы, «Усаково тож» тиелгән). Тикшеренеүселәр фекеренсә, ауыл [[Иҫке Балтас]]тан айырылып сыҡҡан, шуға күрә уны Яңы Балтас ауылы тип атағандар. 1732 йылда был ауыл башҡорто Зияш Тоимбаев («Һ» тамғаһы күрһәтелгән) Янбай ауылынан хеҙмәттә торған татар кешеһе Ибрай Узбәхтеевҡа үҙенең ер биләмәһен залогҡа биреп, 57 һум аҡса алып тора<ref name=" А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий">[http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/646 А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426100820/http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/646 |date=2022-04-26 }}</ref> . 1795 йылда ауылда 17 йортта 111 башҡорт, 3 йортта 40 мари милләтле типтәр була. Мариҙарҙы башҡорттар 1769 йылдың 1 ноябрендә төҙөлгән килешеү буйынса үҙ ерҙәренә индерә. 1815—1816 йылдарҙағы VII ревизия мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 25 йортта башҡорттар — 70 кеше, «сирмештәрҙән типтәрҙәр» (мариҙар) — 24, мишәрҙәр — 11 ир-ат була. Мишәрҙәр 1811—1816 йылдарҙа ике ревизия араһында ауылға индерелгән. 1834 йылда ауылда 252 башҡорт, 90 типтәр, 30 мишәр йәшәгән. 252 башҡорт 720 бот ҡышлау һәм 1112 бот яҙғы иген сәскән. Тушҡыр йылғаһы буйында ике тирмән булған. Ауыл халҡы йылҡы, һыйыр үрсеткән, 116 һарыҡ һәм 112 кәзә тотҡан. Ауыл халҡының ҡайһы берҙәре умартасылыҡ (6 умарта) һәм солоҡсолоҡ (12 солоҡ) менән шөғөлләнгән<ref name=" А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий"/>. X ревизия мәғлүмәттәре буйынса (1859), 183 йортта 450 аҫаба башҡорт, 39 йортта 244 ауылға керҙәштәр («килмешәк») йәшәгән. 1905 йылда ауылда 1116 кеше (200 йорт) йәшәгән. 1920 йылда 28 йортта 1171 кеше була. Күпселекте башҡорттар тәшкил итә. 1959—1964 йылдарҙа ауыл [[Борай районы]]ның Яңы Балтас ауыл Советы үҙәге була (хәҙерге [[Тушҡыр ауыл Советы (Балтас районы)]]). 2010 йылға тиклем ауылда тулы булмаған урта мәктәп эшләй. Хәҙерге ваҡытта фельдшер-акушерлыҡ пункты, магазиндар бар. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||337||169||168||50,1||49,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 9 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Тушҡыр]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 75 км == Урамдары== * Ленин урамы - Ленина (улица) * Матросов урамы- Матросова (улица) * Тыныслыҡ урамы- Мира (улица) * Октябрь урамы- Октябрьская (улица) * Беренсе Май урамы- Первомайская (улица) * Пушкин урамы- Пушкина (улица) == Һылтанмалар == * {{БЭ2013У|index.php/ukazateli/2-statya/16629-novobaltachevo-derevnya-v-baltachevskom-r-ne}}{{ref-ru}} * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} * [https://www.academia.edu/43939131/%D0%91%D0%90%D0%A8%D0%9A%D0%98%D0%A0%D0%AB_%D0%91%D0%90%D0%9B%D0%A2%D0%90%D0%A7%D0%95%D0%92%D0%A1%D0%9A%D0%9E%D0%93%D0%9E_%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%90_%D0%A0%D0%91_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA_ Башкиры Балтачевского района РБ] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] k3k074n9vvpu4ca9jprzcol98coz5ja 0 10471 1305073 1288997 2026-09-12T13:57:38Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288997|1288997]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305073 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Яңы Солтанғол |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яңы Солтанғол |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = | lat_sec = |lon_deg = 56 | lon_min = | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 0 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452991 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208834003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} {{БМ|Яңы Солтанғол}} '''Яңы Солтанғол''' ({{lang-ru|Новосултангулово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452991, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208834003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||-||-||-|||| |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 28 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Янбай]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 86 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] iuxa0g0bnqp5dhu3zofne9pcy5jvx5y 0 10472 1305072 1288998 2026-09-12T13:57:21Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288998|1288998]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305072 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Яңы Тушҡыр |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яңы Тушҡыр |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 2 | lat_sec = 6 |lon_deg = 56 | lon_min = 7 | lon_sec = 34 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 2 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452989 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208843004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яңы Тушҡыр''' ({{lang-ru|Новотошкурово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452989, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208843004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||2||1||1||50,0||50,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 23 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Штәнде]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 88 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] a5z1re8d2n9tgdiq30qltapuz3vb0xk 0 10473 1305071 1288999 2026-09-12T13:57:04Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288999|1288999]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305071 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Яңы Уразай}} {{ТП-Рәсәй|Яңы Уразай |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яңы Уразай |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 57 | lat_sec = 42 |lon_deg = 56 | lon_min = 6 | lon_sec = 51 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = {{население|Новоуразаево (Балтачевский район)|тс}} |иҫәп алыу йылы = {{население|Новоуразаево (Балтачевский район)|г}} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452990 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208816004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яңы Уразай''' ({{lang-ru|Новоуразаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 44 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452990, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208816004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||44||18||26||40,9||59,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 16 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Түбәнге Иванай]]): 9 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 87 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] 8m7ih2994o9qvymbfeabvigrnkj33hb 0 10474 1305069 1289001 2026-09-12T13:56:25Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289001|1289001]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305069 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Яңы Яҡшый |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яңы Яҡшый |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 7 | lat_sec = 47 |lon_deg = 55 | lon_min = 51 | lon_sec = 5 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 40 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452982 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208822004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яңы Яҡшый''' ({{lang-ru|Новоякшеево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 40 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452982, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208822004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||40||22||18||55,0||45,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 20 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Түбәнге һикеяҙ]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 55 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] akqqib8l651jznfgswrd1blxfowwydr 0 10476 1305070 1289000 2026-09-12T13:56:46Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289000|1289000]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305070 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Яңы Янбай |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яңы Янбай |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 59 | lat_sec = 4 |lon_deg = 56 | lon_min = 12 | lon_sec = 17 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 2 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452992 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208834004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яңы Янбай''' ({{lang-ru|Новоянбаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452992, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208834004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||2||1||1||50,0||50,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 28 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Янбай]]): 12 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 75 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] nu50r2tut1kbizqvjylgyzverofencn 0 10478 1305098 1288972 2026-09-12T14:04:37Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288972|1288972]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305098 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Рәхимҡол |статус = ауыл |башҡортса исеме = Рәхимҡол |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 48 | lat_sec = 53 |lon_deg = 56 | lon_min = 11 | lon_sec = 16 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 45 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452996 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208813006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Рәхимҡол''' ({{lang-ru|Рахимкулово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 45 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452996, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208813006. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||45||20||25||44,4||55,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 34 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Көндәшле]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 102 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] gpq96wcz9gjuxvvytss97ww2pyd7dym 0 10479 1305097 1288973 2026-09-12T14:04:22Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288973|1288973]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305097 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Һандуғас |статус = ауыл |башҡортса исеме = Һандуғас |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 2 | lat_sec = 39 |lon_deg = 56 | lon_min = 17 | lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452989 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208843005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Һандуғас''' ({{lang-ru|Сандугач}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452989, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208843005. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||1||1||-||100,0|| |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 29 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Штәнде]]): 11 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 91 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] qc0xtwpl6hjlgbu6cjv281lkeuowjek 0 10492 1305089 1288981 2026-09-12T14:02:08Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288981|1288981]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305089 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Тушҡыр |статус = ауыл |башҡортса исеме = Тушҡыр |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 6 | lat_sec = 15 |lon_deg = 56 | lon_min = 4 | lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 436 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452986 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208837001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Тушҡыр''' ({{lang-ru|Тошкурово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 436 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452986, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208837001. Ауылға нигеҙҙе үҙ ерҙәрендә Ҡыр Танып ырыуы башҡорттары һалған. == Тарихы== Тушҡыр ауылына, фараз ителеүенсә, [[XVII быуат]] аҙағында — XVIII быуат башында Себер юлының Танып улусы, Ҡыр Танып ырыуы ([[Табын ҡәбиләһе|Ҡара Табын]] ҡәбиләһе) башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған. Табындарҙың хәрби хеҙмәткә бәйле төрлө тарафтарҙа төпләнеүе мәғлүм. Ауыл Тушҡыр исемле йылға буйында урынлашҡан. 1795 йылда бында 18 йортта тик [[башҡорттар]] ғына йәшәй: 81 ир-ат һәм 68 ҡатын-ҡыҙ. Ауыл 10-сы башҡорт кантонына инә, бөтә башҡорттар кеүек үк, халыҡ хәрби хеҙмәт үтәй (Ырымбур сиген һаҡлау буйынса һәм хәрби походтарҙа ҡатнаша). [[1808 йыл]]дың 18 апрелендәге килешеүгә ярашлы, Ҡыр Танып ырыуы башҡорттары үҙ ерҙәренә [[типтәрҙәр]]ҙе индергән. Башҡорт ерҙәренә индереү тураһында килешеүҙәр 12-60 йылға төҙөлгән. Әммә 8-12 йылдан һуң керҙәштәр яңы урын эҙләргә мәжбүр булалар, сөнки һөрөнтө ерҙәр бик тиҙ уңдырышлығын юғалта. Башҡорт ауылдарында ревизия ваҡытында килмешәктәр күренһә, тимәк улар бында яңыраҡ индерелгән, бер аҙҙан улар икенсе ергә күсенеп китһә, улар күрһәтелмәгән. Мәҫәлән, 1711 йылда был ауылда яһаҡ түләүсе татарҙар ҙа йәшәгән, улар шул уҡ йылда Сыпсыҡ (Сәпсек тиелгән) ауылы башҡорттары менән яңы килешеү төҙөгән һәм Тушҡыр йылғаһы буйына, уларҙың ерҙәренә күскән <ref name="А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостан и сопредельных территорий ">[http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/193 А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостан и сопредельных территорий ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220506143911/http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/193 |date=2022-05-06 }}</ref>. 1816 йылғы VIII ревизияла 196 башҡорт, 1808 йылғы килешеү буйынса индерелгән 20 мишәр һәм 129 типтәр күрһәтелгән. 1834 йылда ауылда 310 башҡорт, 176 типтәр, 47 мишәр йәшәгән <ref name="А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостан и сопредельных территорий "/>. 1843 йылда 310 башҡортҡа барлығы 1080 бот ужым һәм 1864 бот яҙғы һабан иген сәселгән. Башҡорттар йылҡы һәм һыйыр үрсеткән, 212 һарыҡ, 241 кәзә тотҡан, 10 хужалыҡ умартасылыҡ (32 умарта), солоҡсолоҡ (10 солоҡ) менән шөғөлләнгән. Ауылда ике тирмән булған. 1859 йылдағы унынсы ревизия ваҡытында 102 йортта 258 ир-ат һәм 243 ҡатын-ҡыҙ, 165 ир-ат һәм 153 ҡатын-ҡыҙ (58 йортта) теркәлгән<ref name="А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостан и сопредельных территорий "/> . Ун туғыҙынсы быуат аҙағынан ауылда шаршамбы һайын баҙар үткәрелгән, өс аҙыҡ-түлек кибете булған. [[Тере Танып|Тере Танып]] йылғаһы буйында баржалар өсөн пристань булған (3 саҡрым ситтәрәк). Ике мәсет төҙөлгән. 1906 йылда ауылда 278 йортта 1533 кеше йәшәй. 1920 йылда бында 320 йортта 1675 кеше була. 2010-сы йылдарға тиклем ауылда урта мәктәп, төп белем биреү мәктәбе эшләй. Участка дауаханаһы халыҡты хеҙмәтләндереүен дауам итә. Хәҙерге ваҡытта бында башланғыс мәктәп, балалар баҡсаһы, ауыл мәҙәниәт йорто, китапхана бар. Тушҡыр ауылы исеме Тушҡыр йылғаһы атамаһына бәйле. Башҡорт телендә «түш»- ҡалҡыу урын, мәҫәлән, тау түше, ««ҡыр»- ялан<ref name="Место соматизмов в башкирской топонимии ">[http://journals.tsu.ru/uploads/import/1768/files/15.pdf Место соматизмов в башкирской топонимии ]</ref> (159-се бит). == Былар ҡыҙыҡлы == 1726 йылда Тушҡыр ауылы башҡорто Йәрмөхәмәт Биметов килешеүҙән 8 йыл үткәс, үҙ улусы башҡорттары менән килешеү төҙөп алған ерҙән баш тарта. Тушҡыр ауылы башҡорто зауряд-яҫауыл Әбделмәннәф Байрамиев поход старшинаһы булып хеҙмәт иткән. 1842 йылға ул Березовский һәм Каменский редуттарында, Үрге Урал (Верхнеуральск), Уртазым, Орск ҡәлғәләрендә (Яйыҡ-Урал йылғаһы буйлап) алты айлыҡ сик буйы хеҙмәтендә биш тапҡыр була. Уның улдары — Мөхәммәтша һәм Нәғимән<ref name="А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостан и сопредельных территорий "/>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||436||206||230||47,2||52,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 17 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 81 км == Урамдар == Баҙар урамы Ғабдулла Туҡай урамы Гагарин урамы Комсомол тыҡрығы Йәштәр урамы Яр буйы (тыҡрыҡ) Яңы урам Баҡса урамы Совет урамы Социалистик урам Фрунзе урамы Үҙәк урам == Билдәле шәхестәр == * Гөлшат Ғәйнелйән ҡыҙы Ғәлина-Ихсанова — педагог, шағирә <ref name="Шиғырҙарында һөйөү, наҙ һәм ихласлыҡ сағыла">[https://yantiyak.ru/articles/talanttar-bal-yshy/2017-10-19/shi-yr-arynda-y-na-m-ihlasly-sa-yla-56950 Шиғырҙарында һөйөү, наҙ һәм ихласлыҡ сағыла]</ref> * Гәрәйшин Ғәтүф Васби улы — табип, Башҡортостандың атҡаҙанған табибы<ref name="Тушкыр авылы халкы өмәләрдә катнашты">[https://baltachtan.ru/articles/-mgyyat/2021-05-04/tushkyr-avyly-halky-m-l-rd-katnashty-2271209 Тушкыр авылы халкы өмәләрдә катнашты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250222184959/https://baltachtan.ru/articles/-mgyyat/2021-05-04/tushkyr-avyly-halky-m-l-rd-katnashty-2271209 |date=2025-02-22 }}</ref> == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] srklumwjk5esvv9drjptahsxos8onu9 0 10494 1305092 1288978 2026-09-12T14:02:56Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288978|1288978]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305092 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Туҡтай''' ({{lang-ru|Туктаево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 115 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452980, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208831005. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||115||60||55||52,2||47,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 9 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡомъяҙы]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 78 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} == Һылтанмалар == * [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/14455-tu-taj-baltas-r-nynda-y-auyl Башҡорт энциклопедияһы — Туҡтай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200411082305/http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/14455-tu-taj-baltas-r-nynda-y-auyl |date=2020-04-11 }}{{V|11|04|2020}} * [http://ufagen.ru/places/baltachevskiy/tuktaevo.html Туктаево на портале «Генеалогия и Архивы»] {{ref-ru}}{{V|11|04|2020}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] dftu836tetguh0f1y8cxx2hisffgf58 0 10495 1305091 1288979 2026-09-12T14:02:40Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288979|1288979]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]]Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш.) 1305091 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Тутағас |статус = ауыл |башҡортса исеме = Тутағас |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 5 | lat_sec = 4 |lon_deg = 55 | lon_min = 57 | lon_sec = 43 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 308 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452982 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208822006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Тутағас''' ({{lang-ru|Тутагачево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 308 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452982, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208822006. Ауылға нигеҙҙе XIX быуатта Ҡыр Унлар ([[Ун]] ҡәбиләһе) ырыуы башҡорттары һалған. ==Тарихы == Ауыл [[XIX быуат]]тың икенсе яртыһында шул уҡ исемле күл янында барлыҡҡа килгән. Тәүге тапҡыр X ревизия ваҡытында (1859) иҫәпкә алына. <ref name="А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий">[http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/201 А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220419131113/http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/201 |date=2022-04-19 }}</ref> Был урында үҙ ерҙәрендә Ҡыр Унлар ырыуы ([[Ун]] ҡәбиләһе) башҡорттары төпләнә. [[XVI быуат]]ҡа тиклем улар Ағиҙел йылғаһы буйҙарында йәшәйҙәр, артабан бер өлөшө төньяҡҡа күсергә мәжбүр була. Унларҙың бер өлөшө әле Ҡариҙел йылғаһы буйында, уға Йүрүҙән ҡойған ерҙә йәшәй. Уларҙың туғандары — Кәшкәләү, Яңы Киҙгән, Дауытлар, [[Борай районы]]ның Баҡалы ауылдары, шулай уҡ [[Асҡын районы|Асҡын]], [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел]] һәм башҡа райондарҙа ла бар. [[Балтас районы]]нда Имән ауылына унлар нигеҙ һалған, һуңынан ул Ҡыр Танып улусы старшинаһы ҡулына эләккән. 1906 йылда ауылда 409 башҡорт йәшәгән (76 йорт, ҡайһы бер ихатала бер нисә йорт булған). 1920 йылда — 612 кеше (104 йорт).<ref name="А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий"/>. [[2010 йыл]]ға тиклем ауылда тулы булмаған урта мәктәп эшләй. Хәҙер балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ станцияһы, ауыл клубы, магазиндар бар. Күлдең һәм ауылдың атамаһы, фараз ителеүенсә, «тут ағасы» (рус.шелковица)<ref name="Словарь топонимов Республики Башкортостан">[ https://kitaptar.bashkort.org/storage/books/iVH0prU9PG1vCkam1CLGHljaQSY0QnUJVyc7ck9E.pdf Словарь топонимов Республики Башкортостан ]</ref (с.148) һүҙенән килеп сыҡҡан. «Тут» һүҙе «тутыҡ» мәғәнәһендә лә ҡулланыла.</ref> == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||308||155||153||50,3||49,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 10 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Түбәнге һикеяҙ]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 55 км == Билдәле кешеләр == * Мәғзүмов Айрат Муллый улы (1959—2006), Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы вәкилдәре палатаһы депутаты (1994-1996), Башҡортостан Республикаһының Балтас районы башлығы (1996-2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе. * Хамаева Рая Мәснәүи ҡыҙы — педагог, балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы, хормейстер, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. == Урамдар== Киров урамы Ҡыҙылармеецтар урамы Крупская урамы Пионерҙар урамы Эшселәр урамы Совет урамы == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] fb28uyxw0wh7dnjgw7gwfwm0gcysxlz 0 10496 1305090 1288980 2026-09-12T14:02:22Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288980|1288980]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305090 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Тусыбай |статус = ауыл |башҡортса исеме = Тусыбай |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 59 | lat_sec = 14 |lon_deg = 55 | lon_min = 42 | lon_sec = 6 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 381 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452985 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208840001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Тусыбай''' ({{lang-ru|Тучубаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 381 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452985, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208840001. Ауылға нигеҙҙе 1722 йылда Таҙлар (Таҙ) ырыуы башҡорттары һалған. == Тарихы == Тусыбай ауылы (исеме боҙолған, дөрөҫө: Туйсыбай) 1722 йылда Таҙлар улусы башҡорттары тарафынан үҙ ерҙәрендә нигеҙләнгән.<ref name="Тучубаево. Башкирская энциклопедия">[http://bashenc.online/ru/articles/76078/ Тучубаево. Башкирская энциклопедия]</ref>. Ауылға уға нигеҙ һалған Туйсыбай исемле кеше исеме бирелгән. Тикшеренеүселәр фекеренсә, яңы ауылға Иҫке Таҙлар ауылы (хәҙерге Борай районы) башҡорттары нигеҙ һалған, сөнки уның икенсе исеме — Иҫке Таҙлар. <ref name="История башкирских родов. Танып">[https://kitaptar.bashkort.org/files/istoriya_bashkirskih_rodov._tazlar._tom_14.pdf История башкирских родов. Танып]</ref> (57-се бит) Ярайһы ҙур Таҙ ҡәбиләһе XIII быуатта Каспий ерҙәрендә Эмба һәм Яйыҡ (Урал) йылғалары араһында күсеп йөрөй. Таҙ халҡының Уралға күсенеүе хандарҙың үҙ-ара низағтарына бәйле. Таҙҙарҙың бер нисә төркөмө [[Табын ҡәбиләһе|Табын]], [[Үҫәргән]], Бөрйән һәм башҡа ҡайһы бер ҡәбиләләргә ҡушыла. Һуңыраҡ Таҙ халҡы көнсығышҡа (Уралға йүнәлә, заводтар төҙөлә башлағас, көнбайышҡараҡ күсенә) һәм көнбайыш (Тере Танып йылғаһы буйына йүнәлә) төркөмдәргә бүленә. Танып буйындағы Таҙҙар табындар һәм әйлеләр менән туғанлыҡ бәйләнештәрен һаҡлай. XVI быуатта Ирәкте башҡорттары Танып буйы Таҙ ырыуы аҫаба ерҙәренә индерелә. Башҡортостан Республикаһының Балтас районындағы [[Ирәкте]] ауылдары — Сурапан, [[Түбәнге Ҡанһөйәр]], [[Текән]] һәм [[Түбәнге Һикеяҙ]] ауылдары. <ref name=" Р.Г.Кузеев. Происхождение башкирского народа "> [https://kitaptar.bashkort.org/storage/files/proishozhdenie_bashkirskogo_naroda.pdf Р.Г.Кузеев. Происхождение башкирского народа ]</ref> <ref name="История башкирских родов. Танып"/> (19-сы бит) Балтас районындағы Таҙлар ырыуы (улусы) ауылдары: [[Иҫке Ҡарғалы]], [[Һәйтәк]], Тусыбай. 1834 йылда ауылда 147 башҡорт һәм 250 типтәр була. 1859 йылда ауылда 241 башҡорт (49 йорт)һәм 435 типтар (75 йорт) теркәлгән. Аҫаба башҡорттар: Әхмәҙи Хөснөтдинов, Ҡорбанғәли Ғәбиҙуллин, Миңлебай Тимербаев, Батырша Вәлишин, Әхтәм Ҡолоев, Гөзәйер Айытҡолов, Ғәләетдин Мифтахетдинов, Шәһиморат Сәлимов. Уларҙың тамғалары ла һаҡланып ҡалған<ref name=" А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий">[http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/646 А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426100820/http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/646 |date=2022-04-26 }}</ref>. 1843 йылда 147 башҡорт 144 бот ҡышлау һәм яҙғы һабан иген сәсә. Башҡорттар башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнгән: йылҡы, һыйыр, ваҡ мал (78 һарыҡ, 59 кәзә) тотҡандар. Ауылда тирмән булған.<ref name="Тучубаево. Башкирская энциклопедия"/> 1920 йылда бында 1019 кеше йәшәгән (197 йорт)<ref name=" А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий"/> . Хәҙер Тусыбайҙа урта мәктәп (бина 1981—1983 йылдарҙа төҙөлгән), фельдшер-акушерлыҡ пункты, ауыл мәҙәниәт йорто (бина 1974 йылда төҙөлгән), китапхана (1931 йылдан алып эшләй), балалар баҡсаһы, магазиндар бар. Ауылда мәсет асылған. == Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт == Бөтә башҡорттар кеүек үк, Тусыбай башҡорттары ла хәрби ҡатламға ингән (10-сы башҡорт кантоны). Ҡайһы бер документтарҙан өҙөктәр Таҙ ырыуы тарихы тураһында ҡайһы бер мәғлүмәт алырға мөмкин: <blockquote>«… Ноября в 26 день (1710 йыл) писана запись такова: Уфинского уезду Сибирской дороги, Кайпанские волости деревни Кайпан башкирец Кульмет Точюбаев дал на Уфе сию на себя запись. Уфинского ж уезду, Осинской дороги, Гайнинской волости деревним Сараш башкирцу Мурзаметю Азменеву в томя, что поступился я. Кульметь, ему, Муфрзаметю, вотчиною деда своего Якшиметя Янгильдина, юртом и пахотною землею, и сеннымы покосы, и лесом, и всякими лесными ухожьи. И вольно, ему, Мурзаметю, в том лесу бревна и дрова рубить, и всякого зверя побивать, и в борти лазить, и вновь борти делать, и хмель щипать. И жити ему, Мурзаметю, с нами в той вотчине вместе и всякие великого государя подати платить нам вопче, как дед мой…»</blockquote> (Материалы по истории Башкирской АССР, т. 3, М.-Л., 63-сө бит). «… поступился я, Кульметь, ему, Мурзаметю, вотчиною деда своего Якшиметя Янгильдина…» Ҡолмәттең олтаһы- Яҡшымәт Йәнгилдин. Уларҙың ерҙәре әлеге Тәтешле районы Иҫке Ҡайпан (Будум, ары Тол йылғаларына тиклем), Кәлтәү ауылдарынан ары булған тигән мәғлүмәттәр архив документтарында осрай. Таҙ ырыуының ҡайһы бер ерҙәренә Ирәкте ырыуы башҡорттары индерелеүе тураһындағы яҙмаларға был һис ҡаршы килмәй. Балтас районындағы Ирәкте ауылдары [[Текән]], Сурапан, [[Түбәнге Һикеяҙ]], [[Түбәнге Ҡанһөйәр]] Тәтешле районыныдағы [[Аҡсәйет]], [[Иҫке Соҡор]], [[Иҫке Күрҙем]], [[Яңғыҙнарат (Тәтешле районы)|Яңғыҙнарат]] һ.б. Таҙ ырыуы ауылдары араһында ултыра. 1762 йылда Таҙлар улусы башҡорттары Уразгилде Сәйтәков менән Точибай (Тусыбай) Яҡшыметов (Тусыбай ауылына нигҙ һалған) Иманғол Тәнәкәев етәкселегендәге Ирәкте ырыуы башҡорттарын үҙ ерҙәренә индереү тураһында килешеүҙе яңырта. Тусыбайҙың олатаһы- Яҡшымәт Йәнгилдин, хәҙерге [[Тәтешле районы]] [[Иҫке Ҡайпан]] ауылы аҫаба башҡорто, бик күп ерҙәргә хужа булған. 1785 йылда тыуған зауряд-хорунжий Сәлим Салсы (Салчы) улы Туйсыбаев (Туйсыбайҙың ейәне) 5-се башҡорт полкы менән бергә [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша, «француз ғәскәрҙәренә ҡаршы походтарҙа һәм эштәрҙә була һәм [[Төньяҡ амурҙары|Парижды алған өсөн]] көмөш миҙал менән бүләкләнә». Яйыҡ (Урал) йылғаһы буйында сик буйы хеҙмәтендә Сәлим Туйсыбаев 5 тапҡыр була. Хәҙерге заманда Сәлимов фамилияһын уның күп вариҫтары йөрөтә<ref name=" А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий"/>. Ауыл атамаһы килеп сығышы тураһында «ауылға башы таҙ булған кеше башлап килеп ултырған да, ауыл исеме шунан килеп сыҡҡан», тигән фараз бер ниндәй сығанаҡ менән дә иҫбатланмай. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||381||189||192||49,6||50,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 22 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 90 км == Урамдар == Колхоз урамы Мәктәп урамы == Билдәле шәхестәр== Алик Харис улы Лоҡманов- композитор, Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] cslsoo8z0d557egvb906u7rqyaassqc 0 10497 1305096 1288974 2026-09-12T14:03:59Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288974|1288974]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305096 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Текән''' ({{lang-ru|Тыканово}}; шулай уҡ '''Төкән, Тикән, Дүкән''') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 96 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452987, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208841003. Ауылға нигеҙ XVIII быуатта [[Ирәкте]] ырыуы башҡорттары тарафынан һалына. == Тарихы == Ҡара-Табын башҡорт ҡәбиләһе араһында барлыҡҡа килгән Ирәкте ырыуы XV быуатта (Сулман бей заманында) хандарҙың үҙ-ара низағтары һөҙөмтәһендә һәм хәрби хеҙмәт үтәү өсөн Урал аръяғынан хәҙерге Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышына күсергә мәжбүр була. «Ирәкте» — «ирәк-ҡәлғә» һүҙенән, йәғни ҡәлғә һаҡларға бурыслы ырыу. Оҙаҡ ваҡыт ирәктеләр ҡара-табын һәм хатта әйлеләр менән дә туғанлыҡты онотмай, улар көнсығышта һәм башҡорт ерҙәренең көньяғында (әлеге Ырымбур өлкәһе) һәм көнбайышында (Татарстандың Мөслим районы) төпләнгән башҡа туғандары менән дә бәйләнеш тота. Хәрби хеҙмәттә йыш осрашып торған, үҙ шәжәрәһен яҡшы белгән башҡорттар туғанлыҡты һаҡлай ала. Быуаттар буйы хәрби халыҡ булып йәшәү рәүеше, тәрбиә үҙенсәлектәре ирәктеләрҙә көслө яугир һыҙаттары формалашыуға килтерә. Текән— Советтар Союзы Геройы [[Сәйетов Ғабдулхай Сәйет улы]]ның тыуған ауылы. Ул— Текән башҡорто Сәйетғәли Ғәлиәхмәтов улы<ref name=" Саитов Габдулхай Саитович. Башкирская энциклопедия ">[http://bashenc.online/ru/articles/78288/ Саитов Габдулхай Саитович. Башкирская энциклопедия ]</ref>. Хәҙерге Балтас районы территорияһында Ирәктеләр тарафынан Текән, Ҡанһөйәр ([[Түбәнге Ҡанһөйәр]]), [[Сурапан]] ауылдарына нигеҙ һалына, күрше Борай районында бер нисә ирәкте ауылы, [[Тәтешле районы]]нда, мәҫәлән, [[Иҫке Күрҙем]], [[Аҡсәйет]], [[Иҫке Соҡор]], Хәмит ([[Яңғыҙнарат]]) һ.б. бар<ref name="История башкирских родов. Ирэкте">[https://veteranrb.ru/istorija-bashkirskih-rodov-znaj-korni-svoi-irekty/ История башкирских родов. Ирэкте]</ref> 1795 йылда ауылда 12 йортта 52 башҡорт теркәлгән. 1859 йылдың X ревизияһына ярашлы, ауылда 43 йорт булған, бында 270 башҡорт йәшәгән<ref name=" Тыканово. Башкирская энциклопедия ">[http://bashenc.online/ru/search/?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE Тыканово. Башкирская энциклопедия ]</ref> . 1920 йылда ауылда 642 кеше (115 йорт) йәшәгән<ref name=" А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий">[http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/646 А.Асфандияров. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426100820/http://ihtika.ru/index.php/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/646 |date=2022-04-26 }}</ref>.. File 1990 йылдар башына тиклем ауылда төп дөйөм белем биреү мәктәбе эшләгән. Ауыл атамаһы, бәлки, башҡорт телендәге «төкөн» (берәй нимәнең аҙағы, бөтөүе, сик, рус."завершение, окончание, граница"), йәки боронғо төрки «тикән» (энә, сәнскеле ҡыуаҡлыҡ) һүҙенән килеп сыҡҡандыр, тип фаразлана. «Дүкән»- "тимерлек"тең боронғо исеме. ««Төкөн» (варианттары Өтөкөн, Өтөүкән һ.б.)- боронғо төркиҙәрҙә ырыу-йорт усағы илаһы, аллаһы <ref name="Древнетюркский словарь">[https://altaica.ru/LIBRARY/turks/dts.pdf Древнетюркский словарь]</ref><ref name="">[http://bulletin-bsu.com/arch/files/2015/4/29_4973_Bukharova_2v_1284-1288.pdf Г.Бухарова.Башкирские топонимы, связанные с культом древнетюркского божества огня Отукен] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816195242/http://bulletin-bsu.com/arch/files/2015/4/29_4973_Bukharova_2v_1284-1288.pdf |date=2022-08-16 }}</ref> Түкән- «туҡ», «тулы кәүҙәле» (бала), рус.«карапуз». == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||96||45||51||46,9||53,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 29 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Шауъяҙы]]): 9 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 68 км == Урамдары == *Үҙәк урам, ({{lang-ru|Центральная (улица)}}) <br> *Гагарин урамы, ({{lang-ru| Гагарина (улица)}})<br> *Октябрь урамы, ({{lang-ru| Октябрьская (улица)}}) <br> == Билдәле шәхестәре == * [[Шакиров Йыһандар Таһир улы]] (23.06.1914—6.05.2006), умартасы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995), биология фәндәре кандидаты (1967), доцент (1968). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған зоотехнигы (1985), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). * [[Сәйетов Ғабдулхай Сәйет улы|Ғабдулхай Сәйет улы Сәйетов]] (3 апрель, 1924 йыл — 14 октябрь, 1971 йыл) — 988-се уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы (230-сы уҡсылар дивизияһы, 5-се удар армияһы, 1-се Белорус фронты), сержант, Советтар Союзы Геройы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14541-tek-n-baltas-r-nynda-y-auyl}}{{V|20|06|2019}} * [http://ufagen.ru/places/baltachevskiy/tykanovo.html Тыканово на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|20|06|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] ou7tcseszyolo1m6cgzg0ywjw9nb3ae 0 10498 1305088 1288982 2026-09-12T14:01:53Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288982|1288982]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305088 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Уразай}} {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Уразай |оригинальное название = {{lang-ru|Уразаево}} |герб = |флаг = |lat_deg = 55 |lat_min = 54 |lat_sec = 27 |lon_deg = 56 |lon_min = 6 |lon_sec = 13 |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Башҡортостан |регион в таблице = Башҡортостан |вид района = |район = Балтас районы{{!}}Балтас |район в таблице = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Иҫке Янбай ауыл Советы (Балтас районы){{!}}Иҫке Янбай |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = {{ Население | Уразаево (Балтачевский район) | тс }} |год переписи = {{ Население | Уразаево (Балтачевский район) | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = татарҙар, башҡорттар |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 452991 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = 80208834006 |категория в Commons = |сайт = }} '''Уразай''' ({{lang-ru|Уразаево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 420 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208834006. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||420||202||218||48,1||51,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса — күпселек [[татарҙар]] (55 %) һәм [[башҡорттар]] (44 %) йәшәй.<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</ref>. == Географик урыны == [[Ар (йылға)|Ар]] һәм Ҡуш йылғалары ҡушылған урында урынлашҡан.<ref name="асф">{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана}} стр.206</ref> * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 19 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Янбай]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 86 км == Тарихы == [[Уҫы даруғаһы]] Ҡыр‑Танып улусындағы, Ҡошсо йылғаһының Ар йылғаһына ҡойған урынындағы башҡорт ауылы Уразайға 1702 йылда батша рөхсәте менән [[мишәрҙәр]] килеп төпләнгән ("по оберегательной грамоте"). 1813 йылда ауылда йәшәгән аҫаба башҡорт Шығай Тәнәкәйев (тамғаһы күрһәтелгән) менән Дәүәнәй Ҡаныбәков (тамғаһы бар) ошо уҡ ауыл аҫаба башҡорто Боҫҡон Уразаевтан 10 һум аҡса алып торған.(Материалы по истории Башкирской АССР, т.3, с.103). 1742 йылда ауылдағы 140 мишәр 27 йортта йәшәгән. 1816 йылда 77 йортта 233 мишәр ир-аты күрһәтелгән. 1834 йылда 119 йортта 751 кеше йәшәгән. 1859 йылғы ревизия ваҡытында бында 1128 кеше (210 йорт) йәшәгән. Ауылға XIX быуат башында [[типтәрҙәр]] килеп ултыра. Х ревизияла 312 ихата-хужалыҡта 1128 кеше теркәлгән. 1905 йылда 1954 кеше (312 йортта) йәшәгән. Ауылда 3 тимерлек, 2 тирмән, 2 бакалея лавкаһы, 2 мәсет, мәҙрәсә булған <ref>{{ИСДБ|страница=201}}</ref>. Хәҙерге ваҡытта ауылда урта мәктәп, ауыл мәҙәниәт йорто, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, кибеттәр эшләй. == Ауыл урамдары исемдәре == {{Колонки|2}} # Һаҙлыҡ урамы (Болотная ( улица )) # Йылға буйы урамы (Заречная ( улица )) # Ҡошсо урамы (Кушчы ( улица )) # Урман ауылы (Лесная ( улица )) # Йәштәр урамы (Молодежная ( улица )) # Фрунзе урамы (Фрунзе ( улица )) # Үҙәк урам (Центральная ( улица )) # Мәктәп урамы (Школьная ( улица )). <ref>[https://www.gosspravka.ru/02/008/000042.html Уразаево (деревня) Налоговый орган (код 0264):Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 29 по Республике Башкортостан]</ref> {{Колонки|конец}} == Билдәле шәхестәре == * [[Зәрәев Әғләм Зәрәй улы]] (1926—2007), [[Журналистика|журналист]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950—1986 йылдарҙа [[Кызыл таң|«Кызыл таң»]] республика гәзите фотохәбәрсеһе. [[РСФСР]]-ҙың һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Ҡорбанова Мәсиҙә Ғабдулла ҡыҙы]] (18.10.1938), хеҙмәт ветераны, Уразай мәктәбенең элекке уҡытыусыһы. Октябрь Революцияһы ордены кавалеры<ref>[http://kulturaufa.ru/2018%20-%20%D0%93%D0%9E%D0%94%20%D0%A1%D0%95%D0%9C%D0%AC%D0%98/kalendar_2018_izm.pdf 18 октября: 80 лет Курбановой Масиде Габдулловне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614052137/http://www.kulturaufa.ru/2018%20-%20%D0%93%D0%9E%D0%94%20%D0%A1%D0%95%D0%9C%D0%AC%D0%98/kalendar_2018_izm.pdf |date=2018-06-14 }}{{ref-ru}}{{V|15|10|2018}}</ref>. * Дильмиев Нурихан Шәмселбаян улы (1963), «Нефтегазстрой» ААЙ генераль директоры, эшҡыуар == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * [http://bashenc.online/ba/articles/93342/ Башҡорт энциклопедияһы — Уразай, Балтас районындағы ауыл]{{V|24|01|2021}} * [http://ufagen.ru/places/baltachevskiy/urazaevo_bal.html Уразаево на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|24|01|2021}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] gxyxdubzqxotem98qunu7jrwjxe3vbi 0 10499 1305087 1288983 2026-09-12T14:01:35Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288983|1288983]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305087 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Уртайылға |статус = ауыл |башҡортса исеме = Уртайылға |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 7 | lat_sec = 34 |lon_deg = 55 | lon_min = 57 | lon_sec = 30 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 46 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452982 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208822007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Уртайылға''' ({{lang-ru|Урта-Елга}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 46 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452982, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208822007. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||46||21||25||45,7||54,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 15 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Түбәнге һикеяҙ]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 52 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] lszx0tu1hwgdejzn5mblkqn9qdgy35x 0 10500 1305086 1288984 2026-09-12T14:01:19Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288984|1288984]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305086 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Уҫман (мәғәнәләр)}} {{Ук}} '''Уҫман''' ({{lang-ru|Усманово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 151 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452983, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208825003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||151||68||83||45,0||55,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 14 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Нөркә (Балтас районы)|Нөркә]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 78 км == Билдәле шәхестәре == * [[Исламов Рәмил Фәнәүи улы]] (14.09.1958), филология фәндәре докторы, Татарстан Республикаһы Фәндәр Академияһының Ғ. Ибраһимов исемендәге Тел, Әҙәбиәт һәм сәнғәт институтының Яҙма һәм музыкаль мираҫ үҙәге мөдире<ref>[http://www.antat.ru/ru/ite/ Институт татарской энциклопедии и регионоведения Академии наук Республики Татарстан. Официальный сайт. Новости. 14.09.2018]{{ref-ru}}{{V|8|10|2018}}</ref><ref>[https://elibrary.ru/title_about.asp?id=33662 Журнал «Проблемы востоковедения», официальный сайт: Редакционный совет журнала]{{ref-ru}}{{V|8|10|2018}}</ref>. * [[Латипов Ринат Закир улы]] ([[5 август]] [[1942 йыл]]) — ғалим-табип-хирург, 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2012). Рәсәй Медицина фәндәре академияһының А. Н. Бакулев исемендәге премияһы лауреаты (2004). == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] 8mbuhbvqna9wwna8n7qp0tn92zqo3ro 0 10501 1305080 1288990 2026-09-12T13:59:29Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288990|1288990]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305080 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Сыпсыҡ |статус = ауыл |башҡортса исеме = Сыпсыҡ |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 4 | lat_sec = 12 |lon_deg = 55 | lon_min = 59 | lon_sec = 57 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 16 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452986 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208837006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Сыпсыҡ''' ({{lang-ru|Чипчиково}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл.[[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 16 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452986, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208837006. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||16||10||6||62,5||37,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 9 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Тушҡыр]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 74 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] aycn301h15wfourzbwio9vzz0kahjna 0 10502 1305085 1288985 2026-09-12T14:00:58Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288985|1288985]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305085 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Шишмә |статус = ауыл |башҡортса исеме = Шишмә |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 51 | lat_sec = 57 |lon_deg = 55 | lon_min = 57 | lon_sec = 47 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 152 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452988 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208807005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Шишмә''' ({{lang-ru|Чишма}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 152 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452988, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208807005. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||152||80||72||52,6||47,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 16 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Ямурҙа]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 85 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] rz4rr9j6rl1w4zuzz3kftc9e9mab349 0 10503 1305084 1288986 2026-09-12T14:00:43Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288986|1288986]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305084 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Сейәтау |статус = ауыл |башҡортса исеме = Сейәтау |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 59 | lat_sec = 15 |lon_deg = 55 | lon_min = 34 | lon_sec = 33 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 5 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452985 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208840006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Сейәтау''' ({{lang-ru|Чиятау}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452985, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208840006. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||5||3||2||60,0||40,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 28 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Тусыбай]]): 9 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 100 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] d6hqr1gyhzc5tnwn8hmom4dqw3v4coj 0 10504 1305083 1288987 2026-09-12T14:00:27Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288987|1288987]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305083 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Соҡалы |статус = ауыл |башҡортса исеме = Соҡалы |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 53 | lat_sec = 15 |lon_deg = 56 | lon_min = 11 | lon_sec = 57 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 119 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452991 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208834007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Соҡалы''' ({{lang-ru|Чукалы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 119 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452991, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208834007. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||119||60||59||50,4||49,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 25 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Янбай]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 92 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] 93uachdkf6rezggpgpm6nsllwbuxor6 0 10505 1305082 1288988 2026-09-12T14:00:09Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288988|1288988]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305082 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Сурапан |статус = ауыл |башҡортса исеме = Сурапан |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 59 | lat_sec = 15 |lon_deg = 55 | lon_min = 48 | lon_sec = 56 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 44 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452984 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208828007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Сурапан''' ({{lang-ru|Чурапаново}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 44 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452984, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208828007. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||44||20||24||45,5||54,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 8 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Һәйтәк (Балтас районы)|Һәйтәк]]): 2 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 85 км == Ауылдың билдәле шәхестәре == * [[Зыя Өммәти]] (1885—1943) — [[ХХ быуат]] башында ижад иткән [[башҡорт]] яҙыусыһы, уҡытыусы. == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] sjx01iqycw7jr92ch4kbaluc6nefgb0 0 10506 1305081 1288989 2026-09-12T13:59:53Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288989|1288989]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305081 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Суртанлыкүл |статус = ауыл |башҡортса исеме = Суртанлыкүл |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 47 | lat_sec = 32 |lon_deg = 55 | lon_min = 58 | lon_sec = 18 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 129 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452994 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208819006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Суртанлыкүл''' ({{lang-ru|Чуртанлыкуль}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 129 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452994, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208819006. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||129||57||72||44,2||55,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 24 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Үрге Ҡарыш]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 94 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] abnzbt6n1dedpoaznwlb3ohvt6nif2o 0 10507 1305079 1288991 2026-09-12T13:59:15Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288991|1288991]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305079 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Шауъяҙы |статус = ауыл |башҡортса исеме = Шауъяҙы |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 4 | lat_sec = 44 |lon_deg = 55 | lon_min = 50 | lon_sec = 3 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 269 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452987 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208841001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Шауъяҙы''' ({{lang-ru|Шавьяды}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 269 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452987, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208841001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||269||123||146||45,7||54,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 23 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 61 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] 0eqht5don318sccyblofxuilqekwx3f 0 10508 1305078 1288992 2026-09-12T13:58:59Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288992|1288992]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305078 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Штәнде |статус = ауыл |башҡортса исеме = Штәнде |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 4 | lat_sec = 43 |lon_deg = 56 | lon_min = 8 | lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 568 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452989 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208843001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Штәнде''', икенсе атамаһы '''Итәүәш''' ({{lang-ru|Штанды}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 568 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452989, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208843001. Ауылға XVIII быуатта Ҡыр Танып улусы (Ҡыр Танып ырыуы) башҡорттары үҙ ерендә нигеҙ һалған. == Тарихы== Ауылға Себер даруғаһының Ҡыр Танып улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауыл шул исемдәге (Штәнде, йәки Итәүәш, Итәбаш) йылға буйында барлыҡҡа килгән. 1816 йылда 12 йортта 70 башҡорт йәшәгән. 1859 йылда бында 311 кеше (51 йорт) йәшәгән <ref name="А. З. Асфандияров. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий">[http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/198 А. З. Асфандияров. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329064533/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/text/198 |date=2022-03-29 }}</ref>. 1865 йылда 51 йортта 321 кеше йәшәгән <ref>{{Cite web |url=http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/1421-%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B,-%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F-%D0%B2-%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D1%80%E2%80%91%D0%BD%D0%B5.html |title=Архивированная копия |access-date=2019-05-24 |archive-date=2019-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524093047/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/1421-%25D1%2588%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25B4%25D1%258B,-%25D0%25B4%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B2%25D0%25BD%25D1%258F-%25D0%25B2-%25D0%25B1%25D0%25B0%25D0%25BB%25D1%2582%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B5%25D0%25B2%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BC-%25D1%2580%25E2%2580%2591%25D0%25BD%25D0%25B5.html |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524093047/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/1421-%25D1%2588%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25B4%25D1%258B,-%25D0%25B4%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B2%25D0%25BD%25D1%258F-%25D0%25B2-%25D0%25B1%25D0%25B0%25D0%25BB%25D1%2582%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B5%25D0%25B2%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25BC-%25D1%2580%25E2%2580%2591%25D0%25BD%25D0%25B5.html |date=2019-05-24 }}</ref>. 1906 йылда 90 йортта 472 кеше йәшәгән. 1920 йылда ауылда 891 кеше (180 йорт) була. 1834 йылда 110 кешегә 360 бот ҡышлау ашлығы һәм 296 бот яҙғы һабан ашлығы сәселә. 1920 йылдан һуң Штәнде ауылынан бер нисә ғаилә яңы ауыл —[[Яңы Штәнде]]гә нигеҙ һалған, унда 17 йорт булған <ref name="А. З. Асфандияров. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий"/>. Штәнде ауылы башҡорттары шул уҡ райондың [[Иҫке Илекәй]] ауылы халҡы менән бер нәҫелдән булған һәм 10-сы башҡорт кантонына ҡараған, 1863 йылға тиклем хәрби ҡатламға ингән (сик буйы хеҙмәтен үтәгән һәм хәрби походтарҙа ҡатнашҡан). Ауылда беренсе башланғыс мәктәп 1924 йылда, 1941 йылда ете йыллыҡ мәктәп, 1952 йылда урта мәктәп асыла, ул әле лә эшләп килә. 2020 йылда урта мәктәптең яңы бинаһы сафҡа индерелә. Ауыл «Итәүеш» тип тә йөрөтөлгән. 1865 йылғы документта русса «Итабаш» тип күрһәтелгән. Халыҡ араһында «это ваш» (йәки землемер «был ер һеҙҙеке тип әйткән») тигән һүҙҙәрҙән сыҡҡан тигән фараз йәшәй. Һүҙлектәрҙә «етәү+ баш» һүҙҙәренән алыныуы күҙ уңында тотола<ref name="Словарь водных объектов Башкортостана">[http://ihtika.ru/index.php/book/russko-bashkirskiy-slovar-vodnyh-obektov-respubliki-bashkortostan-ufa-kitap-2005-256-s/text/70 Словарь водных объектов Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220506123329/http://ihtika.ru/index.php/book/russko-bashkirskiy-slovar-vodnyh-obektov-respubliki-bashkortostan-ufa-kitap-2005-256-s/text/70 |date=2022-05-06 }}</ref>. «Әт, ит,ид»- боронғо һинд-европа телдәрендә «һыу» (мәҫәлән,Әтил, Итил), борон башҡорт телендә «иҙ» (мәҫәлән,иҙмә- һыуға буталған) формаһын ала, «үеш» ялғауы һыу буйындағы объекттарға ҡушыла.<ref name="Г.Бухарова. О некоторых венгерских топонимах в башкирских землях ">[http://urgaza.ru/library-portal/articles/288/1799/ Г.Бухарова. О некоторых венгерских топонимах в башкирских землях ]</ref> == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||568||272||296||47,9||52,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 18 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 83 км == Урамдары== * Һигеҙенсе март - улица 8 Марта * Гагарин - улица Гагарина * Киров- улица Кирова * Куйбышев- улица Куйбышева * Ленин- улица Ленина * Тыныслыҡ- улица Мира * Мичурин- улица Мичурина * Йәштәр- улица Молодежная * Совет-улица Советская * Үҙәк-улица Центральная == Билдәле шәхестәре == * [[Хәмитов Зәки Сәлим улы]] (1930—1993), ғалим-педагог. Техник фәндәр докторы. Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы. Башҡортостан Республикаһының элекке башлығы [[Хәмитов Рөстәм Зәки улы|Р. З. Хәмитовтың]] атаһы. * [[Ғабдулхаҡов Рәдиф Әхүәс улы]] (1953), философия фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. * [[Фәссәхов Өлфәт Тәүәфетдин улы]] (1934), балыҡ тотоу карабы капитаны, Камчатканың атҡаҙанған балыҡсыһы, ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордены кавалеры. == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] bs8xr17acdjrhd0jndkjm5hnrl5nei0 0 10509 1305068 1289002 2026-09-12T13:56:09Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289002|1289002]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305068 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Яуъяҙы |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яуъяҙы |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 6 | lat_sec = 20 |lon_deg = 56 | lon_min = 14 | lon_sec = 16 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 0 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452989 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208843006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яуъяҙы''' ({{lang-ru|Явьязы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452989, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208843006. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||-||-||-|||| |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 25 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Штәнде]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 87 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] o3zo23hk6auj1y5hjye05xylv6e1rg2 0 10510 1305076 1288994 2026-09-12T13:58:27Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288994|1288994]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305076 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Йәғәфәр |статус = ауыл |башҡортса исеме = Йәғәфәр |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 5 | lat_sec = 49 |lon_deg = 55 | lon_min = 59 | lon_sec = 28 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 0 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452982 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208822011 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Йәғәфәр''' ({{lang-ru|Ягафаровка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452982, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208822011. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||-||-||-|||| |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 12 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Түбәнге һикеяҙ]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 55 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] k7wz0342gbxvy4v0ovxy2hm6uzj6k74 0 10512 1305075 1288995 2026-09-12T13:58:09Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288995|1288995]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305075 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Яланғас |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яланғас |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 57 | lat_sec = 8 |lon_deg = 56 | lon_min = 17 | lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Балтас районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 211 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452992 |почта индекстары = |телефон коды = 34753 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80208848001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яланғас''' ({{lang-ru|Ялангачево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 211 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452992, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80208848001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||211||99||112||46,9||53,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Балтас (Балтас районы)|Иҫке Балтас]]): 34 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйөҙе): 101 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Балтас районы ауылдары}} [[Категория:Балтас районы ауылдары]] l9mvc8v64fdyesev63a6j8v3q5j89pp 0 10515 1305063 1289007 2026-09-12T13:54:29Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289007|1289007]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305063 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Әзекәй |статус = ауыл |башҡортса исеме = Әзекәй |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = | lat_sec = |lon_deg = 54 | lon_min = | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бәләбәй районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 15 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452036 |почта индекстары = |телефон коды =34716 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80209837002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Әзекәй''' ({{lang-ru|Азекеево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 15 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452036, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80209837002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||15||6||9||40,0||60,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 19 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Туҙлыҡыуыш (Бәләбәй районы)|Туҙлыҡыуыш]]): 1 км == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бәләбәй районы ауылдары}} [[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]] mvmje2j88wbw493kij2rf1s75qxfm2e 0 10523 1305067 1289003 2026-09-12T13:55:50Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289003|1289003]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305067 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Баймырҙа''' ({{lang-ru|Баймурзино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 409 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452022, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80209807003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||409||191||218||46,7||53,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 19 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Ермолкин (Бәләбәй районы)|Ермолкин]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксаков (Бәләбәй районы)|Аксаков]]): 29 км == Тарихы == == Күренекле кешеләре == * [[Еркеев Нур Төхвәтша улы]] == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бәләбәй районы ауылдары}} [[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]] 9ccdyvydnt1tyl97vbl1ghmhayuge31 0 10524 1305061 1289009 2026-09-12T13:53:57Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289009|1289009]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305061 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Байраҡ |статус = ауыл |башҡортса исеме = Байраҡ |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 16 | lat_sec = 1 |lon_deg = 54 | lon_min = 6 | lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бәләбәй районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 12 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452036 |почта индекстары = |телефон коды =34716 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80209837003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Байраҡ''' ({{lang-ru|Байрак}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452036, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80209837003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||12||4||8||33,3||66,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 19 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Туҙлыҡыуыш (Бәләбәй районы)|Туҙлыҡыуыш]]): 2 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксаков (Бәләбәй районы)|Аксаков]]): 30 км == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }}> {{Бәләбәй районы ауылдары}} [[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]] ayq6psodj1oj1lxr7y9ogmd822i540h 0 10526 1305065 1289005 2026-09-12T13:55:07Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289005|1289005]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305065 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Берек-Алға |статус = ауыл |башҡортса исеме = Берек-Алға |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 59 | lat_sec = 53 |lon_deg = 54 | lon_min = 9 | lon_sec = 4 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бәләбәй районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 50 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452020 |почта индекстары = |телефон коды =34716 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80209819002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Берек-Алға''' ({{lang-ru|Брик-Алга}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 50 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452020, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80209819002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||50||26||24||52,0||48,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 11 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Малиновка (Бәләбәй районы)|Малиновка]]): 9 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксаков (Бәләбәй районы)|Аксаков]]): 2 км == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бәләбәй районы ауылдары}} [[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]] 3kr3pfphqvx9y3p49bfqq76krkd6tjk 0 10538 1305066 1289004 2026-09-12T13:55:28Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289004|1289004]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305066 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ыҡ-Вершина |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ыҡ-Вершина |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 57 | lat_sec = 5 |lon_deg = 54 | lon_min = 5 | lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бәләбәй районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 18 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452021 |почта индекстары = |телефон коды =34716 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80209819007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ыҡ-Вершина''' ({{lang-ru|Ик-Вершина}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 18 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452021, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80209819007. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||18||10||8||55,6||44,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 21 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Малиновка (Бәләбәй районы)|Малиновка]]): 9 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Приют (Бәләбәй районы)|Приют]]): 11 км == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бәләбәй районы ауылдары}} [[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]] [[Категория:Ыҡ буйындағы тораҡ пункттар]] dghyludvwtwlp25njc32nw7fsxpzpph 0 10540 1305059 1289011 2026-09-12T13:53:25Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289011|1289011]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305059 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ирек |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ирек |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 15 | lat_sec = 4 |lon_deg = 54 | lon_min = 11 | lon_sec = 54 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бәләбәй районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 86 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452036 |почта индекстары = |телефон коды =34716 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80209837004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ирек''' ({{lang-ru|Ирек}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 86 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452036, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80209837004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||86||37||49||43,0||57,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 18 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Туҙлыҡыуыш (Бәләбәй районы)|Туҙлыҡыуыш]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксаков (Бәләбәй районы)|Аксаков]]): 29 км == Билдәле шәхестәре == * [[Шәрифуллин Фән Шәмсулла улы]] (1932—2016) — СССР-ҙың партия, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бәләбәй районы ауылдары}} [[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]] re7rs8wumdfume3z95yu3eebxvjtgxo 0 10541 1305056 1289014 2026-09-12T13:52:31Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289014|1289014]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305056 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Исмәғил''' ({{lang-ru|Исмагилово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 105 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452024, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80209837005. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||105||46||59||43,8||56,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 8 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Туҙлыҡыуыш (Бәләбәй районы)|Туҙлыҡыуыш]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксаков (Бәләбәй районы)|Аксаков]]): 19 км == Билдәле шәхестәре == * [[Ғайсин Шакир Әхмәтдин улы]] (1904—1969) — агроном. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1949). Башҡорт АССР-ы атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964). * [[Ямалиев Сәлих Ямалетдин улы]] (8.04.1889—1.07.1938), педагог, мәғариф эшмәкәре. [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1923—1930 йылдарҙа Бәләбәй педагогия техникумы директоры, 1936—1937 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның мәғариф халыҡ комиссары урынбаҫары. Сәйәси золом ҡорбаны. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4006-ism-il-b-l-b-j-r-nynda-y-auyl}}{{V|2|04|2019}} * [https://www.komandirovka.ru/cities/ismagilovo/ Деревня Исмагилово Белебеевского района Республики Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}}{{V|2|04|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бәләбәй районы ауылдары}} [[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]] 29d5ip4nr5i9k87j4poj0xqgzv713um 0 10542 1305054 1289016 2026-09-12T13:52:00Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289016|1289016]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305054 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡаҙанлытамаҡ |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡаҙанлытамаҡ |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 5 | lat_sec = 49 |lon_deg = 54 | lon_min = 18 | lon_sec = 28 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бәләбәй районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 133 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452038 |почта индекстары = |телефон коды =34716 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80209804004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡаҙанлытамаҡ''' ({{lang-ru|Казанлытамак}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 133 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452038, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80209804004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||133||69||64||51,9||48,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 27 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Пахарь (Башҡортостан)|Пахарь]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Глуховская станцияһы|Глуховская]]): 16 км == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бәләбәй районы ауылдары}} [[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]] j6xexeororzcjtc2v4vfqo9bbqslndm 0 10543 1305058 1289012 2026-09-12T13:53:10Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289012|1289012]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305058 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡайынйылға |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡайынйылға |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 13 | lat_sec = 14 |lon_deg = 54 | lon_min = 9 | lon_sec = 9 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бәләбәй районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 91 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452036 |почта индекстары = |телефон коды =34716 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80209837006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡайынйылға''' ({{lang-ru|Каин-Елга}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 91 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452036, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80209837006. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||91||45||46||49,5||50,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 13 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Туҙлыҡыуыш (Бәләбәй районы)|Туҙлыҡыуыш]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксаков (Бәләбәй районы)|Аксаков]]): 24 км == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бәләбәй районы ауылдары}} [[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]] 97zs94c8bp6ns5aulqcx9scrlt0qyu9 0 10547 1305051 1289020 2026-09-12T13:51:02Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289020|1289020]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305051 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Красная Заря |статус = ауыл |башҡортса исеме = Красная Заря |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 14 | lat_sec = 40 |lon_deg = 54 | lon_min = 19 | lon_sec = 41 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бәләбәй районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 39 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452033 |почта индекстары = |телефон коды =34716 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80209840003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Красная Заря''' ({{lang-ru|Красная Заря}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 39 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452033, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80209840003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||39||20||19||51,3||48,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 25 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Өҫән-Ивановка]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксаков (Бәләбәй районы)|Аксаков]]): 35 км == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бәләбәй районы ауылдары}} [[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]] 1vuy67gd9hpnexktptxax5cb5k34ghs 0 10551 1305057 1289013 2026-09-12T13:52:47Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289013|1289013]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305057 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡушйылға |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡушйылға |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 13 | lat_sec = 23 |lon_deg = 54 | lon_min = 7 | lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бәләбәй районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 37 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452036 |почта индекстары = |телефон коды =34716 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80209837007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡушйылға''' ({{lang-ru|Куш-Елга}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 37 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452036, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80209837007. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||37||20||17||54,1||45,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 13 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Туҙлыҡыуыш (Бәләбәй районы)|Туҙлыҡыуыш]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аксакоао): 24 км == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бәләбәй районы ауылдары}} [[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]] gnxn0b70xshg1mfl5y8u22qer9f2ez9 0 10557 1305055 1289015 2026-09-12T13:52:15Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289015|1289015]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305055 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Мәтәүбаш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Мәтәүбаш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 17 | lat_sec = 38 |lon_deg = 54 | lon_min = 14 | lon_sec = 25 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бәләбәй районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 789 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452035 |почта индекстары = |телефон коды =34716 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80209825001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Мәтәүбаш''' ({{lang-ru|Метевбаш}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. Мәтәүбаш ауыл советына ҡарай, ауыл советы үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 789 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452035, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80209825001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||789||392||397||49,7||50,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 22 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксаков (Бәләбәй районы)|Аксаков]]): 38 км == Билдәле шәхестәре == * [[Вәлишин Әһлиулла Хисмәт улы]] (Васильев Александр Харитонович; 1923—1961) — Дан орденының тулы кавалеры. == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бәләбәй районы ауылдары}} [[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]] izp4n4e4lclm8roxjn8f7vnl1bdz6ji 0 10565 1305053 1289017 2026-09-12T13:51:41Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289017|1289017]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305053 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Яңы Һарай |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яңы Һарай |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 4 | lat_sec = 24 |lon_deg = 54 | lon_min = 26 | lon_sec = 29 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бәләбәй районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 237 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452032 |почта индекстары = |телефон коды =34716 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80209810005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яңы Һарай''' ({{lang-ru|Новосараево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 237 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452032, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80209810005. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||237||110||127||46,4||53,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 42 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Знаменка (Бәләбәй районы)|Знаменка]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Глуховская станцияһы|Глуховская]]): 19 км == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бәләбәй районы ауылдары}} [[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]] ci0xf6i39ki3qby30o6n3k52palw16m 0 10591 1305060 1289010 2026-09-12T13:53:42Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289010|1289010]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305060 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Тузлукуш | оригинальное название = {{lang-ba|Туҙлыкыуыш}} | герб = | флаг = | lat_deg = 54 |lat_min = 15 |lat_sec = 30 | lon_deg = 54 |lon_min = 8 |lon_sec = 9 | CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Бәләбәй районы{{!}}Бәләбәй районы | район в таблице = |вид поселения = Сельсовет |поселение = Туҙлыҡыуыш ауыл Советы (Бәләбәй районы){{!}}Туҙлыҡыуыш ауыл Советы |поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Тузлукуш | тс }} | год переписи = {{ Население | Тузлукуш | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 452036 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80209837001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Туҙлыҡыуыш''' ({{lang-ru|Тузлукуш}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. [[Туҙлыҡыуыш ауыл Советы (Бәләбәй районы)|Туҙлыҡыуыш ауыл Советы]]ның административ үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 355 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452036, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80209837001. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 19 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксаков (Бәләбәй районы)|Аксаков]]): 30 км Туҙлыҡыуыш ауылы [[Өҫән]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Бәләбәй]] ҡалаһынан төньяҡҡа табан 19 километр һәм [[Аксаков (Бәләбәй районы)|Аксаков]] тимер юл станцияһынан төньяҡҡа табан 30 километр алыҫлыҡта урынлашҡан<ref> {{БЭ2013|77264}}</ref>. == Тарихы == [[Ҡазан даруғаһы]] [[Ҡаңлы]] улусы [[башҡорттар]]ының [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә 1744 йылғы керҙәшлек килешеүе буйынса шул уҡ [[Ҡазан даруғаһы]] Туҙлыҡыуыш ауылынан (хәҙерге [[Саҡмағош районы]]) яһаҡлы [[татарҙар]] индерелгән. Улар яйлап [[типтәрҙәр]] ҡатлмына күскән. [[1759 йыл]]да шундай уҡ килешеүгә нигеҙләнеп бында мишәрҙәр индерелгән. [[1792 йыл|1795 йыл]]да 28 йортта 172 кеше йәшәгән. == Туҙлыҡыуыш ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше == [[1865 йыл]]да Туҙлыҡыуыштағы 100 йортта 1143 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. Ауылда 2 [[мәсет]] булған. == Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше == [[1906 йыл]]да Туҙлыҡыуыш ауылында мәсет, урыҫ-башҡорт мәктәбе, һыу тирмәне, бакалея кибете, запас [[икмәк]] һаҡлай торған мөгәзәй булған. Әлеге ваҡытта Туҙлыҡыуыш ауылында фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref> {{БЭ2013|77264}}</ref>. == Халыҡ һаны == Туҙлыҡыуыш ауылында [[башҡорттар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]]). '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||1190|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||937|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||612|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||295|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||346|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||355||168||187||47,3||52,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Билдәле шәхестәре == * [[Йәһүҙин Ғимат Йыһангир улы]] (1898, Бәләбәй районы, Туҙлыҡыуыш ауылы — 10.07.1938) — Ишембай нефтен үҙләштереүҙе башлаусы, БАССР-ҙың игенселек халыҡ комиссары (1937), сәйәси золом ҡорбаны<ref>[Курганов Денис, Федин П. А. Возвращение расстрелянного наркома, 2007. isbn: 5-88719-074-4]</ref><ref>[https://ru.openlist.wiki/%D0%AF%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%93%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%B4_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1898) Ягудин Гимад Зиянгирович]</ref><ref>[https://en.ppt-online.org/511654 Памятник народному комиссару Гимаду Зигангировичу Ягудину]</ref>. * [[Ҡадиров Сабир Рәхим улы]] (1906—1984) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының политбүлек башлығы урынбаҫары, гвардия подполковнигы. * [[Усманов Хәмзә Фәтих улы]] (24.04.1923-13.01.2009), ғалим-тарихсы, [[Башҡортостан Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының]] почётлы академигы (1998), тарих фәндәре докторы (1978), профессор (1994), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13847-usmanov-kh-mz-f-tikh-uly Башҡорт энциклопедияһы — Усманов Хәмзә Фәтих улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421080949/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13847-usmanov-kh-mz-f-tikh-uly |date=2016-04-21 }}{{V|14|02|2018}}</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/news/547502/ Хамза Усманов — неутомимый труженик науки (К 90-летию со дня рождения видного ученого-историка). Башинформ МА. Владимир Романов{{ref-ru}}]</ref>. * [[Фазлетдинов Камил Нәжми улы]] (Камил Фазлый; 15.02.1949), мәғариф хеҙмәткәре, сатирик яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005). [[Бәләбәй]] ҡалаһы һәм [[Бәләбәй районы]]ның почётлы гражданы<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13631-fazlyj-kamil Башҡорт энциклопедияһы — ФАЗЛЫЙ Камил (ысын исеме Фазлетдинов Камил Нәжми улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421192826/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/13631-fazlyj-kamil |date=2016-04-21 }}{{V|14|02|2018}}</ref>. * [[Фазлетдинов Илдус Камил улы]] (01.04. 1975, Өфө), фольклорсы, шағир, журналист. Филология фәндәре кандидаты (2005). Матбуғат һәм киң мәғлүмәт сараларының атҡаҙанған хеҙмәткәре (2020). Ф. Карим исемендәге премия лауреаты (2019). Журналистар Союзы ағзаһы (2001), Яҙыусылар Союзы ағзаһы (2008). БДУ-ны тамамлағандан һуң (1996) унда эшләй, бер үк ваҡытта, 1995 йылдан — «Толпар» журналы редакцияһында (2015 йылдан баш мөхәррир урынбаҫары). 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. «Башҡортостан татарҙары фольклоры: риүәйәттәр, легендалар, булған хәлдәр (былички), телдән һөйләнгән хикәйәләр» китабының төҙөүсеһе<ref>{{БЭ2013|104712}}</ref>. * [[Әхмәтйәнова Мәҙхиә Әхмәтйән ҡыҙы]] (10.12.1918, Бәләбәй районы, Туҙлыҡыуыш ауылы — 13.05.2005, Магадан) — башҡорт йырсыһы, меццо-сопрано. 1941 йылда Мәскәүҙә П. И. Чайковский исемендәге консерваторияһының башҡорт студияһының вокал класын тамамлай. 1941-1968 йылдарҙа - Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. == Урамдары == {{Колонки|3}} * Ҡыҙыл Армия урамы ({{lang-ru|}} Красноармейская (улица) * Чапаев урамы ({{lang-ru|}} Чапаева (улица) * Йылға урамы ({{lang-ru|}} Речная (улица) * Мәктәп тыҡрығы ({{lang-ru|}} Школьный (переулок) * Совет урамы ({{lang-ru|}} Советская (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/belebeevskiy-rayon/selo-tuzlukush/ Карта д. тузлукуш. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}} == Тирә-яҡ мөхит == ; Ер-һыу атамалары ''Тауҙар:'' ''Йылғалар:'' * [[Өҫән]] ''Шишмәләр:'' ''Ялан-бесәнлектәр:'' ''Таусыҡтар, түбәләр:'' ''Тәбиғәт һәйкәле:'' == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ҡаңлы]] == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|77264}} * {{ИСДБ|страница= }} * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [http://www.asmo-rb.ru Совет муниципальных образований Республики Башкортостан]. * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 120—121 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бәләбәй районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]] t4td1cgcighm7yp449jf9e2n7kqarzp 0 10595 1305062 1289008 2026-09-12T13:54:14Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289008|1289008]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305062 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Сағанлы |статус = ауыл |башҡортса исеме = Сағанлы |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = | lat_sec = |lon_deg = 54 | lon_min = | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бәләбәй районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 148 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452027 |почта индекстары = |телефон коды =34716 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80209813006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Сағанлы''' ({{lang-ru|Чеганлы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 148 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452027, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80209813006. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||148||75||73||50,7||49,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 18 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Анновка (Бәләбәй районы)|Анновка]]): 1 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксаков (Бәләбәй районы)|Аксаков]]): 28 км == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бәләбәй районы ауылдары}} [[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]] 6b75tvzmflw3oohkalcpqdevesv0lno 0 10600 1305064 1289006 2026-09-12T13:54:46Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289006|1289006]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305064 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Шалҡан |статус = ауыл |башҡортса исеме = Шалҡан |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 57 | lat_sec = 55 |lon_deg = 54 | lon_min = 14 | lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бәләбәй районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 11 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452021 |почта индекстары = |телефон коды =34716 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80209819019 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Шалҡан''' ({{lang-ru|Шелканово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452021, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80209819019. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||11||7||4||63,6||36,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 21 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Малиновка (Бәләбәй районы)|Малиновка]]): 16 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксаков (Бәләбәй районы)|Аксаков]]): 18 км == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бәләбәй районы ауылдары}} [[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]] 2z435wf83kzvh0g95mjvgp9y5fzcof4 0 10601 1305052 1289019 2026-09-12T13:51:20Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289019|1289019]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305052 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Яңы Көс |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яңы Көс |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 1 | lat_sec = 0 |lon_deg = 54 | lon_min = 4 | lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бәләбәй районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 14 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452021 |почта индекстары = |телефон коды =34716 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80209819020 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яңы Көс''' ({{lang-ru|Янги-Кюч}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 14 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452021, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80209819020. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||14||5||9||35,7||64,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бәләбәй (ҡала)|Бәләбәй]]): 11 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Малиновка (Бәләбәй районы)|Малиновка]]): 2 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аксаков (Бәләбәй районы)|Аксаков]]): 7 км == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бәләбәй районы ауылдары}} [[Категория:Бәләбәй районы ауылдары]] f8z0bfvnhrw1jc9snshtge1icapzrri 0 10744 1305034 1289037 2026-09-12T13:44:52Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289037|1289037]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]]Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш.) 1305034 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Айыт}} {{Ук}} '''Айыт''' ({{lang-ru|Аитово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 1176 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452057, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80212804001. == Халҡы == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||1176||568||608||48,3||51,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 22 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ( [[Приют (Бәләбәй районы)|Приют]]): 62 км == Ауыл тарихы == Айыт ауылына 1766 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1744 йылда) [[Ҡазан даруғаһы]] [[Мең|Ҫарылы-Мең]] улусы (хәҙерге [[Татарстан]]дың [[Сарман районы]]) [[Һарыһаҙ Тәкермән]] ауылы [[башҡорттар]]ы [[Нуғай даруғаһы]] [[Мең|Күл-Иле-Мең]] улусы [[Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы|башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә]] [[керҙәшлек]] килешеүе буйынса нигеҙ һала. 1753 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса Нуғай даруғаһының Ҫарылы-Мең башҡорттары килеп урынлаша<ref name="Әсфәндиәров Ә. З.">{{БЭ|80821|автор=[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әсфәндиәров Ә. З.]]}}</ref>. 1795 йылда — 218 кеше, ә 1865 йылда — 707 кеше йәшәгән. 1906 йылда ике мәсет, ике мәҙрәсә, дүрт һыу тирмәне, тимерлек, ике бакалея һәм мануфактура кибете теркәлгән<ref name="Әсфәндиәров Ә. З."/>.<br> Шул уҡ улустың аҫабалары 1770 йылдың 16 сентябрендә Нуғай даруғаһы Ҫарайлы-Мең улусы башҡорттарының 1753 йылда ҡылынған элекке керҙәшлеген законлаштыра. Улар араһында йөҙбашы Ғүмәр Биктимеров, Ғәли һәм Әбдей Биктимеровтар, Муса Бохаров, Ибраһим Уразмәтов, Мансур Мәҡсүтов бар. 1795 йылда 37 йортта 218 кеше йәшәгән, 1834 йылда - 355, 1859 йылда - 648, 1870 йылда - 707, 1920 йылда - 1603 башҡорт. Мишәрҙәрҙең (5 кеше) һәм украиндарҙың (7 кеше) берәр ғаиләһе булған. 1843 й. 355 башҡортҡа 464 бот ужым һәм 2496 бот яҙғы иген сәселә. 1917 йылда 274 йорттоң 2109 дисәтинә һөрөнтө ере булған, шул иҫәптән, 88-е - 4 дисәтинәгә тиклем, 101-е - 10 дисәтинәгә тиклем, 41-е - 15 дисәтинәгә тиклем, 34-е - 15-тән ашыу булған. Ауыл эргәһендә 4 тирмән эшләгән. Айыт ауылында 2 мәсет һәм улар ҡарамағында мәктәп булған.<ref>[https://kitaptar.bashkort.org/book/662 Асфандияров А.З «История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» стр.460] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200303180523/https://kitaptar.bashkort.org/book/662 |date=2020-03-03 }}</ref> == Билдәле шәхестәре == * [[Ғилманов Әмир Зариф улы]] (24.10.1939), хәрби хеҙмәткәр, ғалим-социолог, юғары хәрби мәктәп уҡытыусыһы. 1978—1993 йылдарҙа — [[Ҡазан]] Юғары хәрби ракета ғәскәрҙәре команда‑инженерлыҡ училищеһеның ижтимағи фәндәр кафедраһы начальнигы. 1993 йылдан [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр академияһының Перспективалы иҡтисади тикшеренеүҙәр үҙәгендә бүлек мөдире, 1995 йылдан — үҙәк директорының фән буйынса урынбаҫары, 2006 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Философия фәндәре кандидаты (1977), социология фәндәре докторы (1993), профессор (1998). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1982)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5924-ilmanov-mir-zarif-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ғилманов Әмир Зариф улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191007173407/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5924-ilmanov-mir-zarif-uly |date=2019-10-07 }}{{V|7|10|2019}}</ref>. * [[Ғимаев Илдар Рәйес улы]] (14.02.1962—16.06.2008) — ауыл хужалығы һәм дәүләт эшмәкәре, хоҡуҡ белгесе, иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1997), юридик фәндәр докторы (2005). [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002). * [[Кәлимуллина Дилара Хәтим ҡыҙы]] (6.05.1959), ғалим-терапевт, гематолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2004), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2005)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/7210-k-limullina-dilara-kh-tim-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Кәлимуллина Дилара Хәтим ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421170328/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/7210-k-limullina-dilara-kh-tim-y-y |date=2016-04-21 }}{{V|3|05|2019}}</ref>. * [[Фәтих Кәрим]] ([[Кәримов Фәтих Әхмәтвәли улы]]) (9.01.1909—19.02.1945) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған шағир. *[[Ярлы Кәрим]] (Кәримов Ғабдулла Әхмәтвәли улы ) — ([[16 июнь]] [[1901 йыл]] — [[1937]]) — шағир, журналист, 1917—1919 йылдарҙағы милли хәрәкәт эшмәкәре.[[Фәтих Кәрим]]дең бер туған ағаһы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/543-ajyt-bishb-l-k-r-nynda-y-auyl}}{{V|3|05|2019}} * [https://www.komandirovka.ru/cities/aitovoyyd/ Село Аитово Бижбулякского района Республики Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}} {{V|3|05|2019}} {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] [[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] ptgkh013mmr6ul7h0ouwfecyk5av4i4 0 10750 1305038 1289033 2026-09-12T13:46:12Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289033|1289033]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305038 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Барыш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Барыш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 41 | lat_sec = 47 |lon_deg = 54 | lon_min = 19 | lon_sec = 57 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бишбүләк районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 119 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452040 |почта индекстары = |телефон коды =34743 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80212810003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Барыш''' ({{lang-ru|Барш}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 119 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452040, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80212810003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||119||58||61||48,7||51,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 4 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приютово): 44 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] 4hkix4wr4r9mnae3c7o5w7uben2twcx 0 10763 1305035 1289036 2026-09-12T13:45:28Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289036|1289036]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305035 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Йылболаҡтамаҡ''' ({{lang-ru|Елбулактамак}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 623 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452056, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80212819001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||623||298||325||47,8||52,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == Находится в месте впадения реки Ключевки (Елбулак) в реку Дёму. * Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 23 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приютово): 64 км == Ауыл тарихы == Йылболаҡтамаҡ ауылы — Күл-Иле-Мең аҫабалары ере. Ауылға Миңзәлә өйәҙенең Һарайлы- Мең олоҫо, Сарсаз- Тәкирмән ауылы башҡорттары индерелгән. Йылболаҡҡа XVIII быуаттың 70-се йылдарында нигеҙ һалына. Был ауыл Айыт ауылынан бүленеп сыҡҡан, шуға күрә уны Кесе йәки Түбәнге Айыт ауылы тип тә атағандар. 1816 йылда 120, 1834—164, 1859 йылда — 307, 1870—401, 1917—1133, 1920—1048 (204 ихатанан) башҡорт иҫәпкә алынған. 1843 йылда 164 башҡортҡа 224 бот ҡышҡы ужым һәм 944 бот яҙғы ашлыҡ сәселә. 1917 йылда 198 ихатаға 1475 дисәтинә һөрөнтө ерҙәре була, шул иҫәптән 68 -енең — 4 дисәтинәгә тиклем, 67 — 10, 29 — 15, 25 — 15-кә тиклем ере булған. 9 хужалыҡ ер эшкәртеү менән шөғөлләнмәгән.Ауылда тирмән булған. <ref>{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница=462}}</ref> == Сығанаҡтар == <references/> {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] [[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] gurj2bnr3l033jet12a1zaaknl5zuau 0 10767 1305036 1289035 2026-09-12T13:45:43Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289035|1289035]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305036 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ибрай}} {{ТП-Рәсәй|Ибрай |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ибрай |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 38 | lat_sec = 38 |lon_deg = 54 | lon_min = 19 | lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бишбүләк районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 20 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452055 |почта индекстары = |телефон коды =34743 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80212810012 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ибрай''' ({{lang-ru|Ибрайкино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 20 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452055, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80212810012. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||20||8||12||40,0||60,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 8 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приютово): 51 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] e6lynffecua4epmnzqxwjbie2ajn17m 0 10770 1305046 1289025 2026-09-12T13:49:16Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289025|1289025]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305046 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Иҫәкәй |статус = ауыл |башҡортса исеме = Иҫәкәй |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 43 | lat_sec = 12 |lon_deg = 53 | lon_min = 49 | lon_sec = 47 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бишбүләк районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 129 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452042 |почта индекстары = |телефон коды =34743 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80212843003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Иҫәкәй''' ({{lang-ru|Исякаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 129 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452042, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80212843003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||129||57||72||44,2||55,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 35 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Сухоречка (Башҡортостан)|Сухоречка]]): 15 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приютово): 38 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] [[Категория:Ыҡ буйындағы тораҡ пункттар]] 2gajh3durhl3vdw1b7o1qosq2hyn9sn 0 10771 1305042 1301251 2026-09-12T13:48:01Z Shirshikay 48080 Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305042 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Иттихат |статус = ауыл |башҡортса исеме = Иттихат |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 47 | lat_sec = 8 |lon_deg = 54 | lon_min = 25 | lon_sec = 16 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бишбүләк районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 284 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452044 |почта индекстары = |телефон коды =34743 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80212825003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Иттихат''' ({{lang-ru|Иттихат}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 284 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||284||132||152||46,5||53,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 25 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Уҫаҡкисеү]]): 1 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аксеново): 21 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] [[ar:جمعية الاتحاد والترقي]] [[de:Komitee für Einheit und Fortschritt]] [[en:Committee of Union and Progress]] [[eo:Komitato Unio kaj Progreso]] [[he:מועצת האיחוד והקידמה]] [[hy:Միության և Առաջադիմության Կոմիտե]] [[ja:統一と進歩委員会]] [[nl:Comité voor Eenheid en Vooruitgang]] [[pl:Komitet Jedności i Postępu]] [[pt:Comitê para a União e o Progresso]] [[ro:Comitetul Unității și Progresului]] [[ru:Единение и прогресс]] [[simple:Committee of Union and Progress]] [[tr:İttihat ve Terakki]] ot1jrll29cd3u6ehiybteb1lg66plcy 0 10777 1305032 1289039 2026-09-12T13:44:19Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289039|1289039]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305032 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Кәрим |статус = ауыл |башҡортса исеме = Кәрим |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 33 | lat_sec = 22 |lon_deg = 54 | lon_min = 9 | lon_sec = 53 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бишбүләк районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 116 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452057 |почта индекстары = |телефон коды =34743 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80212804004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Кәрим''' ({{lang-ru|Каримово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 116 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452057, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80212804004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||116||48||68||41,4||58,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 21 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Айыт (Бишбүләк районы)|Айыт]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ( [[Приют (Бәләбәй районы)|Приют]]): 63 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] c2tzmwxs82gf69rq4r4ee8zk0z24dlx 0 10778 1305049 1289022 2026-09-12T13:50:24Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289022|1289022]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305049 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡасим |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡасим |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 43 | lat_sec = 16 |lon_deg = 54 | lon_min = 23 | lon_sec = 42 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бишбүләк районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 123 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452048 |почта индекстары = |телефон коды =34743 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80212831005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡасим''' ({{lang-ru|Касимовка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 123 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452048, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80212831005. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||123||56||67||45,5||54,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 19 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡыңғыр-Мәнәуез]]): 9 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аксеново): 36 км == Ауыл тарихы == Ҡасим ауылына Бәләбәй кантонында 1925 йылдан һуң нигеҙ һалына. Халҡы һандарҙа: 1939 й. – 451 кеше; 1959 – 262; 1989 – 114; 2002 – 121; 2010 – 123 кеше. Татарҙар, башҡорттар йәшәй (2002).<ref>{{БЭ|87405}}</ref> == Сығанаҡтар == <references/> {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] gjwusrsfargrl23c4mtee6vpywo54ef 0 10780 1305040 1289031 2026-09-12T13:46:43Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289031|1289031]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305040 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡыңғыр-Мәнәүез''' ({{lang-ru|Кенгер-Менеуз}}, икенсе атамаһы '''Ҡорған''') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 1323 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452055, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80212831001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||1323||631||692||47,7||52,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Ауыл тарихы == [[Ҡыңғыр-Мәнәүез]] (Ҡорған) ауылы бай, әммә драматик тарихҡа эйә.[[Типтәрҙәр]]ҙән торған Ҡорған ауылы [[1741 йыл|1741]]—[[1742 йыл|1742]] йылдарҙа Ҡаңлы улусының аҫаба ерендә нигеҙләнә. Һуңынан [[башҡорттар]] завод хужаһы И. Осокинға [[типтәрҙәр]] биләгән бөтә ерҙәрен һата. Шуға күрә [[типтәрҙәр]] Илекәй-Мең улусының аҫаба [[башҡорттар]]ы еренә күсергә мәжбүр була, уларға аҫаба [[башҡорттар]] [[1761 йыл]]ғы килешеү яҙмаһы бирә. Был [[1762 йыл]]дың [[15 июль|15 июле]]ндәге Өфө провинция канцелярияһы указы менән раҫлана.<br> Типтәр ҡатламына күскән яһаҡлы [[татарҙар]]ҙан тыш, [[1762 йыл]]да [[Ҡыңғыр-Мәнәүез]] ауылында (улар үрҙә әйтелгәнсә, [[1762 йыл]]да барлыҡҡа килә) керҙәш [[башҡорттар]] ҙа йәшәй, [[1816 йыл]]да 23 кешенән 4 йорт тәшкил итә. Уларҙың исемдәрен шул уҡ йылдағы ревизия күсерә. Һибәтулла Мөхәмәтбаҡыев, 61 йәш,улдары: Фәйзулла, Сафиулла. Миңлейәр; Дәүләтша Мөхәмәтбаҡыев, 43 йәш, Шаһиморат, Нәҙерша, Тажетдин, Хөснөтдин, Сәйетбатталдың улдары; ахун Сәйфелмөлөк Мөхәмәтбаҡыев, 34 йәш, Мөхәмәт-Жандың улы; Абдулла Әбүзәров, 1815 йылда бында 9-сы башҡорт кантонынан (Ырымбур өйәҙе) күсерелгән 50 йәш.<br> Бында йәшәүселәрҙең бер өлөшө [[Атйетәр (Башҡортостан)|Атйетәр]] ауылынан күсеп килгән.<br> [[1762 йыл]]да - 102, [[1783 йыл]]да - 178, [[1795 йыл]]да - 246, [[1816 йыл]]да - 318, [[1834 йыл]]да - 442, шул иҫәптән 25 башҡорт, [[1859 йыл]]да - 788, [[1870 йыл]]да - 803, [[1920 йыл]]да 400 йорт эргәһендә 2042 [[Типтәрҙәр|типтәр]] иҫәпләнә.<br> Бында [[XIX быуат]] башынан мәсет һәм уның эргәһендәге мәктәп, шулай уҡ 5 - 7 тирмән иҫәпкә алынған.<ref>{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана}} стр.464</ref> == Урам исемдәре == {{Колонки|2}} * Айрат Хисмәтуллин урамы, ({{lang-ru|Айрата Хисматуллина(улица)}}) * Көнсығыш урамы, ({{lang-ru|Восточная(улица)}}) * Шишмә урамы, ({{lang-ru|Ключевая(улица)}}) * Урман урамы, ({{lang-ru| Лесная (улица)}}) * Йәштәр урамы, ({{lang-ru|Молодежная(улица)}}) * Тау аҫты урамы , ({{lang-ru|Подгорная (улица)}}<br> * Баҡса урамы, ({{lang-ru| Садовая (улица)}}) * Совет урамы, ({{lang-ru|Советская(улица)}}) * Үҙәк урамы , ({{lang-ru|Центральная (улица)}}) * Мәктәп урамы , ({{lang-ru|Школьная (улица)}})<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/012/000047.html Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО - ОКТМО/налоговых инспекций ФНС / адресов]</ref> {{Колонки|конец}} == Билдәле шәхестәре == * [[Ғатауллин Барый Бакир улы]] (19.03.1925—16.01.2023), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1980—1986 йылдарҙа [[Ауырғазы районы]] «Агропромхимия» берекмәһенең баш агрономы, 1989—1996 йылдарҙа 82-се һөнәри училищеның уҡыу хужалығы идарасыһы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры, [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе<ref>[https://www.bashinform.ru/news/social/2023-01-16/v-bashkirii-ushel-iz-zhizni-veteran-velikoy-otechestvennoy-voyny-baryy-gataullin-3106524 В Башкирии ушел из жизни ветеран Великой Отечественной войны Барый Гатауллин. ИА «Башинформ», 16 января 2023 года]{{ref-ru}}{{V|17|01|2023}}</ref>. * [[Сафиуллин Марс Ғәлим улы]] (12.03.1952—16.09.2019), бейеүсе, юғары һәм махсус урта мәктәп уҡытыусыһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1989). * [[Сөләймәнов Әнүәр Зөфәр улы]] (6.09.1954), [[журналистика|журналист]], яҙыусы. [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010). Бишбүләк районының [[Фәтих Кәрим]] исемендәге һәм [[Бәләбәй районы]]ның [[Динис Бүләков]] исемендәге премиялары лауреаты<ref>[http://www.bashinform.ru/news/657523/ Светлые дороги Анвара Сулейманова (К 60-летию известного журналиста и писателя). ИА «Башинформ», 6 сентября 2014 года]{{ref-ru}}{{V|5|09|2019}}</ref>. * [[Фәритов Хәбир Салауат улы]] (1913—1997), педагог-методист. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * Зарипов Марат Исмәғил улы (15.09.1946)-[[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған энергетигы.<ref>{{китап |автор= Х. Х. Мусин, Р. М. Вәлиәхмәтов |заглавие=«Миәкә районы-Аҡмулла төйәге» |место=Өфө |издательство=«Скиф» |год=2006 й |страницы= }}</ref> 384-се бит == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/7935-y-yr-m-n-ez}}{{V|10|03|2019}} {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] neshkih90gjzfnjt23of6cy6mw7qylu 0 10786 1305050 1289021 2026-09-12T13:50:40Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289021|1289021]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305050 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡунаҡҡол |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡунаҡҡол |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 43 | lat_sec = 3 |lon_deg = 54 | lon_min = 26 | lon_sec = 27 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бишбүләк районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 514 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452048 |почта индекстары = |телефон коды =34743 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80212831006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡунаҡҡол''' ({{lang-ru|Кунакулово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 514 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452048, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80212831006. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||514||242||272||47,1||52,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 15 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡыңғыр-Мәнәуез]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аксеново): 31 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] s6s3tsv0s2fbufg3sknzhmlsm1p5z4r 0 10791 1305044 1289027 2026-09-12T13:48:44Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289027|1289027]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305044 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре| Мәскәү (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй|Мәнәүез-Мәскәү |статус = ауыл |башҡортса исеме = Мәнәүез-Мәскәү |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 52 | lat_sec = 33 |lon_deg = 54 | lon_min = 19 | lon_sec = 8 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бишбүләк районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 261 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452045 |почта индекстары = |телефон коды =34743 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80212840004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Мәнәүез-Мәскәү''' ({{lang-ru|Менеуз-Москва}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 261 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452045, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80212840004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||261||116||145||44,4||55,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 47 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡушйылға (Бишбүләк районы)|Ҡушйылға]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аксаково): 31 км == Ауыл тарихы == Мәнәүез-Мәскәү ауылына, 1782 йылдың 20 июлендәге Иликей-Мең олоҫо башҡорттарының килешеүе буйынса, керҙәшлек нигеҙендә, типтәрҙәр нигеҙ һалған. Атамалары: беренсеһе — гидронимдан — йылғанан, икенсеһе — антропонимдан, был олоҫтоң абруйлы аҫабаһы Москов Зәйет исеменән килеп сыҡҡан. Бында шулай уҡ Пермь губернаһы Гәйнә улусы башҡорттары йәшәгән. 1859 йылда Коян (Тасим) ауылынан шуларҙың 70-е була. 1783 йылда бында 33, 1795 йылда — 39 типтәр иҫәпләнә, 25 яһаҡ түләүсе татарҙар, 34 башҡорт (17 ихатанан) йәшәй, 1834 йылда — 66 типтәр, 35 дәүләт крәҫтиәне, 55 башҡорт, 1859 йылда — 109 типтәр һәм 70 башҡорт иҫәптә тора. 1870 йылда — 281 припущенник, 1920 йылда — 769 типтәр, татарҙар. Башҡорттар ҙа булырға тейеш. 1843 йылда 55 башҡортҡа ни бары 48 бот ужым ашлығы һәм 200 бот яҙғы ашлыҡ сәселә.<ref>{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница=464}} </ref> == Сығанаҡтар == <references/> {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] beqgsefn44z1kwgtdm9m8dqi96l61t5 0 10796 1305047 1289024 2026-09-12T13:49:32Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289024|1289024]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305047 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Мораҙым |статус = ауыл |башҡортса исеме = Мораҙым |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 44 | lat_sec = 15 |lon_deg = 53 | lon_min = 53 | lon_sec = 40 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бишбүләк районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 198 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452042 |почта индекстары = |телефон коды =34743 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80212843005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Мораҙым''' ({{lang-ru|Мурадымово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 198 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452042, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80212843005. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||198||88||110||44,4||55,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 44 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Сухоречка (Башҡортостан)|Сухоречка]]): 12 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приютово): 31 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] 2m35311bl5yix07r5vdhm79wwqsmjxz 0 10797 1305037 1289034 2026-09-12T13:45:57Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289034|1289034]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305037 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Муса |статус = ауыл |башҡортса исеме = Муса |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 45 | lat_sec = 4 |lon_deg = 54 | lon_min = 21 | lon_sec = 22 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бишбүләк районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 91 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452052 |почта индекстары = |телефон коды =34743 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80212807004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Муса''' ({{lang-ru|Мусино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 91 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452052, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80212807004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||91||43||48||47,3||52,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 15 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Баҙлык]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приютово): 58 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] 7uo8g3nl4qe07753phk3cwwxahy0li6 0 10801 1305048 1289023 2026-09-12T13:49:51Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289023|1289023]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305048 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Яңы Бикташ''' ({{lang-ru|Новый Биктяш}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 315 кеше була<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452042, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80212843006. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||315||162||153||51,4||48,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 41 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Сухоречка (Башҡортостан)|Сухоречка]]): 9 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приютово): 27 км == Билдәле шәхестәре == * [[Ҡасимов Ғәзим Ҡасим улы]] (1891–1937) — дәүләт һәм партия эшмәкәре. * [[Әхмәтшин Ғабдулла Ғабдрахман улы]] (14.10.1921—25.05.1984), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яҙыусы, журналист, драматург һәм тәржемәсе. 1951 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]], 1941 йылдан — КПСС ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1981). [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1945). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|28|09|2019}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} {{V|28|09|2019}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/15624-ya-y-biktash-bishb-l-k-r-nynda-y-auyl}}{{V|28|09|2019}} {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] 01hoyknctufqyvb00dyxsdh7efxroa0 0 10809 1305041 1289030 2026-09-12T13:47:04Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289030|1289030]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305041 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Разия |статус = ауыл |башҡортса исеме = Разия |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 45 | lat_sec = 33 |lon_deg = 54 | lon_min = 25 | lon_sec = 36 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бишбүләк районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 80 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452048 |почта индекстары = |телефон коды =34743 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80212831007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Разия''' ({{lang-ru|Разаевка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 80 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452048, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80212831007. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||80||38||42||47,5||52,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 21 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡыңғыр-Мәнәуез]]): 11 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аксеново): 26 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] 0p6xj5gzzszptgrim34itrr3zevwnyo 0 10818 1305031 1289040 2026-09-12T13:43:58Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289040|1289040]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305031 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Сухоречка |статус = ауыл |башҡортса исеме = Сухоречка |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 44 | lat_sec = 9 |lon_deg = 53 | lon_min = 59 | lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бишбүләк районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 775 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452042 |почта индекстары = |телефон коды =34743 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80212843001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Сухоречка''' ({{lang-ru|Сухоречка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 775 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452042, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80212843001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||775||367||408||47,4||52,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приютово): 27 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] rrbp88cm1hjrd3fejafi356suc9pje4 0 10820 1305033 1289038 2026-09-12T13:44:34Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289038|1289038]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305033 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Туҡай}} {{Ук}} '''Туҡай''' ({{lang-ru|Тукай}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 123 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452056, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80212819005. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||123||60||63||48,8||51,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 19 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Йылболаҡтамаҡ]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приютово): 57 км == Билдәле шәхестәр == * [[Моратова Зөһрә Ғәзиз ҡыҙы]] (1924-2006) — филология фәндәре кандидаты. * [[Ниғмәтуллин Тимербәк Ғәзиз улы]] (20.05.1929—16.04.2006), ғалим-биохимик. 1964—2002 йылдарҙа «Иммунопрепарат» предприятиеһының лаборатория мөдире. Биология фәндәреә докторы (1984), профессор (1991). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1977), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1983). [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1980)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/10557-ni-m-tullin-timerb-k-ziz-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ниғмәтуллин Тимербәк Ғәзиз улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421080759/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10557-ni-m-tullin-timerb-k-ziz-uly |date=2016-04-21 }}{{V|16|05|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14432-tu-aj-bishb-l-k-r-nynda-y-auyl}}{{V|16|05|2019}} * [http://ufagen.ru/places/bizbulyakskiy/tukay.html Тукай на портале «Генеалогия и Архивы»] {{ref-ru}}{{V|16|05|2019}} * [https://www.komandirovka.ru/cities/tukay/ Деревня Тукай Бижбулякского района Республики Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»]{{ref-ru}}{{V|16|05|2019}} {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] qo1i1t1pkdt73ag3b9fhi3uxtw9yslm 0 10822 1305043 1289028 2026-09-12T13:48:29Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289028|1289028]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305043 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Уҫаҡкисеү |статус = ауыл |башҡортса исеме = Уҫаҡкисеү |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 48 | lat_sec = 7 |lon_deg = 54 | lon_min = 25 | lon_sec = 38 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бишбүләк районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 767 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452044 |почта индекстары = |телефон коды =34743 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80212825001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Уҫаҡкисеү''' ({{lang-ru|Усак-Кичу}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 767 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452044, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80212825001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||767||405||362||52,8||47,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 24 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аксеново): 20 км == Ауыл тарихы == '''Яңы Васильевка''' (Мәҡсүт,Ҡананйылға, Уҫаҡ-Кисеү) ерле типтәр халҡы йәшәгән Иҫке Васильевка (хәҙерге [[Башҡортостан]]дағы [[Әлшәй районы]]) ауылынан саҡ ҡына һуңыраҡ барлыҡҡа килгән. Ә шулай ҙа 1746 йылдың 29 авгусында Өфө губерна канцелярияһында, шулай уҡ ерле халыҡтың сығышы тураһында яҙмалар булған. Өфө губерна канцелярияһының 1779 йылдың 5 мартындағы указы менән, типтәрҙәр бүлендек ауылда үҙҙәренең йәшәү ерҙәрен булдыралар. Илекәй-Мең улусы башҡорттарының 1782 йылдың 20 мартындағы килешеүе буйынса,керҙәштәр ҡабул ителә, шунлыҡтан йәшәү урындары тағы ла ҙурая.1814 йылдың 5 июлендәге Илекәй- Мең халҡы килешеүе буйынса татарҙарҙан дәүләт крәҫтиәндәре ҡабул ителә. 1783 йылда — 104, 1795 йылда — 108 типтәр, 17 башҡорт, 1834 йылда — 230 типтәр, 200 дәүләт крәҫтиәне, 1859—405, 1870 йылда — 436, 1920 йылда — 1337 типтәр (хаталы рәүештә) башҡорттар тип атала. XIX быуат аҙағында мәсет, ундағы мәктәп, шулай уҡ 2 тирмән яҙып алынған.<ref>{{Китап:История сёл и деревень Башкортостана|страница=465}}</ref> == Сығанаҡтар == <references/> {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] cnek89tzn8tl0vgi9cww3dxo1horits 0 10825 1305039 1289032 2026-09-12T13:46:27Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289032|1289032]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305039 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Сулпан |статус = ауыл |башҡортса исеме = Сулпан |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 41 | lat_sec = 14 |lon_deg = 54 | lon_min = 21 | lon_sec = 17 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бишбүләк районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 121 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452055 |почта индекстары = |телефон коды =34743 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80212831008 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Сулпан''' ({{lang-ru|Чулпан}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 121 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452055, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80212831008. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||121||66||55||54,5||45,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 7 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡыңғыр-Мәнәуез]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Аксеново): 46 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] bkqubnqw4u2meycdnmoxjewirork0eg 0 10827 1305045 1289026 2026-09-12T13:49:00Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289026|1289026]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305045 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Шомортло |статус = ауыл |башҡортса исеме = Шомортло |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 53 | lat_min = 44 | lat_sec = 17 |lon_deg = 53 | lon_min = 48 | lon_sec = 56 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Бишбүләк районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 3 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452042 |почта индекстары = |телефон коды =34743 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80212843002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Шомортло''' ({{lang-ru|Шомыртлы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Бишбүләк районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452042, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80212843002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||3||2||1||66,7||33,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Бишбүләк]]): 57 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Приютово): 41 км == Сығанаҡтар == <references/> {{Бишбүләк районы ауылдары}} [[Категория:Бишбүләк районы ауылдары]] e2kq2x0tvhr7k8p0lfamn0vhi4vetpz 0 10898 1305013 1289058 2026-09-12T13:38:38Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289058|1289058]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305013 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|1 -се Алкин |статус = ауыл |башҡортса исеме = 1 -се Алкин |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = | lat_sec = |lon_deg = 55 | lon_min = | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 2 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452749 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214813002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''1-се Алкин''' ({{lang-ru|1-е Алкино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452749, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214813002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||2||1||1||50,0||50,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 65 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Дмитриевка (Благовар районы)|Дмитриевка]]): 10 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 26 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] ot89att9m9mbuxc3r0mcb7uqqyqyl4l 0 10902 1305012 1289059 2026-09-12T13:38:22Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289059|1289059]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305012 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Әхмәт''' ({{lang-ru|Ахметово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 139 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452744, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214822002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||139||66||73||47,5||52,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 32 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Күсәрбай]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 46 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] 3wn9vpttd3xsa1ra5g9p9ldtzqbirty 0 10903 1305011 1289060 2026-09-12T13:38:04Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289060|1289060]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305011 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ахун''' ({{lang-ru|Ахуново}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 2214 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214831002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||214||102||112||47,7||52,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 39 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Троицкий (Благовар районы)|Троицкий]]): 11 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 52 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] 081ma1n6v9jsqz0pq2qk2usjokf2a41 0 10904 1305010 1289061 2026-09-12T13:37:47Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289061|1289061]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305010 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Болошло |статус = ауыл |башҡортса исеме = Болошло |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = | lat_sec = |lon_deg = 55 | lon_min = | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 542 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452732 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80 214 807 001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Болошло''' ({{lang-ru|Балышлы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 542 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452732, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80 214 807 001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||542||276||266||50,9||49,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 25 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 10 км == Иҡтисад һәм социаль тармаҡ == Урта мәктәп, мәсет == Атамаһы == Ауыл исеме [[урыҫ теле]]ндә Балышлы формаћында алынған, әммә уның [[башҡортса]] дөрөҫ әйтелеше — Болошло. Гидроним байлыҡ, муллыҡ, затлы мәғәнәһендәге бол һүҙенән һәм һәм -ош, -лы ялғауҙырынан барлыҡҡа килгән<ref>Рәшит Шәкүр. Һәр атама ҡомартҡы. «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 21 февраль</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|27|01|2022}} * {{ИСДБ}}{{ref-ru}} {{V|27|01|2022}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|82403}}{{V|27|01|2022}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] spesx349dvp6lm4g66k80g96tuimxda 0 10905 1305009 1289062 2026-09-12T13:37:31Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289062|1289062]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305009 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Бәрҫеүән |статус = ауыл |башҡортса исеме = Бәрҫеүән |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 37 | lat_sec = 14 |lon_deg = 55 | lon_min = 6 | lon_sec = 53 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 146 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452748 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214840002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} {{БМ|Бәрҫеүән}} '''Бәрҫеүән''' ({{lang-ru|Барсуан}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 146 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452748, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214840002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||146||83||63||56,8||43,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 18 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ямаҡай]]): 1 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 19 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|16|02|2022}} * {{ИСДБ}}{{ref-ru}} {{V|16|02|2022}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|91908}}{{V|13|04|2022}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] od5vfy6b00795sbzr92u4j6ki88tg4w 0 10906 1305008 1289063 2026-09-12T13:37:15Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289063|1289063]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305008 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Башбүләк |статус = ауыл |башҡортса исеме = Башбүләк |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = | lat_sec = |lon_deg = 55 | lon_min = | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 10 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452732 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214807002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Башбүләк''' ({{lang-ru|Башбуляк}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 10 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452732, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214807002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||10||4||6||40,0||60,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 33 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Болошло]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 18 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] om6t5r9wd6nvhr591j97k15v0gakfbt 0 10907 1305007 1289064 2026-09-12T13:37:00Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289064|1289064]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305007 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Баштирмә |статус = ауыл |башҡортса исеме = Баштирмә |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 36 | lat_sec = 47 |lon_deg = 55 | lon_min = 8 | lon_sec = 4 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 17 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452748 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214840003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Баштирмә''' ({{lang-ru|Баштерма}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 17 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452748, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214840003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||17||10||7||58,8||41,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 21 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ямаҡай]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 22 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] 0731ldchxvga7mm8p1ta17h0mios8qt 0 10908 1305006 1289065 2026-09-12T13:36:45Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289065|1289065]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305006 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Бейек Уҫаҡ |статус = ауыл |башҡортса исеме = Бейек Уҫаҡ |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 35 | lat_sec = 28 |lon_deg = 55 | lon_min = 5 | lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 34 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452748 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214840004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Бейек Уҫаҡ''' ({{lang-ru|Бик-Усак}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 34 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452748, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214840004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||34||15||19||44,1||55,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 25 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ямаҡай]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 23 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] 454x6b236nq2dj9vger9yv52penwc9j 0 10910 1305005 1289066 2026-09-12T13:36:28Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289066|1289066]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305005 wikitext text/x-wiki {{БМ|Быҙаулыҡ}} {{ТП-Рәсәй|Быҙаулыҡ |статус = ауыл |башҡортса исеме = Быҙаулыҡ |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = | lat_sec = |lon_deg = 55 | lon_min = | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 84 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452733 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214834002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Быҙаулыҡ''' ({{lang-ru|Бузоулык}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 84 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452733, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214834002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||84||40||44||47,6||52,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 25 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Өйҙөрәкбаш]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 5 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] 8ti09696ywyyvw0bwiggyzjwrpeufa6 0 10911 1305004 1289067 2026-09-12T13:36:10Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289067|1289067]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305004 wikitext text/x-wiki {{Айыҡ ауыл}} {{Ук}} '''Үрге Ҡарғалы''' ({{lang-ru|Верхние Каргалы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 259 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214816001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||259||127||132||49,0||51,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 29 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 16 км == Билдәле шәхестәре == * [[Әмирхан Еники]] (2.03.1909—16.02.2000), яҙыусы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Татарстан|Татар АССР-ының]] халыҡ яҙыусыһы (1989) һәм Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984). 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1979) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) ордендары кавалеры. Дворян Йәнекәевтәр нәҫеленән. * [[Ниғмәтуллин Искәндәр Ниғмәтулла улы]] (23.01.1908—29.06.1980), ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1955), профессор (1955). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9703-ni-m-tullin-isk-nd-r-ni-m-tulla-uly Башҡорт энциклопедияһы —Ниғмәтуллин Искәндәр Ниғмәтулла улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421073942/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9703-ni-m-tullin-isk-nd-r-ni-m-tulla-uly |date=2016-04-21 }}{{V|21|01|2018}}</ref>. * [[Тереғолов Ғиниәтулла Ниғмәтулла улы]] (1891—1984) — совет терапевт-табибы, ғалим-курортолог, юғары мәктәп ойоштороусыһы һәм уҡытыусыһы, педагог. Медицина фәндәре докторы (1940), профессор (1941). СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1945), РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1957), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1944). * [[Тереғолов Усман Ниғмәтулла улы]] (1896—1943) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт армияһы поручигы, Башҡорт хәрби шураһы ағзаһы, полк командиры. * [[Тереғолов Хәлил Ниғмәтулла улы]] (1890—1937) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт армияһы поручигы, Башҡорт хәрби шураһының бүлек мөдире. * [[Тереғолов Әхмәтйән Хөсәйен улы]] (1896—1977) — хәрби эшмәкәр. Башҡортостан АССР-ының хәрби комиссары (1922—1923). Полковник. * [[Йәнекәев Рафаэль Ғизетдин улы]] ([[10 ғинуар]] [[1942 йыл]] — [[27 июль]] [[1993 йыл]]) — ғалим-педиатр. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1983 йылдан 2-се педиатрия кафедраһы мөдире, 1987 йылдан — пропедевтикалы факультет педиатрияһы, бер үк ваҡытта 1976—1980 йылдарҙа Республика балалар клиник дауаханаһының бүлек мөдире. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1992). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1987). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/13087-rge-ar-aly-blagovar-r-nynda-y-auyl}}{{V|28|02|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] l1pn1lf9jbs38g8wv47cxvyiwau449e 0 10917 1305003 1289068 2026-09-12T13:35:54Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289068|1289068]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305003 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Дүсмәт |статус = ауыл |башҡортса исеме = Дүсмәт |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 55 | lat_sec = 42 |lon_deg = 55 | lon_min = 1 | lon_sec = 22 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 110 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452745 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214822012 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Дүсмәт''' ({{lang-ru|Дусметово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 110 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452745, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214822012. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь|| |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 38 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Һынташтамаҡ]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 45 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] f30g03d9gszlet814ryisafpmpx9h7w 0 10920 1305002 1289069 2026-09-12T13:35:37Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289069|1289069]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305002 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҙур Бүләк |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҙур Бүләк |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 49 | lat_sec = 32 |lon_deg = 54 | lon_min = 59 | lon_sec = 5 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 82 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452745 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214828003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҙур Бүләк''' ({{lang-ru|Зур-Буляк}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 82 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452745, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214828003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||82||43||39||52,4||47,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 17 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Таң (Благовар районы)|Таң]]): 2 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 32 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] 43gackocak8oymfx41gke3aq7h6qo8f 0 10922 1305001 1289070 2026-09-12T13:35:19Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289070|1289070]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305001 wikitext text/x-wiki {{БМ|Ҡамышлы}} {{ТП-Рәсәй|Ҡамышлы |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡамышлы |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 34 | lat_sec = 10 |lon_deg = 54 | lon_min = 57 | lon_sec = 28 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 3 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452733 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214834003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡамышлы''' ({{lang-ru|Камышлы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2009]] йылдың 14 октябренә торошло халыҡ һаны 3 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452733, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214834003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||3||1||2||33,3||66,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 15 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Өйҙөрәкбаш]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 2 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] 0ou2emrjwuu2uh4wcy9a7q2tb8ufffb 0 10923 1305000 1289071 2026-09-12T13:34:44Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289071|1289071]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305000 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡарғалыбаш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡарғалыбаш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 31 | lat_sec = 15 |lon_deg = 54 | lon_min = 47 | lon_sec = 3 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 199 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452731 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214816002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡарғалыбаш''' ({{lang-ru|Каргалыбаш}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 199 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452731, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214816002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||199||104||95||52,3||47,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 40 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Үрге Ҡарғалы]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 25 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] fci9or7ymxmbi5fdp44r2c6es5um6ri 0 10925 1304999 1289072 2026-09-12T13:34:26Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289072|1289072]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304999 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ҡашҡалаша''' ({{lang-ru|Кашкалаши}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 611 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214819001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||611||294||317||48,1||51,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 18 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Шишмә): 31 км == Билдәле шәхестәре == * [[Бикмәев Михаил Әхмәт улы]] (4.05.1954), хәрби хеҙмәткәр, ғалим-тарихсы. Тарих фәндәре докторы (2005), профессор (2009). Полковник (2003). Хәрби фәндәр академияһы академигы. * [[Бәхтейәров Рауил Ҡотдос улы]] (4.01.1926—30.03.2001), төҙөлөш алдынғыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950—1988 йылдарҙа «Нефтепроводмонтаж» тресының 74-се төҙөлөш-монтаж идаралығы слесарь–монтажсыһы, бригадиры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның туғыҙынсы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1975—1980). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1967). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1980). * [[Хәсәнов Дамир Йосоп улы]] (24.12.1938—14.05.2005), хеҙмәт алдынғыһы, 1963—1999 йылдарҙа «Нефтепроводмонтаж» тресының (дәүләт унитар предприятиеһының) 74‑се төҙөлөш‑монтаж идаралығының слесарь‑монтажсыһы, 1969 йылдан — электр менән иретеп йәбештереүсеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1984)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15587-kh-s-nov-damir-josop-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хәсәнов Дамир Йосоп улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|21|12|2018}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}{{V|3|01|2021}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}}{{V|3|01|2021}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/8328-ash-alasha-blagovar-r-nynda-y-auyl}} {{V|22|12|2018}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] 14nh450kuz5d9mvf5a1uhco9kmo9x9j 0 10929 1304998 1289073 2026-09-12T13:34:09Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289073|1289073]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304998 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Күгел |статус = ауыл |башҡортса исеме = Күгел |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 48 | lat_sec = 40 |lon_deg = 55 | lon_min = 3 | lon_sec = 1 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 71 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452745 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214828004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Күгел''' ({{lang-ru|Кугуль}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 71 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452745, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214828004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||71|| 28|| 43|| 39,4|| 60,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 18 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Таң (Благовар районы)|Таң]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 33 км == Билдәле шәхестәр == * [[Дәүләткилдеев Ҡасим Сәлиғәскәр улы]] (11.04.1887—19.01.1947), башҡорт [[СССР|совет]] рәссамы, 1937 йылдан СССР Художниктар союзы ағзаһы, башҡорт рәссам сәнғәтенә нигеҙ алыусы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] jv0ykb49spcfzwumlpr608l2ebufq49 0 10930 1304997 1289074 2026-09-12T13:33:47Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289074|1289074]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304997 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Күллеҡул |статус = ауыл |башҡортса исеме = Күллеҡул |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 28 | lat_sec = 55 |lon_deg = 54 | lon_min = 53 | lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 153 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452733 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214834004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Күллеҡул''' ({{lang-ru|Куллекул}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 153 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452733, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214834004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||153|| 73|| 80|| 47,7|| 52,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 35 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Өйҙөрәкбаш]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Благовар]]): 10 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] m6m0y5fnobo7wpj7heoazgx1v1ueudy 0 10931 1304995 1289076 2026-09-12T13:33:12Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289076|1289076]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304995 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡыҙыл Шишмә |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡыҙыл Шишмә |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 51 | lat_sec = 6 |lon_deg = 54 | lon_min = 59 | lon_sec = 12 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 47 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452745 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214828005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡыҙыл Шишмә''' ({{lang-ru|Кызыл-Чишма}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 47 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452745, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214828005. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||47||22||25||46,8||53,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 20 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Таң (Благовар районы)|Таң]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Блатовар): 33 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] po3ghkptln1gikkaxwphlcpkxk6ijis 0 10932 1304994 1289077 2026-09-12T13:32:56Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289077|1289077]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304994 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡыҙыл Йондоҙ |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡыҙыл Йондоҙ |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 52 | lat_sec = 22 |lon_deg = 55 | lon_min = 6 | lon_sec = 39 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 51 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452734 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214843002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡыҙыл Йондоҙ''' ({{lang-ru|Кызыл-Юлдуз}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 51 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452734, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214843002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||51||25||26||49,0||51,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 42 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Шырлыҡ (Башҡортостан)|Шырлыҡ]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 57 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] h774zk6hcjls4hxgwx1zw3mgxmxzg3g 0 10933 1304993 1289078 2026-09-12T13:32:41Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289078|1289078]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304993 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ломов |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ломов |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 51 | lat_sec = 43 |lon_deg = 54 | lon_min = 47 | lon_sec = 4 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 107 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452744 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214822005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ломов''' ({{lang-ru|Ломово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 107 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452744, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214822005. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||107|| 49|| 58|| 45,8|| 54,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 40 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Күсәрбай]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 60 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] i9nt82mdqexi56twh7xt7dpawanezzo 0 10938 1304992 1289079 2026-09-12T13:32:22Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289079|1289079]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304992 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Яңы Абзан''' ({{lang-ru|Новоабзаново}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 132 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214822006. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||132||65||67||49,2||50,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 38 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Күсәрбай]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 53 км == Билдәле шәхестәре == * {{МиҙалБ}} [[Иҙрисов Ғилемхан Иҙрис улы]] (16.09.1913—5.02.1977), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан яугир, уҡсылар полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). * [[Ғилманов Фәнүр Мөғәмбәр улы]] (9.02.1956) — журналист, 1989 йылдан [[СССР]] Журналистар союзы ағзаһы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2006), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы]] лауреаты (2011), 1986 йылдан республиканың ижтимағи-сәйәси һәм мәҙәни баҫмаһы [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|«Ҡыҙыл таң» гәзитенең]] үҙ хәбәрсеһе. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|26|02|2021}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 112-113 с. – 304 с. — ISBN 5—295—02843—7{{ref-ru}} {{V|26|02|2021}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|94766}}{{V|26|02|2021}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] 50fa9050jlfl5kplv8h6mlboa8r1kry 0 10942 1304991 1289080 2026-09-12T13:32:02Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289080|1289080]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304991 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Яңы Бүләк |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яңы Бүләк |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 32 | lat_sec = 42 |lon_deg = 55 | lon_min = 2 | lon_sec = 41 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 100 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452732 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214807004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яңы Бүләк''' ({{lang-ru|Новый Буляк}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 100 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452732, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214807004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||100||53||47||53,0||47,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 25 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] klupmvy5vw8t4z84wcq7to1rnu3vjyg 0 10943 1304990 1289081 2026-09-12T13:31:46Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289081|1289081]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304990 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Яңы Һынташ''' ({{lang-ru|Новый Сынташ}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 43 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214822013. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||43||16||27||37,2||62,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 42 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Һынташтамаҡ]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 48 км == Билдәле шәхестәре == * [[Горбушина Нәфисә Муллайән ҡыҙы]] (18.08.1923), хеҙмәт алдынғыһы. 1956-1974 йылдарҙа [[Өфө]]ләге «Мир» тегеү фабрикаһының (аҙаҡ фирмаһының) тегеүсе-моторисы, смена мастеры һәм өлкән мастеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). * [[Ғәлиәкбәров Ғәйниәт Ғәлимулла улы]] (24.07.1917) — дәүләт һәм партия эшмәкәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962-1970 йылдарҙа [[Шишмә районы|Шишмә район]] Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1970-1978 йылдарҙа КПСС-тың Шишмә район комитетының беренсе секретары. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 7-9 саҡырылыш (1967-1980) Юғары Советы депутаты. II дәрәжә Ватан һуғышы (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры. Шишмә районының Почётлы гражданы (2010)<ref>Благоварская земля: годы и люди. — Уфа: Восточная печать, 2005. — 352 с. {{ref-ru}}{{V|21|07|2017}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] 3zcirzn6340fegwvbu59tr1q2zdksqy 0 10950 1304988 1289083 2026-09-12T13:31:11Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289083|1289083]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304988 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Һарайлы |статус = ауыл |башҡортса исеме = Һарайлы |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = | lat_sec = |lon_deg = 55 | lon_min = | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 264 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452732 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214807007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Һарайлы''' ({{lang-ru|Сарайлы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 264 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452732, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214807007. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 26 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 11 км == Тарихы == 2012 йылдың 13 февралендәге [[Башҡортостан Республикаһы Президенты]] [[Хәмитов Рөстәм Зәки улы|Р. З. Хәмитовтың]] указына ярашлы Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы йорто дәүләт учреждениеһының филиалы булараҡ Һарайлы ауылында [[Ҡәнзәфәр бей исемендәге «Һарайлы» башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге]] ойошторола. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||264||115||149||43,6||56,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Билдәле шәхестәр== * [[Бәширов Зыя Әхмәт улы]] (1910—1976) — сәйәси эшмәкәр, пропагандист, отставкалағы полковник. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] aqvuard0lql5g5836k9vqslln77gvqk 0 10951 1304987 1289084 2026-09-12T13:30:55Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289084|1289084]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304987 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ыҫлаҡбаш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ыҫлаҡбаш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 36 | lat_sec = 7 |lon_deg = 55 | lon_min = 3 | lon_sec = 17 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 42 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452748 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214840005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ыҫлаҡбаш''' ({{lang-ru|Слакбаш}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 42 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452748, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214840005. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||42||17||25||40,5||59,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 17 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ямаҡай]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 23 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] 935zpgtv4sh2ib28vrv1hnwh257nlqm 0 10952 1304986 1289085 2026-09-12T13:30:40Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289085|1289085]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304986 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иҫке Абзан''' ({{lang-ru|Староабзаново}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]]ндағы ауыл, [[Күсәрбай ауыл Советы (Благовар районы)|Күсәрбай ауыл Советы]] составына инә. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 319 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214822007. == Тарихы == Ауыл 1755 йылдан билдәле, уға [[Ҡазан даруғаһы]] Ҡаңлы улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә Абзан исеме менән нигеҙ һалған<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/77220/ Башҡорт энциклопедияһы — Иҫке Абзан]{{V|3|03|2021}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||319||148||171||46,4||53,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Милли составы == 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда йәшәүселәрҙең 80 проценты [[башҡорттар]] == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 36 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Күсәрбай]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 51 км == Билдәле шәхестәре == * [[Биғлов Йыһандар Ирғәле улы]] (18.12.1918—28.11.2001), ғалим-математик, юғары мәктәп уҡытыусы, 1972—1982 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның математика факультеты деканы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Физика‑математика фәндәре кандидаты (1955). * [[Вилданов Фәрит Исмәғил улы]] (1936—2014), ауыл хужалығы алдынғыһы. 1959—1995 йылдарҙа Благовар районы «Октябрь» колхозының баш агрономы, 1995—1999 йылдарҙа — рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған агрономы (1969). Ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1981) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары кавалеры<ref>Благоварская земля: годы и люди. — Уфа: Восточная печать, 2005. — 352 с. ISBN 5-98755-015-7{{ref-ru}}</ref>. * [[Абдуллин Нәсибулла Ғабдулла улы]] (2.12.1913- 22.4.1996), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. БАССР-ҙың атҡаҙанған табибы. 1962-1982 йылдарҙа Республика онкология диспансерының баш табибы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943), I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]], II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1945), Октябрь революцияһы ордены (1969) кавалеры == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}{{V|3|03|2021}} * Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4. {{ref-ru}}{{V|3|03|2021}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|77220}}{{V|3|03|2021}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] db74mpy0wdqae1c4d73bbb1mfvdjp88 0 10953 1304985 1289086 2026-09-12T13:30:23Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289086|1289086]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304985 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иҫке Әмир''' ({{lang-ru|Староамирово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 17 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452738, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214824004. == Халыҡ һаны == |'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||17||8||9||47,152,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 31 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Первомайск (Благовар районы)|Первомайск]]): 10 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 16 км == Билдәле шәхестәр == * {{МиҙалБ}} [[Дәүләтов Бәкер Рәхим улы]] (1915—1982) — [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). ------------ * [[Хәбиров Камил Шәймулла улы]] (2.12.1933), хеҙмәт ветераны, 1952—1995 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» тресының бульдозерсыһы һәм торба һалыусы кран машинисы. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1985). [[Ленин ордены|Ленин]] (1964) һәм [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1976) ордендары кавалеры<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/726-khabirov-kamil-shajmullinovich.html Башкирская энциклопедия — Хабиров Камиль Шаймуллинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224062108/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/component/content/article/2-statya/726-khabirov-kamil-shajmullinovich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|1|12|2018}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] pbu4ujxl1xsv38z5c7gqkhx2fgg2827 0 10955 1304996 1289075 2026-09-12T13:33:29Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289075|1289075]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304996 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иҫке Күсәрбай''' ({{lang-ru|Старокучербаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1309 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452744, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214822001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||1309||616||693||47,1||52,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 35 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 50 км == Билдәле шәхестәре == * [[Ғабдрахманов Рәйес Бикмөхәмәт улы]] (3.10.1918—7.03.1988), журналист, яҙыусы. 1956 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, 1948 йылдан КПСС ағзаһы. * [[Ғайсин Әхмәт Исламғәли улы]] (1.09.1937—1982), шағир, журналист. 1974 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1966 йылдан КПСС ағзаһы. * [[Нәбиуллин Вәли Ғәбей улы]] (3.04.1914—25.12.1982), [[СССР|совет]] дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. [[1939]]—[[1947]] йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]], 1951—1962 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы|Министрҙар Советы]] Рәйесе. СССР-ҙың 4-се һәм 5-се саҡырылыш Юғары Советы, БАССР-ҙың 1‑се, 3-сө, 4-се, 6-сы һәм 7-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1957), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1944, 1966) ордены кавалеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] * [http://agidel-rb.ru/assets/files/arxiv/2012/agidel-1-2012.pdf Гөлфирә Әхмәтшина. Мәктәп ғорурлығы. Ағиҙел журналы, 2012 йыл, 1-се һан, 187-се бит.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4159-i-ke-k-s-rbaj-blagovar-r-nynda-y-auyl}}{{V|30|03|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] naxuwbol1y0tpt609kzrt1clk1xr7j5 0 10956 1304984 1289087 2026-09-12T13:29:54Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289087|1289087]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304984 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Уҫман (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй|Иҫке Уҫман |статус = ауыл |башҡортса исеме = Иҫке Уҫман |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = | lat_sec = |lon_deg = 55 | lon_min = | lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 72 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452732 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214807008 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Иҫке Уҫман''' ({{lang-ru|Староусманово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 72 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452732, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214807008. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||72||35||37||48,6||51,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 30 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Болошло]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Шөңгәккүл]]): 11 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] ht8jvnrgb1wmg99qnw2oktr4pl7x24h 0 10958 1304983 1289088 2026-09-12T13:29:40Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289088|1289088]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304983 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Иҫке Һынташ |статус = ауыл |башҡортса исеме = Иҫке Һынташ |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 53 | lat_sec = 23 |lon_deg = 55 | lon_min = 2 | lon_sec = 10 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 37 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452745 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214822014 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Иҫке Һынташ''' ({{lang-ru|Старый Сынташ}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 37 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452745, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214822014. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||37||17||20||45,9||54,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 39 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Һынташтамаҡ]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 45 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] 0l526cfk8dqazagfvrck5b8pnw1yfeq 0 10959 1304982 1289089 2026-09-12T13:29:25Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289089|1289089]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304982 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Һынташтамаҡ |статус = ауыл |башҡортса исеме = Һынташтамаҡ |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 54 | lat_sec = 34 |lon_deg = 55 | lon_min = 0 | lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 208 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452745 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214822011 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Һынташтамаҡ''' ({{lang-ru|Сынташтамак}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 208 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452745, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214822011. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||208||102||106||49,0||51,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 35 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 41 км == Билдәле шәхестәре == * [[Низаев Әбүзәр Ғаяз улы]] (1914—1997) — Дан орденының тулы кавалеры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] cv745685w16g1ih45zs6jweep74nw0y 0 10961 1304981 1289090 2026-09-12T13:29:08Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289090|1289090]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304981 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Таҡсура |статус = ауыл |башҡортса исеме = Таҡсура |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 50 | lat_sec = 4 |lon_deg = 54 | lon_min = 53 | lon_sec = 3 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 173 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452745 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214828006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Таҡсура''' ({{lang-ru|Такчура}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 173 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452745, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214828006. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||173||89||84||51,4||48,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 27 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Таң (Благовар районы)|Таң]]): 12 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 42 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] nsp3cby7vbwvy8w0u8nwrlntzjhscta 0 10962 1304980 1289091 2026-09-12T13:28:48Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289091|1289091]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304980 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Таллыкүл |статус = ауыл |башҡортса исеме = Таллыкүл |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 32 | lat_sec = 37 |lon_deg = 54 | lon_min = 52 | lon_sec = 20 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 88 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452714 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80217000000 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Таллыкүл''' ({{lang-ru|Таллыкуль}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 88 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452714, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80217000000. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||88|| 46|| 42|| 52,3|| 47,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 25 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Өйҙөрәкбаш]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 3 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] citf0nicm3j3z29uwnvpabdajivgo18 0 10963 1304979 1289092 2026-09-12T13:28:32Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289092|1289092]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304979 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Таң |статус = ауыл |башҡортса исеме = Таң |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 49 | lat_sec = 11 |lon_deg = 55 | lon_min = 0 | lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 648 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452745 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214828001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Таң''' ({{lang-ru|Тан}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 648 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452745, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214828001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||648|| 315|| 333|| 48,6|| 51,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 15 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 30 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] 7ehkp1bilck8rzwp4d2l9w0iaav51gp 0 10967 1304978 1289093 2026-09-12T13:28:14Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289093|1289093]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304978 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Төркәй |статус = ауыл |башҡортса исеме = Төркәй |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 53 | lat_sec = 25 |lon_deg = 54 | lon_min = 55 | lon_sec = 58 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 118 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452744 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214822008 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Төркәй''' ({{lang-ru|Тюркеево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 118 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452744, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214822008. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||118||59||59||50,0||50,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 27 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Күсәрбай]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 42 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] h1p3c3yrb38y3kogxz5fnadcvx3zl3l 0 10968 1304977 1289094 2026-09-12T13:27:58Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289094|1289094]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304977 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Төрөштамаҡ''' ({{lang-ru|Тюрюштамак}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 93 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452744, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214822009. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||93||45||48|48,4||51,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 43 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Күсәрбай]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 58 км == Билдәле шәхестәре == * [[Хәйруллин Айрат Хәлил улы]] (27.07.1934—10.08.2008), ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1979), профессор (1982)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/15437-kh-jrullin-ajrat-kh-lil-uly Башҡорт энциклопедияһы — Хәйруллин Айрат Хәлил улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|25|07|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] hpksnvqelm72287223zwx9jud9u7vdw 0 10969 1304976 1289095 2026-09-12T13:27:39Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289095|1289095]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304976 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Өйҙөрәкбаш''' ({{lang-ru|Удрякбаш}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 540 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452733, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214834001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||540||262||278||48,5||51,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 25 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 6 км == Билдәле шәхестәре == * [[Ишбулатов Рөстәм Хажиәхмәт улы]] (1905—1938) — хәрби эшмәкәр. Ҡара диңгеҙ флоты һыу аҫты кәмәләре дивизионының командиры. 3-сө ранг капитаны. * [[Ишбулатов Хажиәхмәт Исхаҡ улы]] (16.03.1851—1921), [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]] осороноң хәрби эшмәкәре. Генерал-лейтенант (1918). [[Беренсе бөтә донъя һуғышы|Беренсе бөтә донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|гаждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы. * [[Мостафина-Ниғмәтуллина Флүрә Миңлейәр ҡыҙы]] (16.12.1941—4.01.2024), театр актёры. * [[Ниғмәтуллин Ғәлимйән Әмирйән улы]] (26.07.1897—4.11.1941), журналист, әҙәбиәт белгесе. Сәйәси золом ҡорбаны<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8838-ni-m-ti-limj-n-mirj-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ниғмәти (Ниғмәтуллин) Ғәлимйән Әмирйән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421102709/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8838-ni-m-ti-limj-n-mirj-n-uly |date=2016-04-21 }}{{V|10|07|2018}}</ref>. * [[Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы]] (20.03.1919—15.10.1943), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының отделение командиры, өлкән сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/9949-j-r-kbash-blagovar-r-nynda-y-auyl}}{{V|18|03|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] a217exillwf3ukif5848ariv9izfdzj 0 10970 1304975 1289096 2026-09-12T13:27:21Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289096|1289096]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304975 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Уҙыбаш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Уҙыбаш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 41 | lat_sec = 39 |lon_deg = 55 | lon_min = 6 | lon_sec = 20 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 238 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452740 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214837002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Уҙыбаш''' ({{lang-ru|Узыбаш}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 238 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452740, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214837002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||238||105||133||44,1||55,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 6 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 17 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] nkokr0zpv9bw5xm6keic1owd9uun55m 0 10971 1304974 1289097 2026-09-12T13:27:02Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289097|1289097]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304974 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Оло Әрәмә |статус = ауыл |башҡортса исеме = Оло Әрәмә |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 55 | lat_sec = 32 |lon_deg = 55 | lon_min = 0 | lon_sec = 39 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 117 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452745 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214822015 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Оло Әрәмә''' ({{lang-ru|Улы-Аряма}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 117 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452745, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214822015. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||117|| 51|| 66|| 43,6|| 56,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 37 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Һынташтамаҡ]]): 2 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 43 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] fq4se2uachgazq3gqtrfjm0xvtoerwl 0 10972 1304973 1289098 2026-09-12T13:26:46Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289098|1289098]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304973 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Уҫман (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй|Уҫман |статус = ауыл |башҡортса исеме = Уҫман |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 51 | lat_sec = 3 |lon_deg = 54 | lon_min = 54 | lon_sec = 40 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 54 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452732 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214828007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Уҫман''' ({{lang-ru|Усманово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 54 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452732, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214828007. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||54||25||29||46,3||53,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 25 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Таң (Благовар районы)|Таң]]): 10 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар .): 40 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] 48f0jx9x5qv3wmwclwilxm6gz7w404w 0 10973 1304972 1289099 2026-09-12T13:26:28Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289099|1289099]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304972 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Хәйҙәр |статус = ауыл |башҡортса исеме = Хәйҙәр |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 28 | lat_sec = 46 |lon_deg = 54 | lon_min = 55 | lon_sec = 54 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 0 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452733 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214834006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Хәйҙәр''' ({{lang-ru|Хайдарово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452733, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214834006. == Халыҡ һаны == {'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||-||-||-||-||- |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 29 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Өйҙөрәкбаш]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 13 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] 9bprlmoyfko268zq6rmfygteisd1f7j 0 10975 1304971 1289100 2026-09-12T13:26:11Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289100|1289100]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304971 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Сатра |статус = ауыл |башҡортса исеме = Сатра |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 51 | lat_sec = 46 |lon_deg = 54 | lon_min = 58 | lon_sec = 17 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 93 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452745 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214828008 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Сатра''' ({{lang-ru|Чатра}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 93 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452745, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214828008. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||93|| 47|| 46|| 50,5|| 49,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 22 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Таң (Благовар районы)|Таң]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 37 км == Билдәле шәхестәре == * [[Мусин Рәшит Муса улы]] (12.11.1927—2.10.1982), [[СССР|совет]] хужалыҡ һәм партия эшмәкәре, 1961—1979 йылдарҙа КПСС-тың [[Ҡазан]] ҡала комитетының, 1979—1982 йылдарҙа [[Татарстан]] өлкә комитетының беренсе секретары. [[Ленин ордены|Ленин]], [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. == Сығанаҡтар == == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] 99mlkcpn24btyk6n5ji3iy2frecmwq9 0 10976 1304970 1289101 2026-09-12T13:25:53Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289101|1289101]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304970 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''2-се Сулпан''' ({{lang-ru|Чулпан-2-ой}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 134 кеше була<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214822010. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||134||63||71||47,0||53,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 41 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Иҫке Күсәрбай]]): 9 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 56 км == Билдәле шәхестәре == * [[Баһауетдинов Йәһүҙә Ғилметдин улы]] (3.01.1922—20.03.2000), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1950—1985 йылдарҙа Благовар районының «Октябрь» колхозы бригадиры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] rjxd4mm7rqkhudmkmi00y9j0sr11ags 0 10977 1304969 1289102 2026-09-12T13:25:33Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289102|1289102]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304969 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Шәмәй |статус = ауыл |башҡортса исеме = Шәмәй |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 28 | lat_sec = 14 |lon_deg = 54 | lon_min = 58 | lon_sec = 47 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 87 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452733 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214834007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Шәмәй''' ({{lang-ru|Шамеево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 87 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452733, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214834007. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||87||37||50||42,5||57,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 32 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Өйҙөрәкбаш]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 13 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] abcd1l2sd28muoupz2xtm4u6i1f9nii 0 10978 1304968 1289103 2026-09-12T13:25:19Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289103|1289103]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304968 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Шырлыҡ''' ({{lang-ru|Шарлык}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 506 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452734, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214843001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||506||252||254||49,8||50,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 45 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 60 км == Билдәле шәхестәре == * [[Ғәниев Радмир Шәрифйән улы]] (21.09.1957), банк хеҙмәткәре, [[Башҡортостан Республикаһының Милли банкы]] рәйесе урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы<ref>Благоварская земля: годы и люди. — Уфа: Восточная печать, 2005. — 352 с. {{ref-ru}}{{V|18|09|2017}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] lwh87bgdqhcesbe4e2o3f2n3i83bpbj 0 10980 1304967 1289104 2026-09-12T13:25:03Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289104|1289104]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304967 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Яланкүл |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яланкүл |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 29 | lat_sec = 31 |lon_deg = 54 | lon_min = 51 | lon_sec = 50 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 43 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452733 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214834008 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яланкүл''' ({{lang-ru|Яланкуль}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 43 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452733, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214834008. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||43||17||26||39,5||60,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 40 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Өйҙөрәкбаш]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 13 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] pg1vrtouogkhioymixssfy56ljs5y38 0 10981 1304966 1289105 2026-09-12T13:24:26Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289105|1289105]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304966 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ямаҡай |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ямаҡай |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 37 | lat_sec = 12 |lon_deg = 55 | lon_min = 5 | lon_sec = 6 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 232 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452748 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214840001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ямаҡай''' ({{lang-ru|Ямакай}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 232 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452748, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214840001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||232||119||113||51,3||48,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 17 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 18 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] c8s6p58cjaa4b3tv9wegxbzjb5uyadz 0 10982 1304989 1289082 2026-09-12T13:31:29Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289082|1289082]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304989 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Янбаҡты |статус = ауыл |башҡортса исеме = Янбаҡты |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 34 | lat_sec = 59 |lon_deg = 55 | lon_min = 4 | lon_sec = 47 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 59 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452732 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214807006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Янбаҡты''' ({{lang-ru|Янбакты}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 59 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452732, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214807006. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||59||32||27||54,2||45,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 32 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Болошло]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 17 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] bzsl11lhi5hpaieuzocmf2myoxv1meu 0 10983 1304965 1289106 2026-09-12T13:24:09Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289106|1289106]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304965 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Яныш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яныш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 55 | lat_sec = 25 |lon_deg = 55 | lon_min = 5 | lon_sec = 23 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 403 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452734 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80214843004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яныш''' ({{lang-ru|Янышево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 403 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452734, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214843004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||403||199||204||49,4||50,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 48 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Шырлыҡ (Башҡортостан)|Шырлыҡ]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 63 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] 31u243k51p41eizj9p5tpgxgp2713e8 0 10984 1304964 1289107 2026-09-12T13:23:54Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289107|1289107]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304964 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Япаркүл |статус = ауыл |башҡортса исеме = Япаркүл |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 33 | lat_sec = 13 |lon_deg = 54 | lon_min = 55 | lon_sec = 50 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовар районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 0 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452733 |почта индекстары = |телефон коды = 34747 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Япаркүл''' ({{lang-ru|Япаркуль}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452733, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80214834009. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||-||-||-||-||- |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Языков (Благовар районы)|Языков]]): 15 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Өйҙөрәкбаш]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Благовар): 4 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовар районы ауылдары}} [[Категория:Благовар районы ауылдары]] gaalc464iahg3n6aflue6t0fzdqnwe1 0 10985 1305016 1289055 2026-09-12T13:39:37Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289055|1289055]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305016 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Александровка}} {{НП-Россия |статус = ауыля |русское название = 2-се Александровская |оригинальное название = {{lang-ru|2-я Александровка}} |герб = |флаг = |lat_deg = 55|lat_min =3 |lat_sec = 19 |lon_deg = 56|lon_min =17 |lon_sec =9 |CoordScale =10000 |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Башҡортостан |регион в таблице = Башҡортостан |вид района = |район = Благовещен районы{{!}}Благовещен |район в таблице = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Ильина Поляна ауыл Советы (Благовещен районы){{!}}Ильино-Поляна |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = 1895 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = {{ Население | 2-я Александровская | тс }} |год переписи = {{ Население | 2-я Александровская | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 453448 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = 80215825014 |категория в Commons = |сайт = }} '''2-се Александровка''' ({{lang-ru|2-я Александровская}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовещен районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 13 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80215825014. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||13||8||5||61,5||38,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Благовещен (ҡала)|Благовещен]]): 23 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ильина Поляна]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 24 км <gallery mode="nolines" caption=" 2-се Александровка"> Файл:Д. 2-я Александровская. Фото 1.jpg Файл:Д. 2-я Александровская. Фото 2.jpg Файл:Д. 2-я Александровская. Фото 3.jpg Файл:Д. 2-я Александровская. Фото 4.jpg </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовещен районы ауылдары}} [[Категория:Благовещен районы ауылдары]] bnau8ptwl7nbkyjl4r0vp7y588vwsd9 0 10991 1305020 1289051 2026-09-12T13:40:50Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289051|1289051]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305020 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Арҡауыл}} {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Аркауыл | оригинальное название = {{lang-ru|Аркаул}} | герб = | флаг = | lat_deg = 55 |lat_min = 7 |lat_sec = 58 | lon_deg = 56 |lon_min = 25 |lon_sec = 9 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = муниципаль район | район = Благовещен районы | район в таблице = Благовещенский район (Башкортостан){{!}}Благовещенский | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Старонадеждинский сельсовет | поселение в таблице = Иҫке Надеждин ауыл Советы (Благовещен районы){{!}}Иҫке Надеждин | C в регион = слева | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Аркаул (Благовещенский район) | тс }} | год переписи = {{ Население | Аркаул (Благовещенский район) | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = башҡорттар | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 453437 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80215849005 | категория в Commons = | сайт = }} '''Аркауыл''' ({{lang-ru|Аркаул}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовещен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 93 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453437, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80215849005. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||93||51||42||54,8||45,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Благовещен (ҡала)|Благовещен]]): 42 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 51 км == Тарихы == === Урындары === == Билдәле шәхестәре == * [[Зәйнуллин Хәмит Насретдин улы]] (16.11.1944—21.01.2003), ғалим-инженер‑технолог. 1970—1995 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, 1995 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Йәшәйеш хәүефһеҙлеге ғилми-тикшеренеү институтының лаборатория мөдире. Техник фәндәр докторы (2000)<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5543-z-jnullin-kh-mit-nasretdin-uly Башҡорт энциклопедияһы — Зәйнуллин Хәмит Насретдин улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110124411/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5543-z-jnullin-kh-mit-nasretdin-uly |date=2019-11-10 }}{{V|10|11|2019}}</ref>. </ref><gallery mode="nolines" caption="Арҡауыл"> Файл:Д. Аркаул, РБ. Фото 1.jpg Файл:Д. Аркаул, РБ. Фото 2.jpg Файл:Д. Аркаул, РБ. Фото 3.jpg Файл:Д. Аркаул, РБ. Фото 4.jpg Файл:Д. Аркаул, РБ. Фото 5.jpg </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1041-ar-auyl-blagoveshchen-r-nynda-y-auyl}}{{V|10|11|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовещен районы ауылдары}} [[Категория:Благовещен районы ауылдары]] 3d8ma289wimmyl2lh5dc8kfl8943iow 0 10996 1305027 1289044 2026-09-12T13:42:54Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289044|1289044]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305027 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Биштин |статус = ауыл |башҡортса исеме = Биштин |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 22 | lat_sec = 40 |lon_deg = 56 | lon_min = 11 | lon_sec = 32 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовещен районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 169 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453456 |почта индекстары = |телефон коды = 34766 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80215822002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Биштин''' ({{lang-ru|Биштиново}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовещен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 169 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453456, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80215822002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||169||78||91||46,2||53,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Благовещен (ҡала)|Благовещен]]): 49 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 68 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовещен районы ауылдары}} [[Категория:Благовещен районы ауылдары]] 8qy9jhiacipg23dgrm3p8yzolcuzw8x 0 10999 1305030 1289041 2026-09-12T13:43:40Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289041|1289041]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305030 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Булат |статус = ауыл |башҡортса исеме = Булат |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 19 | lat_sec = 2 |lon_deg = 56 | lon_min = 4 | lon_sec = 58 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовещен районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 53 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453444 |почта индекстары = |телефон коды = 34766 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80215843002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Булат''' ({{lang-ru|Булатово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовещен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 53 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453444, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80215843002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||53||24||29||45,3||54,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Благовещен (ҡала)|Благовещен]]): 41 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Һынны]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 61 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовещен районы ауылдары}} [[Категория:Благовещен районы ауылдары]] sun739yf737b1u3anl2sc31fooua9zn 0 11009 1305023 1289048 2026-09-12T13:41:49Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289048|1289048]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305023 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ғүмәр}} {{Ук}} '''Ғүмәр''' ({{lang-ru|Гумерово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовещен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 59 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453456, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80215822003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||59||34||25||57,6||42,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Благовещен (ҡала)|Благовещен]]): 47 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Зәгородная): 60 км == Билдәле шәхестәре == * [[Дәүләтбаев Фәтих Ислам улы]] (27.03.1950—7.04.2004), артист. 1972—2013 йылдарҙа [[Ҡурсаҡ театры|Башҡортостан Ҡурсаҡ театры]] актёры. 1980 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2010) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ (1989) артисы. * [[Мөхәмәт Сәлихов]] (?—1893) — дин әһеле. [[Солтан мәсете (Ҡазан)|8-се йәмиғ мәсете (Солтан мәсете, Усманов мәсете)]] имам-хатибы, «Усмания» мәҙрәсәһе мөҙәрисе. Улдары — [[Сәлихов Ғарифулла Мөхәмәт улы|Ғарифулла]] һәм Мөхәмәтғариф. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовещен районы ауылдары}} [[Категория:Благовещен районы ауылдары]] 1ssfpm8koirkwt94c0vxdhyl9xcf66v 0 11018 1305029 1289042 2026-09-12T13:43:26Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289042|1289042]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305029 wikitext text/x-wiki {{БМ|Ҡарағайкүл}} {{ТП-Рәсәй|Ҡарағайкүл |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ҡарағайкүл |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 30 | lat_sec = 22 |lon_deg = 56 | lon_min = 27 | lon_sec = 19 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовещен районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 111 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453455 |почта индекстары = |телефон коды = 34766 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80215834005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ҡарағайкүл''' ({{lang-ru|Карагайкуль}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовещен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 111 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453455, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80215834005. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||111||57||54||51,4||48,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Благовещен (ҡала)|Благовещен]]): 90 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Осиповка (Благовещен районы)|Осиповка]]): 13 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 95 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовещен районы ауылдары}} [[Категория:Благовещен районы ауылдары]] 7yb0jsqttodvu9gmj7n6qg8me4l98t8 0 11030 1305024 1289047 2026-09-12T13:42:03Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289047|1289047]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305024 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Яңы Илек |статус = ауыл |башҡортса исеме = Яңы Илек |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 19 | lat_sec = 5 |lon_deg = 56 | lon_min = 11 | lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовещен районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 16 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453456 |почта индекстары = |телефон коды = 34766 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80215822004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Яңы Илек''' ({{lang-ru|Новоиликово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовещен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 16 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453456, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80215822004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||16||8||8||50,0||50,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Благовещен (ҡала)|Благовещен]]): 40 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 59 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовещен районы ауылдары}} [[Категория:Благовещен районы ауылдары]] qyt6qxymy716y6clv6hw0zwjmsp1dc8 0 11034 1305021 1289050 2026-09-12T13:41:10Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289050|1289050]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305021 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Яңы Турбаҫлы |оригинальное название = {{lang-ru|Новые Турбаслы}} |герб = |флаг = |lat_deg = 54 |lat_min = 56 |lat_sec = 56 |lon_deg = 56 |lon_min = 0 |lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Башҡортостан |регион в таблице = Башҡортостан |вид района = |район = Благовещен районы{{!}}Благовещен |район в таблице = |вид поселения = ауыл советы |поселение = Туғай ауыл Советы (Благовещен районы){{!}}Туғай |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = {{ Население | Новые Турбаслы | тс }} |год переписи = {{ Население | Новые Турбаслы | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = башҡорттар, татарарҙар |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 450034 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = 80215853002 |категория в Commons = |сайт = }} '''Яңы Турбаҫлы''' ({{lang-ru|Новые Турбаслы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовещен районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 51 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80215853002. == Тарихы == Яңы Турбаҫлы ауылына нигеҙ һалыусы Урман-Мең ырыуы башҡорттарының нәҫелдәре үҙ телебеҙ тип янып йәшәй. Ошондай ауылдар барҙа телебеҙ ҙә, еребеҙ ҙә милләтебеҙ ҙә юғалмаясаҡ. Яңы Турбаҫлының — боронғо башҡорт ауылы икәнлеген архивтарҙа һаҡланған документтар ҙа раҫлай. 1834, 1850, 1859 йылдарға Ырымбур губернаһы, Өфө өйәҙенең ревизская сказкаларының күсермәләре бар. Был башлыса Башҡортостанда 1994 – 1999 йылдарҙа Хөкүмәт Премьер-министры вазифаһын биләүсе [[Баҡыев Рим Сәғит улы|Рим Сәғит улы Баҡыевтың]] нәҫелдәре буйынса алынған күсермәләр. Алда ҡарап үткән яҙманан күренеүенсә тап уның ата-бабаһы Ишкенә Йосоповтың ҡарт атаһы Йосоп ауылға нигеҙ һалған . Был тарихи яҙмаларҙа ауылда нисәнсе йылда күпме башҡорт халҡы йәшәгәнлеге лә теркәлгән. 1864 йылғы документта зауряд юртовой есаул Ишкенә Йосоповтың тоҡомонда ғына 16 ир-егет, 14 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә. Уға был ваҡытта 56 йәш була. 1850 йылдағы документта ауылда йәмғеһе 247 башҡорт бар тип теркәлгән. Шулай уҡ Яңы Турбаҫлы янында Илмырҙа, Шәрип, Аҡбаш, Ғүмәр, Мәмәк, Юлыш. Бөтәһе 11 башҡорт ауылы булған. Уларҙа 1916 кеше йәшәгән. Барыһы ла башҡорт милләтенән. Документҡа 9-сы башҡорт кантоны начальнигы хорунжий Өмөтбаев ҡул ҡуйған. Шулай уҡ бында метрика китаптарынан да күсермәләр бар. Ошо документтарҙан күренеүенсә, районыбыҙҙың Яңы Турбаҫлы, шулай уҡ хәҙер Өфөнөң Орджоникидзе районына ингән Иҫке Турбаҫлы ауылдарына башҡорттар нигеҙ һалған. Һәм әле лә унда башҡорттар йәшәй. Архивта һаҡланған, хәҙер инде һарғайып тарихҡа әйләнгән документтарға ҡаршы барыу үҙе ҙур гонаһ<ref>[http://raduga.blagpanorama.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=93:2010-05-12-05-18-19&catid=39:-5-060510&Itemid=53 Благовещен районының ижтимағи-сәйәси гәзите «Йәйғор»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001148/http://raduga.blagpanorama.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=93:2010-05-12-05-18-19&catid=39:-5-060510&Itemid=53 |date=2016-03-05 }}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||51||27||24||52,9||47,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Благовещен (ҡала)|Благовещен]]): 45 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Туғай (Благовещен районы)|Туғай]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 13 км == Билдәле шәхестәре == * [[Баҡыев Рим Сәғит улы]] (4.01.1939), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре, 1994—1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Премьер-министры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 3-сө саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты (1999–2003), Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1976) һәм [[Почёт ордены|Почёт]] (1999) ордендары кавалеры. * [[Фәтихов Ғабдулла Нафиҡ улы]] (1914—1998) — мәғариф хеҙмәткәре, педагогия фәндәре кандидаты, доцент. <gallery mode="nolines" caption="Яңы Турбаҫлы, РБ"> Файл:Д. Новые Турбаслы, РБ. Фото 1.jpg Файл:Д. Новые Турбаслы, РБ. Фото 2.jpg Файл:Д. Новые Турбаслы, РБ. Фото 3.jpg Файл:Д. Новые Турбаслы, РБ. Фото 4.jpg Файл:Д. Новые Турбаслы, РБ. Фото 5.jpg Файл:Д. Новые Турбаслы, РБ. Фото 6.jpg Файл:Д. Новые Турбаслы, РБ. Фото 7.jpg </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовещен районы ауылдары}} [[Категория:Благовещен районы ауылдары]] 2v3zvnlxb78ywipa6nx2uv10u68vqfw 0 11038 1305018 1289053 2026-09-12T13:40:14Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289053|1289053]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305018 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ошмянка |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ошмянка |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 9 | lat_sec = 0 |lon_deg = 56 | lon_min = 0 | lon_sec = 15 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовещен районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 252 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453444 |почта индекстары = |телефон коды = 34766 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80215837002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ошмянка''' ({{lang-ru|Ошмянка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовещен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 252 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453444, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80215837002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||252||132||120||52,4||47,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Благовещен (ҡала)|Благовещен]]): 18 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Орловка (Благовещен районы)|Орловка]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 40 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовещен районы ауылдары}} [[Категория:Благовещен районы ауылдары]] 0dazmbcbz8v03dahae1doxtb75zujab 0 11049 1305028 1289043 2026-09-12T13:43:09Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289043|1289043]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305028 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Сиҙәш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Сиҙәш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 26 | lat_sec = 13 |lon_deg = 56 | lon_min = 25 | lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовещен районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 18 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453455 |почта индекстары = |телефон коды = 34766 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80215834008 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Сиҙәш''' ({{lang-ru|Седяш}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовещен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 18 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453455, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80215834008. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||18||9||9||50,0||50,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Благовещен (ҡала)|Благовещен]]): 81 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Осиповка (Благовещен районы)|Осиповка]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 86 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовещен районы ауылдары}} [[Категория:Благовещен районы ауылдары]] 9zdw8wcjnksjiaenkhsapksgzf0kz1i 0 11056 1305026 1289045 2026-09-12T13:42:39Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289045|1289045]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305026 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Иҫке Илек''' ({{lang-ru|Староиликово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовещен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 356 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453456, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80215822001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||356||172||184||48,3||51,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Благовещен (ҡала)|Благовещен]]): 44 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 60 км == Билдәле шәхестәре == * [[Шәйнуров Фәрит Вәлинур улы]] (1.05.1934—12.09.1987), спортсы һәм тренер. Мотоспорт буйынса СССР‑ҙың халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1968). СССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың бер нисә тапҡыр чемпионы, ил һәм лонъя чемпионаттарының күп тапҡыр призёры. 1959—1969 йылдарҙа СССР йыйылма командаһы ағзаһы<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17129-sh-jnurov-f-rit-v-linur-uly Башҡорт энциклопедияһы — Шәйнуров Фәрит Вәлинур улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|27|04|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/4034-i-ke-ilek-blagoveshchen-r-nynda-y-auyl}}{{V|27|04|2019}} * [https://www.komandirovka.ru/cities/staroilikovo_bash._r./ Село Староиликово, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»] {{ref-ru}} {{V|27|04|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовещен районы ауылдары}} [[Категория:Благовещен районы ауылдары]] bppfo7i5c8f5mvjonqx2ce3dqzhxw10 0 11062 1305017 1289054 2026-09-12T13:39:57Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289054|1289054]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305017 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Труженик |статус = ауыл |башҡортса исеме = Труженик |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 10 | lat_sec = 33 |lon_deg = 56 | lon_min = 0 | lon_sec = 21 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовещен районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 39 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453444 |почта индекстары = |телефон коды = 34766 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80215837004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Труженик''' ({{lang-ru|Труженик}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовещен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 39 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453444, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80215837004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||39||17||22||43,6||56,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Благовещен (ҡала)|Благовещен]]): 21 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Орловка (Благовещен районы)|Орловка]]): 2 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 41 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовещен районы ауылдары}} [[Категория:Благовещен районы ауылдары]] rzbf8uwb7llq2ztmc8e8ru27zkf444q 0 11064 1305025 1289046 2026-09-12T13:42:22Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289046|1289046]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305025 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Туҡтар |статус = ауыл |башҡортса исеме = Туҡтар |төп исеме = Туктарово |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 6 | lat_sec = 39 |lon_deg = 56 | lon_min = 21 | lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовещен районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 172 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453445 |почта индекстары = |телефон коды = 34766 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80215813003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Туҡтар''' ({{lang-ru|Туктарово}}, {{lang-mhr|Токтар}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовещен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 172 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453445, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80215813003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||172||88||84||51,2||48,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Благовещен (ҡала)|Благовещен]]): 28 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Волков (Благовещен районы)|Волков]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 43 км <gallery mode="nolines" caption="Туҡтар ауылы, РБ"> Файл:Д. Туктарово, РБ. Фото 1.jpg Файл:Д. Туктарово, РБ. Фото 2.jpg Файл:Д. Туктарово, РБ. Фото 3.jpg Файл:Д. Туктарово, РБ. Фото 4.jpg Файл:Д. Туктарово, РБ. Фото 5.jpg Файл:Д. Туктарово, РБ. Фото 6.jpg </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовещен районы ауылдары}} [[Категория:Благовещен районы ауылдары]] q6was03ajge01krp3eqjbycu0i2oqaw 0 11068 1305014 1289057 2026-09-12T13:38:53Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289057|1289057]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305014 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Уҫы}} {{ТП-Рәсәй|Уҫы |статус = ауыл |башҡортса исеме = Уҫы |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 3 | lat_sec = 56 |lon_deg = 56 | lon_min = 21 | lon_sec = 56 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовещен районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 11 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453448 |почта индекстары = |телефон коды = 34766 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80215825017 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Уҫы''' ({{lang-ru|Уса}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовещен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453448, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80215825017. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||11||5||6||45,5||54,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Благовещен (ҡала)|Благовещен]]): 32 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ильина Поляна]]): 19 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 46 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовещен районы ауылдары}} [[Категория:Благовещен районы ауылдары]] 8nvxjvrbj21sddzz4v31pnjear0xkcf 0 11074 1305019 1289052 2026-09-12T13:40:32Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289052|1289052]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305019 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Фәйзулла |статус = ауыл |башҡортса исеме = Фәйзулла |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 0 | lat_sec = 14 |lon_deg = 56 | lon_min = 22 | lon_sec = 30 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовещен районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 13 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453448 |почта индекстары = |телефон коды = 34766 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80215825018 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Фәйзулла''' ({{lang-ru|Файзуллинское}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовещен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 13 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453448, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80215825018. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||13||7||6||53,8||46,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Благовещен (ҡала)|Благовещен]]): 36 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ильина Поляна]]): 22 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 50 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовещен районы ауылдары}} [[Категория:Благовещен районы ауылдары]] 9xi7teg3iu2xb6sq1yn2tlhjpamdnc2 0 11077 1305022 1289049 2026-09-12T13:41:30Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289049|1289049]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305022 wikitext text/x-wiki {{БМ|Шәрип}} {{ТП-Рәсәй|Шәрип |статус = ауыл |башҡортса исеме = Шәрип |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 58 | lat_sec = 31 |lon_deg = 56 | lon_min = 11 | lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовещен районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 93 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453457 |почта индекстары = |телефон коды = 34766 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80215819010 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Шәрип''' ({{lang-ru|Шариповка}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовещен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 93 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453457, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80215819010. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||93||51||42||54,8||45,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Благовещен (ҡала)|Благовещен]]): 30 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[ҮргеИҙәк]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 23 км == Тарихы == Шәрип ауылына 1920-се йылдарҙың беренсе яртыһында Турбаслы ауылы башҡорттары нигеҙ һалған. Ҡасаба исемен тәүге күскенселәрҙең береһе — Баймөхәмәт Шәрипов фамилияһы менән аталған. [[1926 йыл]]да Шәрип [[Башҡорт АССР-ы]] [[Өфө кантоны]] Степанов улусының Иҫке Турбаҫлы ауыл советы составына инә. Ул ваҡытта ҡасабала 35 йорт хужалығы һәм 176 кеше йәшәгән. 1930-сы йылдарҙан алып совет осорондағы аҙағына тиклем ауыл Турбаҫлы ауыл биләмәһе составына инә. Ошо йылдарҙа Шәриповкала "Салауат" колхозы булдырыла, [[XX быуат]] уртаһында ауыл Ленин исемендәге колхозға инә. Хәҙерге ваҡытта ауыл [[Иҙәк ауыл Советы (Благовещен районы)|Иҙәк ауыл Советына ҡарай]], бында башлыса [[башҡорттар]] һәм [[татарҙар]] йәшәй.<ref>{{Книга|автор=Барановский А. Ю.|заглавие=Благовещенский район Республики Башкортостан: связь времен|год=2016|место=Уфа, Республика Башкортостан, Россия|издательство=Мир печати|страниц=220|isbn=978-5-9613-0397-1}}</ref><gallery mode="nolines" caption="Шәрип, РБ"> Файл:Д. Шариповка, РБ. Фото 1.jpg Файл:Д. Шариповка, РБ. Фото 2.jpg Файл:Д. Шариповка, РБ. Фото 3.jpg Файл:Д. Шариповка, РБ. Фото 4.jpg Файл:Д. Шариповка, РБ. Фото 5.jpg Файл:Д. Шариповка, РБ. Фото 6.jpg Файл:Д. Шариповка, РБ. Фото 7.jpg Файл:Д. Шариповка, РБ. Фото 8.jpg Файл:Д. Шариповка, РБ. Фото 9.jpg </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовещен районы ауылдары}} [[Категория:Благовещен районы ауылдары]] 824svt0jk4oz1m0t7suenp6cffoueqo 0 11079 1305015 1289056 2026-09-12T13:39:11Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289056|1289056]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305015 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Эманин |статус = ауыл |башҡортса исеме = Эманин |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 17 | lat_sec = 36 |lon_deg = 56 | lon_min = 40 | lon_sec = 46 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Благовещен районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 79 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 453446 |почта индекстары = |телефон коды = 34766 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80215804009 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Эманин''' ({{lang-ru|Эманино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Благовещен районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 79 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 453446, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80215804009. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||79||44||35||55,7||44,3 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Благовещен (ҡала)|Благовещен]]): 73 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Бедеева Поляна]]): 40 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Өфө]]): 78 км == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Благовещен районы ауылдары}} [[Категория:Благовещен районы ауылдары]] [[Категория:Ҡариҙел буйындағы тораҡ пункттар]] eholakgspxxl533x0dy3noooal16qpb 0 11163 1304960 1289109 2026-09-12T13:23:14Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289109|1289109]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304960 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Әбдрәшбаш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Әбдрәшбаш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 43 | lat_sec = 7 |lon_deg = 55 | lon_min = 27 | lon_sec = 32 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 88 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452968 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218804002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Әбдрәшбаш''' ({{lang-ru|Абдрашбаш}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 88 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452968, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218804002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||88||38||50||43,2||56,8 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 15 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Әжәк]]): 12 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 83 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] ccsy2do4ph09ah1yruud014thrg8cyu 0 11165 1304959 1289111 2026-09-12T13:22:35Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289111|1289111]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304959 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Абзай}} {{ТП-Рәсәй|Абзай |статус = ауыл |башҡортса исеме = Абзай |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 48 | lat_sec = 26 |lon_deg = 55 | lon_min = 9 | lon_sec = 36 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = {{ Население | Абзаево (Бураевский район) | тс }} | иҫәп алыу йылы = {{ Население | Абзаево (Бураевский район) | г }} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452970 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218828002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Абзай''' ({{lang-ru|Абзаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 156 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452970, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218828002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||156||82||74||52,6||47,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 15 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡушманак]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 83 км = Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/252-abzaj-boraj-r-nynda-y-auyl|автор=Абазов Ф. Ф., [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әсфәндиәров Ә. 3.]]}} * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] 3p48az09to7klh5lzkhineklwblb3ua 0 11166 1304955 1289115 2026-09-12T13:21:06Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289115|1289115]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304955 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Әжәк |статус = ауыл |башҡортса исеме = Әжәк |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 45 | lat_sec = 46 |lon_deg = 55 | lon_min = 30 | lon_sec = 50 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 267 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452968 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218804001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Әжәк''' ({{lang-ru|Азяково}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 267 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452968, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218804001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||267||125||142||46,8||53,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 13 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 81 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] o3309dvzmb5ksjyq6h5svhiigic9i1j 0 11167 1304958 1289112 2026-09-12T13:22:08Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289112|1289112]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304958 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Айыт}} {{ТП-Рәсәй|Айыт |статус = ауыл |башҡортса исеме = Айыт |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 49 | lat_sec = 38 |lon_deg = 54 | lon_min = 58 | lon_sec = 53 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = {{ Население | Аитово (Бураевский район) | тс }} |иҫәп алыу йылы = {{ Население | Аитово (Бураевский район) | г }} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452972 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218840002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Айыт''' ({{lang-ru|Аитово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 58 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452972, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218840002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||58||28||30||48,3||51,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 37 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Таңатар (Борай районы)|Таңатар]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 105 км == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/544-ajyt-boraj-r-nynda-y-auyl|автор=Абазов Ф. Ф., [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әсфәндиәров Ә. З.]]}} * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] dotxo7rlnrkt7w3qrjvo0g81qt75h3f 0 11168 1304957 1289113 2026-09-12T13:21:47Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289113|1289113]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304957 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Алдар (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй|Алдар |статус = ауыл |башҡортса исеме = Алдар |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 44 | lat_sec = 50 |lon_deg = 55 | lon_min = 33 | lon_sec = 13 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 66 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452968 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218804003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Алдар''' ({{lang-ru|Алдарово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 66 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452968, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218804003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||66||42||24||63,6||36,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 20 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Әжәк]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 88 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] s55zy3qa0u9k5exakj8ye5nifuvvu98 0 11170 1304954 1289116 2026-09-12T13:20:47Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289116|1289116]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304954 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Әрҙәш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Әрҙәш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 2 | lat_sec = 16 |lon_deg = 55 | lon_min = 36 | lon_sec = 2 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 55 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452969 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218843003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Әрҙәш''' ({{lang-ru|Ардашево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 55 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452969, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218843003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||55||31||24||56,4||43,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 28 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Тепляк]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 96 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] hcj456cpfvy99hg5hooq9jd92n2aayg 0 11171 1304953 1289117 2026-09-12T13:20:31Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289117|1289117]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304953 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Әрнәш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Әрнәш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 | lat_min = 0 | lat_sec = 37 |lon_deg = 55 | lon_min = 35 | lon_sec = 30 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 102 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452969 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218843004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Әрнәш''' ({{lang-ru|Арняшево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 102 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452969, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218843004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||102||44||58||43,1||56,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 26 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Тепляк]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 94 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] f0hfhsp58w1soz7cl9y5a61rdtozqal 0 11173 1304956 1289114 2026-09-12T13:21:25Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289114|1289114]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304956 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Аҫаутамаҡ |статус = ауыл |башҡортса исеме = Аҫаутамаҡ |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 59 | lat_sec = 33 |lon_deg = 55 | lon_min = 31 | lon_sec = 2 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 100 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452963 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218843005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Аҫаутамаҡ''' ({{lang-ru|Асавтамак}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 100 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452963, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218843005. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||100||42||58||42,0||58,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 30 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Тепляк]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 98 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] ltetst3y1ulo7ucgpg4l4zeqkoh3lif 0 11174 1304952 1289118 2026-09-12T13:20:15Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289118|1289118]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304952 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Байсаҡа |статус = ауыл |башҡортса исеме = Байсаҡа |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 57 | lat_sec = 17 |lon_deg = 55 | lon_min = 27 | lon_sec = 25 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 54 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452956 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218816002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Байсаҡа''' ({{lang-ru|Байсакино}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 54 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452956, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218816002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||54||27||27||50,0||50,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 15 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ваныш-Алпауыт]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 83 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] 79oxt28vi2kdwevzifa77px3ollaamr 0 11177 1304951 1289119 2026-09-12T13:19:35Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289119|1289119]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304951 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Берләҫ''' ({{lang-ru|Берлячево}}; боронғо икенсе атамаһы '''Четвертаков''') — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 236 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452975, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218807002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||236||105||131||44,5||55,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 24 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Оло Баҙраҡ]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 92 км == Билдәле шәхестәре == * [[Ғәзизов Хәтиб Шәрифйән улы]] (1.05.1949), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2003)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4957-zizov-kh-tib-sh-rifj-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ғәзизов Хәтиб Шәрифйән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421183207/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4957-zizov-kh-tib-sh-rifj-n-uly |date=2016-04-21 }}{{V|27|04|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2132-berl-boraj-r-nynda-y-auyl}}{{V|27|04|2019}} * [http://ufagen.ru/places/buraevskiy/berlachevo.html Берлячево (Четвертаково) на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}} * [https://www.komandirovka.ru/cities/berlyachevo/ Деревня Берлячево, Республика Башкортостан. Сайт «Командировка.ру»] {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] od9f0n7wgt58swb4w6xms692hny5bsg 0 11178 1304950 1289120 2026-09-12T13:19:10Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289120|1289120]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304950 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бигәнәй''' ({{lang-ru|Бигиняево}}; боронғо атамаһы '''Яңы Ҡангилде''') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 183 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218822002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||183||89||94||48,6||51,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 21 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡайынлыҡ (Борай районы)|Ҡайынлыҡ]]): 2 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 89 км == Билдәле шәхестәре == * [[Майский Сәхиб Нурлығаян улы|Майский (Мәхүбғәлиев) Сәхиб Нурлығаян улы]] (17.01.1901—24.01.1943), [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы|граждандар]], [[Совет-фин һуғышы (1939—1940)|совет-фин]] һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы хәрби хеҙмәткәр, механизацияланған бригада командиры урынбаҫары, гвардия подполковнигы. [[Советтар Союзы Геройы]] (1940). * [[Мөхәсимова Рәлинә Риф ҡыҙы]] (26.09.1964), мәҙәниәт өлкәһе эшмәкәре. 1984 йылдан [[Краснокама районы]] [[Яңы Ҡайынлыҡ]] ауыл мәҙәниәт йорто директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).<ref>[http://maps.kulturarb.ru/rb/1239-izvestnye-lyudi-krasnokamskogo-rajona? Известные люди Краснокамского района. Мохасимова Ралина Рифовна. Сайт «Культурный мир Башкортостана»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913201904/http://maps.kulturarb.ru/rb/1239-izvestnye-lyudi-krasnokamskogo-rajona |date=2019-09-13 }}{{ref-ru}}{{V|9|09|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|9|09|2019}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.]{{ref-ru}} {{V|9|09|2019}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2213-big-n-j-ya-y-angilde-boraj-r-nynda-y-auyl}}{{V|9|09|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] sg6fqs2cmhkl4gthtrb0zhtd0zge5jm 0 11179 1304949 1289121 2026-09-12T13:18:51Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289121|1289121]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304949 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Бикйән |статус = ауыл |башҡортса исеме = Бикйән |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 51 | lat_sec = 52 |lon_deg = 55 | lon_min = 23 | lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 183 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452960 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218813002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Бикйән''' ({{lang-ru|Бикзян}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 183 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452960, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218813002. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||183||87||96||47,5||52,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 3 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 70 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] dah8qewm7h6bbaqx3upspcsxwfvssnb 0 11180 1304941 1289129 2026-09-12T13:16:15Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289129|1289129]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304941 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Оло Баҙрак |статус = ауыл |башҡортса исеме = Оло Баҙрак |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 41 | lat_sec = 33 |lon_deg = 55 | lon_min = 15 | lon_sec = 37 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 430 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452975 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218807001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Оло Баҙрак''' ({{lang-ru|Большебадраково}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 430 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452975, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218807001. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||430||214||216||49,8||50,2 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 21 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 89 км == Билдәле шәхестәре== * [[Мөхәмәтйәнов Файыҡ Тимерйән улы]] (1921—2009) — журналист, шағир. * [[Сәмиғуллин Рәдис Ниғәмәтйән улы]] (16.04.1939), ғалим-ветеринар врач. Ветеринария фәндәре докторы (1991), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008), РСФСР ауыл хужалығының социалистик ярыш отличнигы (1976, 1978)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/11051-s-mi-ullin-r-dis-ni-m-tj-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Сәмиғуллин Рәдис Ниғәмәтйән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421142121/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11051-s-mi-ullin-r-dis-ni-m-tj-n-uly |date=2016-04-21 }}{{V|12|04|2019}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/9889-olo-ba-ra-boraj-r-nynda-y-auyl}}{{V|13|04|2019}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] az9yy61la4shoak7gsh7bau62sk3jsu 0 11182 1304962 1289108 2026-09-12T13:23:34Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289108|1289108]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304962 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Борай''' ({{lang-ru|Бураево}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 9522 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452960, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218813001. == Тарихы == Ауылға нигеҙҙе [[Танып йылғаһы]] буйындағы урмандарҙа солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән аҫаба башҡорт Борай Ерғужиндың [[1910 йылда]] һалыуы билдәле. [[1816 йыл]]да [[Йәлдәк ырыуы]] башҡорттары Мусай Йәшбулатов һәм яңы суҡындырылған Якушка Исаевтар аҫабалыҡ хоҡуғы нигеҙендә [[Себергән]] һәм [[Әзәк]] йылғалары араһында ятҡан ерҙәргә хужа була<ref name="Борай">{{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Елдяк. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-eldek-tom-13-ufa-2015/page/172 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2015 |том=13, |страниц=600 |страницы=91-92|тираж = 3 000 |isbn= 978-5-85051-605-5|ref= }}</ref>. [[1795 йыл]]да үткәрелгән V рәүиз материалдарында ауылдағы 87 ихатала 639 [[башҡорт]], 6 ихатала 38 [[типтәр]] (ерһеҙ башҡорт), 5 ихатала 26 [[ҡаҙаҡ]], ә 1816 йылда — 140 ихатала 1 мең 62 башҡорт, 62 типтәр, 12 [[яһаҡ татары]] (административ даирәлә эшләүселәр) теркәлә. [[1834 йыл]]да — 269 ихатала 1584 башҡорт, 62 типтәр, 12 яһаҡ татары; [[1859 йыл]]да — 441 ихатала 2331 аҫаба башҡорт, 11 ихатала 65 керҙәш (припущенник); [[1870 йыл]]да — 450 ихатала 2682 башҡорт; [[1920 йыл]]да 839 ихатала 4297 башҡорт йәшәй<ref name="Борай" />. Аҫаба башҡорт Килмәттең улы зауряд-йөҙ башы Миңлебай Вәлитов [[1807 йыл]]да [[7-се башҡорт полкы]] составында Пруссия территорияһында хәрби походта була. Артабанғы йылдарҙа 6 тапҡыр [[Урал йылғаһы]] буйында сик буйы һыҙатын һаҡлауға ылыҡтырыла. Килмәттең икенсе улы йорт старшинаһы Әбделхалиҡ Тимербаев 4 тапҡыр сик буйы хеҙмәтенә саҡырыла. Килмәттең Тимерғәли Нуретдин исемле улдары [[1830]] — [[1837 йыл]]дарҙа Бөрө өйәҙ судында ауыл заседателдәре булып сығыш яһай<ref name="Борай" />. [[1864 йыл]]да Борай шул исемдәге улус үҙәге булып китә. 1870 йылда бында 4 мәсет (1842 йылда - 3), 5 училище, 4 тирмән, 40 кибет эшләй, аҙнаның шишәмбе көндәрендә баҙар, ә 20 - 27 декабрҙә йәрминкә була. [[XIX быуат]] аҙағында шәхси китап магазины эшләй. Ауыл халҡы белемгә тартыла, шуға ла [[1737 йыл]]да Ғүмәр Усаев (Умир Мусаев), [[Себер даруғаһы]] Кущин улусының Рахманғол ауылында йәшәп, башҡорт балаларын уҡытыу менән шөғөлләнә. XVIII быуаттың 30-сы йылдарында Ырымбур экспедицияһы башлығы И. К. Кирилловтың дуҫы — Әхмәт мулла Бораев Башҡортостанда киң танылған шәхес була, уның Борай Ерғужиндың вариҫы булыуы ла ихтимал. Уның Кирилловҡа яҙған хаттары Мәскәү архивтарында һаҡлана<ref name="Борай" />. [[1917 йыл]]да [[Борай ауылы]] Борай улусы үҙәге була. Унда 1122 [[башҡорт]] (201 ихата), 161 [[татар]] (29 ихата), 114 [[типтәр]] (23 ихата), 80 [[урыҫ]] (8 ихата), 8 [[мари]] милләтенә ҡараған (2 ихата) кеше йәшәй<ref name="Борай" />. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||9522||4484||5038||47,1||52,9 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Билдәле шәхестәре == * [[Абазов Фәнис Фәметдин улы]], педагог, педагогия фәндәре докторы (2002). Башҡортостандың халыҡ мәғарифы атҡаҙанған хеҙмәкәре (1993), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1984). * [[Билалова Сулпан Билал ҡыҙы]] (1965 т.), рәссам, график, дизайнер, педагог. * [[Володина Октябрина Федоровна]] (10.09.1927), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, 1-се мәктәптә 1949—1982 йылдарҙа эшләгән педагогик хеҙмәт ветераны. * [[Ғиләжетдинов Салауат Мөхәмәт улы]] (1.01.1959), [[башҡорт]] рәссамы. Рәсәй Рәссамдар союзының Башҡортостан төбәк бүлексәһе идараһындағы «Графика» секцияһы етәксеһе, Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы. * [[Сәхиб Майский|Майский (Мәхүбғәлиев) Сәхиб Нурлығаян улы]] (17.01.1901—24.01.1943) — Рәсәйҙәге Граждандар, совет-фин һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һуғыштарында ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1940). Гвардия подполковнигы. * [[Лобов Владимир Николаевич]] (22.07.1935), [[СССР]]-ҙың хәрби эшмәкәре, армия генералы (1989), профессор. * [[Солтанов Айрат Хәмит улы]] (28.01.1962), театр актёры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2012). * [[Хәмитов Шәрәфетдин Йософ улы]] (1864—?) 1-се гильдия сауҙагәре. Борай ихтилалының етәксеһе. * [[Шәрипов Глүс Ләбиб улы]] (1950), ғалим-физик химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәр докторы (1992), профессор (2013). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). * [[Әхмәров Ҡасим Закир улы]] (7.11.1900—11.02.1969), башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|9|02|2022}} * {{ИСДБ}}{{ref-ru}} {{V|9|02|2022}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|81157}}{{V|9|02|2022}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Башҡорттар һаны буйынса Рәсәй тораҡ пункттары}} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] by9jovhmfjzejec47m3zhbwajzi76zn 0 11183 1304948 1289122 2026-09-12T13:18:31Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289122|1289122]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304948 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Боҫтанай |статус = ауыл |башҡортса исеме = Боҫтанай |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 56 | lat_sec = 23 |lon_deg = 55 | lon_min = 15 | lon_sec = 1 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 156 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452955 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218831004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Боҫтанай''' ({{lang-ru|Бустанаево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 156 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452955, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218831004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||156||82||74||52,6||47,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 17 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡуҙбай]]): 5 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 51 км == Билдәле шәхестәр == * [[Усманова Рафиға Карам ҡыҙы]] (1954) — журналист, шағир һәм яҙыусы, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Яҙыусылар союздары ағзаһы (1997). == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] 1d3rcuaxzyxwhuurjrayi1wooppt0uh 0 11185 1304946 1289124 2026-09-12T13:17:48Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289124|1289124]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304946 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Варзитамаҡ''' ({{lang-ru|Варзитамак}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 91 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452964, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218816007. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||91||44||47||48,4||51,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 14 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Ваныш-Алпауыт]]): 10 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 88 км == Билдәле шәхестәре == * [[Зәйнәшев Нәҙим Карам улы]] (29.06.1929, ғалим-инженер‑электрик, иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник (1970) һәм иҡтисад фәндәре (2000) докторы, профессор (1977). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1997) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған фән эшмәкәре<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/4865-z-jn-shev-n-im-karam-uly Башҡорт энциклопедияһы — Зәйнәшев Нәҙим Карам улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421091254/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/4865-z-jn-shev-n-im-karam-uly |date=2016-04-21 }}{{V|27|06|2019}}</ref>. == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} * [http://ufagen.ru/places/buraevskiy/varzitamakovo.html Варзитамак на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|27|06|2019}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] owrblcy7w22dkriyyrzvrss3q40ul1y 0 11187 1304945 1289125 2026-09-12T13:17:31Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289125|1289125]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304945 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Воткөрйә |статус = ауыл |башҡортса исеме = Воткөрйә |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 46 | lat_sec = 31 |lon_deg = 54 | lon_min = 54 | lon_sec = 25 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 30 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452972 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218840003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Воткөрйә''' ({{lang-ru|Воткурзя}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 30 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452972, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218840003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||30||15||15||50,0||50,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 38 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Таңатар (Борай районы)|Таңатар]]): 6 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 106 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] qbcif1n3y4o6i8buogft02r4vqrm39j 0 11188 1304944 1289126 2026-09-12T13:17:14Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289126|1289126]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304944 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ғүмәр}} {{ТП-Рәсәй|Ғүмәр |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ғүмәр |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 42 | lat_sec = 15 |lon_deg = 55 | lon_min = 34 | lon_sec = 37 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 27 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452968 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218804004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ғүмәр''' ({{lang-ru|Гумерово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 27 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452968, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218804004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||27||10||17||37,0||63,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 20 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Әжәк]]): 13 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 88 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] 58c3jq2nia561qenqky03liu8c2ua8p 0 11190 1304943 1289127 2026-09-12T13:16:51Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289127|1289127]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304943 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Дауытлар |статус = ауыл |башҡортса исеме = Дауытлар |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 46 | lat_sec = 7 |lon_deg = 55 | lon_min = 42 | lon_sec = 38 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 220 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452967 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218825003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Дауытлар''' ({{lang-ru|Даутларово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 220 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452967, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218825003. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||220||101||119||45,9||54,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 26 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Кәшкәләү]]): 2 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 94 км == Билдәле шәхсетәр == * [[Насретдинов Фәүәрис Хәниф улы]] (1957) — сәйәсмән, механизатор. == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] k4uwe1ploxdq3m0faw3tbcewmyrl9lp 0 11191 1304942 1289128 2026-09-12T13:16:32Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289128|1289128]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304942 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Дүсмәт |статус = ауыл |башҡортса исеме = Дүсмәт |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 52 | lat_sec = 24 |lon_deg = 55 | lon_min = 28 | lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 96 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452960 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218813003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Дүсмәт''' ({{lang-ru|Дюсметово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 96 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452960, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218813003. == Тарихы == Ауылға Борай Ерғужиндың бүләһе Дүсмәт исеме ҡушылған. [[1741 йыл]]да бер туған Дүсмәт һәм Ураз Ураз ауылында йәшәй. Йылан улусынан Ҡарасай Ураҡсин, Дусмәт менән Ураздың аҫаба ерҙәрен тартып алыу маҡсатында, уларҙы Ҡаҙан өйәҙенән килгән татарҙар тип судҡа бирә. Әммә суд тикшереүе барышында Дүсмәт менән Ураздың Борай Ерғужиндың бүләләре булыуы иҫбатлана, һәм улар аҫаба башҡорттар тип таныла. 1795 йылдағы рәүиз ауылдағы 9 ихатала 47 башҡорттоң йәшәүен теркәй. [[1816 й.]] - 136 башҡорт, 1834 й. - 140, 1859 й. - 279, 1870 й. - 318, [[1920 йыл]]да 449 башҡорт иҫәпкә алына<ref name="Борай">{{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Елдяк. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-eldek-tom-13-ufa-2015/page/172 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2015 |том=13, |страниц=600 |страницы=92-93|тираж = 3 000 |isbn= 978-5-85051-605-5|ref= }}</ref>. [[1837 йыл]]дың 7 сентябрендә ауылда керҙәштәрҙең (припущенниктар) дә йәшәүе теркәлә. Ерҙәре алпауыт Ильинскийға тапшырылыу сәбәпле, ауыл икенсе урынға күсерелә, шуға ла ул Яңауыл тип тә атала башлай. [[Кальнин улусы]] ерҙәренә күсерелеүгә бәйле ауылдың ир-егеттәре [[1839 йыл]]да йәйге сик буйы һыҙатында хеҙмәт итеүҙән азат ителә. 90 кеше яңы урындан 15 дисәтина ер ала<ref name="Борай" />. Зауряд-йөҙ башы Мөхәмәдиәр Ҡорбанғәлин (Ҡазбулат улы) 4 тапҡыр Урал йылғаһы буйындағы сик буйы хеҙмәтенә саҡырыла. [[1917 йыл]]ғы рәүиздә ауылдағы 89 ихатала 488 [[башҡорт]] теркәлә<ref name="Борай" />. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||96||46||50||47,9||52,1 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 4 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 4 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 73 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Сығанаҡтар == * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} * {{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Елдяк. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-eldek-tom-13-ufa-2015/page/172 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2015 |том=13, |страниц=600 |страницы=92-93|тираж = 3 000 |isbn= 978-5-85051-605-5|ref= }} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] sbdtjz52nrk405totru1m5cvhi0wrub 0 11233 1304940 1289130 2026-09-12T13:15:54Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289130|1289130]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304940 wikitext text/x-wiki {{Шуҡ|Бикмәт}} {{ТП-Рәсәй|Иҫке Бикмәт |статус = ауыл |башҡортса исеме = Иҫке Бикмәт |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 44 | lat_sec = 27 |lon_deg = 55 | lon_min = 21 | lon_sec = 31 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл Советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = {{ Население | Старобикметово | тс }} |иҫәп алыу йылы = {{ Население | Старобикметово | г }} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452976 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218807009 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Иҫке Бикмәт''' ({{lang-ru|Старобикметово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 328 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452976, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218807009. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||328||159||169||48,5||51,5 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 18 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 86 км == Билдәле шәхестәре == * [[Батырша Биккинә улы Абдулов]] 10-сы Башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры. * [[Бикбов Сәрүәй Шәйбәк улы]] (26.10.1908—5.02.1990), [[КПСС|партия]], дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1956—1972 йылдарҙа Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 2—8-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1948), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971), өс [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1944, 1945, 1967) ордендары кавалеры * [[Шакиров Мәғнәүи Мәүли улы]] (19.03.1942—16.11.2006) — [ауыл хужалығы]], партия һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре, агроном. 1979 йылдан [[КПСС]]-тың [[Мишкә районы|Мишкә район]] комитетының икенсе секретары, 1985 йылдан халыҡ депутаттарының Борай район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—2000 йылдарҙа — район хакимиәте башлығы. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/4340-i-ke-bikm-t-boraj-r-nynda-y-auyl}} * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] t2qs5h5h9t67xhdfe9ty7dxjmyxmizm 0 11235 1304939 1289132 2026-09-12T13:15:20Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289132|1289132]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304939 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Иҫке Киҙгән |статус = ауыл |башҡортса исеме = Иҫке Киҙгән |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 54 | lat_sec = 38 |lon_deg = 55 | lon_min = 41 | lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 157 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452966 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218837007 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Иҫке Киҙгән''' ({{lang-ru|Старокизганово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 157 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452966, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218837007. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||157||76||81||48,4||51,6 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 24 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Яңы Киҙгән]]): 3 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 92 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] mnl39456rpnlr3cpgtwvlji1ahbl0sm 0 11236 1304938 1289133 2026-09-12T13:14:47Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289133|1289133]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304938 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Иҫке Көрйә |статус = ауыл |башҡортса исеме = Иҫке Көрйә |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 49 | lat_sec = 0 |lon_deg = 55 | lon_min = 2 | lon_sec = 18 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Борай районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 147 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452972 |почта индекстары = |телефон коды = 34756 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80218840008 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Иҫке Көрйә''' ({{lang-ru|Старокурзя}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Борай районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 147 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452972, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80218840008. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||147||75||72||51,0||49,0 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Борай]]): 39 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Таңатар (Борай районы)|Таңатар]]): 7 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 107 км == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978–5–295–04683–4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Борай районы ауылдары}} [[Категория:Борай районы ауылдары]] t0egagvv9fv9qzl1g6gr58f8lmloz84 0 11822 1305153 1288785 2026-09-12T14:25:46Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288785|1288785]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305153 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | башкирское название = Талбазы | оригинальное название = {{lang-ru|Толбазы}} | герб = | флаг = | lat_deg = 54.005951 | lon_deg = 55.894219 | CoordScale = | регион = Башҡортостан | регион в таблице = | изображение = Tolbazi 2.jpg | район = Аургазинский район | район в таблице = Ауырғазы районы{{!}}Ауырғазы | вид поселения = ауыл советы | поселение = Талбазы ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Талбазы | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = 1747 | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Толбазы | тс }} | год переписи = {{ Население | Толбазы | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[сыуаштар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]]-[[сөнниҙәр]], [[православие динен тотоусылар]] | этнохороним = | почтовый индекс = 453480, 453481 | телефонный код = 34745 | цифровой идентификатор = 80205846001 | сайт = }} '''Талбазы''' ({{lang-ru|Толбазы}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл, район үҙәге. [[Талбазы ауыл Советы (Ауырғазы районы)|Талбазы ауыл Советы]]ның административ үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 10114 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref><ref> {{БЭ2013|76074}}</ref>. Почта индексы — 453480, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205846001. == Географияһы == Ауыл Өфөнән көньяҡҡа 78 саҡрым алыҫлыҡта һәм Стәрлетамаҡтан төньяҡҡа табан 35 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылдың майҙаны: 1221,097 га. Ауыл рельефы тулҡынлы-убалы, уйпатлыҡтарҙа быуалар һәм күлдәр урынлашҡан. Ауыл территорияһында тәбиғи күлдәр бар: Эскәрекүл, Ауылкүл, Арғыкүл, Урал һәм башҡалар. Һыу үткәргестәр ҡоролғанға тиклем күлдәр халыҡ өсөн төп эсәр һыу сығанағы булған. == Тарихы == Талбазы ауылына 1735 йылда 1734—1744 йылдарҙағы Ырымбур экспедицияһы начальнигы И. К. Кирилов күрһәтмәһе буйынса почта ямы булараҡ нгеҙ һалына. 1742 (башҡа мәғлүмәт буйынса 1747 йылдан), типтәрҙәр һәм мишәрҙәр Меркет-Мең улусының аҫаба башҡорттарынан оброк түләү шарты менән ер алып, керҙәшлек килешеүе төҙөгәндән һуң, билдәле була. Типтәрҙәр 5-се һәм 7-се командаларға ҡарай. Бында Түбәнге Новгород губернаһының Ҙур Ҡыҙыл Яр (Большой Красный Яр) ауылынан күсеп килгән хеҙмәтле татарҙар ҙа була. Һуңынан уларҙың күбеһе Баҡай Түрһәғәҙе ауылына күсенә. 1779 йылда шундай уҡ килешеү менән — яһаҡлы татарҙарҙың яңы төркөмө килә. 1795 йылда улар 30 кеше, 64 йылдан һуң Талбазыла 3 мишәр һәм 40 типтәр йорто иҫәпләнә, унда 258 ир-ат һәм 267 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. 1795 йылда 5 яһаҡлы һәм 20 хеҙмәтле татар Баҡай Түрһәғәҙе ауылына күсенә<ref>{{ИСДБ|страница= 54}}</ref>. 1865 йылға тиклем ауыл Ырымбур губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙенә ҡараған. Уны бүлгәндән һуң 1865 йылда Талбазының ике өлөшөнә Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙенә ҡарай башлай. 1865 йылда Талбазыла (Ғәҙелморатта) 64 йортта 570 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище, почта станцияһы булған. 1906 йылда мәсет, 3 бакалея кибете, запас иген һааҡлай торған мөгәзәй, почта бүлексәһе теркәлгән. XIX быуат аҙағында Талбазыға — XVIII быуат уртаһында нигеҙләнгән Ғәҙелморат ауылы, 1983 йылда 1893 йылда нигеҙләнгән Софиполь ауылы ҡушылған<ref> {{БЭ2013|76074}}</ref>. 1930 йылдан алып ауыл Яңы Ҡарамалы районына инә. 1940 йылда район Ауырғазы тип үҙгәртелә, ә Талбазы уның административ үҙәге итеп билдәләнә. == Бөгөнгөһө == ;Иҡтисады Ауыл хужалығын хеҙмәтләндереүсе тармаҡ предприятиелары һәм ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеүсе предприятиелар урынлашҡан. 3 кирбес заводы, урман хужалығы, һөт заводы, аҙыҡ-түлек комбинаты эшләй. ;Транспорты Ауыл аша Өфө-Ырымбур федераль юл (автоюл) үтә ;Социаль өлкә Ауылда башлыса бер ҡатлы ағас һәм кирбес йорттар төҙөлгән; шулай уҡ ике һәм өс ҡатлы йорттар бар. Ул көньяҡ-көнбайыш, төньяҡ, көнсығыш, шулай уҡ «Софиполь» биҫтәләренә бүленгән. Иң оҙоно — Ленин урамы, ул бөтә ауыл буйлап төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған. Ауыл тулыһынса электрлаштырылған, радиолаштырылған. Күп фатирлы йорттарҙы, производство объекттарын, учреждение һәм ойошма биналарын йылылыҡ менән тәьмин итеү тәбиғи газға күсерелгән үҙәк һәм квартал ҡаҙанлыҡтары менән тәьмин ителә. Күп йорттар газ менән йылытыла. Һыу үткәргес эшләй. ;Мәғариф һәм мәҙәниәт Талбазы лицейы, урта һәм төп мәктәп, һөнәри лицей һәм башҡорт гимназияһы, Б.Ғайсин исемендәге балалар музыка мәктәбе, 6 балалар баҡсаһы, район үҙәк дауаханаһы, район мәҙәниәт йорто (6 халыҡ художество үҙешмәкәр коллективы, шул иҫәптән, Ауырғазы халыҡ театры), үҙәк район китапханаһы, балалар китапханаһы, балалар ижады үҙәге, балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе, Ауырғазы тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы эшләй. Мәсет, сиркәү бар<ref> {{БЭ2013|76074}}</ref>. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||| |- | 1920 йыл 26 август||1800|||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||3201||1565||1636 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||2550||1076||1474 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||4438||2100||2338 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||6810||3457||3353 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||9022||4312||4710 |- | 2002 йыл 9 октябрь||10164||4843||5321 |- | 2010 йыл 14 октябрь||10114||4740||5374 |- |} ;Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (62,1 %), сыуаштар (15,2 %), башҡорттар (10,2 %)<ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>. {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Ревизия материалдары == 1850 йылда<ref>[https://basharchive.ru/census/reviz/40351/ ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Талбазы ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана. == Урамдары == {{Колонки|6}} * Еңеүҙең 50 йыллығы урамы {{lang-ru|улица 50 лет Победы}} * 7 Ноябрь урамы {{lang-ru|улица 7 Ноября}} * 8 Март урамы {{lang-ru|улица 8 Марта}} * Бәхти Ғәйсин урамы {{lang-ru|улица Бахти Гайсина}} * Бикташев урамы {{lang-ru|улица Бикташева}} * Вәлитов урамы {{lang-ru|улица Валитова}} * Яҙғы урам {{lang-ru|Весенняя улица}} * Волочаев урамы {{lang-ru|Волочаевская улица}} * Көнсығыш урамы {{lang-ru|Восточная улица}} * Гагарин урамы {{lang-ru|улица Гагарина}} * Ғәликәйев урамы {{lang-ru|улица Галикеева}} * Гәрәев урамы {{lang-ru|улица Гареева}} * Гоголь урамы {{lang-ru|улица Гоголя}} * Грибоедов урамы {{lang-ru|улица Грибоедова}} * Гөлнәҙек урамы {{lang-ru|улица Гульназек}} * Алыҫ урам {{lang-ru|Дальняя улица}} * Юлсылар урамы {{lang-ru|улица Дорожников}} * Дуҫлыҡ урамы {{lang-ru|улица Дружбы}} * Имәндәр урамы {{lang-ru|улица Дубки}} * Завод урамы {{lang-ru|улица Заводская}} * Көнбайыш урам {{lang-ru|Западная улица}} * Төҙөүсе урамы {{lang-ru|улица Зодчего}} * Ибраһимов урамы {{lang-ru|улица Ибрагимова}} * Интернациональ урам {{lang-ru|улица Интернациональная}} * Ишмырҙин урамы {{lang-ru|улица Ишмурзина}} * К.Иванов урамы {{lang-ru|улица К.Иванова}} * Киров урамы {{lang-ru|улица Кирова}} * Коллектив тыҡрыҡ {{lang-ru|Коллективный переулок}} * Колхоз урамы {{lang-ru|Колхозная улица}} * Комаров урамы {{lang-ru|улица Комарова}} * Косенко урамы {{lang-ru|улица Косенко}} * Крупская урамы {{lang-ru|улица Крупская}} * Мәҙәниәт урамы {{lang-ru|Культурная улица}} * Курчатов урамы {{lang-ru|улица Курчатова}} * Кутузов урамы {{lang-ru|улица Кутузова}} * Ленин урамы {{lang-ru|улица Ленина}} * Урман урамы {{lang-ru|Лесная улица}} * Лира Шарипова урамы {{lang-ru|улица Лиры Шариповой}} * Логачев урамы {{lang-ru|улица Логачева}} * Ломоносов урамы {{lang-ru|улица Ломоносова}} * Болон урамы {{lang-ru|Луговая улица}} * М. Ғафури урамы {{lang-ru|улица М.Гафури}} * М.Горький урамы {{lang-ru|улица М.Горького}} * Макаренко урамы {{lang-ru|улица Макаренко}} * Малахов урамы {{lang-ru|улица Малахова}} * Матросов урамы {{lang-ru|улица Матросова}} * Маяковский урамы {{lang-ru|улица Маяковского}} * Мирсәйетов урамы {{lang-ru|улица Мирсаитова}} * Йәштәр урамы {{lang-ru|Молодежная улица}} * Ноғоманов урамы {{lang-ru|улица Нагуманова}} * Нәҙир Сәғәҙиев урамы {{lang-ru|улица Надира Сагадиева}} * Николаев урамы {{lang-ru|улица Николаева}} * Яңы Өфө урамы {{lang-ru|Ново-Уфимская улица}} * Өлгөлө урам {{lang-ru|Образцовая улица}} * Көҙгө урам —{{lang-ru|Осенняя улица}} * Островский урамы {{lang-ru|улица Островского}} * Парк урамы {{lang-ru|Парковая улица}} * Партизан урамы {{lang-ru|Партизанская улица}} * Беренсе Май урамы {{lang-ru|Первомайская улица}} * Баҫыу урамы {{lang-ru|Полевая улица}} * Дөрөҫлөк урамы {{lang-ru|улица Правды}} * Дөрөҫлөк тыҡрығы {{lang-ru|переулок Правды}} * Пушкин урамы {{lang-ru|улица Пушкина}} * Р.Әхтәмов урамы {{lang-ru|улица Р.Ахтямова}} * Шатлыҡ урамы {{lang-ru|Радостная улица}} * Йәйғор урамы {{lang-ru|Радужная улица}} * Миләш урамы {{lang-ru|Рябиновая улица}} * С.Лазо урамы {{lang-ru|улица С.Лазо}} * С.Юлаев урамы {{lang-ru|улица С.Юлаева}} * Сабитов урамы {{lang-ru|улица Сабитова}} * Яҡты тыҡрыҡ {{lang-ru|Светлый переулок}} * Азатлыҡ урамы {{lang-ru|улица Свободы}} * Төньяҡ тыҡрыҡ {{lang-ru|Северный переулок}} * Ауыл урамы {{lang-ru|Сельская улица}} * Сергеев урамы {{lang-ru|улица Сергеева}} * Совет урамы {{lang-ru|Советская улица}} * Ҡояш урамы {{lang-ru|Солнечная улица}} * Софиополь урамы {{lang-ru|Софиопольская улица}} * Социалистик урамы {{lang-ru|Социалистическая улица}} * Төҙөлөш урамы {{lang-ru|Строительная улица}} * Суворов урамы {{lang-ru|улица Суворова}} * Титов урамы {{lang-ru|улица Титова}} * Тыныс урам {{lang-ru|Тихая улица}} * Хеҙмәт урамы {{lang-ru|Трудовая улица}} * Туҡаев урамы {{lang-ru|улица Тукаева}} * Уңышлы урамы {{lang-ru|Успешная улица}} * Уңайлы тыҡрыҡ {{lang-ru|Уютный переулок}} * Фрунзе урамы {{lang-ru|улица Фрунзе}} * Химиктар урамы {{lang-ru|улица Химиков}} * Игенселәр урамы {{lang-ru|улица Хлеборобов}} * Сәскә урамы {{lang-ru|Цветочная улица}} * Чанышев урамы {{lang-ru|улица Чанышева}} * Чапаев урамы {{lang-ru|улица Чапаева}} * Чкалов урамы {{lang-ru|улица Чкалова}} * Шайморатов урамы {{lang-ru|улица Шаймуратова}} * Шевченко урамы {{lang-ru|улица Шевченко}} * Мәктәп урамы {{lang-ru|Школьная улица}} * Энергетиктар урамы {{lang-ru|улица Энергетиков}} * Энтузиастар урамы {{lang-ru|улица Энтузиастов}} * Йәғәфәров урамы {{lang-ru|улица Ягафарова}}<ref>[https://www.gosspravka.ru/02/005/000001.html Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 3 по Республике Башкортостан]</ref>. {{Колонки|конец}} == Билдәле шәхестәре == * [[Йәғәфәрова Гүзәл Ғабдулла ҡыҙы]] ([[1 апрель]] [[1945 йыл]]) — биотехнолог. Техник фәндәре докторы (1994), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2000)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/75079/ Йәғәфәрова Г.Ғ.]</ref> * [[Дьяконова Мария Ивановна]] ([[14 ноябрь]] [[1918 йыл]]—[[2 апрель]] [[2005 йыл]]) — табип, медицина эшмәкәре. 1961—1974 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, отставкалағы медицина хеҙмәте капитаны. РСФСР-ҙың һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (1991)<ref>.[http://www.moypolk.ru/sterlitamak/soldiers/dyakonova-mariya-ivanovna. Официальный сайт движения «Бесмертный полк». Дьяконова Мария Ивановна]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|12|11|2018}}</ref>. * [[Зыязитдинова Гөлшат Ибраһим ҡыҙы]] ([[22 сентябрь]] [[1947 йыл]]) — башҡорт театр һәм кино актёры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2003). * [[Нәсибуллин Энгель Харый улы]] — совет һәм Рәсәй рәссамы һәм скульпторы, А. С. Пушкин әҫәрҙәренең иллюстраторы. * [[Әмирханова Ғәлиәбаныу (Миңлеғаян) Мосараф ҡыҙы]] ([[5 июль]] [[1929 йыл]]—[[13 август]] [[2014 йыл]]) — театр актёры. 1954 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1949—1984 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1979)<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/17397-mirkhanova-li-banyu-mi-le-ayan-mosaraf-y-y Башҡорт энциклопедияһы — Әмирханова Ғәлиәбаныу (Миңлеғаян) Мосараф ҡыҙы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|3|07|2019}}</ref>. * [[Әсфәтуллин Салауат Ғәзим улы]] ([[21 июнь]] [[1952 йыл]]) — 1988 йылдан Калуга өлкәһендә йәшәп, рус телендә ижад итеүсе журналист һәм яҙыусы. Рәсәй Федерацияһының Журналистар (1998) һәм Яҙыусылар (2007) союздары ағзаһы. Калуга өлкәһенең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). * [[Фёдоров Сергей Владимирович]] ([[12 июнь]] [[1968 йыл]]) — хирург. Медицина фәндәре докторы (2006)<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/94133/ Фёдоров С. В.]</ref>. * [[Хәсәнов Марс Мәғнәүи улы]] ([[22 май]] [[1955 йыл]]) — Рәсәй ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы, "Газпромнефть"тең фән буйынса директоры һәм Каспий төбәге илдәренең күҙәтеү советы рәйестәше. == Фоторәсемдәр == <gallery> Церковь в Толбазах.jpg|Сиркәү Мечеть в Толбазах.jpg |Мәсет Ауырғазы районы Талбазы ауылы.jpg Ауырғазы районы Талбазы.jpg </gallery> == Видеояҙмаларҙа == * {{YouTube|8TpL3_OeCn0|logo=1}}Сабантуй — 2021 в с. Толбазы Аургазинского района * {{YouTube|ucoMqljSL3M|logo=1}}Встреча гостей IV Всемирной фольклориады в Аургазинском районе == Иҫтәлекле урындары == * Тыл эшсәндәре һәйкәле<ref>{{cite web|title=В с.Толбазы состоялось открытие памятника «Труженикам тыла»|url=https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/103971/|website=Муниципальный район Аргузинский район Республики Башкортостан|date=2014-10-10|accessdate=2021-08-01|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210801101745/https://aurgazy.bashkortostan.ru/presscenter/news/103971/ |date=2021-08-01 }}</ref> == Тирә-яҡ мөхит == ; Ер-һыу атамалары: ''Йылға-күлдәр'': * '''Эскәрекүл''' күле, «эскәре»- «төпкөлдәге» һәм «күл» тигән һүҙҙәрҙән яһалған<ref>[https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=3a3dc19730813ca9a8&dl=0c923caefb6bc60428 Башҡортостан Республикаһы топонимдар һүҙлеге]</ref> * '''Ауылкүл''' күле * '''Арғыкүл''' күле * '''Урал''' күле == Матбуғатта == * В Толбазинскую райбольницу поступило новое оборудование<ref>[https://aur-vesti.info/news/obshchestvo/2022-04-02/v-tolbazinskuyu-raybolnitsu-postupilo-novoe-oborudovanie-2753825 Аургазинский вестник]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, Ауырғазы хәбәрҙәре, 2 апрель 2022 йыл == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|76074}} * {{ИСДБ|страница=54}} * [https://basharchive.ru/census/reviz/86118/ 1816 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/40351/ 1850 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://basharchive.ru/census/reviz/59575/ 1834 ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://vk.com/doc-73607076_317281216?hash=3a3dc19730813ca9a8&dl=0c923caefb6bc60428 Башҡортостан Республикаһы топонимдар һүҙлеге] {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} <references/> {{Ауырғазы районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] 5s0bnvzezm92m5yd8wd5naefyxc0jxc 0 12209 1304947 1289123 2026-09-12T13:18:08Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1289123|1289123]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1304947 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ваныш |статус = ауыл |башҡортса исеме = Ваныш |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 55 | lat_min = 55 | lat_sec = 58 |lon_deg = 54 | lon_min = 57 | lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Ҡалтасы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 37 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452866 |почта индекстары = |телефон коды =34779 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80233847004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Ваныш''' ({{lang-ru|Ванышево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ҡалтасы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 37 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452866, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80233847004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||193||87||106||45,1||54,9 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||253||114||139||45,1||54,9 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||232||99||133||42,7||57,3 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||164||72||92||43,9||56,1 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||61||23||38||37,7||62,3 |- | 2002 йыл 9 октябрь||50||23||27||46,0||54,0 |- | 2010 йыл 14 октябрь||37||18||19||48,6||51,4 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡалтасы]]): 18 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Красный Холм (Ҡалтасы районы)|Красный Холм]]): 8 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 43 км == Урамдары == Урам исемдәре<ref>[http://dom.sputnik.ru/addr/bashkortostan-kaltasinskii-vanyshevo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022649/http://dom.sputnik.ru/addr/bashkortostan-kaltasinskii-vanyshevo |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022649/http://dom.sputnik.ru/addr/bashkortostan-kaltasinskii-vanyshevo |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022649/http://dom.sputnik.ru/addr/bashkortostan-kaltasinskii-vanyshevo |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022649/http://dom.sputnik.ru/addr/bashkortostan-kaltasinskii-vanyshevo |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022649/http://dom.sputnik.ru/addr/bashkortostan-kaltasinskii-vanyshevo |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022649/http://dom.sputnik.ru/addr/bashkortostan-kaltasinskii-vanyshevo |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022649/http://dom.sputnik.ru/addr/bashkortostan-kaltasinskii-vanyshevo |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022649/http://dom.sputnik.ru/addr/bashkortostan-kaltasinskii-vanyshevo |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022649/http://dom.sputnik.ru/addr/bashkortostan-kaltasinskii-vanyshevo |date=2016-03-05 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022649/http://dom.sputnik.ru/addr/bashkortostan-kaltasinskii-vanyshevo |date=2016-03-05 }} «Спутник. Мой дом» сайты{{ref-ru}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305022649/http://dom.sputnik.ru/addr/bashkortostan-kaltasinskii-vanyshevo |date=2016-03-05 }}</ref>: * {{lang-ba|}} [[Ғабдулла Туҡай|Ғ. Туҡай]] (урамы) — {{lang-ru|}} (улица) Г. Тукая * {{lang-ba|}} Октябрь (урамы) — {{lang-ru|}} (улица) Октябрьская * {{lang-ba|}} [[Пушкин Александр Сергеевич|Пушкин]] (урамы) — {{lang-ru|}} (улица) Пушкина == Һылтанмалар == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Ҡалтасы районы ауылдары}} [[Категория:Ҡалтасы районы ауылдары]] 9ya396yda9txti4q4sju060thftjhwy 10 15260 1305438 1273670 2026-09-13T11:23:00Z Shirshikay 48080 Гербтың кодын төҙәтеү 1305438 wikitext text/x-wiki {| align="right" class="infobox" style="border-spacing: 0px; padding: 0px 0px; width: 300px; font-size:85%; line-height:130%;" cellspacing="0px" |+<big>'''{{{Башҡортса исеме}}}'''<br>'''{{{Оригиналь исеме|}}}'''</big> {{#if: {{{Флаг һәм гербһыҙ|}}} || {{!}} align="center" colspan="2" {{!}} {{{!}} border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background-color:#f9f9f9;" {{!}}- {{!}} style="text-align:center; vertical-align:middle; width:100px" {{!}} {{if-wikidata|p41|{{{Флаг|}}}| {{wikidata|p41|{{{Флаг|}}}|border=true|size={{{флаг ҙурлығы|130px}}}}} | {{Флаг|{{FULLPAGENAME}}|размер=130px}} }} {{!}} style="text-align:center; vertical-align:middle; width:100px" {{!}} {{if-wikidata|p94|{{{Герб|}}}| {{wikidata|p94|{{{Герб|}}}|size={{{герб дәүмәле|90px}}}|alt={{#if: {{{Герб урынына|}}} | {{{Герб урынына}}} {{{Эйәлек килеш}}} | {{{Эйәлек килеш}}} гербы}}}}|[[Файл:Sin_escudo.svg|{{{герб дәүмәле|90px}}}|{{#if: {{{Герб урынына|}}} | {{{Герб урынына}}} {{{Эйәлек килеш}}} | {{{Эйәлек килеш}}} гербы}}]]}} {{!}}- {{!}} align="center" width="150" {{!}} [[{{{Эйәлек килеш|}}} флагы|Флаг]] {{!}} align="center" width="150" {{!}} {{#if: {{{Герб урынына|}}} | [[{{{Эйәлек килеш|}}} {{{Герб урынына}}}|{{{Герб урынына}}}]] | [[{{{Эйәлек килеш|}}} гербы|Герб]] }} {{!}}} }} {{#if: {{{Девиз|}}} | {{!}}- {{!}} align="center" colspan="2" {{!}} [[Девиз]]: ''«{{{Девиз}}}»''{{#if: {{{Девиз тәржемәһе|}}}|<br>''«{{{Девиз тәржемәһе}}}»''}}}} {{#if: {{{Без гимна|}}} || {{!-}} {{!}} align="center" colspan="2" {{!}} {{#if: {{{Гимн исеме|}}} | [[Гимн]]: [[{{{Эйәлек килеш}}} гимны|''«{{{Гимн исеме}}}»'']] | [[{{{Эйәлек килеш}}} гимны|Государственный гимн {{{Эйәлек килеш}}}]]}}{{#if: <!--{{wikidata|p48|-->{{{Аудио|}}}<!--|plain=true}}--> |[[Файл:<!--{{wikidata|p48|-->{{{Аудио|}}}<!--|plain=true}}-->|noicon]]}} }} |- {{#if: {{wikidata|p242|{{{Картала|}}}|plain=true}}| {{!}} align="center" colspan="2" width="300" style="padding:0px;" {{!}}<!-- -->{{wikidata|p242[1]|{{{Картала|}}}|size={{#if:{{{карта ҙурлығы|}}}{{{карта ҙурлығы}}}|270px}}}}<!-- -->{{#if: {{{картаға яҙыу|}}}|<div style="top:0.3em;"><small>{{{картаға яҙыу|}}}</small></div>}}<!-- -->{{#if: {{{Картала2|}}}|<br>[[Файл:{{{Картала2}}}|{{{карта ҙурлығы2|270px}}}]]}}<!-- -->}}<!-- ============================================================ Sovereignty (country/territory) Establishment (geopolitical organization) ============================================================ -->{{#if:{{{Этап1|}}}{{{sovereignty_type|}}} | <tr {{#if:{{{Этап1|}}} |class="mergedtoprow"}}><!-- ----------Sovereignty---------- -->{{#if:{{{sovereignty_type|}}} | <th colspan="3" style="text-align: left; padding-left: 0;">{{{sovereignty_type}}}</th><!-- -->}}<!-- --></tr><!-- -->}}<!-- ============================================================ Significant events in country/territory or organization's establishment ============================================================ -->{{#if:{{{Этап1|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап2|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап1}}}</td> <td>{{{Дата1|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап2|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап3|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап2}}}</td> <td>{{{Дата2|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап3|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап4|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап3}}}</td> <td>{{{Дата3|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап4|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап5|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап4}}}</td> <td>{{{Дата4|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап5|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап6|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап5}}}</td> <td>{{{Дата5|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап6|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап7|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап6}}}</td> <td>{{{Дата6|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап7|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап8|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап7}}}</td> <td>{{{Дата7|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап8|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап9|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап8}}}</td> <td>{{{Дата8|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап9|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап10|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап9}}}</td> <td>{{{Дата9|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап10|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап11|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап10}}}</td> <td>{{{Дата10|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап11|}}} | <tr class="{{#if:{{{Этап12|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}}"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап11}}}</td> <td>{{{Дата11|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}}<!-- -->{{#if:{{{Этап12|}}} | <tr class="mergedbottomrow"> <td style="padding-left:0;">&nbsp;•&nbsp;{{{Этап12}}}</td> <td>{{{Дата12|}}}&nbsp;</td> </tr><!-- -->}} {{#if:{{{Бәхәсле статус|}}}| {{!}}- {{#if: {{{Нигеҙләнгән|}}} | {{!}} '''Нигеҙләнгән''' {{!}} {{{Нигеҙләнгән}}} }} {{!}}- {{#if: {{{Нигеҙләнгән|}}} | {{!}} '''Нигеҙләнгән''' {{!}} {{{Нигеҙләнгән}}} }} {{!}}- {{#if: {{{Барлыҡҡа килгән көнө|}}} | {{!}} '''Барлыҡҡа килгән көнө''' {{!}} {{{Барлыҡҡа килгән көнө}}} }} {{!}}- {{#if: {{{Бойондороҡһоҙлоҡто иғлан итеү|}}} | {{!}} '''Бойондороҡһоҙлоҡто иғлан итеү''' {{!}} {{{Бойондороҡһоҙлоҡто иғлан итеү}}} {{#if: {{{тан бойондороҡһоҙлоҡ|}}} | (&nbsp;{{{тан бойондороҡһоҙлоҡ}}}) }} }} {{!}}- {{#if: {{{Дипломатик танылыу|}}} | {{!}} '''[[Дипломатик танылыу]]''' {{!}} {{{Дипломатик танылыу}}} }} | {{#if: {{{Нигеҙләнгән|}}} | {{!-}} {{!}} '''Нигеҙләнгән''' {{!}} {{{Нигеҙләнгән}}} }} {{#if: {{{Нигеҙләнгән|}}} | {{!-}} {{!}} '''Нигеҙләнгән''' {{!}} {{{Нигеҙләнгән}}} }} {{#if: {{{Бойондороҡһоҙлок датаһы|}}}{{{Бойондороҡһоҙлок даталары|}}} | {{!-}} {{!}} '''[[Суверенитет|Үҙаллылыҡ {{#if:{{{Бойондороҡһоҙлок даталары|}}}|Дата|датаһы}}]]''' {{!}} {{#if:{{{Бойондороҡһоҙлок даталары|}}}|{{{Бойондороҡһоҙлок даталары}}}|{{{Бойондороҡһоҙлок датаһы}}} {{#if: {{{тан бойондороҡһоҙлоҡ|}}} | (&nbsp;{{{тан бойондороҡһоҙлоҡ}}}) }} }} }} }} {{#if: {{wikidata|p37|{{{Рәсми тел|{{{Рәсми телдәр|}}}}}}}} | {{!-}} {{!}} '''[[Рәсми тел|{{#if: {{{Рәсми тел|}}} | Рәсми тел | Рәсми телдәр}}]]''' {{!}} {{wikidata|p37|{{{Рәсми тел|{{{Рәсми телдәр|}}}}}}}} }} |- {{#if: {{wikidata|p36|{{{Баш ҡала|}}}}} | {{!}} '''[[Баш ҡала]]''' {{!}} {{wikidata|p36|{{{Баш ҡала|}}}}} }} |- {{#if: {{{Эре ҡала|{{{Эре ҡалалар|}}}}}} | {{!}} '''[[Ҡала|{{#if: {{{Эре ҡала|}}} | Эре ҡала | Эре ҡалалар}}]]''' {{!}} {{{Эре ҡала|{{{Эре ҡалалар}}}}}} }} |- {{#if: {{{Идара итеү төрө|}}} | {{!}} '''[[Идара итеү төрө]]''' {{!}} {{{Идара итеү төрө}}} }} {{#if: {{{Етәкселәрҙең вазифалары|}}} | {{!-}} style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" {{!}} '''{{{Етәкселәрҙең вазифалары}}}''' {{!}} {{{Етәкселәр}}} }} |- {{#if: {{{Дәүләт дине|}}} | {{!-}} {{!}} '''[[Дәүләт дине]]''' {{!}} {{{Дәүләт дине}}} }} {{#if: {{{Территория|}}} | {{!}}- style="white-space: nowrap;" {{!}} '''[[Территория]]'''<br> • Бөтәһе {{#if: {{{% һыу өҫтө|}}}|{{#ifeq:{{{% һыу өҫтө|}}}|-||<br> • % һыу өҫтө}}}} {{!}} {{#if: {{{Территория буйынса урыны|}}}|[[Список стран и зависимых территорий по площади|{{{Территория буйынса урыны}}}]]| }}<br>{{{Территория}}} км²{{#if: {{{% һыу өҫтө|}}}|{{#ifeq:{{{% һыу өҫтө|}}}|-||<br>{{{% һыу өҫтө}}}}}}} }} {{#if: {{{Халыҡ|}}} | {{!}}- style="white-space:nowrap;" {{!}} '''[[{{Дәүләттең халҡы|{{PAGENAME}}}}]]'''<br> • Һаны {{#if: {{{Баһа йылы|}}}|({{{Баһа йылы}}})|({{{Иҫәп алыу йылы}}})}}<br>{{#if: {{{Иҫәп алыу буйынса халҡы|}}}| • Перепись {{#if: {{{Иҫәп алыу йылы|}}}|({{{Иҫәп алыу йылы}}})}}<br>}} • Халыҡ тығыҙлығы {{!}} <br>{{{Халыҡ}}} чел. {{#if: {{{Халҡы буйынса урыны|}}}|([[Список стран по населению|{{{Халҡы буйынса урыны}}}]])| }}<br>{{#if: {{{Иҫәп алыу буйынса халҡы|}}}|{{{Иҫәп алыу буйынса халҡы}}} чел.<br>}}{{{Халыҡ тығыҙлығы}}} чел./км²{{#if: {{{Тығыҙлыҡ буйынса урыны|}}}|&nbsp;([[Список стран по плотности населения|{{{Тығыҙлыҡ буйынса урыны}}}]])}}}} |- {{#if: {{{ЭТП|}}} | {{!}} style="white-space:nowrap;" {{!}} '''[[Эске тулайым продукт|ЭТП]]'''<br>&nbsp;&nbsp;• Бөтәһе {{#if: {{{ЭТП-ны иҫәпләү йылы|}}} | ({{{ЭТП-ны иҫәпләү йылы}}})}}<br>&nbsp;&nbsp;• Бер кешегә {{!}} <br>{{{ЭТП}}}&nbsp;[[АҠШ доллары|долл.]]{{#if: {{{ЭТП буйынса урыны|}}}|&nbsp;([[Список стран по ЭТП (ҺАМП)|{{{ЭТП буйынса урыны}}}]])}}<br>{{{Йән башына ЭТП}}}&nbsp;[[Доллар США|долл.]]{{#if: {{{Место по Йән башына ЭТП|}}}|&nbsp;([[Список стран по Йән башына ЭТП (ҺАМП)|{{{Место по Йән башына ЭТП}}}]])}} }} |- {{#if: {{{ЭТП (ҺАМП)|}}} | {{!}} style="white-space:nowrap;" {{!}} '''[[Эске тулайым продукт|ЭТП]]''' ([[Паритет покупательной способности|ППС]])<br>&nbsp;&nbsp;• Бөтәһе {{#if: {{{Год расчёта ЭТП (ҺАМП)|}}} | ({{{Год расчёта ЭТП (ҺАМП)}}})}}{{#if: {{{Йән башына ЭТП (ҺАМП)|}}} |<br>&nbsp;&nbsp;• На душу населения}} {{!}} <br>{{{ЭТП (ҺАМП)}}}&nbsp;[[Международный доллар|долл.]]{{#if: {{{Место по ЭТП (ҺАМП)|}}}|&nbsp;([[Список стран по ЭТП (ҺАМП)|{{{Место по ЭТП (ҺАМП)}}}]])}}{{#if: {{{Йән башына ЭТП (ҺАМП)|}}} |<br>{{{Йән башына ЭТП (ҺАМП)}}}&nbsp;[[Халыҡ-ара доллар доллар|долл.]]{{#if: {{{Место по Йән башына ЭТП (ҺАМП)|}}}|&nbsp;([[Список стран по Йән башына ЭТП (ҺАМП)|{{{Место по Йән башына ЭТП (ҺАМП)}}}]])}}}} }} |- {{#if: {{{ЭТП (номинал)|}}} | {{!}} style="white-space:nowrap;" {{!}} '''[[Эске тулайым продукт|ЭТП]]''' (номинал)<br>&nbsp;&nbsp;• Бөтәһе {{#if: {{{Год расчёта ЭТП (номинал)|}}} | ({{{Год расчёта ЭТП (номинал)}}})}}<br>&nbsp;&nbsp;• Бер кешегә {{!}} <br>{{{ЭТП (номинал)}}}&nbsp;[[АҠШ доллары|долл.]]{{#if: {{{Место по ЭТП (номинал)|}}}|&nbsp;([[Список стран по ЭТП (номинал)|{{{Место по ЭТП (номинал)}}}]])}}<br>{{{Йән башына ЭТП (номинал)}}}&nbsp;[[АҠШ доллары|долл.]]{{#if: {{{Место по Йән башына ЭТП (номинал)|}}}|&nbsp;([[Список стран по Йән башына ЭТП (номинал)|{{{Место по Йән башына ЭТП (номинал)}}}]])}} }} |- {{#if: {{{КПҮИ|}}} | {{!}} style="white-space:nowrap;" {{!}} '''[[Кеше потенциалы үҫеше индексы|КПҮИ]]'''&nbsp;{{#if: {{{КПҮИ-ны иҫәпләү йылы|}}} | ({{{КПҮИ-ны иҫәпләү йылы}}})}} {{!}} {{{КПҮИ}}}&nbsp;{{#if: {{{КПҮИ-ны кимәле|}}} | ({{{КПҮИ-ны кимәле}}})&nbsp;}}([[Список стран по индексу человеческого развития|{{{КПҮИ буйынса урыны}}} урын]]) }} |- {{#if: {{{Этнохороним|}}} | {{!}} '''Этнохороним''' {{!}} {{{Этнохороним}}} }} |- {{#if: {{wikidata|p38|{{{Валюта|}}}}} | {{!}} '''[[Валюта]]''' {{!}} {{wikidata|p38|{{{Валюта|}}}}} }} |- {{#if: {{wikidata|p78|{{{Домендар|}}}{{{Домен|}}}}} | {{!}} '''[[Домен верхнего уровня|Интернет-домен{{#if:{{{Домендар|}}}|ы}}]]''' {{!}} {{wikidata|p78|{{{Домендар|}}}{{{Домен|}}}}} }} |- {{#if: {{#property:p297}} | {{!}} '''[[ISO 3166-1|Код ISO]]''' {{!}} {{#property:p297}} }} |- {{#if: {{#property:p984}} | {{!}} '''[[МОК коды]]''' {{!}} {{#property:p984}} }} |- {{#if: {{wikidata|p474|{{{Телефон коды|}}}}} | {{!}} '''[[Телефон коды]]''' {{!}} {{#if:{{{Телефон коды|}}}|+{{{Телефон коды}}}|{{wikidata|p474}}}} }} |- {{#if: {{wikidata|p421|{{{Сәғәт бүлкәтендә|}}}{{{Сәғәт бүлкәте|}}}}} | {{!}} '''{{#if: {{wikidata|p421|{{{Сәғәт бүлкәтендә|}}}}}|[[Сәғәт бүлкәте]]|[[Сәғәт бүлкәте]]}}''' {{!}} {{wikidata/p421|{{{Сәғәт бүлкәтендә|}}}{{{Сәғәт бүлкәте|}}}}} }} |- {{#if: {{{Иҫкәрмәләр|}}} | {{!}} colspan="2" {{!}} {{{Иҫкәрмәләр}}} }} |}{{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9=type:{{#if: {{{region|}}} |country_region:{{{region}}} |country}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}}|format=dms|display=title}} | {{#if:{{#property:p625}}|{{wikidata|p625}}|{{#if:{{NAMESPACE}}||[[Категория:Википедия:Географик координаталары күрһәтелмәгән дәүләттәр]]}}}} }}{{#if:{{{nocat|}}}{{{Статус|}}}{{NAMESPACE}}||[[Категория:Алфавит буйынса дәүләттәр]]}}{{#switch:{{{Статус|}}} | виртуальное = [[Категория:Виртуаль дәүләттәр]] | непризнанное = [[Категория:Танылмаған дәүләттәр]] | частично признанное = [[Категория:Өлөшләтә танылған дәүләттәр]] | регион = |}}{{Дәүләт/Викимәғлүмәт}}<noinclude>{{doc}}</noinclude> m37cuh40mkiazzges7g4wn8mjsoh37s 0 30211 1305402 678584 2026-09-12T16:36:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305402 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Паккебуш |төп исеме = Packebusch |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 45|lat_sec 24 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 30|lon_sec = 11 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Зальцведель (район) |теҙмәләге район = Зальцведель (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Отто Винекке |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 13,86 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 27 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 395 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 39624 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SAW |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 81 400 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Паккебуш''' ({{lang-de|Packebusch}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 395 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 13,86 км². Диңгеҙ кимәленән 27 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SAW. == Һылтанмалар == * [http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913055347/http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |date=2016-09-13 }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} fb2brwlhr3w9l805478t8b7szhlpw9i 0 30303 1304961 678863 2026-09-12T13:23:32Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1304961 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Нойендорф-ам-Дам |төп исеме = Neuendorf am Damm |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 38|lat_sec 49 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 27|lon_sec = 10 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Зальцведель (район) |теҙмәләге район = Зальцведель (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Хельмут Вихман |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 14,75 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 40 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 240 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 39624 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SAW |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 81 380 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Нойендорф-ам-Дам''' ({{lang-de|Neuendorf am Damm}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 240 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 14,75 км². Диңгеҙ кимәленән 40 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SAW. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913055347/http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |date=2016-09-13 }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} a4oak5e5zk8lzctu3dld3gu4put571j 0 30689 1304963 677995 2026-09-12T13:23:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1304963 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Нойлинген (Альтмарк) |төп исеме = Neulingen (Altmark) |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 52|lat_sec 0 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 34|lon_sec = 12 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Саксония-Анхальт |теҙмәләге регион = Саксония-Анхальт |район төрө = район |район = Зальцведель (район) |теҙмәләге район = Зальцведель (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = Бургомистр |башлыҡ = Хельга Лехлер |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 9,93 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 30 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 86 |иҫәп алыу йылы = 2006 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 39615 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = SAW |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 15 0 81 390 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Нойлинген (Альтмарк)''' ({{lang-de|Neulingen (Altmark)}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 86 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 9,93 км². Диңгеҙ кимәленән 30 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39615 һәм автомобиль коды — SAW. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Һылтанмалар == * [http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160913055347/http://www.vg-arendsee-kalbe.de/ |date=2016-09-13 }}. [[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} 1bmid1ebhenzouy5ghfbwykwtwnlhpa 0 50669 1305416 1285951 2026-09-13T02:50:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305416 wikitext text/x-wiki {{Театральный деятель | Имя = Сара Бернар | Оригинал имени = Sarah Bernhardt | Изображение =Sarah_Bernhardt,_par_Nadar,_1864.jpg | Описание изображения = <small>Фото [[Надар]]а [[1864]] года</small> | Имя при рождении = Генриетт Розин Бернар | Дата рождения = 22.10.1844 | Место рождения = {{ТУ|Париж|Парижда}}, [[Франция]] | Дата смерти = 26.3.1923 | Место смерти = {{ВБУ|Париж|Парижда}}, [[Франция]] | Профессия = {{актриса|Франция|XIX быуат|XX быуат}}, сценарист | Гражданство = {{флагификация|Франция}} | Годы активности = 1862—1922 | Театр = «Одеон», «Комеди Франсэз», «Театр Сары Бернар» | Роли = «Дама с камелиями» — Маргарита Готье, «Андромаха» (Расин) — Андромаха, «Антоний һәм Клеопатра» — Клеопатра | Награды = | imdb_id = 0076800 }} '''Сара Бернар''' (тыуғандағы исеме Генриетт Розин Бернар, [[22 октябрь]] [[1844 йыл]] — [[26 март]] [[1923 йыл]]) — [[йәһүдтәр|йәһүд]] сығышлы [[Франция|француз]] актёры, XX быуатта уны «бөтә тарихтағы иң билдәле актёр» тип атап йөрөткәндәр. Уңышҡа 1870 йылдарҙа [[Европа]] сәхнәләрендә өлгәшә. Аҙаҡ триумф менән [[Америка Ҡушма Штаттары|Америкаға]] гастролдәргә йөрөй. Күберәген етди драматик ролдәр башҡара, шуның өсөн дә уға «Илаһи Сара» тигән ҡушамат бирәләр. == Биографияһы == Сара Бернар 1844 йылдың 22 октябрендә [[Париж]]да тыуған. Сараның әсәһен Юдифь тип йөрөткәндәр. Йәһүд, сығышы менән [[Германия]]нан йәки Нидерландтан. Ул Сараны ун алты йәшендә таба. Атаһы билдәһеҙ. Атаһы француз флоты офицеры Поль Мароль булған, тиеүселәр бар (был турала документтар шаһитлыҡ ҡыла). Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, йәш адвокат Эдуард Бернар тигән фараз да йәшәй. Францияға килгәнсе, Юдифь модист булып эшләп ала. Әммә Парижға килгәс, куртизанка булыуҙы хуп күрә. Уның сибәрлеге һәм зауыҡлы кейенеүе кинәнеп йәшәрлек бай һөйәрҙәр табыуға булышлыҡ итә. Әммә йәш бала рәхәтләнеп йәшәүгә ҡамасау иткәнгә, Сара [[Англия]]ға ҡайтарыла һәм бағыусыға тәрбиәгә бирелә. Бәхетһеҙ осраҡ булмаһа, Сара бәлиғәт йәшенәсә шунда ҡалыр ине. Бағыусыһы, уны ғәрип ире менән ҡалдырып, ҡайҙалыр сығып китә. Кескәй Сара, креслоһынан төшөп, янып торған мейес янына бара, итәгенә ут тоҡана. Уны күршеләр ҡотҡарып ҡала. Был ваҡытта Юдифь сираттағы бағыусыһы менән Европа буйлап гастролдәрҙә йөрөй. Уны ҡыҙы янына саҡыралар, ул Англияға килә һәм Сараны Парижға алып китә. Тик тиҙҙән уны икенсе ҡараусыға ҡалдырып, тағы ла гастролдәренә сығып китә. Моңһоу, ҡараңғы ергә алып килә уны яңы тәрбиәсеһе. Ул ябыға, үҙ-үҙенә бикләнә. Әммә яҙмыш уны барыбер әсәһе менән ҡауыштыра. Әсәһенең Юдифь кеүек үк куртизанка апаһы Розина менән осраҡлы ғына осраша, һәм ныҡ тәьҫирләнеп, Сара иҫтән яҙа; тәрбиәсеһе ҡулынан ҡолап төшә һәм аяҡ-ҡулын һындыра. Ниһайәт, әсәһе уны тәрбиәгә ала, һәм етемһерәгән ҡыҙыҡай әсә наҙын күрә башлай. 13 йәшендә Сара Драма сәнғәтенең Юғары милли консерваторияһына уҡырға инә һәм уны 1862 йылда тамамлай. == Фильмография == {{ВФильмеВерх}} {{ВФильме|1900| Гамлет дуэлы|Le duel d'Hamlet|Гамлет}} {{ВФильме|1912|Королева Елизавета|Les Amours de la reine Élisabeth|Королева [[Елизавета I]]}} {{ВФильме|1912|Дама с камелиями|La Dame aux camélias|Маргарита Готье}} {{ВФильме|1913|Адриана Лекуврёр|Adrienne Lecouvreur|Адриана Лекуврёр}} {{ВФильме|1915|Жанна Доре|Jeanne Doré|Жанна Доре}} {{ВФильме|1917|Французские матери|Mères françaises|}} {{ВФильме|1923|La voyante|La voyante|}} {{ВФильмеНиз}} {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Театрҙағы һайланма ролдәре |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> [[Файл:Bernhardt Hamlet2.jpg|right|thumb|200px|Бернар [[Гамлет]], 1880-се йылдар башы]] [[Файл:SarahBernhardt.png|right|200px|thumb|Бернар, портрет, 1890]] [[Файл:Alfons Mucha - 1894 - Gismonda.jpg|right|200px|thumb|Жисмонда, [[Альфонс Муха]]]] * 1862: [[Расин, Жан|Расин]], ''[[Ифигения]]'' * 1862: [[Скриб, Эжен|Эжен Скриб]], ''Valérie'' * 1862: [[Мольер]], ''[[Уҡымышлы ҡатындар]]'' * 1864: [[Лабиш, Эжен|Эжен Лабиш]] & Деланд, ''Un mari qui lance sa femme'' * 1866: T & Г Коньар, ''La Biche aux Bois'' * 1866: Расин, ''[[Федра]]'' (Aricie ролендә) * 1866: [[Мариво]], ''[[Игра любви и случая]]'' (Сильвия ролендә) * 1867: [[Мольер]], ''[[Уҡымышлы ҡатындар]]'' (Арманд ролендә) * 1867: [[Жорж Санд]], ''[[Маркиз де Вильмер]]'' * 1867: Жорж Санд, ''[[Франсуа-найденыш]]'' (Maриетта ролендә) * 1868: [[Дюма, Александр (отец)|Дюма отец]], ''Кин, гений и беспутство'' (в роли Aнны Дамби) * 1869: [[Коппе, Франсуа|Коппе]], ''Прохожий'' (в роли трубадура Дзанетто); первая большая успешная роль * 1870: Жорж Санд, ''L’Autre'' * 1871: [[Терье, Андре|Андре Терье]], ''Жанна-Maрия'' * 1871: Коппe, ''Fais ce que dois'' * 1871: Фуссье и Эдмон, ''Баронесса'' * 1872: [[Буйе, Луи|Буйе]], ''Mademoiselle Aïssé'' * 1872: [[Гюго Виктор|Виктор Гюго]], ''[[Рюи Блаз]]'' (в роли Doña Maria de Neubourg, королева Испании) * 1872: Дюма отец, ''Mademoiselle de Belle-Isle'' (в роли Gabrielle) * 1872: Расин, ''[[Британик]]'' (в роли Junie) * 1872: [[Бомарше]], ''[[Женитьба Фигаро]]'' * 1872: [[Сандо, Жюль|Сандо]], ''Mademoiselle de la Seiglière'' * 1873: [[Фейе, Октав|Фейе]], ''[[Далила]]'' (в роли принцессы Фальконьери) * 1873: [[Феррие, Поль|Феррие]], ''У адвоката'' * 1873: Расин, ''[[Андромаха]]'' * 1873: Расин, ''[[Федра]]'' (в роли Aricie) * 1873: Фейе, ''Сфинкс'' * 1874: [[Вольтер]], ''[[Заира]]'' * 1874: Расин, ''Федра'' (в роли Федры) * 1875: [[Борнье, Анри де|Борнье]], ''La Fille de Roland'' ** [[Дюма, Александр (сын)|Дюма сын]], ''L'Étrangère'' (в роли Mrs. Clarkson) ** Пароди, ''Rome Vaincue'' * 1877: Виктор Гюго, ''[[Эрнани]]'' (в роли Doña Sol) * 1879: Расин, ''Федра'' (в роли Федры) * 1880: [[Ожье, Эмиль|Ожье]], ''Авантюристка'' * 1880: Легуве & Эжен Скриб, ''[[Адриана Лекуврёр]]'' * 1880: [[Мельяк, Анри|Мельяк]] & [[Галеви, Людовик|Галеви]], ''[[Фруфру]]'' * 1880: Дюма сын, ''[[Дама с камелиями]]'' (в роли Maргариты) * 1882: [[Сарду, Викторьен|Сарду]], ''Феодора'' ** Сарду, ''Феодора'' (в роли [[Феодора (святая императрица)|Феодоры]]) * 1887: [[Сарду, Викторьен|Cарду]], ''Тоска'' ** Дюма сын, ''Принцесса Жорж'' * 1890: Сарду, ''Клеопатра'', в роли Клеопатры * 1893: [[Леметр, Франсуа Эли Жюль|Леметр]], ''Короли'' * 1894: Сарду, ''Жисмонда'' * 1895: [[Мольер]], ''[[Амфитрион (пьеса Мольера)|Амфитрион]]'' * 1895: ''Mагда'' (пер. с нем. [[Зудерман, Герман|Зудермана]] ''Heimat'') * 1896: ''[[Дама с камелиями]]'' * 1896: [[Мюссе, Альфред де|Мюссе]], ''[[Лорендзачио]]'' (в роли Lorenzino de' Medici) * 1897: Сарду, ''Спиритрзм'' * 1897: [[Ростан, Эдмон|Ростан]] ''Самаритянка'' * 1897: [[Октав Мирбо]], ''Les Mauvais bergers'' * 1898: [[Мендес, Катюль|Катюль Мендес]] ''Meдея'' * 1898: ''[[Дама с камелиями]]'' (в роли Maргариты) ** [[Барбье, Огюст|Огюст Барбье]], ''Жанна д’Арк'' (в роли [[Жанна д’Арк|Жанны д’Арка]]) ** Moран & Сильвестр, ''Izéïl'' (в роли Изеиля) ** [[Шекспир]] ''[[Король Лир]]'' (в роли Корделии) * 1899: Шекспир, ''[[Гамлет]]'' (в роли Гамлета) ** Шекспир, ''[[Антоний и Клеопатра]]'' (в роли Клеопатры) ** Шекспир, ''[[Макбет (пьеса)|Mакбет]]'' (в роли Lady Macbeth) ** [[Ришпен, Жан|Ришпен]], ''Pierrot Assassin'' (в роли Пьерро) * 1900: Ростан, ''[[Орлёнок]]'' (в роли Орлёнка) * 1903: Сарду, ''La Sorcière'' * 1904: [[Метерлинк, Морис|Метерлинк]], ''Пелеас и Мелисанда'' (в роли Пелеасa) * 1906: [[Ибсен, Генрик|Ибсен]], ''Женщина с моря'' * 1906: К. Мендес, ''La Vierge d’Avila'' (в роли [[Тереза Авильская|св Терезы]]) * 1911: Mоро, ''Les Amours de la reine Élisabeth'' (в роли королевы Елизаветы) * 1913: [[Бернар, Тристан|Тристан Бернар]], ''Jeanne Doré'' (в роли Жанны Доре) {{Конец скрытого блока}} |} == Яҙмалар == [[Файл:Sarah Bernhardt as Theodora by Nadar.jpg|thumb|right|Сара Бернар Феодора һынында. Надар фотографияһы]] * Phèdre (Федра) (1902) * Le Lac (Озеро) (1902) * La Fiancée du timbalier (Невеста литавриста) (1902) * Lucie (Люсия) (1902) * Le Lac (Озеро) (1903) * La Samaritaine (Самаритянка) (1903) * Les Vieux (Старые люди) (1903) * Un Évangile (Одно Евангелие) (1903) * Phèdre (Федра) (1903) * La Mort d’Izéil (Смерть Изеиля) (1903) * La Rêverie de Théroigne de Méricourt (Сонь, Теруани де Мерикур) (1903) * Un peu de musique (Маленькая музика) (1903) * L’Aiglon (Орлёнок) (1910) * Phèdre (Федра) (1910) * Les Buffons (Буффоны) (1908) * La Samaritaine (Самаритянка) (1910) * L'Étoile dans la nuit (Звезда в ночи) (1918) * Prière pour nos ennemis (Молитва за наших врагов) (1918) == Иллюстрациялар == <center> <gallery> File:Bernhardt.jpg|Сара Бернар сәхнә артында. File:Bernhardt_in_Theodora_Early_in_Career.jpg|Бернар карьераһын башлағанда уйнаған ''Theodora'' ролендә. File:Bernhardt_with_elaborate_headdress.jpg|Нәзәкәтле ҡалпаҡ кейгән фотоһы. File:Bernhardt_Performs_(Sorceress).jpg|Бернар тылсымсы һынында. File:Bernhardt_as_Joan_of_Arc.jpg| Жанны д'Арк ролендә. File:Bernhardt_as_Cleopatra.jpg|Бернар Клеопатра һынында. File:Bernhardt_(Gismonda).jpg| Gismonda ролендә. File:Bernhardt_Near_Table.jpg|Бернар формаль булмаған портрет өсөн төшкән. File:Bernhardt later years 2.jpg|Бернар, һуңғы йылдары. File:Bernhardts_Chateau_Near_Conde.jpg|Бернар Конда ҡәлғәһе янында, Франция. </gallery> </center> == Ижади эштәр == * Ма double vie. Mémoires de Sarah Bernhardt, P., 1907; * В русском переводе — {{книга|автор=Сара Бернар|заглавие=Моя двойная жизнь. Мемуары|место=СПб|издательство=Северо-Запад|год=1995|страниц=543|isbn=5-8352-0470-1}} * L’art au théâtre, P., 1923 == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Seller G., Sarah Bernhardt, P., [s. a.]; * {{книга|автор=Кугель А.Р.|заглавие=Театральные портреты|место=Л.|издательство=Искусство|год=1967|страниц=382}} * Brandon, Ruth. Being Divine: A Biography of Sarah Bernhardt. London: Mandarin, 1992. * Gold, Arthur and Robert Fitzdale. The Divine Sarah: A Life of Sarah Bernhardt. New York: Alfred A. Knopf, 1991. * Léturgie, Jean and Xavier Fauche: Sarah Bernhardt, Lucky Luke (49). Dupuis, 1982. * Lorcey, Jacques. Sarah Bernhardt, l’art et la vie, Paris : Éditions Séguier, 2005. 160 pages. Avec une préface d’Alain Feydeau. ISBN 2-84049-417-5. * Menefee, David W. Sarah Bernhardt in the Theater of Films and Sound Recordings. North Carolina: McFarland, 2003. * Menefee, David W. The First Female Stars: Women of the Silent Era. Connecticut: Praeger, 2004. * Ockmann, Carol and Kenneth E. Silver. Sarah Bernhardt: The Art of High Drama New York: Yale University Press, 2005 * Skinner, Cornelia Otis. Madame Sarah. Paragon House, 1966. * Snel, Harmen. «The ancestry of Sarah Bernhardt; a myth unravelled», Amsterdam, Joods Historisch Museum, 2007, ISBN 978-90-802029-3-1 * Gottlieb, Robert «Sarah: The Life of Sarah Bernhardt» New Haven, Yale University Press, 2010 == Һылтанмалар == {{commonscat|Sarah Bernhardt|Сара Бернар}} * {{imdb name|id=0076800|name=Сара Бернар}} * [[s:Гаснущие звёзды (Дорошевич)#Сара|Влас Михайлович Дорошевич. «Гаснущие звёзды. Сара»]] * [http://www.paris.fr/accueil/accueil-paris-fr/le-paris-des-gens-celebres-sarah-bernhardt/rub_1_actu_104179_port_24329 Le Paris des gens célèbres: Sarah Bernhardt]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Из|БСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Бернар%20Сара/|заглавие=Бернар Сара|издание=3-е}} * {{Из|Кругосвет|http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/teatr_i_kino/BERNAR_SARA.html|заглавие=Бернар, Сара}} * [http://www.sarah-bernhardt.com/ The Sarah Bernhardt Pages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103030854/http://sarah-bernhardt.com/ |date=2014-01-03 }} * [http://fortnightlyreview.co.uk/2011/03/sarah-bernhardt-in-london-the-best-of-samaritans/ The «La Samaritaine» controversy and other performances in London] * [http://www.bris.ac.uk/theatrecollection/search/people_sub_plays?forename=Sarah&surname=BERNHARDT&job=Actor&pid=13624&image_view=Yes&x=19&y=17 Performances in Theatre Archive University of Bristol] * [http://cylinders.library.ucsb.edu/search.php?queryType=%40attr+1%3D1016+&query=sarah+bernhardt Sarah Bernhardt cylinder recordings], from the Cylinder Preservation and Digitization Project at the University of California, Santa Barbara Library. * [http://research.hrc.utexas.edu:8080/hrcxtf/view?docId=ead/00184p1.xml&query=bernhardt,%20sarah&query-join=and Sarah Bernhardt Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218061643/http://research.hrc.utexas.edu:8080/hrcxtf/view?docId=ead%2F00184p1.xml&query=bernhardt%2C%20sarah&query-join=and |date=2012-02-18 }} at the Harry Ransom Center at the University of Texas at Austin. * [https://web.archive.org/web/20031208011755/http://members.cox.net/academia/cassatt4.html#bernhardt Bernhardt’s sculpture] * [http://film.virtual-history.com/person.php?personid=2013 Bibliography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090102033720/http://film.virtual-history.com/person.php?personid=2013 |date=2009-01-02 }} * [http://digitalgallery.nypl.org/nypldigital/dgkeysearchresult.cfm?parent_id=141953&word= Sarah Bernhardt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121007101622/http://digitalgallery.nypl.org/nypldigital/dgkeysearchresult.cfm?parent_id=141953&word= |date=2012-10-07 }} photo gallery series 1 New York Public Library (NYPL) * [http://digitalgallery.nypl.org/nypldigital/dgkeysearchresult.cfm?parent_id=141954&word= Sarah Bernhardt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121007101710/http://digitalgallery.nypl.org/nypldigital/dgkeysearchresult.cfm?parent_id=141954&word= |date=2012-10-07 }} photo gallery series 2 NYPL {{Библиоинформация |PND=118509896 |LCCN=n/80/57050 |VIAF=68925417 |SELIBR= |GKD= |SWD= |WP= }} fpv55jajqtqvk1vrowg21nbs8f24s5s 0 57857 1305403 1295844 2026-09-12T16:52:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305403 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Париж (мәғәнәләр)}} {{ТП |статус = Ҡала |ил = Франция |башҡортса исеме = Париж |төп исеме = Paris |рәсем = Paris_-_Eiffelturm_und_Marsfeld2.jpg |герб = Grandes_Armes_de_Paris.svg |флаг = Flag of Paris with coat of arms.svg |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg= 48|lat_min= 52|lat_sec=0 |lon_deg= 2|lon_min= 19|lon_sec=59 |CoordAddon = region:FR_type:city(1100000) |CoordScale = 300 |ЯндексКарта = |ил картаһы = region:FR_type:city(1100000) |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = регион |регион = Иль-де-Франс |теҙмәләге регион = Иль-де-Франс (регион){{!}}Иль-де-Франс |район төрө = департамент |район = Париж (75) |теҙмәләге район = Париж (75) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = 20 округ |башлыҡ төрө = Мэр |башлыҡ = Бертран Деланое |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 86,928 |бейеклек төрө = ДКБ |ТП үҙәгенең бейеклеге = 33 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 2 229 621 |иҫәп алыу йылы = 2013 |тығыҙлыҡ = 20 330 |агломерация = 12 067 000 |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = |почта индекстары = 75001—75020 һәм 75116 |телефон коды = +33 1 |автомобиль коды = |танымлаусы төрө = INSEE коды |һансал танымлаусы = 75056 һәм 75101—75116 |Commons-тағы категория = Paris |сайт = http://www.paris.fr |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Пари́ж''' ({{lang-fr|Paris}} {{IPA|[paˈʁi]}} (пари́)) — [[Франция]]ның баш ҡалаһы, илдең мөһим иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Францияның урта өлөшөнөң төньяғында, [[Иль-де-Франс]] төбәгендә, [[Сена]] йылғаһы буйында урынлашҡан. Париж халыҡ-ара әһәмиәтендәге ҡала — унда [[ЮНЕСКО]], OECD һәм Халыҡ-ара сауҙа палатаһының штаб-йорттары урынлашҡан. == География == === Топографика === [[Файл:Arago medallion Paris.jpg|thumb|right|Париж меридианының медальоны Париж урамдарының береһендә]] Ҡала Париж бассейны үҙәгендә, диңгеҙ кимәленән яҡынса 65 м бейеклектә урынлашҡан. Париждың йәшәү биләмәләре 35 километрға һуҙылған ҡулса юл менән сикләнгән. Ҡаланың көнсығышындағы Венсен һәм көнбайышындағы Булон урмандарын индереп, Париждың периметры 54,74 км тәшкил итә<ref name="autogenerated2">[http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946&amp;document_type_id=5&amp;document_id=3079&amp;portlet_id=10579 Dimensions. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119194447/http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946 |date=2011-01-19 }}[http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946&amp;document_type_id=5&amp;document_id=3079&amp;portlet_id=10579 Géographie de la capitale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119194447/http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946 |date=2011-01-19 }}.{{ref-fr}} // Mairie de Paris, 20.08.2010</ref>. Ҡаланың майҙаны шул урман-парктарҙы ла индереп, 105 км², ә уларһыҙ 87 км², шул рәүештә Франция коммуналары араһында 113-сө урында тора. Ҡала киңлеге көнсығыштан-көнбайышҡа 18 км, ә төньяҡтан көньяҡҡа 9,5 километрға етә<ref name="autogenerated2"/>. Париждың иң бейек нөктәһе (128,21) — [[Монмартр районы]]нда, 2, rue de Mont Cenis адресында урынлашҡан йорт ҡоймаһы һәм 4, rue de Mont Cenis адреслы йорт араһындағы тротуарҙағы мөйөшкә тура килә<ref name="autogenerated2"/>. Ҡаланың иң түбән нөктәһе (30,5 м) 15-се округта, Leblanc һәм St. Charles урамдары киҫешкән урында<ref name="autogenerated2"/>. Париж меридианы оҙаҡ ваҡыт француз карталарында нуленсе меридиан булып һаналған. Уның һыҙығы хәҙерге көндә урамдарҙа, тротуарҙарҙа һәм йорттарҙа төньяҡтан көньяҡҡа йүнәлгән 12 см диаметрлы 135 бронза тамғалар менән билдәләнгән. Ул тамғаларға 19 быуат астрономы һәм сәйәсмәне Франсуа Арагоның исеме яҙылған. Нуленсе меридиан һыҙығында Париж обсерваторияһы ла урынлашҡан<ref name="autogenerated3">[http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946&amp;document_type_id=5&amp;document_id=3083&amp;portlet_id=10579 Situation géographique] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119194447/http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946 |date=2011-01-19 }}.{{ref-fr}} // Mairie de Paris, 01.07.2010</ref>. Париждың антиподы [[Тымыҡ океан]] һыуҙарында, [[Яңы Зеландия]]ның көньяҡ-көнсығышында, Антиподтар утрауына яҡын урында урынлашҡан. === Климат === [[Файл:Place de Levis 20090202 2.jpg|thumb|Парижда ҡыш]] Парижда метеокүҙәтеүҙәр 1873 йылдан алып Монсури паркындағы метеостанцияла бер туҡтауһыҙ үткәрелә. Париж уртаса климат зонаһында, ике ҡапма-ҡаршы климат күренештәре — диңгеҙгә яҡынлыҡ һәм шул сәбәпле йылы һәм дымлы һауа массалары һәм ғәҙәттә төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыштан һалҡын континенталь һауаның баҫып инеүе — араһында урынлашҡан<ref name="autogenerated4">http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=21506 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114103057/http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=21506 |date=2014-01-14 }}</ref>. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы 12,0 ^оС, иң һалҡын ай — ғинуар (4, 7 ^оС), иң эҫе — июль йәки август (20 ^оС), уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме — 600 мм<ref name="autogenerated4"/>. Иң ямғырлы ай — май (64, 9 мм), ә иң әҙ яуым-төшөм февралдә — 43, 7 мм<ref name="autogenerated4"/>. Күп йыллыҡ күҙәтеүҙәр буйынса, бер йылда 111 ямғырлы көн була, 18 көн — йәшенле көслө ямғырҙар, 11 көн ҡар яуа<ref name="autogenerated4"/>. Париждың экологик бысраныуы һәм тығыҙ урынлашыуы сәбәпле үҙгәргән микроклиматы һауа температураһы (регион буйынса 2 ^оС юғарыраҡ, айырма хатта 10 ^оС етергә мөмкин), түбән дымлылыҡ, көндөҙ яҡтылыҡтың әҙерәк, ә төндә күберәк булыуы менән айырыла. Хакимлыҡ итеүсе елдең йүнәлеше, Météo-France станцияһы күҙәтеүҙәре нигеҙендә төҙөлгән елдәр раузаһы буйынса, көньяҡ-көнбайышҡа табан<ref name="autogenerated4"/> Парижда метеокүҙәтеүҙәр тарихында иң эҫе көн 1947 йылдың 28 июлендә була, был көндө термометр бағанаһы 40, 4 ^оС күтәрелә<ref>[http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946&amp;document_type_id=5&amp;document_id=3076&amp;portlet_id=10579 Le climat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119194447/http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=4946 |date=2011-01-19 }}.{{ref-fr}} Mairie de Paris, 01.07.2010</ref>. Ә иң түбән температура 1879 йылдың 10 декабрендә теркәлгән — −23, 9 ^оС<ref name="autogenerated4"/>.. Бер тәүлектә температураның ҡырҡа үҙгәреше — 1978 йылдың 31 декабре: температура +12 ^оС-тан −10 ^оС-ҡа тиклем төшә. Иң көслө ел — 169 км/сәғ, 1999 йылдың декабрендә (шулай уҡ ҡарағыз: [[:fr:Tempêtes de fin décembre 1999 en Europe]])<ref>20 minutes, № 1560, 13 февраль 2009 йыл, «Les prévisions, bien plus qu’un passe-temps»</ref> . Температураның 0 ^оС-тан түбәнерәк төшөүе һалҡын ваҡыт, тип һанала, ә −10 ^оС-тан түбән төшөүе — экстремаль осор, был ваҡытта торор урындары булмаған мохтаждарға ярҙам итеү йәһәтенән ҡаланың социаль хеҙмәттәр эшмәкәрлеге көсәйтелә<ref name="paris.fr">[http://www.paris.fr/portail/pratique/Portal.lut?page_id=9634&amp;document_type_id=2&amp;document_id=93370&amp;portlet_id=23708 A partir de quelle température déclenche-t-on le plan «Grand Froid» à Paris ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101126224758/http://www.paris.fr/portail/pratique/Portal.lut?page_id=9634&document_type_id=2&document_id=93370&portlet_id=23708 |date=2010-11-26 }}{{ref-fr}}. // Mairie de Paris, 30.11.2010</ref><ref name="paris.fr"/>. {{Ҡала климаты |Ҡала=Париждың 1961-1990 йылларҙа |Сығанаҡ=[http://www.infoclimat.fr/climatologie/index.php?s=07156&aff=details Relevés Paris-Montsouris 1961-1990] | Янв_ср=4.2 | Янв_ур_явым=55 | Фев_ср=5.3 | Фев_ур_явым=45 | Мар_ср=7.8 | Мар_ур_явым=52 | Апр_ср=10.6 | Апр_ур_явым=50 | Май_ср=14.3 | Май_ур_явым=62 | Июн_ср=17.4 | Июн_ур_явым=53 | Июл_ср=19.6 | Июл_ур_явым=58 | Авг_ср=19.2 | Авг_ур_явым=46 | Сен_ср=16.7 | Сен_ур_явым=53 | Окт_ср=12.7 | Окт_ур_явым=55 | Ноя_ср=7.7 | Ноя_ур_явым=57 | Дек_ср=5.0 | Дек_ур_явым=55 | Ел_ср=11.7 | Ел_ур_явым=642 | Янв_ур_мин=2.0 | Янв_ур_макс=6.3 | Фев_ур_мин=2.6 | Фев_ур_макс=7.9 | Мар_ур_мин=4.5 | Мар_ур_макс=11.0 | Апр_ур_мин=6.7 | Апр_ур_макс=14.5 | Май_ур_мин=10.1 | Май_ур_макс=18.1 | Июн_ур_мин=13.2 | Июн_ур_макс=21.6 | Июл_ур_мин=15.2 | Июл_ур_макс=23.9 | Авг_ур_мин=14.8 | Авг_ур_макс=23.6 | Сен_ур_мин=12.6 | Сен_ур_макс=20.8 | Окт_ур_мин=9.4 | Окт_ур_макс=16.0 | Ноя_ур_мин=5.2 | Ноя_ур_макс=10.1 | Дек_ур_мин=2.9 | Дек_ур_макс=7.0 | Ел_ур_мин=8.3 | Ел_ур_макс=15.1 | Янв_а_макс=15.3 | Янв_а_мин=-13.9 | Фев_а_макс=20.3 | Фев_а_мин=-9.8 | Мар_а_макс=24.7 | Мар_а_мин=-8.6 | Апр_а_макс=27.8 | Апр_а_мин=-1.8 | Май_а_макс=30.2 | Май_а_мин=2.0 | Июн_а_макс=34.4 | Июн_а_мин=4.2 | Июл_а_макс=35.4 | Июл_а_мин=9.5 | Авг_а_макс=39.3 | Авг_а_мин=8.2 | Сен_а_макс=32.7 | Сен_а_мин=5.8 | Окт_а_макс=28.0 | Окт_а_мин=0.4 | Ноя_а_макс=20.3 | Ноя_а_мин=-4.2 | Дек_а_макс=17.1 | Дек_а_мин=-25.6 | Ел_а_макс=39.3 | Ел_а_мин=-25.6 }} === Гидрография === Сена йылғаһы ҡаланың барлыҡҡа килеүе һәм үҫешенә йоғонтоһо ҙур, уның күп һанлы утрауҙары Париждың башланған урыны. Ҡала эсендә урынлашҡан утрауҙар араһында Сите утрауы иғтибарҙы йәлеп итә. Унда антик ваҡытта уҡ кешеләр килеп урынлашҡан, шуға күрә ул Париждың «бишеге» булып һанала. Сите утрауында күпселек тарихи һәйкәлдәр, шул иҫәптән, Нотр-Дам-де-Пари, Сент-ШапЕль, Консьержери һ.б. урынлашҡан. Ғәҙәттә ҡаланы уң яҡ ярға (ҡаланың сауҙа, эшлекле өлөшө) һәм һул яҡ ярға (ҡаланың мәҙәни, мәғариф өлөшө) бүләләр. Париж эсендә Сенаның оҙонлоғо — 12,78 км, ә тәрәнлеге 3,8 метрҙан (Насьональ күпере тирәһендә) 5,7 метрға (Мирабо күпере янында) етә, киңлеге Монтебелло яғында 30 метрҙан — Гренель күпере янында 200 метрға етә. Һыу бейеклегенең иң әҙ кимәле 26,39 м булған, һыу бейеклегенең тарихи кимәлдәре Изге Людовик утрауы ярының диуарында теркәлгән. Йылғаның ағым тиҙлеге — 2 км/сәғәт, ағым егәрлеге — 273 м³/с, уртаса температура — 14, 1 ⁰ С<ref>[http://www.paris.fr/portail/pratique/Portal.lut?page_id=1314&amp;document_type_id=5&amp;document_id=2179&amp;portlet_id=3142 Quelques chiffres…]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.{{ref-fr}} // Mairie de Paris, 30.10.2006</ref>. [[Файл:Pont_des_Arts,_Paris.jpg|thumb|center|900px|Сена. Сәнғәт күпере һәм Сите утрауына күренеш. Уңда Франция институты йорто.]] == Тарих == [[Файл:Plan de Paris Lutece BNF07710744.png|thumb|right|Лютеция планы]] {{main|Париж тарихы}} === Ҡалаға нигеҙ һалыу === Ҡала б.э.т. III быуат уртаһында<ref name="Гал">{{cite web| author =| date =2006| url =http://france-paris-info.ru/paris/history.php| title =Париж тарихы| work =Франция. Париж| publisher =| accessdate =2011-01-26| lang =}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213115203/http://france-paris-info.ru/paris/history.php |date=2011-12-13 }}</ref> хәҙерге Сите утрауы урынында паризийҙар ҡәбиләһенең Лютеция тигән кельт биҫтәһенән төҙөлә. Ҡаланың хәҙерге исеме шул ҡәбилә исеменән килеп сыҡҡан. Лютеция тураһында беренсе тапҡыр б.э.т. 53 йылда Юлий Цезарҙың Галлия менән һуғышы хаҡындағы 6-сы китапта иҫкә алына. Б.э.т. 52 йылда римлеләр ҡаланы уңышһыҙ беренсе һөжүмдән һуң икенсе тапҡыр ҡамап алырға йыйынғанда, паризийҙар Лютецияға ут төрткәндәр һәм күперҙәрҙе емергәндәр. Римлеләр уларға утрауҙы ҡалдырғандар һәм Сенаның һул ярында яңы ҡала төҙөгәндәр. Унда термалар, форум һәм амфитеатр һалалар. Әммә яңы ҡаланың Рим империяһында әһәмиәте булмай. === Урта быуаттар === [[Файл:Prise de la Bastille.jpg|thumb|right|Бастилияны алыу]] Римлеләрҙең хакимлығы 508 йылда, франклылар килгәс, тамамлана. Филипп II Август хакимлыҡ иткәндә, ҡаланы һаҡлау көсәйтелә: 1190 йылда Сенаның уң ярында ҡала диуары төҙөлә, ә 1210 йылда — һул ярында ҡалҡып сыға. Шул ваҡытта Париждың көнбайыш ситендә Лувр ҡәлғәһенә нигеҙ һалына. XI быуаттан алып Париж Европа мәғарифының, бигерәк тә дини мәғарифтың төп үҙәктәренең береһенә әйләнә. XIII быуатта уҡытыусылар араһында килеп тыуған ҡаршылыҡтар арҡаһында, Париждың һул ярында (хәҙерге Латин биҫтәһендә) бөгөнгө Сорбоннаның башланғысы булған уҙаллы уҡыу йорттары ойошторола. XIV быуатта ҡаланың уң яр өлөшөндә, хәҙерге Оло Бульварҙар тирәһендә, тағы бер диуар менән уратып алына. === Яңы заман === Людовик XIV осоронда батша резиденцияһы Версалгә күсерелә, ләкин үҫә бараған халыҡ һаны һәм ил иҡтисадындағы роле арҡаһында Париж Францияның сәйәси үҙәге булыуын юғалтмай. 1844 йылда ҡала тирәһендә өсөнсө ҡәлғә диуары төҙөлә, ул ҡала тирәһендәге ҡулса юл урынында урынлашҡан. Париждың тирә-яғында 16 фортлы 39 километрға һуҙылған нығытмалар күтәрелә, был шул заман өсөн иң ҙур һаҡ ҡоролмаһы була. [[Файл:Tour Eiffel 3b40739.jpg|thumb|Эйфель манараһы 1889 йылғы Бөтә донъя күргәҙмәһе өсөн төҙөлә.]] XIX быуаттың икенсе яртыһында Парижда 21 Бөтә донъя күргәҙмәһенең 5-һе үткәрелә, улар ҡаланың мәҙәни һәм сәйәси йоғонтоһон яҡшы сағылдыра. Икенсе француз империяһы емерелеп, Париж алман ғәсғәрҙәре ҡулына күскәс, эшселәр, һөнәрселәр һәм ваҡ буржуазия вәкилдәренән тороусы Париж коммунаһы республиканың иҫке ҡарашлы ваҡытлы хөкүмәтенә ҡаршы сыға. XIX быуаттың 90-йылдарында һәм XX быуат башында, «Гүзәл дәүер» исеме менән билдәле ваҡытта, Францияла көслө күтәрелеш һәм иҡтисади үҫеш күҙәтелә. Икенсе Бөтә донъя һуғышы йылдарында ҡала алман вермахты ҡулында була, бойһондоролоу 1944 йылдың август айына тиклем дауам итә. 1968 йылдың май айында Парижда күмәк халыҡ ҡатнашлығындағы сыуалыштар башлана һәм һөҙөмтәлә француз йәмғиәт ҡоролошоноң яңы төрөнә күсеүен, француздарҙың холоҡ-фиғелдәренең үҙгәреүенә килтерә. == Халыҡ == <div style="float:right;margin:0 0 .5em 1em" class="toccolours"> '''Париж халҡының '''<br />'''үҫеш динамикаһы'''<br /> {| cellpadding="2" |''Йыл'' |align="right"| |''Кеше'' |- |1150 |align="right"| |50 000 |- | 1200 | align="right"| | 120 000 |- | 1328 | align="right"| | 200 000 |- | 1365 | align="right"| | 275 000 |- | 1422 | align="right"| | 100 000 |- | 1500 | align="right"| | 150 000 |- | 1565 | align="right"| | 294 000 |- | 1590 | align="right"| | 300 000 |- | 1637 | align="right"| | 415 000 |- | 1680 | align="right"| | 515 000 |- | 1750 | align="right"| | 576 000 |- | 1789 | align="right"| | 650 000 |- | 1801 | align="right"| | 547 800 |- | 1810 | align="right"| | 714 600 |- | 1851 | align="right"| | 1 053 000 |- | 1872 | align="right"| | 1 851 702<ref>1856 һәм 1861 йылдар араһында Парижға тирә-яҡтағы тораҡ урындары ҡушыла, Шуға күрә халыҡ һаны ҡырҡа арта</ref> |- | 1881 | align="right"| | 2 240 000 |- | 1901 | align="right"| | 2 714 000 |- | 1926 | align="right"| | 2 871 000 |- | 1954 | align="right"| | 2 850 000 |- | 1975 | align="right"| | 2 300 000 |- | 1999 | align="right"| | 2 125 000 |- | 2007 | align="right"| | 2 143 000 |- | 2010 | align="right"| | 2 243 000 |} [http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/6_index.htm Des villages Cassini] </div> Париж биләмәһендә Иль-де-Франс төбәгенең 19, 3 % халҡы һәм Францияның 3, 6 % кешеһе йәшәй. Шуға күрә, Париж Францияның халыҡ иң тығыҙ урынлашҡан төбәге булып һанала, унда уртаса тығыҙлыҡ 20 433 кеше/км². Халыҡ тығыҙлығы округтар буйынса төрлөсә. Иң бәләкәй тығыҙлыҡ булғаны 12-се (8 370 кеше/км²) (Венсен урманы биләмәһен индереп иҫәпләгәс) һәм 1-се (9 228 кеше/км²) округтары. Ә иң тығыҙ округ 40 000 кеше/км² тығыҙлығы булған 11-се округ. === Демографик мәғлүмәттәр === Антик осорҙа һәм Урта быуаттарҙа күп һанлы һуғыштар, эпидемиялар һәм аслыҡ арҡаһында кешеләрҙең һаны ҡырҡа кәмегән. Мәҫәлән, 1832 йылда холера эпидемияһы ваҡытында 20 000 тирәһе кеше һәләк була. XIX быуаттың индустриалләштереүе халыҡ һанының артыуына килтерә. 1921 йылда 3 миллиондан артыҡ кеше йәшәгән һәм был һан Париж тарихында бөгөнгәсә рекорд булып һанала. Бөгөнге көндә Парижда ике миллиондан артыҡ кеше йәшәй. Ҡала янында хәл киреһенсә — 1921 йылда унда 4, 85 миллион кеше йәшәһә, 2006 йылда — 11, 6 миллион. Күпселек парижлылар пенсияға сыҡҡас ҡала янына һәм Францияның көньяғына күсеп киткәнгә күрә, Париж сағыштырмаса «йәш» ҡала булып иҫәпләнә. Бында өйләнмәгән (кейәүгә сыҡмаған) кешеләр күп (халыҡ һанының 51, 5 % -ы)<ref name="autogenerated1">http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=85403 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114120620/http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=85403 |date=2014-01-14 }}</ref>, ә уртаса париж ғаиләһе 1,88 кешенән тора<ref>[http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=5427&amp;document_type_id=5&amp;document_id=16185&amp;portlet_id=11661 Plus de 2 millions de Parisiens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120112911/http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=5427 |date=2010-11-20 }}</ref>. Күпселек париж ғаиләләрендә бер бала ғына бар<ref>[http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&amp;document_type_id=5&amp;document_id=29896&amp;portlet_id=18748 INSEE : Демографик мәғлүмәтәр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090306220445/http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&document_type_id=5&document_id=29896&portlet_id=18748 |date=2009-03-06 }} {{ref-en}}</ref>. 2004 йылда тыуым коэффициенты 14,8, ә үлем коэффициенты 6,6-ны тәшкил итә. Шулай итеп, халыҡ һанының тәбиғи артыуы +8,1, ә дөйөм артыуы — +2,1<ref>[http://www.insee.fr/fr/ppp/ir/sd2005/dd/pdf/sd2005_brochure.pdf INSEE: Демографик мәғлүмәтәр, 2004] {{ref-fr}}</ref>. === Милли состав === Хәҙерге ваҡытта Парижда 310 000 тирәһе сит ил кешеһе йәшәй, был Париждың 14,5%-ын тәшкил итә<ref>[http://www.insee.fr/fr/insee_regions/idf/rfc/docs/alapage203.pdf INSEE: Иль-де-Франс төбәгендә сит ил кешәләре өлөшө, 1999] {{ref-fr}}</ref>. Уларҙың 30%-ты Европа берлегенән<ref>[http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=85403 RECENSEMENT. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114120620/http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=85403 |date=2014-01-14 }}[http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=85403 Premiers résultats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114120620/http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=85403 |date=2014-01-14 }}</ref>. Иммигранттарҙың күбеһе Португалия, Алжир, Марокко һәм [[Европа]] менән [[Африка]]ның башҡа илдәренән. === Иммигранттар === [[Файл:Boulevard de la chapelle (regardant vers le nord est) 01.jpg|left|thumb|18 -се округта Африкалылар биҫтәһе]] Францияның башҡалаһын күп төрлө мәҙәниәттең осрашыу урыны тип атарға мөмкин. Мәҫәлән, 1999 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса, Париж халҡының 19,4%-ы сит илдәрҙә тыуған. 4,2%-ы 1990—1999 йылдарҙа күсеп килгән иммигранттар, күбеһе Ҡытайҙан һәм Африканан килгәндәр. Парижлыларҙың 15%-ы — мосолмандар. Беренсе тапҡыр көслө иммиграция 1820 йылда була, ул ваҡытта Алманияла башланған ауыл хужалығы көрсөгөнән ҡасып, бик күп алман крәҫтиәндәре күсеп килә. Шул замандан бирле Парижға киң күләмдә күсеп килеүҙәр йыш ҡабатлана, XIX быуатта Үҙәк Европанан итальяндар һәм йәһүдтәр, 1917 йылғы инҡилаптан һуң Рәсәй Империяһы граждандары, ике Бөтә донъя һуғышы араһында поляктар, һуңыраҡ элекке француз колонияларынан — яңы бойондороҡһоҙ дәүләттәрҙән этник француздар, 1950—1970 йылдарҙа испанлылар, итальяндар, португалдар, Мәғрип, Көньяҡ-көнсығыш Азия илдәренән сығыусылар һ.б. күсенәләр. Иммигранттарҙың йәшәү урындары ғәҙәттә уларҙың сығыштарына бәйле. Мәҫәлән, Африканың ҡара тәнле иммигранттары ҡаланың 18-се һәм 19-нсы округтарында (бигерәк тә, Шато Руж биҫтәһендә) йәшәйҙәр, ә Бельвиль биҫтәһендә — Ҡытайлылар һәм төньяк Африканан килеүселәр. 13-се округ үҙенең Ҡытай биҫтәһе менән данлыҡлы, ә американлылар аристократтар төпләнгән 16-сы округта йәшәйҙәр. === Дин === Халыҡтың 80%-ы христиандар<ref>http://www.france-paris.ru/religia.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121215051917/http://www.france-paris.ru/religia.php |date=2012-12-15 }}</ref>, 75 % кеше үҙен католик тип һанай, күпселеге — латин йолалы католиктар, ә ҡайһы берҙәре — әрмән һәм византия йолаһына эйәреүселәр. Парижда барлығы 94 католик йәмғиәт бар, унан башҡа 15 православие сиркәүе, 21 синагога (Парижда 220 000 йәһүт йәшәй), 2 мәсет (50 000 мосолман, күбеһенсә сөнниҙәр), Гижон урамында Изге Георгий Әрмән Апостол сиркәүе бар. == Административ бүленеш == [[Файл:Paris-map-arr.svg|thumb|Париждың 20 округы]] {{main|Париждың административ бүленеше}} Paris intra-muros (туранан-тура: «диуар эсендә») — Париждың үҙен, һәм Grand Paris («ҙур Париж») — яҡын-тирәләге урындар менән ҙур ҡаланы айырып әйтәләр. Һуңғыһы Париж агломерацияһы булып тора. Париж рәсми 20 муниципаль округҡа бүленә, улар ҡаланың үҙәгенән ситенә табан, сәғәт йөрөшө буйынса уратып иҫәпләнәләр. Һәр округ, үҙ сиратында, дүрт биҫтәгә бүленгән, уларҙың һәр береһендә айырым полиция бүлеге бар. == Сәйәсәт == === Идаралыҡ === [[Файл:Hotel de Ville Paris.jpg|thumb|right|Париж мэрияһы]] {{main|Париж мэрияһы}} 2001 йылдың март айынан бирле Париждың мэр вазифаһын Франция социалисттар фирҡәһе вәкиле Бертран Деланоэ үтәй, уның өсөн ҡала шураһының 163 ағзаһынан 92-һе тауыш бирҙе, ә уның конкуренты Жан Тибери бары тик 12 % тауыш алды. 2008 йылдың мартында Деланоэ ҡабат ҡала мэры итеп һайланды. === Туғандаш ҡалалар<ref>[http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=6587&amp;document_type_id=5&amp;document_id=16468&amp;portlet_id=14974 Туғандаш-ҡалалар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100122093109/http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=6587 |date=2010-01-22 }}</ref>: === * {{Флаг|Италия}} [[Рим]], [[Италия]] (1956) — Париждың берҙән бер туғандаш ҡалаһы. ''Партнер ҡалалар исемлеген Париж мэрияһы мәҡәләһендә ҡарағыҙ. '' == Иҡтисад == Париж — Францияның бик әһәмиәтле иҡтисади үҙәге, бында илдең дөйөм милли продуктының 10%-ы етештерелә<ref>[http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=21467 Les dimensions de Paris] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114120512/http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=21467 |date=2014-01-14 }}.{{ref-fr}} // Mairie de Paris, Textes du plan local d’urbanisme</ref>. Илдә булған барлык етештереү кәсепханаларының сиреге баш ҡалала үҙ офистарын һәм штаб-фатирҙарын асҡан. Ҡалала хәҙер 1,64 млн эш урыны булған 349 меңдән артыҡ кәсепхана бар<ref>[http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=1&amp;document_type_id=2&amp;document_id=95565&amp;portlet_id=24329 600 nouvelles entreprises à Paris chaque semaine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110124195136/http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=1&document_type_id=2&document_id=95565&portlet_id=24329 |date=2011-01-24 }}.{{ref-fr}} Mairie de Paris, 20.01.2011</ref>. Тимәк, эшкә һәләтле парижлыларҙы иҫәпкә алғанда, һәр кешегә 1,5 эш урыны тура килә<ref name="autogenerated1"/>. Ләкин эшһеҙ парижлылар һаны барыбер 8,7 % тәшкил итә, тик был һан Франция буйынса тағы ла юғарыраҡ (9,3 %)<ref>[http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=95088 Chiffres-clés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114120549/http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=95088 |date=2014-01-14 }}.{{ref-fr}} // Mairie de Paris — Direction du développement économique, de l’emploi et de l’enseignement supérieur, 11.2010</ref>. Париж эш урындарының төп өлөшө (85 %<ref>[http://www.mbm.ru/content/document_r_B939256C-0290-4051-B37F-CA37304C02E8.html Особенности развития МСП в крупных городах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017225528/http://www.mbm.ru/content/document_r_B939256C-0290-4051-B37F-CA37304C02E8.html |date=2011-10-17 }} {{Ref-ru}}</ref>) халыҡҡа хеҙмәт күрһәтеү өлкәһенә ҡарай. Сәнәғәт ойошмалары хәҙер ҡала ситенә сығарылыуға ҡарамаҫтан, Парижға яҡынса 100 мең эш урыны бирә. Шул уҡ күләмдә эш урындарын халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү өлкәһенә (35 %), етештереү (30 %), төҙөлөш (20 %) һәм туҡланыу (15 %) өлкәләренә ҡараған бәләкәй кәсепханалар булдырған. Туристик бизнесы ныҡ үҫкән, Франция башҡалаһында бер йылға уртаса 27 млн турист килә, ә был һан ҡала халҡы һанынан 12 тапҡырға күберәк<ref>[http://www.paris.fr/portail/pratique/Portal.lut?page_id=9634&amp;document_type_id=2&amp;document_id=88098&amp;portlet_id=23708 Combien de touristes visitent la capitale chaque année ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100729224752/http://www.paris.fr/portail/pratique/Portal.lut?page_id=9634&document_type_id=2&document_id=88098&portlet_id=23708 |date=2010-07-29 }}</ref>. 2007 йылда Ҡытай туристтары Париждың такс-фри тигән магазиндарҙа 79 млн евро, япондар — 87 млн евро, урыҫтар — 72 млн евро, һәм американлылар — 71 млн евро тотонғандар<ref>«Метро» газетаһы, 5 июнь 2008 йыл.</ref>. Француз банктары, страховка ойошмалары һәм башҡа финанс ойошмаларының күпселеге Парижда урынлашҡан. Францияның төп телекоммуникацион компаниялары дә шулай уҡ күбеһенсә Парижда: ''Vivendi Universal, Groupe Lagardere, Groupe TF'' . Иң ҙур көндәлек матбуғат баҫмаларының — «Le Figaro», «Le Monde», «Libération» — нәшриәттәре лә Парижда. Бөгөнгө көндә Париж, 50-60-сы йылдарҙа ҡала янында асылған Дефанс эшлекле үҙәге менән бергә, Европаның иң мөһим сауҙа үҙәктәренең береһе булып тора. Ҡалала француз һәм халыҡ-ара фирмаларының тупланыуы арҡаһында, Париж илдең эске дөйөм продуктының яҡынса өстән бер өлөшөн тәьмин итә. == Транспорт == [[Файл:Péripherique Porte de le Muette.JPG|thumb|right|Париж ҡулса юлы]] === Юл транспорты === Париж — илдең транспорт бәйләнеше үҙәге. Тарихи яҡтан, илдең төп юлдары уның башҡалаһынан радиус буйынса таралған, һәм бөгөнгәсә был радиустарҙы Франция автомобиль карталарында күреп була. Парижда радиустар булып төрлө йүнәлештәрҙәге юлдар килеп тоташа: Лильдән А1, Реймстан А4, Лиондан А6, Неверҙан А77, Орлеандан А10, Руан ҡалаһынан А13 һәм Амьендан А16. Ҡала тирәләй ҡулса автомагистраль төҙөлгән, уның һәр яҡҡа табан 2-нән алып 4-кә тиклем хәрәкәт юлы бар. Тағын ике ҡулса юл — А86 һәм А104 — транзит транспортына Париждың үҙенә кермәйенсә, уны урап үтергә мөмкинлек бирә. === Авиатранспорт === [[Файл:AIR FRANCE F-GTAH A321-211 CDG2F.JPG|thumb|right|Air France самолеты Шарль де Голль һауа аэропотында]] Парижда ике халыҡ-ара һауа аэропорты эшләй, улар баш ҡаланы донъяның 136 иленән 529 ҡала менән тоташтыра. Пассажирҙар һаны буйынса Париж аэропорттары донъяла бишенсе, ә [[Европа]]ла икенсе урында тора.<ref>[http://asp.zone-secure.net/v2/index.jsp?id=1203/1515/14072&amp;lng=fr Le Tourisme à Paris — Chiffres clés 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722081155/http://asp.zone-secure.net/v2/index.jsp?id=1203/1515/14072&lng=fr |date=2011-07-22 }}</ref>: * «Шарль де Голль» һауа аэропорты, йылына 58,2 млн пассажирҙы хеҙмәтләндерә (2010 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Ул Европала икенсе урынды алып тора (беренсе урында Лондондың Хитроу аэропорты). * «Париж-Орли» 25, 2 млн пассажирҙы хеҙмәтләндерә, Европала 11-се урында тора. Аэропорт трафигының яҡынса яртыһы эске (ил эсендәге) рейстар. Aéroports de Paris ойошмаһында Париж төбәгенең 12 бәләкәй һауа аэропорты һәм аэродромы бар, шул иҫәптән: * Ле Бурже аэропорты — ул унда үткәрелгән авиасалон менән билдәле. Бюджетлы авиакомпаниялар Париждан йыраҡ булмаған аэропорттарҙы үҙҙәренең «Париж» рейстары өсөн ҡуллана: * Ватри аэропорты ({{lang-fr|Aéroport Paris — Vatry}} — Париждан көнсығышҡа табан 140 км) * Бовэ аэропорты ({{lang-fr|Aéroport de Beauvais-Tillé}} — Париждан төньяҡҡа табан 80 км) === Тимер юл транспорты === [[Файл:Gare Saint-Lazare Facade.JPG|thumb|Сен-Лазар вокзалы, уның алдында — 14-се метро юлына инеү урыны.]] Париж вокзалдарынан киткән тимер юлдары баш ҡаланы Францияның барлыҡ төбәктәре һәм күрше илдәр менән тоташтыра. Тиҙ йөрөшлө поездар пассажирҙарҙы бер нисә сәғәт эсендә ҙур ҡалаларға һәм күрше илдәрҙең баш ҡалаларына алып барып еткерә (Париж-Брюссель — 1 сәғ 20 мин, Париж-Лондон — 2 сәғ 20 мин, Париж-Амстердам — 3 сәғ 15 мин)<ref>[http://www.sncf.fr/fr_FR/html/media/CH0008-France-Monde/BR0519-Le-plus-europeen-des-trains/MD0105_20080905-Lire-larticle.html Le plus européen des trains].{{ref-fr}} // SNCF</ref>. Вокзалдар араһында бәйләнеш йәмғиәт транспорты ярҙамында яҡшы ойошторолған. * Сен-Лазар вокзалы — Нормандия. * Төньяҡ вокзал — төньяҡ йүнәлеш (TGV), Бөйөк Британия (Eurostar), [[Бельгия]] һәм Голландия (Thalus]). * Көнсығыш вокзал — көнсығыш йүнәлеш, [[Германия|Алмания]], Австрия. * Лион вокзалы — Үҙәк һәм көньяк-көнсығыш төбәктәр (TGV), Альп тауҙары, Швейцария, [[Италия]]. * Аустерлиц вокзалы — көньяк-көнбайыш йүнәлеш (TGV), Испания, Португалия. * Монпарнас вокзалы — Бретань һәм Франция көнбайышы (TGV) Йөк ташыу өсөн Ле Бурже коммунаһында урынлашҡан шул уҡ исемле вокзал һәм ''Vaires'' вокзалы ҡулланыла. == Мәғариф һәм фән == [[Файл:Bibliotèque nationale de France, site Richelieu (salle ovale).JPG|thumb|Милли китапхананың иҫке йортоноң овал залы]] Францияның иң данлыҡлы уҡыу йорттары баш ҡалала урынлашҡан. Иң атаҡлы Париж университеты — Сорбонна — 1257 йылда Робер де Сорбон тарафынан бер нисә тиҫтә ярлы студентты дин белеменә өйрәтер өсөн асыла<ref>[http://www.sorbonne.fr/document173.html Сорбонна тарихы рәсми сайтта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204051344/http://www.sorbonne.fr/document173.html |date=2008-12-04 }} {{ref-fr}}</ref>. Тиҙ арала Сорбонна (әйтергә кәрәк, үҙ исемен ул бары XIV быуатта ғына ала) Париждың һәм Францияның иң ҙур һәм данлыҡлы белем биреү йортона әүерелә. Сорбоннаның тирә-яғында атаҡлы Латин биҫтәһе төҙөлә, һуңынан был исем башҡа ҡалаларҙағы студенттар биҫтәһенә лә ҡушыла. 1968 йылда Париж университетында реформа үткәрелә һәм ул 13 уҙаллы юғары уҡыу йортона айырыла, шуларҙың 5-һе Париж тирәһендә урынлаша<ref>[http://www.bibliotekar.ru/rGeo/56.htm Мәҙәниәт һәм Мәғариф системаһы] {{Ref-ru}}</ref>. Парижда шулай уҡ 5 академияны, шул иҫәптән, 1803 йылдан Француз академияһын, берләштергән Франция Институты (Institut de France) урынлашҡан. Француз Академияһы 1629 йылда Валантэн Конрар нигеҙ һалған Париж әҙәби түңәрәгенән барлыҡҡа килә. Академия дәүләт фәнни ойошмаһы статусын 1635 йылда ала<ref>[http://www.academie-francaise.fr/histoire/index.html Француз академияһының рәсми сайты] {{ref-fr}}</ref>. Башҡа данлыҡлы уҡыу йорттары араһында Коллеж де Франс, Политехника мәктәбе, Юғары нормаль мәктәп, Католик институт, Тау институты һәм Милли идара институты бар. Париждың иң ҙур китапханаһы — 1368 йылда король Карл V Луврҙағы шәхси китапханаһы нигеҙендә ойошторолған Франция милли китапханаһы. Асылған ваҡытта китапханала барлығы 911 ҡулъяҙма ғына була, сөнки ул ваҡытта ил башлығы үлгәндән һуң, уның барлыҡ документтарын юҡ иткәндәр. Был йоланы Людовик XI боҙа, уның дәүеренән һуң китапхана фонды үҫә бара. 1988 йылда президент Франсуа Миттеран Милли китапхананың Доминик Перро проекты нигеҙендә яңы йортон төҙөү тураһында иғлан итә. Хәҙерге көндә китапханала 10 миллиондан артыҡ баҫма һаҡлана<ref>[http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/connaitr.htm?ancre=chiffres.htm Милли китапхана сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071128103952/http://www.bnf.fr/pages/zNavigat/frame/connaitr.htm?ancre=chiffres.htm |date=2007-11-28 }} {{ref-fr}}</ref>. == Мәҙәниәт һәм күңел асыу == === Париж ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы исемлегендә === Сенаның таш менән нығытылған яр буйы урамдары 1991 йылда<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/600 Сена ярҙары ЮНЕСКО исемлегендә] {{ref-en}}</ref> ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелде. Ҡала янындағы Фонтенбло һарайы 1979 йылда<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/160 Фонтенбло һарайы ЮНЕСКО исемлегендә] {{ref-en}}</ref>, Версаль 1981 йылда<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/83 Версаль һарайы ЮНЕСКО исемлегендә] {{ref-en}}</ref> уҡ был исемлеккә индерелгәйне. === Музейҙар === [[Файл:Pavillon Richelieu Louvre 2007 06 23.jpg|thumb|200px|left|Лувр. Ришелье ҡанаты.]] 1793 йылда элекке француз корольдары һарайы булған Луврҙа, 60 600 м² майҙанда 8 тематик бүлектән торған доньяла иң ҙур музей коллекцияларының береһе тупланған. Бында 35 000 экспонат — урта быуат Көнбайыш Европа сәнғәтенең, боронғо мысырлылар, римлеләр, этрусктар, яҡын көнсығыш цивилизацияларының һәм ислам халыҡтары сәнғәтенең ысын гәүһәрҙәре бар<ref>[http://www.louvre.fr/llv/oeuvres/alaune.jsp?bmLocale=fr_FR Oeuvres | Musée du Louvre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001222952/http://www.louvre.fr/llv/oeuvres/alaune.jsp?bmLocale=fr_FR |date=2009-10-01 }} {{Ref-fr}}</ref>. Бында [[Мона Лиза]] (Джоконда) һәм Милослы Венера кеүек данлыҡлы шедеврҙар һаҡлана . Орсе музейы Сена ярындағы элекке Орсе тимер юл вокзалы йортонда урынлаша. Вокзал Виктор Лал проекты буйынса 1900 йылда Париж һәм Орлеан араһында бәйләнеш өсөн төҙөлә, ләкин 1939 йылда ул ябыла. 1980-сы йылдарҙа Гае Аленте етәкселегендә йортто музейға әйләндерәләр. Был музей беренсе сиратта француз импрессионисттары коллекцияһы менән данлыҡлы. Шулай уҡ бында 1848—1914 йылдарға ҡараған картиналар, скульптуралар, фотографиялар һәм йыһаз ҡуйылған. 1977 йылда Ренцо Пиано, Ричард Джордж Роджерс һәм Жанфранко Франчини проекты буйынса төҙөлгән Жорж Помпиду мәҙәниәт үҙәге хәҙерге заман Франция сәнғәтенең төп үҙәге булып һанала. Бында, хәҙерге заман сәнғәт музейынан башҡа, китапхана, кинозалдар, китап кибеттәре һәм балалар ижады студиялары бар. Шуныһы ҡыҙыҡ: йорт тулыһынса, бөтөн инфраструктура (лифттар, вентиляция шахталары, эскалаторҙар) яҡты төҫтәргә буялған. Пикассо музейында бары 250 тирәһе генә картина бар, ләкин ул Париждың иң матур музейҙарының береһе. Экспозицияла [[Пикассо]]ның әҫәрҙәре, шулай уҡ ғүмере буйы үҙе йыйған Жорж Брак, Поль Сезан, [[Анри Матисс]], Амедео Модильяни картиналары ла бар. Был музей Маре биҫтәһендә 1656—1659 йылдарҙа төҙөлгән Сале йортында урынлашҡан Клюни аббаттарының урта быуаттарҙағы һарайында хәҙер Урта быуат музейы (Клюни музейы). Бында урта быуат сәнғәт әйберҙәре ҡуйылған. Был музейҙан галл-римлеләр осоро термының һаҡланып ҡалған харабаларына кереп була. 2000 йылдың сентябрендә музей йорто янында 5000 м² майҙанда урта быуат баҡсаһы (''jardin médiéval'') тергеҙелә. 1900 йылғы Бөтә донъя күргәҙмәһенә Карата күргәҙмә залдары сифатында Оло һәм Кесе һарайҙар төҙөлә. Оло һарайҙа сәнғәт әйберҙәре генә түгел, ә төрлө йәрминкә-күргәҙмәләр үткәрелә, мәҫәлән, Mondial de l’automobile de Paris машина күргәҙмәһе. Кесе һарайҙа француз һәм итальян Яңырышы рәсем сәнғәте өлгөләре, шулай уҡ фламанд һәм [[Нидерланддар|голланд]] оҫталарының картиналары урын алған. ''Шулай ук Париж музейҙары исемлеген ҡарағыҙ.'' === Театрҙар === [[Файл:Palais-Garnier.jpg|thumb|right|[[Гарнье операһы]]]] Париж опера театры опера сәнғәтенең үҫешенә бик ҙур өлөш индерә. Бөгөн Парижда ике опера театры бар: күберәк «Гранд Опера» булараҡ билдәле Опера Гарнье, һәм Оpéra Bastille. 1875 йылда асылған һәм архитектор Гарнье исемен йөрөтеүсе Опера Гарньеның майҙаны 11 237 м², шул рәүешле ул донъяла иң ҙур опера театры булып тора. Яңы Бастилия операһы 1989 йылдан бирле генә эшләй. Яңы опера асылғас, техник яҡтан насарыраҡ булған Гарнье һарайы балет тамашалары һәм классик опера спектакльдәре өсөн генә ҡулланыла. [[Файл:Théophile-Alexandre Steinlen - Tournée du Chat Noir de Rodolphe Salis (Tour of Rodolphe Salis' Chat Noir) - Google Art Project.jpg|thumb|left|100px|«Tournee du Chat Noir» кабареһының афишаһы.]] Атаҡлы Комеди Франсэз театры 1680 йылда Мольерҙың элекке ''Illustre Théâtre'' театрының бер нисә театрал труппалар менән берләшеүе арҡаһында барлыҡҡа килә. Комеди Франсэз сәхнәһендә уйнаған актерҙар араһында Сара Бернар һәм Жан-Луи Барро кеүек атаҡлы шәхестәр булған. Бөгөн театр күбеһенсә классик репертуар менән сығыш яһай. === Кабаре театры === Варьете һөйөүселәр өсөн Парижда күп һанлы кабарелар асылған. Уларҙың иң атаҡлылары — Мулен Руж, Лидо, Crazy Horse һәм Латин биҫтәһендәге Парадиз Латин. «Tournee du Chat Noir» кабареһының 1896 йылда Теофиль-Александр Стейнлен яһаған рекламаһы Париждың бер символы булып тора. Был кабаре Париждың Монмартр өлөшөндә урынлашҡан. === Кинематограф === Кинематограф, тамаша сәнғәте булараҡ, Парижда, 1895 йылдың 28 декабрендә, Капуцинкалар бульварында "Гран-кафе"ла барлыҡҡа килә. Ул көндө бында «Бер туған Люмьерҙар синематографы» беренсе тапҡыр киң йәмәғәтселеккә күрһәтелә. === Гастрономия === [[Файл:Café de Flore.jpg|thumb|Сен-Жермен бульварында Кафе де Флор]] Бөгөнгө көндә ҡулланылған мәғәнәлә ресторандар Бөйөк француз инҡилабы алдынан барлыҡҡа килә. «Ресторан» һүҙе ''restaurer'' тигән француз ҡылымынан килеп сыҡҡан, ул «тәртипкә китерергә», «көс бирергә» тигәнде аңлата. Оҙаҡ ваҡыт был һүҙ итле һурпаларға, ҡуйы аштарға ҡарата ҡулланылһа, XVIII быуаттың икенсе яртыһынан — йәмәғәт туҡланыуы йорттарына ҡарата әйтелә башлай. 1786 йылда париж превоһы ашнаҡсыларға һәм рестораторҙарға ресторандарҙы төнгө 11-гә (ҡыш көнө) йәки 12-гә (йәй көнө) тиклем асыҡ тоторға рөхсәт итә<ref>Alfred Fierro. Histoire et dictionnaire de Paris</ref>. Тора-бара бай парижлылар эшлекле йәки шәхси осрашыуҙарын ресторандарҙа үткәрергә ғәҙәтләнәләр. Ресторан эше тиҙ үҫеш ала һәм оҙаҡламай Париж ресторандарын иҫәпләп тә булмай. Ҡайһы бер Париж кафелары Мәғрифәт осоронан бирле эшләп килә. Ул осорҙа кафелар туҡланыу урыны булыуҙан бигерәк, ҙур социаль йөкләмә башҡарған. Шундайҙарға "Прокоп"ты, беренсе әҙәби кафены (хәҙер Париждың иң өлкән рестораны) һәм 1950-се йылдарға тиклем иң яҡшы шахматсыларҙың осрашыу урыны булған "Кафе де ля Режанс"ты кертергә мөмкин. === Спорт === Парижда иң популяр спорт клубы — Пари Сен-Жермен футбол клубы. Ул 1970 йылда нигеҙләнгән һәм үҙенең өйҙәге уйындарын XIX быуат аҙағында төҙөлгән Парк де Пренс стадионында үткәрә. Париждың төп спорт аренаһы — Сен-Дени ҡала янында урынлашҡан Стад де Франс стадионы. Арена 1998 йылда футбол буйынса донъя чемпионаты өсөн төҙөлә һәм 80 000 тамашасыны һыйҙыра ала. Стадион футбол уйындары өсөн генә түгел, ә еңел атлетика, регби һәм спорттың башҡа төрҙәре буйынса ярыштар үткәреү өсөн дә ҡулланыла. 2016 йылда Францияла футбол буйынса Европа чемпионаты үтәсәк. Уның финал уйыны Стад де Франста стадионында буласаҡ. Йыл һайын Парижда донъяла иң мәртәбәле велосипед уҙышы — Тур де Франстың финишы үтә. 1975 йылдан бирле велосипедсылар уҙышының финал этабын Елисей Ҡырҙарында үткәрәләр. Парижда популяр булған тағы бер спорт төрө — теннис. Роллан Гаррос стадионында йыл һайын май аҙағы — июнь баштарында Францияның теннис буйынса асыҡ чемпионаты үтә. Ноябрьҙә Парижда шулай уҡ абруйлы теннис турниры — BNP Paribas Masters уҙа. Парижда 1900 һәм 1924 йылдарҙа йәйге Олимпия уйындары үткәрелә. == Рәсемдәр == {{Панорама|IMA-Ile-St-Louis.jpg|1200px|<center>[[Сен-Луи утрауы]]ның күренеше.</center>}} == Иҫкәрмәләр һәм сығанаҡтар == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.paris.fr/ Рәсми сайт] {{ref-fr}} * [http://wikitravel.org/en/Paris Викисәйәхәт сайтында Париж] {{ref-en}} {{Европа башҡалалары}} {{Йәйге Олимпия уйындары башҡалалары}} {{Һайланған мәҡәлә|ҡала}} [[Категория:Париж|*]] [[Категория:Европа баш ҡалалары]] [[Категория:Миллионер ҡалалар]] 0vujahlor0wfpei6paixj7l8aw974kx 0 64979 1305430 1287414 2026-09-13T07:07:17Z Milenioscuro 6347 ([[c:GR|GR]]) [[File:Map showing Counties underthe new kenyan constitution..gif]] → [[File:Kenya, administrative divisions - en - colored.svg]] svg 1305430 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Статус = <!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--> |Башҡортса исеме = Кения Республикаһы |Оригиналь исеме = Jamhuri ya Kenya  Republic of Kenya |Эйәлек килеш = Кения |Флаг = |Герб = Alternate Coat of arms of Kenya.svg |Герб урынына = |Девиз = Harambee (''Бергә эшләргә'') |Гимн исеме = Ee Mungu Nguvu Yetu |Аудио = |Идара итеү төрө = [[Президент республикаһы]] |Дәүләт дине = |lat_dir = S|lat_deg = 0|lat_min = 24|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 37|lon_min = 51|lon_sec = 0 |region = KE |CoordScale = |Картала = Kenya (orthographic projection).svg |картаға яҙыу = |Картала2 = |Рәсми тел = |Нигеҙләнгән = |Бойондороҡһоҙлок датаһы = [[12 декабрь]] [[1963]] |тан бойондороҡһоҙлоҡ = [[Бөйөк Британия]]нан |Баш ҡала = [[Найроби]] |Эре ҡалалар = |Етәкселәрҙең вазифалары = [[Президент]] [[Вице-президент]] [[Премьер-министр]] |Етәкселәр = [[Кибаки, Мваи|Мваи Кибаки]] [[Калонзо Мусьока]] [[Одинга, Раила|Раила Одинга]] |Территория буйынса урыны = 46 |Территория = 582 650 |% һыу өҫтө = 2,3 |Этнохороним = |Халҡы буйынса урыны = 29 |Халыҡ = {{рост}}47564296<ref>{{Cite web |url=https://www.knbs.or.ke/?p=5621 |title=2019 Kenya Population and Housing Census Results |access-date=2020-03-14 |archive-date=2019-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191105155611/https://www.knbs.or.ke/?p=5621 |deadlink=no }}</ref> |Баһа йылы = 2019 |Иҫәп алыу буйынса халҡы = |Иҫәп алыу йылы = 2019 |Халыҡ тығыҙлығы = 81.63 |Тығыҙлыҡ буйынса урыны = |ЭТП (ҺАМП) = 177.954 млрд<ref name="dataimf">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=44&pr1.y=12&c=614%2C666%2C638%2C668%2C616%2C674%2C748%2C676%2C618%2C678%2C624%2C684%2C622%2C688%2C626%2C728%2C628%2C692%2C632%2C694%2C636%2C714%2C634%2C716%2C662%2C722%2C642%2C718%2C643%2C724%2C734%2C199%2C644%2C733%2C646%2C738%2C648%2C742%2C652%2C746%2C656%2C754%2C654%2C698%2C664&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database, October 2019 – Report for Selected Countries and Subjects|date=2019-10-11|publisher=[[International Monetary Fund]] (IMF)|accessdate=2020-03-13|lang=en|archive-date=2020-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200528151328/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=44&pr1.y=12&c=614%2C666%2C638%2C668%2C616%2C674%2C748%2C676%2C618%2C678%2C624%2C684%2C622%2C688%2C626%2C728%2C628%2C692%2C632%2C694%2C636%2C714%2C634%2C716%2C662%2C722%2C642%2C718%2C643%2C724%2C734%2C199%2C644%2C733%2C646%2C738%2C648%2C742%2C652%2C746%2C656%2C754%2C654%2C698%2C664&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|deadlink=no}}</ref> |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы = 2019 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 75 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 3705<ref name="dataimf"/> |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 150 |ЭТП (номинал) = 87.928 млрд<ref name="dataimf"/> |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 2019 |ЭТП (номинал) буйынса урыны = 64 |Йән башына ЭТП (номинал) = 1831<ref name="dataimf"/> |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 146 |КПҮИ = {{рост}} 0,601 <ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators |accessdate=14 September 2018 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН |archive-date=2020-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515153229/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |deadlink=no }}</ref> |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = 2020 |КПҮИ буйынса урыны = 142 |КПҮИ-ны кимәле = <span style="color:#fc0;">'''средний</span> |Валюта = [[Кения шиллингы]] |Домен = [[.ke]] |ISO = |МОК = |Телефон коды = 254 (+005 [[Танзания]] и [[Уганда]] ваҡытына) |Сәғәт бүлкәте = 3 |Иҫкәрмәләр = <!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --> <!--|Примечания=-->}} '''Ке́ния''' ({{lang2|sw|en|Kenya}} [[Международный фонетический алфавит|[ˈkɛnjə]]]), рәсми атамаһы — '''Ке́ния Респу́бликаһы''' ({{lang-sw|Jamhuri ya Kenya}}, {{lang-en|Republic of Kenya}}) — [[Көнсығыш Африка]]лағы дәүләт. [[Бөйөк Британия]]ның элекке [[колония]]һы, 1963 йылдың 12 декабрендә бойондороҡһоҙлоҡ ала. [[Милләттәр Берләшмәһе]] составына инә. Бөгөнгө көндә ил Көнсығыш Африка илдәре араһында иң йылдам үҫешеүсе илдәрҙең береһе булып тора. [[Баш ҡала]]һы — [[Найроби]]. Аҡса берәмеге — Кения шиллингы. == Этимологияһы == Ил Кениялағы тау хөрмәтенә аталған, уны кикуйю телендә Кере-Ньяга («тау» йәки «аҡ тау») тип атайҙар{{sfn|Поспелов|2002|с=426}}. == Тарихы == === Боронғо осор === Кения, күп ғалимдар фекеренсә, кешелектең боронғо ата-бабалары төйәге булып тора. Унда, [[Рудольф (күл)|Рудольф]] күленең көнсығыш яры буйында, яҡынса 3 миллион йыл элек Ломеквиҙа йәшәгән ата-бабаларҙың эш ҡоралдары һәм һөйәктәре табылған<ref>{{cite web |author = |url = http://news.sciencemag.org/africa/2015/04/world-s-oldest-stone-tools-discovered-kenya |title = World’s oldest stone tools discovered in Kenya |lang = |website = news.sciencemag.org |date = |accessdate = 2019-01-12 |deadlink = no |archive-date = 2016-01-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160101110956/http://news.sciencemag.org/africa/2015/04/world-s-oldest-stone-tools-discovered-kenya }}, 2015</ref>. Күпкә һуңыраҡ Кения территорияһында хәҙерге эфиоп расаһына яҡын кешеләр йәшәгән. Унда шулай уҡ койсан (хәҙерге [[Көньяҡ Африка]]) раса тибындағы ҡәбиләләр була. Һуңыраҡ көнбайыштан хәҙерге покомо, суахили һәм миджикендаларҙың ата-бабалары булған негроид банту телле ҡәбиләләр килә. VIII—VIII быуаттарҙа Кения ярҙарында буйында суахили сауҙа үҙәктәре барлыҡҡа килә башлай. Улар Африканың эске райондары менән Һиндостан һәм Ғәрәбстан араһында аралашсы булараҡ сауҙа менән шөғөлләнә. Африканан [[тимер]], [[алтын]], фил һөйәге, [[Мөгөҙморондар|мөгөҙморон]] мөгөҙө, [[Ҡоллоҡ|ҡол]]дар сығаралар, үҙенә металл әйберҙәр, кәсеп әйберҙәре, туҡымалар индерелә. == Физик-географик ҡылыҡһырлама == === Географик урынлашыуы === [[Файл:Ke-map-RU South Sudan.png|right|250px|мини|Кении картаһы]] Дәүләт төньяҡта [[Эфиопия]], көнсығышта [[Сомали]], көньяҡ-көнбайышта [[Танзания]], көнбайышта [[Уганда]], төньяҡ-көнбайышта [[Көньяҡ Судан]] менән сиктәш. Дәүләт сигенең дөйөм оҙонлоғо — 3477 км: Эфиопия менән — 861 км, Сомали менән — 682 км, Көньяҡ Судан — 232 км, Танзания менән — 769 км, Уганда менән — 933 км<ref name=cia-factbook>{{cite web | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html | title=CIA. The World Factbook. Kenya | accessdate=2011-07-15 | archive-date=2020-08-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200831033452/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html | deadlink=no }}</ref>. Ярҙарын көньяҡ-көнсығыштан [[Һинд океаны]] һыуҙары, көнбайышта [[Виктория күле]] менән йыуа, яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 536 км<ref name=cia-factbook/>. Кенияның майҙаны — 582 650 км², шуларҙың 11 230 км² — һыу өҫтө<ref name=nations-location>{{cite web | url = http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Kenya-LOCATION-SIZE-AND-EXTENT.html | title = Kenya - Location, size, and extent | publisher = Encyclopedia of the Nations | accessdate = 2011-07-16 | archive-date = 2011-10-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111022005754/http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Kenya-LOCATION-SIZE-AND-EXTENT.html | deadlink = no }}</ref>. Максималь оҙонлоғо — көньяҡ-көнсығыштан төньяҡ-көнбайышҡа табан 1131 км һәм төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа табан 1025 км<ref name=nations-location/>. Илдең үҙәгенә яҡын ерҙә [[экватор]] үтә. == Административ бүленеше == 2013 йылға тиклем Кения территорияһы 8 провинцияға һәм 71 өйәҙгә бүленгән. 2013 йылдың мартынан 47 округ иҫәпләнә. [[Файл:Kenya, administrative divisions - en - colored.svg|300px|thumb|Кения округтары]] {| align="center" class="standard" |+ ! |№ ! |Провинция ! |Административ үҙәгер ! |Майҙаны,<br>км² ! |Халҡы,<ref name="2009 Kenya Census Results Overview">{{cite web|url=http://www.knbs.or.ke/Census%20Results/KNBS%20Brochure.pdf|deadlink=yes|title=Kenya Census 2009|publisher=Kenya Bureau of Statistics|date=2009-08-28|accessdate=May 22, 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GFmOE4Vv?url=http://www.knbs.or.ke/Census%20Results/KNBS%20Brochure.pdf|archivedate=2013-04-30}}</ref><br>чел. (2009) ! |Тығыҙлыҡ,<br>кеше/км² |----- | 1 | [[Үҙәк провинция (Кения)|Үҙәк]] | [[Ньери]] | align="right"|13 164 | align="right"|4 383 743 | align="right"|333,01 |----- | 2 | [[Яр буйы провинцияһы (Кения)|Яр буйы]] | [[Момбаса]] | align="right"|82 893 | align="right"|3 325 307 | align="right"|40,12 |----- | 3 | [[Көнсығыш провинция (Кения)|Көнсығыш]] | [[Эмбу (Кения)|Эмбу]] | align="right"|153 404 | align="right"|5 668 123 | align="right"|36,95 |----- | 4 | [[Найроби (Кения провинцияһы)|Найроби]] | [[Найроби]] | align="right"|695 | align="right"|3 138 369 | align="right"|4515,64 |----- | 5 | [[Төньяҡ-көнсығыш провинция (Кения)|Төньяҡ-көнсығыш]] | [[Гарисса]] | align="right"|126 852 | align="right"|2 310 757 | align="right"|18,22 |----- | 6 | [[Ньянза]] | [[Кисуму]] | align="right"|12 613 | align="right"|5 442 711 | align="right"|431,52 |----- | 7 | [[Рифт-Валли]] | [[Накуру]] | align="right"|183 383 | align="right"|10 006 805 | align="right"|54,57 |----- | 8 | [[Көнбайыш провинция (Кения)|Көнбайыш]] | [[Какамега (ҡала)|Какамега]] | align="right"|8 309 | align="right"|4 334 282 | align="right"|521,64 |- style="background: #EEE;" | ||Бөтәһе|| || align="right"|581 313|| align="right"|38 610 097|| align="right"|66,42 |+ |} == Халҡы == === Иҫәбе, урынлашыуы === {{ВыводДанных|1948|5400000|1962|8600000|1969|10944664|1979|15329040 |1989|21450763|1999|28688599|2009|38610097|2019|47564296|Столбцов=10|Заголовок=Халыҡ һаны<ref>{{книга |заглавие=Том I переписи населения и жилищного фонда Кении 2019 года: население по округам и округам |ссылка=https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county |язык=ru |archivedate=2019-11-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191113191208/https://www.knbs.or.ke/?wpdmpro=2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county }}</ref>|Больше=увеличение|Меньше=уменьшение}} Халыҡ һаны — 47 564 296 жителей<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.knbs.or.ke/download/2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county/|title=2019 Kenya Population and Housing Census Volume I: Population by County and Sub-County|website=Kenya National Bureau of Statistics|access-date=2022-12-23|archive-date=2022-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20221223105356/https://www.knbs.or.ke/download/2019-kenya-population-and-housing-census-volume-i-population-by-county-and-sub-county/|deadlink=no}}</ref> (2019 йылғы халыҡ һанын иҫәпкә алыу). [[Файл:Kenya_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|2020 йылға Кения халҡының йәш-енес пирамидаһы]] Йыллыҡ үҫеш — 2,2 % (2009—2019); [[Тыуым]] — 1000 кешегә 35 (бала табыу — 1 ҡатын-ҡыҙға 4,4 бала, сабыйҙар үлеме — 1000-гә 53); [[Үлем]] — 1000 кешегә 9; Ғүмер оҙонлоғо — 58,8 йәш (ирҙәргә — 58 йәш, ҡатын-ҡыҙҙарға — 59 йәш); Иммунодефицит вирусы ([[ВИЧ-инфекция|ВИЧ]]) менән ауырыу — 6,7 % (2003 йыл баһаһы). === Милли составы === [[Файл:Population_density_of_Kenya_counties.png|thumb|300px|Кения округтары буйынса 2019 йылда халыҡ тығыҙлығы]] ЦРУ-ның факттар китабына ярашлы, Кенияла түбәндәге этник төркөмдәр бар: кикуйю — 22 %, лухья — 14 %, луо — 13 %, календжин — 12 %, камба — 11 %, кисии — 6 %, меру 6 %, башҡа африкандар — 15 %, африкан булмағандар ([[индеецтар]], инглиздәр, [[ғәрәптәр]]) — 1 %. === Телдәре === Рәсми телдәр — инглиз һәм суахили, урындағы телдәр таралған. Мәктәптәрҙә инглиз телендә уҡыталар һәм бөтә хөкүмәт документтары алып барыла. Халыҡтың күпселеге суахили телен белә. Ул ғәрәп теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр күп булған бантуй телдәре нигеҙендә милләт-ара аралашыу теле булып тора. Ethnologue мәғлүмәттәре буйынса, Кенияла 69 тел таралған<ref name="Ethnlken">{{Cite web |url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=ke |title=Languages of Kenya |access-date=2012-08-15 |archive-date=2012-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121123235120/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=KE |deadlink=no }}</ref>. Ир-аттың — 90 %, ҡатын-ҡыҙҙарҙың 80 % [[Уҡый-яҙа белеү|грамоталы]] (2003 йыл). === Туризм === [[Файл:Сафари.jpg|thumb|right|Сафари]] Дәүләт [[килем]]дәренең төп сығанаҡтарының береһе — [[туризм]]. Кенияның ҡырағай тәбиғәте бөтә донъянан туристарҙы йәлеп итә. Бында арыҫландың антилопаға һунар итеүен, бегемоттар ғаиләһенең һыу инеүен һәм алһыу фламингоның донъялағы иң ҙур колонияһын күрергә мөмкин. Кения биләмәһе бына инде 15 йылдан ашыу милли парк булып тора, шуға күрә бында [[һунар]] итеү ҡәтғи тыйылған. Экстремаль ял итергә яратыусылар һүнгән Кения янартауына күтәрелә ала. === Интернет === Халыҡтың 20 проценттан саҡ ҡына ашыуы, башлыса ҙур ҡалаларҙа, [[интернет]]ҡа инә ала. Интернет цензураға дусар ителә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=[[Кулик, Сергей Фёдорович|Кулик С. Ф.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Современная Кения: Справочник |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Отв. ред. [[Исмагилова, Роза Нургалеевна|Р. Н. Исмагилова]]; Фото автора |издание= |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]. Главная редакция восточной литературы |год=1972(1973) |том= |страницы= |столбцы= |страниц=448 |серия= |isbn= |тираж=8700 |ref= }} * {{книга |автор=[[Матвеева, Наталия Фёдоровна|Матвеева Н. Ф.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Кения: Справочник |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01002557715 |викитека= |ответственный=Отв. ред. д.и.н. [[Пегушев, Андрей Михайлович|А. М. Пегушев]]; [[Институт Африки РАН]] |издание=3-е изд., перераб. и доп |место=М. |издательство=[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]] |год=2004 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=160 |серия= |isbn=5-02-18374-1 |тираж=300 |ref= }} * {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Африка }} * {{cite web |title = Официальный сайт правительства Кении |url = http://www.kenya.go.ke/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081113033437/http://www.kenya.go.ke/ |archivedate = 2008-11-13 |deadlink = yes }} * [http://www.freeworldmaps.net/africa/kenya/map.html Карта Кении] * [http://univertv.ru/video/geografiya/geograficheskaya_kartina_mira_i_geograficheskaya_kultura/keniya_bolshoe_safari_ot_ozera_turkana_do_indijskogo_okeana/ Путешествие по Кении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230321143333/http://univertv.ru/video/geografiya/geograficheskaya_kartina_mira_i_geograficheskaya_kultura/keniya_bolshoe_safari_ot_ozera_turkana_do_indijskogo_okeana/ |date=2023-03-21 }} * {{cite web |title = Экономический анализ стран |url = http://www.profishops.ru/rus/ekoan/afrika/5189/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130927175053/http://www.profishops.ru/rus/ekoan/afrika/5189/ |archivedate = 2013-09-27 |deadlink = yes }} * [https://web.archive.org/web/20120128013521/http://www.shirkunov.org/kenya.html Институт минеральных ресурсов Африки] * [http://www.mineral.ru/Facts/world/116/142/index.html Информационно-аналитический центр «Минерал»] * [http://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/KENIYA.html?page=0,4 Онлайн-энциклопедия «Кругосвет»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114030246/http://krugosvet.ru/enc/strany_mira/KENIYA.html?page=0,4 |date=2012-11-14 }} * [http://www.conflictologist.org/main/vojny-i-konflikty-v-tropicheskoy-afrike.htm#kenya Материалы по новейшей истории Кении]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ВС}} {{Африка}} {{Территории Британской империи}} {{Содружество Наций}} {{Африка илдәре}} [[Категория:Кения|*]] [[Категория:Унитар дәүләттәр]] [[Категория:Инглиз телле илдәр һәм территориялар]] [[Категория:Көнсығыш Африка]] {{countries-stub}} 4c44pz3313e8u0vhynutb92wogiamoc 0 71012 1305260 1288213 2026-09-12T15:13:38Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288213|1288213]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305260 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = Ауыл |русское название = Барҙы |оригинальное название = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |lat_deg = 56|lat_min = 55|lat_sec = 38 |lon_deg = 55|lon_min = 35|lon_sec = 28 |CoordAddon = type:city(9817)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКарта = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Пермь крайы |регион в таблице = Пермь крайы |вид района = |район = Барҙы районы |район в таблице = Барҙы районы |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1740 |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = 9972 |год переписи = 2021 |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[башҡорттар]], [[татарҙар]] |конфессиональный состав = [[ислам]], [[атеистар]] |этнохороним = барҙалар, барҙымдар<ref name="этнохороним">{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|41}}</ref> |почтовый индекс = 618150 |телефонный код = 34292 |цифровой идентификатор = 57204807001 |категория в Commons = |сайт = }} '''Барҙы''' (''Барда, Барҙа, Ҡажмаҡты''<ref>{{Атайсал|страницы = 363}}</ref>; {{lang-ru|Барда}}) — [[Пермь крайы]] [[Барҙы районы]]ндағы башҡорттар нигеҙ һалған ауыл. == Тарихы == Барҙы районы музейында, Барҙы ауылына 1740 йылда нигеҙ һалынған, тигән мәғлүмәт бар. Был кәм тигәндә 100—150 йылға кәметелгән, йәиһә икенсе райондағы Барҙыға ҡараған һан был. Барҙының йәшен билдәләү өсөн уға нигеҙ һалыусыларҙы белергә кәрәк. Халыҡ телендә уларҙы «ун бер Әхмәт» тип йөрөтәләр. Маркс урамы элек Барҙыла «Әхмәттәр урамы» тип аталған. Әлегә беҙгә был данлыҡлы кешеләрҙең тик береһенең генә исеме билдәле. Ул – [[Ғәйнә]] улусының атаҡлы старшинаһы [[Туҡтамыш Ишбулатов]]тың олатаһы Байбулат. Был исем Ғабдулла Һөйәрғолов һөйләп яҙҙырған шәжәрә-риүәйәттән билдәле. Әммә унда Байбулаттың Барҙыға нигеҙ һалыуы тураһында әйтелмәй. Барҙыға нигеҙ һалыусыларҙың береһе — Байбулат үҙен: «Беҙ Болғар иленән, Кама аръяғынан», — тип әйтә торған булған. == Ойконимия == Ғәйнәне ойошторған Барҙы атамаһына килһәк, уның мәғәнәһен урыҫ ғалимы А. Матвеев, балыҡ исеме «бәрҙе»нән алынған, тип яҙа. Әммә был аңлатманы етдигә һанап булмай. Ғәйнә кеүек, Барҙының да эҙе тәрәнгә барып тоташа. Был исемде йөрөткән ауылдар ҙа байтаҡ. Әзербайжанда район үҙәге, Урта Азияла ауыл, Пермь өлкәһенең Кишерть районында шундай исемле ауыл һәм йылға, [[Ҡариҙел]] йылғаһы буйында Барҙы һырты бар. Элекке Дыуан улусында Юғары Бартым, яһаҡлы сирмештәр йәшәгән Яңы һәм Түбәнге Барҙы ауылдары булған. Иҫке төрки телендә яҙылған китаптарҙа «вә-әл-әрдә», «вә-әл-әрди», «фи-әл-әрди» һүҙҙәре осрай. Һуңғыһындағы «фи» киҫәген «б»ға алыштырһаң (ғәрәп телендә шулай әйтелә), йәнә «Бәрҙе» килеп сыға. Ләкин был һүҙ «бәрҙе» балығын түгел, ә хөкүмәт йәки етәксе орган тигән мәғәнәне бирә. Шунан сығып, беҙ Барҙы (бөгөнгөһө генә түгел, ә археологик иҫтәлеккә әүерелгәндәрен дә индереп) үҙе тирәһендәге төбәк өсөн мәркәз ролен үтәгән, тип әйтә алабыҙ. Барҙы атамаһының этимологияһын «барҙы-барлы» рәүешле лә аңлатып була. Был осраҡта ул барлыҡ-байлыҡҡа эйә кеше тигән мәғәнәне, ҡәбилә-ырыу исемен белдерә. Барҙы, Ҡаҙмаҡты һәм Барҙы районында аҡҡан Тол йылғаһы тураһында, уларҙың исемдәре хаҡында күп бәхәс алып барыла. 1980 йылда Өфөлә «Башҡорт халыҡ ижады. Риүәйәттәр, легендалар», 1983 йылда Ҡаҙанда «Пермские татары», 1987 йылда «Татар халыҡ ижады. Риүәйәттәр һәм легендалар» тигән китаптар баҫылып сыҡты. == Халҡы == {| class="wikitable" style="text-align: center;" class=bright; |--- class='bright' ! [[1869]]<ref>http://www.prlib.ru/elfapps/pageturner2d/viewer.aspx?orderdate=18.03.2013&DocUNC_ID=5220&Token=Wl7VTpw5QK+w2CfRXs033Q==&lang=ru-RU [[Пермь губернасы]] торак урыннары исемлеге, 174-нче бит, №4220</ref>!! [[1897]]<ref>Насѣленныя места Россійской имперіи въ 500 и болѣе жителей, 1897</ref> !! [[1959]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg3.php Перепись 1959 года]</ref> !! [[1970]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg3.php Перепись 1970 года]</ref> !! [[1979]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg3.php Перепись 1979 года]</ref> !! [[1989]]<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg3.php Перепись 1989 года]</ref> !! [[2002]]<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=vpn2002_pert База микроданных Всероссийской переписи населения 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190712135622/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=vpn2002_pert |date=2019-07-12 }}</ref> !! [[2010]]<ref name="пермьстат">{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/permstat/resources/d3f416004c8a047ca567bf915ce0328a/%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5++%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |--- class='bright' | 1 619 || 2 099 || 3 881 || 4 977 || 5 803 || 7 667 || 8 490 || 8 826 |} === Милли составы === Милли состав ([[2002]]): [[башҡорттар]] — 62,6%, [[татарҙар]] — 31,3%, [[урыҫтар]] — 5,0%.<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=vpn2002_pert ВПН-2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190712135622/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/opendatabase?id=vpn2002_pert |date=2019-07-12 }}</ref> == Билдәле шәхестәр == * [[Баһадиршаһ Сөйәрғол]] (Баһадиршаһ бин Сөйәрғол әл-Ғәйнәүи әл-Ҡажмаҡты) — башҡорт дин әһеле, мөфәссир. Урал-Волга буйында беренсе булып төрки телендә Ҡөрьәндең етенән бер өлөшөнөң тәфсирен яҙа. * [[Биктимерова Лилиә Рафаил ҡыҙы]] (1981 т.) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012). * [[Итзимас Абдуллов]] — 1737—1738 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе. * [[Туҡтамыш Ишбулатов]] — билдәле сәнәғәтсе, Уса юлының Ғәйнә улусы старшинаһы, башҡорттар араһынан сыҡҡан тәүге Уложенная комиссия (1767—1768 йй.) депутаты. * [[Уразова Гүзәл Асҡар ҡыҙы]] — йырсы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2009). * [[Әдүтов Рафаэль Мәсғүт улы]] (1948 т.) — публицист, педагог, йәмәғәт эшмәкәре. == Панорама == [[Файл:Барда авылы.jpg|1000px|center|Барҙы ауылының панорамаһы.]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{НПБ|112128|Барда|автор=Махмудов А. Р.}} * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} * {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/4523-bar-y-rajony/|Барҙы районы}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] [[Категория:Пермь крайының район үҙәктәре]] dp7zrcywxprced2wd4b8owazrj2j9ul 0 72338 1305256 1288218 2026-09-12T15:12:27Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288218|1288218]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305256 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Бисер|ауыл |статус = |башҡортса исеме = |төп исеме = |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 |lat_min = 50 |lat_sec = 46.4 |lon_deg = 55 |lon_min = 25 |lon_sec = 35.76 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Бисер |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1373 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618156 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204813001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Бисер''' (''Бисура<ref>{{ИСДБ|страницы=598-се бит}}</ref>, Оҙон Ялан''<ref>{{Атайсал|страницы = 364}}</ref>; {{lang-ru|Бичурино}}) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы тарихи башҡорт ауылы, Бисер ауыл биләмәһенең административ үҙәге. <br /> Почта индексы — 618156, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204813001. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1373 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 646 ир һәм 727 ҡатын-ҡыҙ<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 1339 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Тарихы == 1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың <!-- исеме «Яңы Бисер (Новобичурино)» тип теркәлгән<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref> . Ул йылда ауылдың--> 63 йортонда 380 кеше йәшәгән<ref name="Асфандияров" />. 1834 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 78 йорттонда 537 башҡорт теркәлгән<ref name="Асфандияров" />. 1859 йылғы ревизияла <!-- ауыл “Бисер” исеме аҫтында теркәлгән, ул ваҡытта --> ауылдың 165 йортонда 415 ир һәм 417 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән<ref name="Асфандияров" />. <br /> Ауылда [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ветераны, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] иҫтәлегенә көмөш миҙал кавалеры Ильмакаев Ғабдулвали Ғабдулмазит улы йәшәгән<ref name="Асфандияров" />. <br /> 1868 йылда Бисер ауылы йәмиғ мәсете эргәһендәге мәктәптә 40 малай һәм 25 ҡыҙ белем алған<ref name="Асфандияров" />. Мәктәп 1830 йылдан бирле эшләп килгән<ref name="Асфандияров" />. <br /> Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә.З.Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Новобичурино по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Отставной сотник Баязит Саликов 64 лет, сыновья пятидесятник Валиулла 28 (сын Миниазитдин 7), Низамитдин 22, Бурганитдин 11, Фаруанитдин 1 год. # Гайнулла Мурсалимов 29 лет, сын Имамитдин 4 лет. # Указной мулла Саидзегафар Рафиков 54 лет, сыновья Мухамедьзян 21, Мухамедьяр 19, Ахмедьзян 16, Мухаматша 14 лет. # Ибрагим Насипов 44 лет, сын Камалитдин 11 лет. # Ахмадий Монасыпов 42 лет, сын Абдулкаюм 6 лет. # Хабибулла Монасыпов 35, сыновья Асадулла 12, Хамидулла 6 лет. # Сибагатулла Монасыпов 27 лет, сын Гаялитдин 2, брат Мухаметсадык 24 лет. # Рафик Камакаев 67 лет, умер в 1823 г., сын Сигатдин 45 (сыновья Идрис 21, Ахматша 12, Шарафитдин 8, Шайхитдин 1 год). # Гилязитдин Рафиков 42 лет, Мифтахитдин 17, Кутлеахмат 15, Низамитдин 3 лет. # Хамидулла Габдулгафуров 29, сыновья Гилимша 9, Нигмадзян 3 лет. # Махмуд Абдулов 65 лет. # Азанчи Исмагил Махмутов 44 лет, сыновья Мухаметфазыкан 21, Муллаяр 17, Науширван 14, Шарафутдин 12, Хазиахмат 11, Мухамедьяр 9, Мухаятдин 8, Замалитдин 6, Мустафа 5 лет. # Гильман Махмутов 28 лет, сын Габдулкарип 6 месяцев. # Нугман Махмутов 42 лет, сыновья Юсуп 9, Габдрахтам 1 неделя, Габдрафик 1 неделя. # Мухаметшариф Абакин 23 лет, умер, сын Мухаметзариф 11 лет. # Габдулмазит Илмакаев 59 лет, умер в 1823 г., сыновья хорунжий Абдулвалит 49 (сыновья Мухамедвалий 27, Габлюксан 21, Габдулмурит 19, Абдулкарып 9, Миннубай 6), Рахматулла 41, Ханзафар 38 (сын Хисматулла 7 лет). # Зайнагабдин Габсалямов 32 лет, брат Зайнитдин 30 (сын Закария). # Файзулла Сафаров 72 лет, сыновья Абдулмазит 35 (сыновья Гиляутдин 3, Насыртдин 1), Ибатулла 22, Хамидулла 14 лет. # Магаз Габдусов 82 лет, сын Ризван 30 лет. # Ибниамин Габдуллин 26 лет, отчислен в д. Уймужево в 1830 г. # Габдулгазиз Аймухаметов 59 лет, сыновья Зайнабашар 35 (сыновья Бахтияр 9, Асмандияр 3), Мухамедьзян 12, умер в 1820 г., Мухамедфазыл 14 лет. # Халит Ахманаев 44 лет, умер, сын Валиулла 39 (сын Гамзя 10 лет). # Давлетша Хамитов 39 лет, сыновья Шаяхмат 10, Шахмухамет 1 года, братья Зиганша 22, Файзулла 12 лет. # Фарий Фаттаххасанов 24 лет, сын Мухаметсадык 2, брат Габдулфаттах 22 лет. # Габбас Акманаев 67, сын Габзаттар 19 лет. # Габдулмазит Аббасов 35 лет, дети Насибулла 3, Хасматулла 1 год. # Габдулвахит Аббасов 34 лет. # Рахмангул Атяков 79 лет, умер в 1817 г., пасынок Зайниш Мусин 62 лет, сыновья Нигматулла 31 (сыновья Гайнитдин 8, Гаяситдин 2), Галиулла 22 (сын Нарытдин 3), Абдулхалик 17, Сиразитдин 14 лет. # Фаткулла Мавлютов 4 лет, умер в 1824 г., братья Губайдулла 21 (сыновья Агиулла 6, Фазлышан 1), Хуснутдин 20 лет. # Хорунжий Кадырмат Зябалов 47 лет, сыновья Хайрзаман 5, Хайритдин 1 год. # Мадияр Муратов 33 лет, умер в 1821 г., сыновья Хабибулла 30, Калимулла 8 лет. # Ильяс Айманаев 56 лет, умер в 1824 г., сын Багаутдин 43 (сыновья Хуснутдин 19, Шамсутдин 11, Илялитдин 1, Назмитдин 1 год). # Сунгатулла Ильясов 23 лет (сыновья Хайрулла 8, Гибадулла 5 лет). # Сайфитдин Хамзин 54 лет, умер в 1818 г., сыновья Галиулла 21, умер в 1817 г., Шаймардан 15, Юсуп 11 лет. # Хасий Аймаков 47 лет, умер в 1820 г., сын Сайфулмулюк 60 (сыновья Хамидулла 12, Мухамедьяр 9, Габдулсабир 7, Габдулнасыр 2 лет). # Габдулкадыр Сайфулмулюков 34 лет (сыновья Галиакбар 15, Фасахатдин 11, Мухаметвасик 10, Габдулхаким 8), братья Фахритдин 21, Тойгильда 20, Шагилислам 13 лет. # Сагибитдин Яхин 57, сыновья Шагишагсам 9, Шагиморат 1 год. # Шагабетдин Сахабетдинов 35 лет, сыновья Фарвартдин 17, Нагазитдин 11, Набиулла 1 год. # Багаутдин Сахабетдинов 29 лет, сын Багман 1, братья Залялитдин 25, Заганитдин 20 лет. # Саитбаттал Айтяков 64 лет, умер в 1822 г. # Габдрашит Айтяков 49 лет, умер в 1824, сын Гайнулла 35 лет. # Хамидулла Габдрашитов 29 лет, брат Габдулхалим 19 лет. # Зайнулла Абдрашитов 34 лет, Султанахмат 7, Мухаматханаф 5, Хисматулла 1 год. # Раим Субханкулов 65 лет, сыновья Таубик 29 (сын Мухаматсадик 2), Хусаин 16 лет. # Ибатулла Раимов 35 лет, сыновья Габдулла 3, Хабибулла 1 год. # Габдулманнан Рямизов 42 лет, сын Зиннур 8, брат Ракай 5 лет. # Гималитдин Амирканов 44 лет, сын Насибулла 1 год. # Ризван Амирханов 35 лет, сыновья Габдулакбал 9, Габдулхафиз 4, Габдулсабир 2 лет. # Гимран Амирханов 27 лет, брат Гинвар 19 лет. # Кисматулла Кидрасев 41, сыновья Асатулла 12, Габидулла 2 лет. # Нигматулла Кидрасев 34, сын Файзулла 8, брат Ибатулла 29 лет. # Гаунасыр Абызов 52 лет, умер в 1817 г., сыновья Зайнитдин 44, Шахмутдин 23 лет, крещен в 1830 г. # Габдулмуталлап Мухаметов 55 лет, умер в 1825 г., сын Зулкарнай 40 (сыновья Мухамадгалий 11, Мухаматсафа 2), брат Габзяпар 17 лет, умер в 1830 г. # Хабибулла Муталапов 55, сыновья Галимулла 17, Калимулла 8 лет. # Габдулгазиз Галин 54, умер в 1826 г., сын Гусман 29 лет. # Рахматулла Хамитов 25 лет, отчислен из 1-й юрты из д. Уймужево в 1832 г. # Тазитдин Абсалямов 40, сыновья Мухаматгалим 12, Мухаматамин 9, Мухаматсафа 5, пасынок Шаяхмат Мухаматкаримов 14 лет. # Сюкан Абдалов 58 лет. # Маныкай Сагитов 31 года, умер в 1817 г., брат сотник Адекай (сын Шаихягитар). # Файзулла Валитов 56 лет, сыновья Ибатулла 28, Гизатулла 9, Галимулла 20, Зиннатулла 7 лет. # Пятидесятник Хабибулла Сагитов 40 лет, сыновья Сибагатулла 15, Сагидулла 7, Назмитдин 1 год. # Игатисан Нурбаков 17 лет, умер в 1817 г., сын Шарафитдин, брат Ахмадий 34 (сыновья Ахкаметдин 4, Шаяритдин 1 год). # Мухаметрахим Мурзаметов 61 года, сыновья Гимран 14, умер в 1831 г., Мухаметзян 10, Мухамадия 2 лет. # Ризван Мухаметрахимов 35, сын Гайнитдин 10 лет. # Малит Мурзаматов 59 лет. # Фарухшат Малитов 39 лет, сыновья Шаммухамат 17, Валимухамат 14, Мухаматзариф 7 лет. # Фаткулла Малитов 25 лет. # Габдулвагап Мурзаматов 36 лет, умер, сыновья Габдулвариз 22, Габдулнафик 17, Сафиулла 11, Хуснутдин 3, Багаутдин 3 лет. # Габдулвалий Мурзаматов 42 лет, братья Галиулла 20, умер в 1823 г., Хабибулла 20, умер в 1823 г. (сын Хайрулла 1 год). # Амирхан Мурзаматов 69 лет, сыновья Мухаметзян 22 (сын Динмухамет 2), Азмухамет 16, Шайхилислам 11, Мухамадий 8 лет. # Исмагил Иткучуков 54 лет, умер в 1826 г., сын Гималитдин 38 (сын Шамсутдин 12 лет). # Нигматулла Мухаметшарипов 27 лет, сын Хайрулла 4 лет. # Мухаматшарип Утаганов 59 лет, умер в 1829 г., сын Тохватулла 35 (сыновья Хиафатулла 10, Мухаматзариф 5, Гайнитдин 1 год). # Кисматулла Мухаматшарипов 33 лет, сын Габдулнасыр 4, брат Рахматулла 11 лет, умер в 1830 г. # Тянюк Исмагилов 72 лет, умер в 1818 г., сын Кадырмат 55, Муллаяр 12, Ибрагим 5, Аюп 2 лет. # Алмыш Тянюков 49 лет, сыновья Муфарак 21, Ишняз 11, Мухамахафиз 5 лет. # Сафиулла Меркушев 26 лет, умер в 1829 г., брат Файзулла 39 (сын Мухаматкарим 3), брат Гусман 33 лет. # Тимерка Аблаев 70 лет, сын Габдулманаф 28 (сыновья Камалитдин 8, Габдулмазит 4 лет). # Габдуллатып Тимарков 35 лет, сын Заягатдин 3 лет. # Сайфулмулюк Салимкаев 46 лет, умер в 1818г., сыновья Музафар 14, умер в 1817 г., Мухаматгалий 15, умер в 1825 г., Мухаматамин причислен в д. Барда 4-й юрты в 1825 г. # Халит Ахмаров 45 лет, умер в 1820 г. # Гиляутдин Хамитов 45, причислен из д. Канюково, сын Фараутдин 1 года. # Галикай Магдиев 31 года, причислен изд. Красноярово 5-й юрты в 1833 г., пасынок его Гизатулла Габзяпаров 8 лет. Всего в д. Новобичурино мужского пола 263, женского — 274 души.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Ауылдың билдәле шәхестәре == * [[Ғабдулвали Ғабдулмазит улы Ильмакаев]] — [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ветераны, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] иҫтәлегенә көмөш миҙал кавалеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] brkknbm4htfg3e3esakxxbemdcxv81u 0 72507 1305227 1288264 2026-09-12T15:01:03Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288264|1288264]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305227 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Әжеғол|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Әжеғол |төп исеме = {{lang-ru|Азигулово}} |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 |lat_min = 32 |lat_sec = 14 |lon_deg = 58 |lon_min = 18 |lon_sec = 8 |CoordAddon = type:city(36300)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Свердловск өлкәһе |теҙмәләге регион = Свердловск өлкәһе |район төрө = ҡала округы |район = Әртә ҡала округы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 685 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = [[мосолмандар (Әртә ҡала округы)|мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 623368 |почта индекстары = |коды = +734391 |автомобиль коды = 66, 96 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 65203805 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Әжеғол ''' ({{lang-ru|Азигулово}}) — [[Свердловск өлкәһе]]нең Әртә ҡала округына ҡараған ауыл. Әжеғол ауыл биләмәһе составына инә<ref name="GerbRossel">[http://gerb.rossel.ru/ter/ter14 Артинский городской округ\\Департамент информационной политики Губернатора Свердловской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131226031316/http://gerb.rossel.ru/ter/ter14 |date=2013-12-26 }}</ref>. == Географияһы == Тораҡ пункт [[Өфө]] йылғаһының һул ярында [[Әртә]] ҡала тибындағы ҡасабанан — райондың хакимиәт үҙәгенән төньяҡ-көнбайышҡараҡ 19 километрҙа урынлашҡан<ref name="rundkvist">{{Книга|автор =Рундквист Н., Задорина О.|заглавие = Свердловская область. От А до Я: Иллюстрированная краеведческая энциклопедия|ссылка = http://quist.pro/books/sverdlovskaya_oblast_01.a.2.php|язык = |издательство =Квист|место=Екатеринбург |тип = |год = 2009|месяц = |число = |том = |номер = |страницы =456|isbn =978-5-85383-392-0}}</ref>. [[Екатеринбург]]тан — 145 километр алыҫлыҡта ята<ref name="komandirovka">[https://www.komandirovka.ru/cities/azigulovo_sved._obl./ Село Азигулово, Свердловская область. komandirovka.ru]</ref>. === Сәғәт поясы === {{ЧасовойПоясОбъекта/MSK+2|Объект=Әжеғолда, бөтә Свердлов өлкәһендәге кеүек,}} == Тарихы == Әжеғол ауылына 1655 йылда нигеҙ һалынған. 1650-се йылдарҙа бында Аҙнабай исемле ир ғаиләһе менән урынлаша, һәм уның улы Әжеғол исеме ауыл атамаһы булып китә<ref name="rundkvist" />. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 685 кеше йәшәй.<ref>[http://sverdl.gks.ru/vpn2010/2010/Численность%20и%20размещение%20населения%20Свердловской%20области.rar Итоги Всеросийской переписи населения 2010 года: Численность и размещение населения Свердловской области]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Иҫтәлекле урындары == Ауыл биләмәһендә мөғжизәле тәбиғәт байлығы: шыршы-аҡ шыршы ағаслыҡ участкаһы бар<ref name="rundkvist" />. == Инфраструктураһы == Ауылда 12 урам: Еңеүгә 30 йыл, Еңеүгә 40 йыл, Зинур Әхмәтов, Колхоз, Комсомолсы-Фронтовиктар, Урман, Туғай, Яр буйы, Таулыҡ, Яңы, Совет, Хеҙмәт урамдары<ref name="ifns">[https://www.ifns.su/66/004/000002.html Справочник почтовых индексов / кодов ОКАТО /налоговых инспекций ФНС / адресов. Азигулово (село)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ауылда [[1902 йыл]]да нигеҙ һалынған <ref>[https://ekaterinburg.fulledu.ru/school/shkola-mkou-azigulovskaya-sosh/about/ Навигатор образования→Справочник→Школы→Средние общеобразовательные школы→село Азигулово→МКОУ «Азигуловская СОШ»]</ref><ref>[http://azigool.ucoz.ru/index/o_shkole/0-4 Школа села Азигулово]</ref> урта мәктәп бар<ref name="rundkvist" />. Балалар баҡсаһы эшләй<ref>[https://ekaterinburg.fulledu.ru/sadik/detskiy-sad-azigulovo/about/ Навигатор образования→Справочник→Дошкольное образование→Детские сады→село Азигулово→Детский сад.Азигулово]</ref>. Мәсет тәрбиә эшенә өлөш индерә<ref name="rundkvist" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Рундквист Н.А., Задорина О.В. |часть = |заглавие = Свердловская область. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = Екатеринбург |издательство = «Квист» |год = 2009 |том = |страницы = |страниц = 456 |серия = |isbn = 978-5-85383-392-0 |тираж = 5000 }} == Һылтанмалар == * [http://gerb.rossel.ru/ter/ter14 Об Артинском городском округе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131226031316/http://gerb.rossel.ru/ter/ter14 |date=2013-12-26 }} {{Артинский городской округ}} [[Категория:Ҡариҙел буйындағы тораҡ пункттар]] [[Категория:Әртә ҡала округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Свердловск өлкәһенең башҡорт ауылдары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] {{Arti-okr-geo-stub}} tst27hjzzg4wzcai9s3xgom3mqbnr4h 0 72508 1305226 1290672 2026-09-12T15:00:46Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288265|1288265]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305226 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = [[ауыл]] | русское название = Артя-Шигири | оригинальное название = Әртә-Шиғйер | герб = | флаг = |страна = Россия | lat_deg = 56 |lat_min=19 |lat_sec=5 | lon_deg = 58 |lon_min=43 |lon_sec=10 | CoordScale = |карта региона = | регион = Свердловск өлкәһе | регион в таблице = | вид района = | район = Әртә ҡала округы | район в таблице = Әртә ҡала округы {{!}}Әртә | вид поселения = | поселение = | поселение в таблице = | C в регион = нет | внутреннее деление = | глава = | дата основания = 1647 | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Артя-Шигири | тс }} | год переписи = {{ Население | Артя-Шигири | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = | конфессиональный состав = мосолман-сөнниҙәр | этнохороним = | почтовый индекс = 623357 | почтовые индексы = | код = 34395 | цифровой идентификатор = 65203835002 | категория в Commons = | сайт = }} '''Әртә-Шиғыр''' йәки '''Әртә-Шиғйер '''({{lang-ru|Артя-Шигири}}) — [[Свердловск өлкәһе]]нең Әртә ҡала округына ҡараған тарихи башҡорт ауылы. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 352 кеше йәшәй.<ref>[http://sverdl.gks.ru/vpn2010/2010/Численность%20и%20размещение%20населения%20Свердловской%20области.rar Итоги Всеросийской переписи населения 2010 года: Численность и размещение населения Свердловской области]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Топонимикаһы == Әртә (Өфө) — Шиғыр — [[Әртә]] һәм [[Түбәнге Серге]] райондарындағы бик боронғо башҡорт тораҡ пункттары. Был ауылдарға 1647 йылда нигеҙ һалынған. Әртә-Шиғйер ауылының икенсе атамаһы — Мәүлекәй, шуға оҡшаған ауылдар [[Пермь крайы]]нда ла бар, мәҫәлән: Иҫке Шиғйер. «Шағир» — поэт; «шиғри» — шиғри, йәғни һүҙмә-һүҙ: был ауылдар ултырған ерҙәр бик матур; бынан башҡа, «ышыҡ+ер» — йылға буйындағы аулаҡ, ышыҡ ер тигәнде аңлата. Яңы урындарҙа төпләнеүселәргә тап шундай ерҙәр кәрәк булған.<ref>[https://www.bibl-krasnoufimsk.ru/index.php/kraevedy/materialy-v-gankina/toponimika/80-toponimy-nashego-kraya Топонимы Свердловской области.]</ref> == Тарихы == Ауыл 1647 йылда нигеҙләнгән<ref>Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009.</ref>.. [[1834 йыл]]да ауылдың 22 йортонда 125 башҡорт йәшәгән. [[1850 йыл]]да 22 йортта 156 кеше, [[1859 йыл]]да 26 йортта 183 кеше иҫәпләнгән. Ауыл халҡы йәйләүгә сыҡҡан.<ref>[http://www.vatandash.ru/index.php?article=1766 «Ватандаш» журналындағы мәҡәлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905140114/http://vatandash.ru/index.php?article=1766 |date=2017-09-05 }}</ref>. 1850 йылғы IX ревизия мәғлүмәттәре буйынса Әртә-Шиғйер ауылында йәшәүсе башҡорттар исемлеге<ref>'Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009.</ref> * Шәмғүн Яхин 75 , улы — Күсәбай 38, улдары — Мөхәмәтйән 12, Мөхәмәтхан 10, Баһауетдин 7 . * Указлы мулла Хисаметдин Ғәҙелшин 43 йәштә, 1833 йылда Себергә һөрөлгән, уның улдары — Хушауйәр 33, Имаметдин 31, Сәхәүетдин 25 (улы 1 айлыҡ Иманғол), Ғиләжетдин 23 йәш. * Указлы аҙансы Хәбибулла Сәғитов 70 йәш, улы Фәтҡулла 44 (улдары Мифтахетдин 5, Ямалетдин 1), указлы мулла Әхмәтша 35,5 (уның улы Мөхәмәтхафиз 9), сәсәк сиренән прививка Төхвәтулла 27, Низаметдин 26, Ғосман 21, Мөхәмәтсадиҡ 18, Мөхәмәтхужа 16, Ғиниәтулла 14, Ғилман 6 йәш. * Әбделмән Яхин 38 йәш, 1845 йылда вафат була, улы Абдулвәли 44 (улы Әбделмәжит 9 йәш). * Сәйфетдин Яхин 80 йәш, уыл Хөснөтдин 34 (улдары Динмөхәмәт 12, Баймөхәмәт 10 йәш). * Сәйфетдин Шәрипов 57 йәш, вафат, улы Йәләлетдин 41 йәш. * Зөлҡәрнәй Исмәғилев 62 йәш, 1846 йылда үлгән, улдары — Хисмәтулла 45, Сәйфулла 24, 1846 йылда үлгән, Ғиззәтулла 11, Сәфиулла 6 йәш. * Зөлҡәғит Исмәғилев 42 йәш, 1847 йылда үлгән, улдары — Шаһиморат 22, 1842 йылда үлгән, Фәсхетдин 20 йәш, 1842 йылда үлгән, Нәжметдин 34 йәш (улдары Әхкәметдин 2 йәш, Камалетдин 3 айлыҡ), Шамсетдин 14 йәш. * Хужбир Әмиров 54 йәш, 1846 йылда үлгән. * Йосоп Юнысов 52 йәш, улы Ибәтулла 3 йәш. * Мөхәмәтйәр Апасов 47 йәш, 1835 йылда Себергә һөрөлгән, улы Әхмәтйәр 34 йәш, энеһе Сәйетбаттал Әбсәләмов 44 йәш (улы Мөхәмәтшакир 10 йәш). * Фазыл Мәхмүтов 24 йәш, үлгән, ағаһы Абдулбасир 30 йәш (улдары Ғәбделнасир 9, Ғиззәтулла 6, Әбделхәким 1 айлыҡ), Бәшир 22 йәш. * Ыласын Әжекәев 71 йәш, 1843 йылда үлгән, улы — Ғөбәйҙулла 57 (улдары — Нәжметдин 14, Шәрәфетдин 11, Ғәлләметдин 4 йәш). * Мөхәмәтрәхим Рафиҡов 57 йәш. * Рәхмәтулла Һөйәров 53 йәш. * Ниғмәтулла Сәхипов 7 йәш, 1837 йылда үлгән, ағаһы Аспаған 37 (Вилдан 6, Мирхәйҙәр 2, Науырширван 1 айлыҡ). * Абдулғафар Сәхипов 36 йәш, һөргөнгә ебәрелгән, улы Ғәбделкәрим 42 йәш (улы Ғәбделхәлим 8 йәш). * Абдуллатиф Һөйәров 74 йәш, улдары — Абдулвәли 34 йәш (улдары — Абдулвәйез 9, Ишмөхәмәт 6), Абдулхәлим 15, 1842 йылда үлгән, Абдулнафиҡ 23 йәш (улы Ғәбделғафар 2), Мөхәмәтвәли 21 йәш. * Нәсибулла Батыров 39 йәш, улы Йыһанша 8 йәш. * Мөхәмәҙи Хөсәйенов 42 йәш, улы Мөхәмәтхафиз 3, энеләре Әфләтун 25 (улы Фазлетдин 1), Монасип 19 йәш. * Ҡәнзәфәр Мәүлекәев 63 йәш, улдары Ғәлиулла 30 (улы Мөхәмәтсадрый 4), Мөхәмәтғәли 20 (улы Мөхәмәтғәлим 1), Байҙасар 20, Ғабиҙулла 16 йәш. * Абдулнасир Абдулатифов 17 йәш, 1840 йылда үлгән.</blockquote> == Биләмә берәмектәренә инеүе == <!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --> {| class="wikitable" |- ! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт |- | [[1757]] || Ҡошсо улусы || Себер даруғаһы || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы |- | [[1816]] || 5-се йорт || 2-се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- | [[1834]] || 5-се йорт || 2-се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1847]] || 5-се йорт || 2-се Башҡорт кантоны, Пермь өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1859]] || 5-се йорт || 2-се Башҡорт кантоны, Пермь өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1895]] || улусы || өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1920]] || улус Советы (1918 й.), ауыл Советы || кантоны || Свердловск өлкәһе ||[[Файл:Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg|20px]] РСФСР |- |[[1926]] || ауыл Советы (1923 йылдан) || Әртә кантоны || Свердловск өлкәһе ||{{СССР}} СССР |- |[[1935]] || ауыл Советы || Әртә районы || Свердловск өлкәһе ||{{СССР}} СССР |- |[[1941]] || ауыл Советы|| Әртә районы|| Свердловск өлкәһе || {{СССР}} СССР |- |[[1990]] || ауыл советы || Әртә ҡала округы || Свердловск өлкәһе ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы |- |- | || || || || |} XIX быуаттың 1-се яртыһында Әртә-Шығйер 2-се Башҡорт кантоны 5-се йорто составында була. == Һылтанмалар == * [https://vatandash.ru/articles/common_material/2021-10-26/istoriya-poseleniy-bashkir-sverdlovskoy-oblasti-2560769 журнал «Ватандаш». ИСТОРИЯ ПОСЕЛЕНИЙ БАШКИР СВЕРДЛОВСКОЙ ОБЛАСТИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241225160549/https://vatandash.ru/articles/common_material/2021-10-26/istoriya-poseleniy-bashkir-sverdlovskoy-oblasti-2560769 |date=2024-12-25 }} * [https://www.bibl-krasnoufimsk.ru/index.php/kraevedy/materialy-v-gankina/toponimika/80-toponimy-nashego-kraya Топонимы Свердловской области.] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Әртә ҡала округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Свердловск өлкәһенең башҡорт ауылдары]] e0a9279bxtks6exr25pk0q6tv2b7p0j 0 73080 1305246 1288231 2026-09-12T15:09:08Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288231|1288231]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305246 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Сәрәш|ауыл |статус = |башҡортса исеме = |төп исеме = |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 |lat_min = 46 |lat_sec = 42 |lon_deg = 55 |lon_min = 45 |lon_sec = 54 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Сәрәш |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Урстемиров Ихсан Шәкир улы |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = 1710 |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1446 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = [[мосолмандар]] |этнохороним = сараштар |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618163 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204000055 |Commons-тағы категория = |сайт = http://sarashi.ru/ |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Сәрәш''' (''Танып''<ref>{{Атайсал|страницы = 365}}</ref>) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, Сәрәш ауыл биләмәһенең административ үҙәге. Почта индексы — 618163, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204000055. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1446 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 703 ир һәм 743 ҡатын<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 1571 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Климат == {| class="wikitable" |- ! Ай !! Уртаса көндөҙгө температура !! Уртаса төнгө температура !! Яуым-төшөмдөң уртаса суммаһы |- | Ғинуар || -11.2 || -18.7 ||39 |- | Февраль || -8.3 || -16.3 ||27 |- | Март || -0.6 || -9.2 || 27 |- | Апрель || 8.3 || -1.2 ||36 |- | Май || 16.5 || 5.0 ||53 |- | Июнь || 21.6 || 10.0 ||68 |- | Июль || 23.9|| 13.0 || 75 |- | Август || 20.3 || 10.4 ||67 |- | Сентябрь || 13.7 || 5.8 ||68 |- | Октябрь || 4.4 || -1.0 || 59 |- | Ноябрь || -2.8 || -8.3 ||49 |- | Декабрь || -8.1 || -14.7 ||41 |- |} == Тарихы == Ауыл 1696 йылдан алып Шараш исеме аҫтында билдәле<ref name="permculture">{{cite web|url=http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803791905|title=Сараши|publisher=Энциклопедия "Пермский край"|accessdate=2014-12-25|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CtjFMOIP|archivedate=2014-12-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925191745/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803791905 |date=2020-09-25 }}</ref>. Тарихсы Е. Н. Шумилов фекеренсә ауылдың исеме Сораш башҡорт шәхси исеменән барлыҡҡа килгән<ref name="permculture" />. <br /> Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Сарашево по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Хабибулла, Сибагатулла. # Хабибулла. # Салимзювар. # Самигулла, Хатантай, Ивнухазит. # Габдулгафур (нет половины листа дела). # Хорунжий Ахмадей Таразов 29 лет, сыновья Нигаматзян 10, Мухаматсуфа 2 лет. # Атняш Шарыпов 53 лет, умер в 1830 г., сын хорунжий Кастып 43 (сыновья Габдулфаиз 20, Фазлутдин 16, Габдулхаким 14, Ахматьян 6, Сарафутдин 2 лет). # Зиганша Зайнин, урядник, 27 лет, сын Султанахмат 4 лет. # Галишан Таразов, урядник, 27 лет, сыновья Ахмадязяр 10, Ахматзян 6, Ахматхаша 1 год. # Хабибулла Маляков, урядник, 43 лет, сын Габдулмусаир 39 (сын Гимадислам 5 лет). # Шагабитдин Мавлютов, урядник 40 лет, сыновья Фармахмат 12, Уваш 10, Файзухан 7, Юнус 5 лет. # Шагибитдин Кызылбаев, урядник, 39 лет, сыновья Шайхитдин 13, Фарвазитдин 9 лет. # Ильмухамат Букаев 74 лет, умер в 1827 г., сыновья Файзулла 62 (сын пятисотник Габадулла 31 год, его сыновья Шаяхмат 7, Гайдулла 1 год), Хабибулла 7 лет, умер в 1825 г. # Габдулгафур Актов 53 лет, умер в 1833 г., сын Исальгиман 46 (сын Галимша 12 лет). # Зайна Айсанов 72 лет, сыновья Ахматша 25, Гилимша 20, Хабибша 14, Ахматша 10, Мухаматвасым 15 лет. # Магазим Ильмухаметов, отставной есаул, 66 лет, сыновьяДавлятша 17, крещен в 1819 г., Шагамардан 10, умер в 1824 г., Валиахмат 24 (сын Минефаруазитдин 2 недели). # Фархушат Магазимов 38 лет, сыновья Фахритдин 20, Низамитдин 11, Мухаметхадый 1 месяц. # Габдрашит Зайлялов 44 лет, умер в 1824 г., сын Калимулла 33 (сыновья Асадулла 10, Сахратулла 6 месяцев). # Галиулла Мавлютов 52 лет, сын Рамазан 9 лет. # Гатаулла Галиуллин 32 лет, сын Зиннатулла 2 месяцев. # Мугатар Галиуллин 25 лет, сыновья Бубашар 3, Ибрагим 1 год. # Шарафутдин Нигаматуллин 32 лет, сын Нафугитдин 19, крещен. # Матрус Илькаев 71 год, умер в 1820 г., сыновья Габдулнасыр 55 (сын Габдуллатиф 26), Габдулманаф 9, умер в 1824 г., Габдуликсан 24 (сыновья Хайрузаман 7, Хайрулфаттах 5), брат Аптракай 14 лет, умер в 1828 г. # Файзулла Матрусов 45 лет, умер в 1826 г., сын Фаурис 40 лет. # Габдуликсан Зайнин, старшинский помощник, 48 лет, сыновья Мухаматша 25 (сын Фазлиахмат 4, переведен в 4-ю юрту), Хазиахмат 6 месяцев. # Ягуда Асылгузин 67, сын Габдулмусаир 39 (сын Гимадислам 5 лет). # Султанбак Мустафин 47 лет, умер в 1818 г., сыновья Мифтахитдин 23, Камалитдин 19 лет. # Валиша Султанбаков 30 лет, сыновья Файзулла 6, Галиулла 2 лет. # Надырша Султанбаков 35 лет, сыновья Валиахмат 14, Галямша 6, Галимша 2 месяцев. # Ямиш Мустафин 69 лет, умер в 1822 г., сын Габдулнасыр 43 (сыновья Мухамадьяр 14, Хайрулбашар 10, Зайнулбашар 6 лет). # Насибулла Ямишев 33 лет, умер в 1819 г., сыновья Агадулла 26 (сын Губайдулла 1), Ибатулла 20 лет. # Габдулсатар Мустафин 72 лет, сын Габдулнафик 46 (сыновья Габдулсалик 16, Габдулвасык 15, Габдулминар 7 лет). # Анас Мусагитов 59 лет, брат Габдулвагап 53, сын Габ-дулварис 10 лет. # Зайнитдин Газыкаев 30 лет, сыновья Гаясутдин 7, Фазгатдин 5, брат Гималитдин 22 лет. # Гузаир Габдылясов 60 лет, сыновья Хамидулла 36 (сын Губайдулла 10), Габдулсабир 32 (сын Габдулбасыр 10 лет). # Сахибитдин Газыкаев 49 лет, сын Мухаматша 10 лет. # Балхиз Гузаиров 49 лет, сын Мухаматша 10 лет. # Гибадулла Габдулясов 25 лет, умер в 1820 г., сыновья Валиулла 6, умер в 1824 г., Гайдулла 14 лет. # Габдулманаф Мусалимов 53 лет, дети Габдулхаким 2, умер в 1819 г., Габдулгалим 17, Габдулкарим 7 лет. # Габдулзык Казнин 97 лет, умер в 1821 г., сыновья Рахматулла 39, на поселении с 1818 г. (сын Мухаматкарий 21 год). # Габдулнафик Сагитов 35 лет, перечислен в 7-ю юрту в 1833 г. # Маляк Адилев 63 лет, умер в 1821 г., сын Мухтый (сыновья Габдрахим 17, Габдусадык 11, Габдунафик 10, Габдулкадыр 7, Габдулсадык 5, Габдулмузиф 3, Габдулшукур 1 год). # Габдулгафур Маляков 50, дети Габдулхалик 20, Габдулшафик 10 лет. # Мухтар Маляков 45 лет, сыновья Габдулсалих 25 (сын Мухаматзатиф 6 месяцев), Габдулвасык 15 лет. # Маулятбай Габдулгафуров 28 лет, сын Гайнагишувар 6 лет. # Гайсар Янчюрин 71 год, умер в 1818 г., сыновья Мухаматкулуй 38 (сын Назмутдин 2), Гаматзян 24 лет. # Габдулмазит Гайсаров 62, сыновья Габдулманаф 15, умер в 1824 г., Габдулганей 16, Мухаматша 10, Галитдин 8, Гильмитдин 4, Мухаматфаиз 1 год. # Мухаматсадык Габдуллатыпов 36 лет. # Зайнагутдин Батуров 61 год, умер, сыновья Валиулла 45 (сыновья Зайнулла 19, Фазулла 4 лет). # Насибулла Зайнагабдинов 47, дети Мухаметзян 21, Мухаматша 14 лет. # Габдукай Мурсалимов 47 лет, умер в 1821 г., сыновья Ардашир 26, Низамитдин 24, брат Валиулла 11 лет, крещен в 1831 г. # Зулкарнай Мухтасаров 58 лет, сын Мухаматшариф 19 лет. # Мавлют Ярышев 58 лет, умер в 1830 г., сын Минегузя 56 (сын Габдулзапар 22), брат Амир 70 лет, умер в 1821 г. # Шамсутдин Абзяков 40 лет, умер в 1825 г., сын Зайнулла 17, братья Зайнутдин 39, Гайнагабдин 17 лет, умер в 1818 г. # Габдулла Саликов 52 лет, сын Шагаритдин 11 лет. # Таусан Саликов 42 лет, сын Фазгутдин 7 лет. # Кангильда Чюкаев 55 лет, умер, дети Канзафар 28, Музафар 22 лет. # Нигматулла Чюкаев 50 лет, умер в 1821 г., сыновья Габдухалик 42 (сын Муллаяр 2), Шафей 26, Зайнулла 23, Сафиулла 21 год. # Мигнубай Тимиров 50, сыновья Гайнулла 22, Минегул 10 лет. # Амир Ишкузин 76 лет, сын Тазатдин 42 лет. # Мухамадий Амиров 46, сын Габдулкарып 26 (сын Ибнухатип 7 лет). # Губайдулла Яков 40 лет. # Абуталип Ибраков 54 лет, умер в 1820 г., сыновья Насибулла 38, Габдулварис 33, Гамалитдин 22 (сын Гайнанитдин 6 месяцев). # Габдурашит Ибраков 62 лет, сын Нигматулла 38 (сыновья Гизатулла 9, Галимулла 5, Гибатулла 10, Набиулла 2 месяцев). # Гайнулла Габдрашитов 28 лет, сыновья Гайдулла 8, Губайдулла 6, Галяутдин 3 лет. # Атнабай Кадарматов 27 лет, умер в 1821 г., сын Тимирша 10, брат Сиразитдин 41 год. # Гильматдин Кадарматов 33 лет, дети Камалитдин 6, Давлятша 3 лет. # Валиша Кадарматов 30 лет, сын Хисматулла 8, брат Муллазян 1, умер. # Алюбай Кадарматов 50 лет, сыновья Хуснутдин 29, Сайфутдин 3, умер в 1821 г., Багаутдин 2 недели, умер в 1821 г., Шарафутдин 11 лет. # Гамамитдин Губайдуллин 41 год, сыновья Шайвалислам 21, Шагиахмат 15, брат Габдулзяпар 30 (сын Хасматулла 8 лет). # Гамил Габдукаримов 37 лет, умер, брат Хабибулла 46 (сыновья Гайдулла 20, Валиулла 12 лет). # Яубатыр Габдулкарымов 56 лет, сын Ардуан 14 лет. # Хуснутдин Яубатыров 32 лет, сын Ахмалитдин 2 лет. # Батырша Юсупов 64 лет, сын Ашрафитдин 12, в рекруты с 1833 г., его сын Шайхмат 6 лет. # Тагазим Батыршин 36 лет. # Давлятша Батыршин, сыновья Шагитдин 7, Назмитдин 3 месяцев. # Габдулнасыр Юсупов 47, сыновья Гаялитдин 21, Гаяситдин 1 месяц, брат Резван, сыновья Сиразитдин 20, умер в 1827 г., Камалитдин 7 лет. # Сайфулмулюк Алимов 58 лет, умер в 1820 г., сын Ахтам 29, умер в 1821 г. # Залялитдин 32 (сын Миннушан 2 лет). # Зайнитдин Маляков 27 лет. # Кадрам Валитов 42 лет. # Зябаль Гумаров 61 лет, сыновья Фатхулла 42 (сыновья Миннула 10, Назмитдин 6, Галимулла 4), Сафиулла 22, крещен, Тохватулла 27 лет. # Шагаритдин Хасамитдинов 33 лет. # Гилязитдин Габдыкаев 34 лет, сын Гиляутдин 2 лет. Мухтар Шарипов 65 лет, сын Гашим 30 лет. # Тухватулла Азьмухаматов 21 год, причислен из 7-й юрты в 1833 г. # Мухаматкарим Мудакимов 48 лет, сыновья Габдусатар 28, Габдулмин 22, Габдулварис 14, Габдулкадыр 19, Зягафар 8 лет. # Габдулкарим Мухаматкаримов 26 лет. # Гадальша Зайсанов 51, сыновья Габдулханнан 26, Фарвазитдин 7 лет. # Таховый Мухаматов 31 года, Мухаматрахим Букаев 34, умер. # Замялитдин Сайфутдинов 25, сын Ахматхузя 6 месяцев, причислены из 7-й юрты в 1833 г. # Гималитдин Сабитов 39 лет, сыновья Хисамитдин 4, Назмитдин 2, причислены из 7-й юрты в 1833 г. # Гали Даутов 54 лет, умер в 1822 г., сын Ардашир 27 лет. # Ямаш Даутов 72 лет, сын Ибрагим 39 лет. # Галиулла Адамов 41 года, брат Хисматулла 19 лет, переведен из 7-й юрты в 1833 г. # Биктимир Атняшев 59, умер в 1826 г., сын Юмадыл 45 (сыновья Давлетбай 11, Зиннур 1, Мухаметшариф 4 лет, причислены в 7-ю юрту в 1833 г.) # Сайфулмулюк Иманаев 62 лет, сыновья Шахматулла 31, Фахритдин 14, Султанахмат 5 лет. # Акбай Кузылбаев 62 лет, сыновья Фархитдин 26, Нафгутдин 23 лет. # Багаутдин Акбаев 31, сыновья Гаясытдин 9, Бадритдин 4, умер, Галаутдин 1 год. # Кулуй Ярмаков 49 лет, сын Гималитдин 21 год. # Касматулла Габитов 43 лет, брат Валиулла 36 лет. # Бакий Надыков 56 лет, сын Валиахмат 21 год. # Габдулмазит Абакуров 60, сын Бахтияр 20, умер в 1820 г. (сын Муллаяр 17 лет). # Гильман Шамков 55 лет, сын Сибагатулла 17 лет. # Ахкалитдин Назмитдинов 26, причислен из 7-й юрты в 1833 г., сыновья Ахматсадык 3, Мухаматсафа 1 неделя. # Мухаматамин Гамалов 32 лет, причислен из 7-й юрты в 1833 г., сыновья Гайдулла 10, Гизатулла 4, умер, Хазиахмат 6 месяцев. # Амир Илькаев 76 лет, умер в 1824 г. # Габдуллатыф Шарипов 54 лет, сыновья Сагадей 27, Фахритдин 7, умер в 1825 г., Багаутдин 12, Шагабитдин 14, Низаметдин 11 лет. # Фатхулла Зубаиров 45 лет. # Габдулнасыр Алмяшов 67 лет, сын Габдулнафык 36 (сын Габдулмугин 16), брат Габдулшафик 34 лет. # Насыбулла Габзялилов 41 год. # Рафик Абдулкаримов 69 лет. # Нигматулла Имаков 43 лет, сыновья Сагабатулла 22, Мухаматулла 6 месяцев. # Гайнулла Иманов 33, сын Миннула 11, брат Шагимардан 27 лет. # Шагавалей Иманов 29, сыновья Шаяхмат 5, Садыкзян 1 год. # Магадей Габдулсалямов 30 лет, умер в 1831 г., сын Шайхабутдин 10, братья Мухаметрахим 18, умер в 1819 г., Габдулхаким 26 лет. # Карабаш Сайфулмулюков 29 лет. # Рафик Муксинов 62, сын Кучербай 10, крещен в 1831 г. # Риян Рахматуллин 24, сын Сигабатулла 3, брат Зайнулла 22 лет. # Гусман Габдулсалямов 48 лет, умер в 1819 г., сын Мазикай 10, причислен в д. Новоашапово в 1820 г., брат Насибулла 42, умер в 1818 г. # Забир Габбасов 40 лет, умер в 1823 г., сын Мухаматша 12 лет. # Габдулганей Алимов 41 года, причислен из 7-й юрты в 1833 г., сын Валиулла 2 недели. # Габдей Кальметев 41 года, причислен в Новоашапово в 1817 г. Всего в д. Сарашево мужского пола 342, женского — 315 душ.<ref name="Асфандияров">Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Арҙаҡлы шәхестәр == * Ғабдулла Чукаев (Габдулла Чукаев) — [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ветераны, 1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә көмөш миҙал кавалеры, 20-се башҡорт полкы яуғиры<ref name="Асфандияров" />; * Хабибулла Адилев (Адилев Хабибулла Малякович)— 1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны, 1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә көмөш миҙал кавалеры, 20-се башҡорт полкы яуғиры<ref name="Асфандияров" />; * [[Ғайсин Сөләймән Сәләм улы]] — СССР Дәүләт именлеге комитеты хеҙмәткәре, майор. 2003 йылда вафат булды, ауылда ерләнгән. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] piyho5pm812ps1y0yixik8da6j9xp40 0 73165 1305242 1288237 2026-09-12T15:07:01Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288237|1288237]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305242 wikitext text/x-wiki {{БМ|Уймуж (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй| Уймуж |ауыл |статус = |башҡортса исеме = |төп исеме = |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = ||lat_deg = 57 |lat_min = 4 |lat_sec = 44.22 |lon_deg = 55 |lon_min = 18 |lon_sec = 56.92 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Фиҙеркә |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 299 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618152 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204843003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Уймуж''' (''Уймыш, Уймыж''<ref>{{Атайсал|страницы = 366}}</ref>; {{lang-ru|Уймуж}}) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, Фиҙеркә ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618152, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204843003. == Географик урынлашыуы == [[Уймуж (Кесе Әмже ҡушылдығы)|Уймуж]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Барҙы]] ауылынан ктөньяҡ-көнбайышҡа табан 24 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 299 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 137 ир һәм 162 ҡатын<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 395 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Ауылдың тарихы == Тарихи сығанаҡтарҙан күренеүенсә Уймуж аҫаба башҡорттар ауылы<ref name="Асфандияров">Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. <br /> 1816 йылда ауылдың 51 йортонда 250 башҡорт теркәлгән<ref name="Асфандияров" />. 1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 45 йортонда 215 ир һәм 202 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән<ref name="Асфандияров" />. X ревизия буйынса 112 йортта 393 ир һәм 341 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған<ref name="Асфандияров" />. <br /> 1842 йылда ауылда йәшәүселәрҙең мөлкәте тураһында мәғлүмәт һаҡланған. Ул йылда Уймужда йәшәүсе 417 башҡортта 105 баш ат, 284 һыйыр, 180 һарыҡ, 24 кәзә иҫәпкә алынған. Ауылда шулай уҡ ел тирмәне булған. <br /> Уймужда мәсет һәм уның эргәһендә мосолман мәктәбе эшләп килгән. Мәсеткә килеүселәрҙе 2 имам һәм аҙансы хеҙмәтләндергәндәр. 1868 йылда мосолман мәктәбендә 23 малай һәм 17 ҡыҙ белем алған<ref name="Асфандияров" />. <br /> Шулай уҡ ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ветераны һәм 20-се башҡорт полкы яугиры Яҡшеев Мөхәммәтрахим Әмир улы (Якшеев Мухаметрахим Амирович) йәшәүе тураһында билдәле<ref name="Асфандияров" />. <br /> Ауыл халҡының бер өлөшө [[Уймужбаш]] ауылына күскән. Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Уймужево по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Губайдулла Абдулхаиров 44, умер в 1820 г., сыновья Габдувалий 29 (сыновья Хуснутдин 7, Шахвалий 4), Габдусабир 21 года. # Габдулварис Абдулхаиров 39 лет, умер в 1821 г. # Габдулманнан Абдулхаиров 49 лет. Габдулсатар Абдулхаиров 27 лет, умер в 1825 г. # Кисматулла Ганияров 43 лет, сыновья Гибатулла 24, Гильматдин 7, Хуснутдин 2, брат Фатхулла 38 (сын Исхак4 лет). # Насибулла Забиров 42 лет, сыновья Сахабитдин 21, Мусавир 4, братья Галиулла 38 (сыновья Габидулла 12, Сайфулла 8), Галимулла 31 (сыновья Шайхугаттар 4, Галиулла 1 года). # Хусаин Абтряков 32 лег, умер в 1832 г., брат Юсуп 29 лет, умер в 1827 г. (сын Габдулвасык 8 лет). # Габдулгазиз Батыров 59, умер в 1829 г., сыновья Нарусахмет 14, умер в 1818 г., Султанбек 15, умер в 1825 г., Шарафитдин 16 лет. # Газиз Ибрагимов 49 лет, умер в 1829 г., сын Валиулла 28 лет. # Батырша Аминев 59 лет, умер в 1825 г., сын Габдулгафар 34 (сыновья Гайнутдин 8, Фазгутдин 1 года). # Каримгул Ибрагимов 62 лет, сыновья Нигматтулла 31 (сын Сибагатулла 3), Сафиулла 26, умер в 1827 г. (сын Ахмадулла 13 лет). # Бахтияр Хамзин 30 лет, умер в 1831 г., сыновья Мухаметвалий 18, Мухаметзяр 16, Шайгугаттар 7 лет. # Габдуллатив Мукминов 47, братья Абдулгасим 27, умер в 1818 г., Габдуламин 42 (сын Тахаутдин 7), Габдулнафик 36, Гайдулла 31 (сын Хайрузаман 8 лет). # Кагарман Мустакимов 62 лет, сын Габдулвагап 31 (сыновья Абдулкарим 10, Музафар 4, Науширван 2 лет). # Аймухамет Батракеев 69, умер, сын Габдулнасир 24 лет. # Иксан Мустакимов 72 лет, сыновья Игатисам 41 (сын Зямялитдин 11), Гимран 23 лет. # Гилязитдин Ильясов 43 лет, сын Нагазитдин 15 лет. # Абдрахман Мустакимов 59 лет, умер в 1820 г., сыновья Зайнутдин 40 (сын Сафиулла 4), Багман 35, Гильман 17, умер в 1824 г., Хуснутдин 26 (сын Гилямитдин 4), Фатхутдин 22 лет. # Габдулмазит Батыркаев 62 лет, умер в 1829 г., сыновья Губайдулла 42 (сыновья Гильмутдин 21, Ялялитдин 19, Гайнутдин 11, Фархутдин 6), Хабибулла 18, умер в 1829 г. (сыновья Хайрулла 7, Сибагатулла 5 лет). # Зулкарнай Фахритдинов 29 лет (сын Хайритдин 7), брат Ризван 26 (сын Ибнухазип 3 лет). # Габидулла Сайфулмулюков 33 лет, сыновья Гилмит-дин 8, Шайхутдин 6, Мухаметкабир 4 лет. # Сиразитдин Мурсуютов 39 лет, сыновья Камалитдин 13, Фатаутдин 1, Галаутдин 6, братья Низамитдин 17, на поселении с 1820 г., Тухватулла 30, Гималитдин 25 лет. # Саиткул Гашин 71 года, умер в 1820 г., сыновья Нариман 45 (сыновья Нурзиан 14, Нурмухамат 11), Шарияздан 42, умер, Зайнулла 25, Зайнагабдин 14, Шарияздан 10, пасынок из д. Елпачиха Хабибназар Габсаттаров 26 (сыновья Ахмадей 4, Ахматша 3 лет). # Шамсутдин Габдулкаримов 46 лет, умер в 1832 г., сыновья Ардуан 38 (сын Габдулмазит 9), Гилязетдин 32, Габдулмусавир 14, Гайнулла 14, брат Тазитдин 46 (сыновья Атнагали 5, Султангали 3 лет). # Насибулла Габдулкаримов 49 лет, сыновья Гимамутдин 24, Набиулла 14, Асадулла 7 лет. # Шарияздан Атналиев 28 (сыновья Тауабил 3, Атингул 1 года). # Габдулсабит Абдрахманов 55 лет, сыновья Зюлкарнай 31, Абдугажит 27 (сын Мухаметсадык 1), Зюмалитдин 23 (сын Низамитдин 1), Гимамитдин 19, Зайнулбашар 14, Зямялитдин 6 лет. # Хусамитдин Абдрахманов 48 лет, брат Ибниамин 23, умер в 1833 г. (сын Гилязитдин 2 лет). # Габдрашит Имайкин 49 лет, умер в 1822 г., сыновья Аит 43 (сыновья Мухамедьяр 18,5, Муллаяр 13, Валиахмат 11, Хазиахмат 9, Сайдулсалим 5), Мухаметзян 11, Мухаметхабир 1 года. # Яхия Магадиев 59 лет, умер в 1825 г., сын Габидулла 33 (сыновья Нурис 11, Фархитдин 5 лет). # Гамел Галин 53 лет, умер в 1820 г., сыновья Багаутдин 34 (сын Мифтагутдин 2), Гиляутдин 24 (сыновья Мингазитдин 1, Нигазитдин 3), Габдулганий 21 года. # Нигматулла Имайкин 42 лет, умер в 1832 г., сыновья Рахматулла 30 (сын Ахмадулла 4), Фазлутдин 24 (сыновья Гайнутдин 6, Зайдулгабдин 1, Ахматша 1 года), Назмитдин 19 лет. # Габзяпар Габдулхаликов 38 лет, сыновья Нигман 16, Хиязитдин 4, Ахмадзян 2, братья Габдулманнан 15, Шайхутдин 11, Хайрутдин 7, Муфаррах 3, Габидулла 31 (сыновья Галимулла 11, Нигматулла 7, Гизятулла 3, Махаметша 2), Хамидулла 28 (сыновья Валиулла 7, Гизатулла 1 месяца). # Валиулла Габдулхаликов 26 лет (сын Ахматхафиз 1 года), брат Гайнулла 21 года. # Зубаир Газизов 41 года, умер в 1820 г., сыновья Багаутдин 27 (сын Фаруазитдин 1), Зягафар 21 года. # Файзулла Газизов 43 лет (сын Гайдулла 13), брат Кисматулла 41 (сын Сунагатулла 7 лет). # Нигматулла Мухарамов причислен из д. Шлыково с 1833 г. # Мухаматрахим Габбасов 46 лет, умер в 1829 г., сыновья Хабибулла 41 (сын Мухаметсадык 7), Насибулла 39, Валиулла 38 (сын Назмитдин 9), Калимулла 28 лет. # Заит Иткучуков 62 лет, сыновья Хабибуназар 17, умер (сыновья Зайнулла 20, Гайнулла 11), Нигматулла 12, умер, Нурзиган 17 лет. # Ашим Исянгильдин 52 лет, умер в 1833 г., сын Яуда 40 (сыновья Габдулвасик 7, Гилимша 1 года). # Гашрап Исянгильдин 58 лет, сыновья Хабибулла 28 (сыновья Ибрагим 5, Сибагатулла 2), Ибрагим 18 лет, умер в 1816 г. # Габдулкадир Гумеров 49 лет, сыновья Габдулхаким 25 (сын Мухаметниаз 3), Габдрахман 22, Шагибитдин 17, Шайхулислам 16, Мухаметсадык 11, Ахкаметдин 8, Аллаяр 5 лет. # Габдулнафик Гумеров 36 лет, сын Зиннур 6 лет. Мухаметсадик Шафиков 10 лет, умер в 1820 г. # Файзулла Габдукаев 67 лет, умер, сын Ибнуамин 40 (сыновья Низамитдин 5, Сарафитдин 1 года). # Гадельша Ромашев 49 лет, сын Зиянша 22 лет. # Габдулвахит Ромашев 34 лет, умер в 1828 г., сыновья Галиулла 34 (сыновья Шамсутдин 10, Гайнутдин 4), Валиулла 25, Хамидулла 17, Хабибулла 16, Галимулла 13 лет. # Мухаметдин Фахртдинов 29 лет, причислен из д. Акбашево 3-й юрты в 1833 г. # Ибниамин Габдуллин 44 лет, причислен из д. Новобичурино 4-й юрты в 1831 г., сыновья Ахматзян 14, Нигматзян 10, Ахунзян 7 лет. # Рахматулла Хамитов 43, причислен из д. Новобичурино в 1833 г. Всего в д. Уймужево мужского пола. 215, женского — 202 души.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Билдәле шәхестәре == * [[Ғәбдүкәйев Ибниәмин Фәйзулла улы]] (1794 йыл — ?) — зауряд-хорунжий. * [[Яҡшыев Мөхәммәтрәхим Әмир улы]] — [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ветераны һәм 20-се башҡорт полкы яугире; == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] prtxmqmbe0u2it6bi9i0wqh5hfki042 0 73626 1305248 1288229 2026-09-12T15:09:39Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288229|1288229]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305248 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Солтанай}} {{ТП-Рәсәй| Солтанай |ауыл |статус = |башҡортса исеме = Солтанай |төп исеме = Султанаево |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 |lat_min = 48 |lat_sec = 39.81 |lon_deg = 55 |lon_min = 42 |lon_sec = 17.28 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Сәрәш |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 411 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618163 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204840003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Солтанай''' (''Султанай, Аҫтанып''<ref>{{Атайсал|страницы = 365}}</ref>) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы ауыл. Сәрәш ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618163, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204840003. Ауыл район үҙәге [[Барҙы (ауыл)|Барҙы]]нан яҡынса 15 км аралыҡта урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 411 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 183 ир һәм 228 ҡатын<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 475 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федерации|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Тарих == 1897 йылда сауҙагәр-меценат [[Мөхәммәтғата Мансуров]] тарафынан ауылда «[[Мансуриә]]» мәҙрәсәһе асыла<ref name="Старостин А. Н., Ижгузина М. Г.">{{книга |автор =Старостин А. Н., Ижгузина М. Г. |заглавие = Мансурия //Ислам на Урале: Энциклопедический словарь. Коллектив авторов. Сост. и отв. редактор — Д. З. Хайретдинов. |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство = Медина |год = 2009 |том = |страниц = 404 |страницы = 185 |isbn = }}{{ref-ru}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Мөхәмәтғата Мансуров]] — дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, ишан, мәғрифәтсе, эшҡыуар һәм меценат, башҡорт кенәздәре тоҡомо вәкиле. * [[Әминев Зариф Хурамша улы]] — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Дан орденының тулы кавалеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] 6c47p69h5jse4agqe9e1olx499jm1mu 0 73719 1305245 1288232 2026-09-12T15:08:51Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288232|1288232]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305245 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Танып (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй| Танып|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Танып |төп исеме = |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 |lat_min = 46 |lat_sec = 19.53 |lon_deg = 55 |lon_min = 50 |lon_sec = 3.23 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Сәрәш |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = 1710 |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 560 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = таныптар, таныплар |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618163 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204840004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Танып''' — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, Сәрәш ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618163, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204000055. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 560 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 258 ир һәм 302 ҡатын<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 688 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Климат == {| class="wikitable" |- ! Ай !! Уртаса көндөҙгө температура !! Уртаса төнгө температура !! Яуым-төшөмдөң уртаса суммаһы |- | Ғинуар || -11.2 || -18.7 ||39 |- | Февраль || -8.3 || -16.3 ||27 |- | Март || -0.6 || -9.2 || 27 |- | Апрель || 8.3 || -1.2 ||36 |- | Май || 16.5 || 5.0 ||53 |- | Июнь || 21.6 || 10.0 ||68 |- | Июль || 23.9|| 13.0 || 75 |- | Август || 20.3 || 10.4 ||67 |- | Сентябрь || 13.7 || 5.8 ||68 |- | Октябрь || 4.4 || -1.0 || 59 |- | Ноябрь || -2.8 || -8.3 ||49 |- | Декабрь || -8.1 || -14.7 ||41 |- |} == Билдәле шәхестәр == * [[Батырҡаев Рәфис Хөтип улы]] (1951—2014) — рәссам, керамист, дизайнер. * [[Юлышев Ирек Ғәли улы]] (1934 т.) — агроном. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] ooso812l954tqwmkag7x0wcawkn3pyy 0 73770 1305261 1288212 2026-09-12T15:13:55Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288212|1288212]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305261 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Аҡлыш|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Аҡлыш |төп исеме = |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56|lat_min = 51|lat_sec = 00|lon_deg = 55|lon_min =37|lon_sec =00 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = type:city(1548)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/map.xml? mapID=2100&mapX=6191721&mapY=7692259&scale=9&slices=1&descx=6191721&descy=7692259 |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙа районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Төнгүк |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = 1775 |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = 138 м |климат = уртаса континенталь |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 432 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = аҡлышлар, аҡлыштар |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618161 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204804002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Аҡлыш''' (''Аҡлуш''<ref>{{Атайсал|страницы = 363}}</ref>) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Төнгүк ауыл биләмәһе]]нә керә. Почта индексы — 618161, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204804002. Ауыл район үҙәге [[Барҙы (ауыл)|Барҙы ауылы]]нан яҡынса 10 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. Ауылдың социаль инфраструктураһына балалар баҡсаһы һәм башланғыс мәктәп, фельдшер-акушер пункты, магазин, китапхана, мәҙәниәт йорто керә. Аҡлыш халҡының төп кәсебе — шәхси йорттағы баҡсасылыҡ. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 432 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 192 ир һәм 240 ҡатын<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 470 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Тарихы == Аҡлыш ауылы исеме [[Рычков Пётр Иванович|П.И.Рычковтың]] 1775 йылда баҫылған «Лексикон или словарь топографический Оренбургской губернии» китабында иҫкә алына<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. 1834 йылда уҙғарылған VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 84 йортонда 522 кеше, ә 1859 йылда 126 йортта 705 кеше иҫәпләнгән<ref name="Асфандияров" />. Аҡлыш ауылында барлыҡ йәшәүселәр ҙә үҙҙәрен ғәйнә ырыуының аҫаба башҡорттары итеп танытҡандар<ref name="Асфандияров" />. Ауылда [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ветераны, 1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә көмөш миҙал кавалеры, 20-се башҡорт полкы яуғиры Ғәбдулла Ғәбдулла улы Савин йәшәгән<ref name="Асфандияров" />. 1815 йылдан алып ауылдың йәмиғ мәсете эргәһендә мосолман мәктәбе эшләп килгән, 1868 йылда мәктәптә 50 малай һәм 20 ҡыҙ белем алған<ref name="Асфандияров" />. <br /> Профессор [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә.З.Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Аклушево по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Указной мулла Ибнаямин Ягудин 45 лет, умер в 1833 г., сыновья указной мулла Габдулкарип 23 лет, Гиниятулла 19 лет. # Указной хатип Абуталип Абдусалямов 54 лет, сыновья Муллаяр 16, Асмандияр 10, Атагуттин 1 месяц. # Указной мухтасип, мулла Фахритдин Габутзялилов 52 лет, сын Саядушариф 27 (сын Мухаметхадей 2 недели). # Указной учитель Галиулла Рафиков 47 лет. # Указной азанчи Зайнитдин Карчиганов 56 лет, сыновья Хуснитдин 23, Сайфитдин 18, Харияитдин 14 лет. # Габдулла Савиков 80 лет, умер в 1829 г., сын юртовой старшина Гайдулла Габдуллин 46 (сыновья Мухаматхан 4, Мухаматгариф 3, Мухаматхафиз 6 месяцев). # Старшинский помощник Губайдулла Канчюрин 58 лет, сыновья Габдулхалим 31 (сын Хайрулла 3), Ахматша 23, Мухаматгабит 8 лет. # Есаул Зулкарнай Мурсалеев 53 лет, сыновья Зайнабашар 18, Шагингарей 9, Бильмухамат 11, Тадвавил 1 год. # Походный сотник Гузаир Канчюрин 49 лет. # Отставной старшина Фаткула Качюрин 55 лет, сын урядник Габадулла 24 лет. # Отставной хорунжий Габдулатып Габдусалямов 66 лет, сыновья Габдулхалим 16, Гутияр 9, Ильчугул 5 лет. # Отставной хорунжа Мухаметьяр Габдрахимов 43 лет, Габдулхаким 10, Шайхихадар 8 лет. # Старшинский писарь Габдулмугиз Габдулманов 41 года, сыновья Шаувалей 9, Шагамардан 4 лет. # Сайфулмулюк Саликов 53 лет, сын Гайдулла 36 (сыновья Хасватулла 14, Гизатулла 6 лет). # Шамсутдин Саликов 53 лет, сын Зайнулла 21 год. # Пятидесятник Гималитдин Шамсутдинов 33 лет. # Габдулвахит Ильясов 73 лет, сын Багаутдин 29 (сыновья Габдулкадыр 7, Шагабитдин 2 лет). # Габдулмусавир Габдулвахизов 38 лет, сыновья Муфарах 16, Валиахмат 12, Шагиахмат 1 год. # Хуснутдин Габдулвахитов 23 лет. # Габдулмазит Ильясов 52 лет, сыновья Багаман 23 (сын Мухаматсадык 2 недели), Фархутдин 16 лет. # Нариман Габдулмазитов 25 лет, сын Шайхитдин 4 лет. # Ишмухамет Сагитов 35 лет, умер в 1821 г., сыновья Мухаметгали 16, Валиулла 16, Мухаметша 12 лет. # Карчуга Илькаев 79 лет, умер в 1818 г., сын Хамидулла 36 (сыновья Габидулла 13, Ахматша 3 лет). # Кильяс Илькаев 80 лет, умер в 1828 г., сын Кагарман 38 (сыновья Гимран 15, Науширван 12, Гафин 5, Зямалитдин 2 лет). # Пятидесятник Резван Ильясов 33 лет, сыновья Гайнутдин 8, Гаялитдин 6 месяцев. # Габдулхаким Гумаров 38 лет, сын Ахматзян 8 лет. # Абдулманаф Атбаев 43 лет, сын Габдулвасик 9 лет. # Байтимер Маразов 63 лет, брат Тимирбай 43 лет. # Рыстимер Муртазов 60 лет, умер в 1828 г., сын Шайхилислам 13 лет. # Халит Рыстимеров 41 года, сын Зягафар 6, брат Халит 16 лет. # Мухаматамин Габдрахимов 35 лет, сыновья Гиляутдин 10, Шахаритдин 6 месяцев, брат Ахматьяр 26 (сын Мухитдин 6 месяцев). # Мухаматьян Яубатуров 42, сыновья Фазлимардан 14, Галишан 6 лет. # Ягуда Балтачев 66, умер, сын Ибиамин 54 (сын Камалитдин 20 лет). # Мухаметамин Ибниаминев 26 лет, сын Мухаметгафар 2 лет. # Габдуликсан Ягудин 51 года, сын Хазимухамат 21 года. # Габдуляппар Ягудин 37 лет, сыновья Габдулкадир 16, Габдултагир 13, Азмухамат 8, Габдулмутавал 5, Суфияр 2 лет. # Габдулнасыр Габдулкаримов 46 лет, сыновья Музафар 21, Муфарах 14 лет. # Габдулвали Валитов 45 лет, сын Габдулгалим 8, брат Габдулмин 20 лет, умер в 1821 г. # Халит Валитов 31 года. # Сайфулла Шарипов 73 лет, сын Насибулла 44 (сыновья Гайнулла 8, Калимулла 4, Галимша 1 года). # Зайнитдин Сайфуллин 39 лет, урядник, сыновья Мухаматхадий 8, Нигматзян 4, Ахматзян 1 год. # Габдулгафур Гумеров 60 лет, умер в 1826 г. # Хамза Балтачев 61 года, умер в 1828 г. # Гамил Галин 57 лет, умер в 1828 г., сын Габдулнафик 28 лет. # Габдулмазит Гамилев 34 лет, сын Габдулвали 6 лет. # Габдулмаулит Гамилев 30 лет, сыновья Габдулсадыкб, Габдулвасик 3 лет. # Нигматулла Рафиков 53 лет, сын Мигнубай 9 лет. # Габдулвагап Ягафаров 70, сыновья Валиулла 33, Сафиулла 31 год. # Хабибулла Рафиков 50 лет, сыновья Асадулла 14, Хадиулла 6 лет. # Шамсутдин Рахмангулов 57 лет, на поселении с 1827 г., сыновья Тазитдин 40 (сын Якуп 4), Гилязитдин 19 лет, умер в 1820 г. # Сагабитдин Шамсутдинов 26 лет, сын Низамитдин 2 недели. # Давлятша Шамсутдинов 25 лет, брат Науширван 10 лет. # Мухаматша Шамсутдинов 19 лет. # Сайфутдин Рахматуллин 19 лет, с 1821 г. в неизвестной отлучке. # Кадрач Мурсалев 58 лет, сыновья Музафар 19, Мухаррам 14, Ахматзян 12, Мухаматвалей 10, Мухаматсадык 8 лет. # Мукатар Кидрачев 27 лет, сыновья Шарафитдин 4, Сиразитдин 3, брат Габдулгалим 21 год. # Насибулла Кучуков 44 лет, сыновья Фаткулла 16, Калимулла 13, Габидулла 8 лет. # Бикташ Габдулкаримов 60 лет, сын Сахабитдин 33 лет. # Гильмитдин Бикташев 30 лет, сын Зинатулла 2 лет. # Файзулла Габдулкаримов 50 лет, сын Мифтахитдин 25 лет. # Габдрахим Рафиков 16 лет, умер в 1826 г., брат Ахмат 21 год. # Гадельша Абызаров 55 лет, умер в 1831 г., сыновья Габдушафик 19, крещен в 1823 г., Габидулла 9 лет. # Сайфулмулюк Каримов 55 лет, причислен в д. Батырбаево в 1833 г., сыновья Фарухшат 2, Фархатдин 5 лет. # Зябал Сайфулмулюков 45 лет. # Мухаметрахим Гаиткулов 60 лет, умер в 1820 г., сыновья Мухаматамин 27, Мухаметхан 3, Файзухан 1 года, причислены в д. Батырбаево в 1833 г. # Ибнаязит Мухаматрахимов 21 года, брат Габдулгафур 15 лет, причислены в д. Батырбаево. # Габдулнафик Мухаметрахимов 10 лет, причислен в д. Батырбаево. # Нурмухамат Гаиткулов 50 лет, причислен в д. Акбашево в 1833 г., сын Афиятун 16 лет, с 1830 г. в неизвестной отлучке. # Багаутдин Нурмухаметов 24 лет, брат Валимухамат 22 лет. # Галимулла Магадиев 34 лет, сын Аккамитдин 1 месяца. # Салим Ракаев 79 лет, сын Гимамитдин 32 (сын Гайнитдин 11 лет). # Гилязитдин Салимов 49 лет, сын Шарафитдин 14 лет. # Набиулла Мухаметкаримов 30 лет, сын Шахаритдин 6 месяцев. # Низамитдин Расулев 30 лет, братья Хуснутдин 26, Гималитдин 23. # Габдусадык Габдусов 39 лет, брат Хамидулла 34 лет. # Кисматулла Габдусов 26 лет, сыновья Тохватулла 3, Магазитдин 2, умер, племянник Хабибулла Габдеев 26 лет. # Габдрахман Сарманов 65 лет, умер в 1817 г., Габидулла 16, причислен в д. Кудашево в 1833 г., Бурханитдин 14 лет. # Валит Биктуганов 67 лет, умер в 1833 г., сыновья Шамситдин 21, отправлен в 1828 г. в земской суд, неизвестно, где находился в 1834 г., Шамкулай 19 лет. # Габдулганей Яншин 50 лет, дети Хаерзаман 5, Хайрулфаттах 1 года. # Валиша Юсупов 52 лет, Мухаматша 6 месяцев, умер в 1817г. # Бадыргул Мустакимов 60, сын Хисамитдин 32 (сын Камалитдин 13 лет). # Хабибулла Габдуллин 47, умер в 1825 г., сын Хайрулла 31 года. # Сайфулмулюк Халилов 70 лет, сын Ахат 23 лет. # Габдулварис Сайфулмулюков 44 лет, сыновья Габдулкабир 21, Габдулсабир 8 лет. # Мухаматамин Абдуллин 68 лет, сыновья Бахригилман 21, Фахритдин 11, Бурханитдин 8 лет. # Таховый Мухаметаминев 43 лет, сын Фатовый 13 лет. # Шагиахмат Мухаметаминев 39 лет, сын Шаихгадар 8 лет. # Фархушат Мухаметаминев 33 лет. # Фархутдин Мухаметаминев 27 лет, сын Хайретдин 1 неделя. # Хамза Баширов 65 лет, умер в 1828 г. # Габдулман Ахмаров 60 лет, умер в 1818 г., сыновья Ардашир 44 (сыновья Зайнулла 13, Нардуан 2 лет). # Зайнитдин Зубаиров 39 лет, сын Зайнабакар 8 лет. # Урядник Габдулмугиз Батыркаев 44 лет, сыновья Габдулвасик 23 (сыновья # Фарваритдин 2, Нигазитдин 2 недели), Галиакбар 12 лет. # Габдулханнан Батыркаев 41 года. # Самигул Мустакимов 53 лет, умер в 1820 г. Всего в д. Аклушево мужского пола 136, женского — 253 души.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Ауылдың билдәле шәхестәре == * Савин Ғәбдулла Ғәбдулла улы — 1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны, 1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә көмөш миҙал кавалеры, 20-се башҡорт полкы яуғиры; == Климат == Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] ja1mygisrh1a86r49fo6nhamots6uzv 0 73771 1305252 1288224 2026-09-12T15:11:15Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288224|1288224]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305252 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Байауыл (Күзмә)|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Күҙемйәр (Байауыл) |төп исеме = Куземьярово |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 57 |lat_min = 1 |lat_sec = 13.31 |lon_deg = 55 |lon_min = 31 |lon_sec = 26.35 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Березники |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 433 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = байауыллар, күзмәләр |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618153 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204810003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Күҙемйәр''' (''Байауыл, Күҙмә''<ref>{{ИСДБ|страницы=590-сы бит}}</ref>) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, Березники ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618153, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204810003 . Ауыл район үҙәге [[Барҙы (ауыл)|Барҙы ауылынан]] яҡынса 11 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 433 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 208 ир һәм 225 ҡатын<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 588 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Тарихы == Ревизия мәғлүмәттәре буйынса 1816 йылда ауылдың 79 йортонда 203 ир һәм 174 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1834 йылда 102 йортта 289 ир һәм 256 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән<ref name="Асфандияров">Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. 1868 йылда ауылдың йәмиғ мәсете эргәһендәге «200 йылдан ашыу» эшләп килгән мосолман мәктәбендә 50 малай һәм 35 ҡыҙ белем алған<ref name="Асфандияров" />. == Климат == Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә. == Сығанаҡтар == <references/> == Һылтанмалар == {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] ftuf9s9pe6pozkpche3t9xfci7850p9 0 73772 1305254 1288222 2026-09-12T15:11:48Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288222|1288222]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305254 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ишем (Түбән ауыл)|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Ишем (Түбән ауыл) |төп исеме = Ишимово |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 57 |lat_min = 0 |lat_sec = 36.7 |lon_deg = 55 |lon_min = 35 |lon_sec = 13.41 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Березники |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 455 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = ишимләр, түбәнауыллар |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618153 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204810002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ишем''' (''Түбәнауыл, Төбәнауыл, Баҡсауыл''<ref>{{Атайсал|страницы = 364}}</ref>; {{lang-ru|Ишимово}}) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Березники ауыл биләмәһе]]нә керә. Почта индексы — 618153, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204810002. Ауыл район үҙәге [[Барҙы (ауыл)|Барҙы ауылынан]] яҡынса 9 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 455 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 210 ир һәм 245 ҡатын<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 510 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Тарихы == Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] ауыл III (1762 й.) һәм IV (1783 й.) ревизиялар араһында барлыҡҡа килгән тип фаразлай<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. Ревизия мәғлүмәттәре буйынса 1816 йылда ауылдың 59 йортонда 173 ир һәм 178 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1834 йылда 70 йортта 180 ир һәм 182 ҡатын-ҡыҙ, 1859 йылда 94 йортта 290 ир һәм 252 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән<ref name="Асфандияров" />. 1868 йылда ауылдың йәмиғ мәсете эргәһендәге мосолман мәктәбендә 30 малай һәм 15 ҡыҙ белем алған<ref name="Асфандияров" />. <br /> Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Ишимово по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Соборный имам Ибниямин Магадиев 76 лет, сын Валиахмет 12, в рекруты с 1830 г. (сын Хасыбаннис 8 лет). # Походный есаул Губайдулла Ишимов 55 лет, сыновья Гайдулла 8, Хайдар 6 месяцев. # Ахтям Ильясов Кадарматов 63 лет, сыновья Хамадулла 14, умер в 1824 г., Ахмадей 27 (сын Гадый 6 месяцев), Хамигулла 13 лет. # Походный сотник Габдулварыс Мухаметаминев 47 лет, пасынок Назвасетдин Габдулгафиров 20, причислен из д. Мостовая в 1823 г. # Походный старшина Хасамитдин Кадарматов 49 лет, умер в 1818 г., сыновья Сафиулла 17 лет, умер в 1817 г., Габдылкаюм 6 лет, умер в 1832 г. # Хорунжий Гималитдин Хисамитдинов 38 лет, сыновья Фахрислам 17, Багаутдин 6, Ахматзян 6 месяцев. # Хорунжий Мухамадяр Хисаметдинов 27 лет, сын Фазлиахмат 5 лет. # Хорунжий Фатхулла Губайдуллин 33 лет. # Урядник Абушахман Губайдуллин 27 лет, сыновья Исмагил 9, Мухаметзариф 5 лет. # Мукмин Мустаев 67 лет, умер в 1820 г., сыновья Гилязитдин 12 лет, умер в 1817 г., урядник Галиулла 26, Имамитдин 17 лет. # Саитбаттал Гумеров 55 лет, сыновья Заляхитдин 16, умер в 1820 г., Мухаметрахим 25, Мухаметша 19, Давлетша 15, Ахметша 1 месяц. # Хорунжий Габдулзялил Габдыкаев 43 лет, на поселении с 1825 г., сын Сахаутдин 16 лет, с 1827 г. местонахождение неизвестно. # Касматулла 26 лет, сын Валиулла 2 лет. # Сафиулла Габзялилов 30 лет, умер в 1827 г., сын Фахритдин 29 лет. # Губайдулла Габдулзялимов 52 лет, сыновья Касматулла 24, с 1819 г. местонахождение неизвестно, Мухаметфазлый 9 лет. # Нигматулла Рангулов 90 лет, сын Мухаматамин 68 (сын Габдулгафур 30, его сын Габдулла 10 лет). # Хабибулла Мухаметаминев 41 года, сын Гайнулла 12 лет. # Насибулла Мухаметаминев 31 года, сын Галимулла 2 лет. # Калимулла Мухаметаминев 31 года, сын Шайхалислам 1 год. # Габдулзялил Маматов 75 лет, сыновья Хасан 30, Хусаин 10, Габдулнасыр 21 года, причислен в д. Батырбаево в 1819 г. # Габдуллатып Габдулзялилов 46 лет, сын Исламгул 1 год. # Искак Габдулзялилов 33 лет, сын Исмагил 18 лет. # Габдулмазит Габдулзялилов 48 лет, сыновья Габдулвасык 20, Габдулбасыр 13, Габдулмузин 8, причислен в д. Кудашево в 1833 г. # Нигматулла Мухаримов 3 лет, причислен в д. Уймужево в 1833 г. # Шамсутдин Габдулканафов 35 лет, сыновья Галиулла 11, Музафар 4, Габдулхаким 6, брат Галиулла 24 лет. Все дети и брат причислены в д. Кудашево в 1832 г. # Кучкжбай Габдушев 40 лет. # Габдрашит Салимов 58 лет, умер в 1819 г., сын Малит 43 лет (сыновья Мифтахитдин 7, Хайритдин 4, Мухаметсадык 2 лет). # Сайфулмулюк Габдраширов 32 лет. # Ханбал Салимов 55, умер в 1829 г., сыновья Хамза 31, умер в 1817 г., Магади 34 лет (сыновья Мухаметзариф 10, Мухаметфазул 6 месяцев). # Габдулмурат Ханбалов 31 год. # Галиулла Ивниаминев 37 лет, сын Мухаметхан 8 лет. # Салих Атынов 55 лет, умер в 1825 г. # Яубатыр Габдулгазизов 60 лет, сын Насибулла 4, брат Надырша 32 лет, причислен в д. Кудашево в 1832 г. # Батырша Габдулгазизов 35 лет, умер в 1817 г., сыновья Ахмат 13, на поселении с 1824 г., Мухаметсадык 9, умер в 1828 г., Мухаметкарим 5, причислен в д. Кудашево в 1832 г. # Султанмурат Сайфулмулюков 52 лет, сыновья Мурадым 10, Сабир 6, причислены в д. Батырбаево в 1827 г., брат Муратбакый 24, сын Мухаметзян 2, причислены в д. Кудашево в 1832 г. # Габдулманаф Мустакимов 63 лет, сыновья Габдулнафик 31, Багауитдин 25, Габдулсабит 18, Зямалитдин 10 лет. # Хисамутдин Назмутдинов 38 лет, сын Гамалитдин 1, братья Шамсутдин 25, Зайнитдин 23 лет, причислены в д. Батырбаево в 1817 г. # Габдрахим Мустаев 68 лет, умер в 1830 г., сын Габдий 55 (сын Фазлиахмат 6 лет). # Якуп Тубулин 75 лет, умер, сын Мухаметшарып 32, умер в 1827 г. (сын Зайнубашир 15 лет). # Габит Мант(с)уров 45 лет, умер в 1818 г. # Мусагиб Гумаров 41 года, умер в 1829 г., сын Габдулкабир 8, брат Габдулсалик 50 (сын Фаткутдин 14 лет). # Касматулла Мухаметкаримов 24 лет. # Зулкарнай Алуаров 64 лет, умер. # Ибниамин Мухаметкаримов 50 лет, умер в 1818 г. # Габдулвагип Галимов 26 лет, сын Сибатулла 6, причислен в д. Кудашево в 1832 г. # Мандый Галимов 37 лет, сыновья Гайнитдин 13, Гилматдин 10, Зималитдин 4 лет. # Магдий Рангулов 70 лет, умер в 1825 г. # Габулмусавир Нурмухаматов 39 лет, сыновья Газатулла 16, Хайритдин 5 лет. # Габдулкадыр Нурмухаматов 29 лет, сыновья Хисамитдин 5, Файзихан 1 неделя, брат Багаутдин 27 лет. # Мухаметзян Хамитов 28 лет, сын Шайхамислам 6 месяцев. # Сагит Рангулов 60 лет, умер в 1818 г., сыновья Мухаметбасым 6, умер в 1828 г., Мухаметварис 20 лет. # Сафаргали Рахматуллин 30 лет, умер, сын Мухаматгали 16 лет. # Салават Габбасов 59 лет, сыновья Зайнулла 24 (сын Ибатулла 6 месяцев), Гайнулла 20, Нигматулла 17 лет. # Ярмухамет Миннушев 86 лет, сын Габдулманан 46 лет. # Гилязитдин Ярмухаметов 45 лет, сыновья Тазитдин 10, Фаруазитдин 3, брат Талибитдин 18 лет, причислен в д. Кудашево в 1832 г. # Мукаш Амиров 71 года, сыновья Галиулла 40 (сыновья Гайдулла 10, Гайнулла 5), Ибатулла 16 лет, умер в 1817 г. # Мухаметкул Валитов 52 лет, сыновья Мухаметрахим 23, Мухмаметкарим 15 лет. # Бухарай Мустаев 67, умер в 1821 г., сыновья Ягуда 33, умер в 1820 г., Саиткул 42 (сыновья Габадулла 4, Габдулнасыр 6 месяцев). # Равил Рахмангулов 55 лет, умер в 1825 г. # Матрус Бухаров 48 лет, сыновья Габдулвагап 27 (сыновья Мухарам 5, Мугаллям 6 месяцев), Габдулвахит 5, причислен в д. Кудашево в 1833 г., Габдулвали 12 лет. # Габдул Иликаев 78 лет. # Габит Аптыков 65 лет, умер в 1818 г., сын Зябал 41 (сыновья Мухаметсадык 12, Гизатулла 6 лет). # Фазулла Абдулов 57 лет, умер в 1818 г., сын Сайфутдин 35, его сын Бадритдин 6 месяцев. # Галиулла Сайфуллин 11 лет, причислен в д. Кудашево в 1833 г. # Калимулла Сайфуллин 25 лет, брат Губайдулла 21 года. # Атнабай Аитов 56 лет, сыновья Муфарах 2, причислен в д. Кудашево в 1833 г., Гарфамулла 6 месяцев, умер, Хазиахмат (?) лет. # Габдулгафар Тубулов 44, умер в 1832 г. (сыновья Ивнухазит 9, причислен в д. Кудашево в 1833 г., Асадулла 7, Хайрулла 6 месяцев). # Фахритдин Юсупов 20 лет, Насибулла Мурсалимов 25, на поселении с 1821 г. # Габдулнасыр Рахмангулов 52 лет, умер в 1822 г., сыновья Мухтарулла 28, Бахтияр 2 лет, умер в 1818 г. # Габдуш Туклиев 57 лет, умер в 1830 г., сыновья Габулвали 30, крещен в 1820 г., Габдулбагас 9 лет, отдан в солдаты в 1830 г. # Мамкай Илькаев 55 лет, умер в 1830 г., сыновья Низамитдин 19, Гайдулла 7 лет. # Хабибулла Масыкаев 37 лет, сыновья Гималитдин 12, Гильматдин 7, Хисамитдин 5 лет. # Ибрагим Масыкаев 35 лет. # Габидулла Масыкаев 31 года, сыновья Галимша 9, Юсуп 4 лет. # Кадармат Масыкаев 28 лет, сын Габдулкабир 7 лет. Гибадулла Нигматуллин 31 года, переселен в д. Барда. # Гали Рахмангулов 75 лет, умер в 1819 г., сыновья Габдулгафир 39 лет (сыновья Габдулнафик 16, Габдулшафик 12), Габдулвали 34 (сын Мухаматвали 4 лет). # Байдулла Зайсинов 52 лет, сыновья Сибагатулла 23, Галимулла 16, Гиляутдин 10, Фархутдин 4, Мухаметзян 6 месяцев. # Габдулвагап Абалбакуров 34 лет. # Игатысим Габдуллов 33 лет, умер в 1818 г., сыновья Габдулинсан 9, умер в 1827 г., Хасан 25, Замалитдин 15 лет. # Абдулхаир Габдуллов 39 лет, сын Мухаметзян 2 лет. # Зайнатдин Хисамитдинов 35 лет, сыновья Шаривхиль 9, Шарафитдин 7, Низамитдин 2 лет, умер. # Ардашир Хасамитдинов 30 лет, сын Хираушир 4 лет, умер. # Хабибулла Мулланезминев 40 лет, сыновья Фархушит 11, Фироутдин 9, Хусаин 1 год. # Умрак Ауазаев 75 лет, сын Файзулла 50 (сын Шавали 7 лет). # Отставной есаул Гамир Сайфулмулюков 45 лет, сыновья Гималитдин 6, Габдулсадык 6 месяцев, Габдулфаттах 2, умер в 1817 г. # Габдулваний Абдурахманов 40 лет, умер в 1820 г. Всего в д. Ишимово мужского пола 181, женского — 182 души.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Климат == Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә. == Билдәле шәхестәре == * '''Ғәбдесәләм Рәмзин''' — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан [[Ғәйнә]] улусы башҡорто. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] bw1mvqqkm8950u7l8yuk16i0l2gryyr 0 73773 1305257 1288217 2026-09-12T15:12:45Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288217|1288217]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305257 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Березники (Ҡайын ауыл)|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Ҡайын ауыл (Бирзнәк) |төп исеме = Березники |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56|lat_min = 58|lat_sec = 58|lon_deg = 55|lon_min =33|lon_sec =11 |CoordAddon = type:city(1548)_region:RU |lat_dir = |lon_dir = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Березники |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 464 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = бирзнәкләр, ҡайынауыллар |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618153 |почта индекстары = | коды = |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204810001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Березники''' (''Ҡайынауыл, Бирезнәк, Ҡайын''<ref>{{Атайсал|страницы = 364}}</ref>; {{lang-ru|Березники}}) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Березники ауыл биләмәһе]]нә керә. Почта индексы — 618153, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204810001. Ауыл район үҙәге [[Барҙы (ауыл)|Барҙа ауылынан]] яҡынса 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 464 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 204 ир һәм 260 ҡатын<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 515 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Климаты == Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә. == Тарихы == Березники ауылы Тайни улусына кергән. Башҡортостандағы кантон идара итеү системаһы ваҡытында 1-се башҡорт кантонының 4-се йортона ҡараған. Халыҡ араһында ауыл Бирзнәк, Ҡайын ауыл тип исемләнгән<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. Ревизия мәғлүмәттәре буйынса 1816 йылда ауылдың 74 йортонда 204 ир һәм 200 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1834 йылда 98 йортта 267 ир һәм 257 ҡатын-ҡыҙ, 1859 йылда 150 йортта 438 ир һәм 379 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән<ref name="Асфандияров" />. <br /> Профессор [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Березниково по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Старшинский помощник Мухамадий Михайлов 61, умер в 1825 г., сыновья Байрамгул 26, Афлятун, умер в 1828 г., Мухтар 20, Ахмадей 19, Валиулла 16 лет. # Юртовой есаул Бакир Исмагилов 55 лет, умер в 1824 г., сыновья Губайдулла 18, умер в 1824 г., Гайнулла 23 (сын Гизатулла 5 лет). # Отставной сотник Манасып Муталапов 64 лет, сыновья Гадельша 16, умер в 1818 г., Габдуликсан 13, умер в 1818 г., Муратша 10, причислен в д. Федоровка в 1825 г., Кадыршат 8, умер в 1828 г., Кагарман 23 (сын Мукшанхаким 1 год). # Монасып (?), сыновья Тимербай 15, Мухаметзян 13 лет. # Походный сотник Мансур Сагитов 29 лет, умер в 1828 г., Мухатдар 23, Муфаххар 11 лет. # Соборный имам Мударис Габдулгафур Рафиков 48 лет, сыновья Ахматша 27, Салих 17 лет. # Юсуп Мударисов 24 лет, сын Мухматфазыл 4 лет. # Мударис имам Гусман Имашев 65 лет, сыновья Мухаметхан 26 (сыновья Ахмадзян 6, Мухаматсафа 1), Мухаматзариф 3 лет, умер в 1818 г. # Габдуллатиф Рафиков 56, сыновья Мухаметрахим 24, умер в 1818 г., Ахмадый 17, Муса 14, Гайса 9 лет. # Мухаматсадык Габдулов 30 лет, сын Даут 9 лет. # Хамидулла Рафиков 37 лет, сыновья Шаяхмат 20, Абдулкарип 19, Якуб 14 лет. # Кагарман Аблеев 33 лет, сыновья Шайхаттар 11, Хизятулла 2, брат Габдулгалим 23 лет. # Мухаматкарим Кучекбаев 62 лет, сын Хамидулла 20 лет. # Кималитдин Мухаматкаримов 27 лет, сыновья Назмитдин 7, Шархазитдин 5, Мухамитдин 1 год. # Абдуликсан Кучекбаев 43 лет, сын Абдулвасык 23 (сыновья Абдулмагип 1, Габдулханнан 9, Хусаин 5 лет). # Есаул Фархаритдин Кучекбаев 47 лет, сыновья Гималитдин 23, Миббагатдин 19, Гильмитдин 14 лет. # Гали Митков 75 лет, брат Абубак 69 (сын Тазитдин 13, умер в 1830 г.), племянники Мусаевы Хуснутдин 26 (сын Имамитдин 2), Мухамедзян 23 лет, причислены из д. Федоровка в 1820 г. # Мустаев 74 лет, умер в 1828 г., племянник Идрисов (сыновья Гимран 27, Сайран 25, Багаутдин 20 лет). # Фархитдин Идрисов 28 лет, сын Гильметдин 2 лет. # Отставной есаул Магаз Саликов 59 лет, сыновья Галимхан 20, Садык 17 лет. # Габдулварис Магавиев 37 лет, сын Габдулкадыр 9 лет. # Тохватулла Габдулшанаков 45 лет, сыновья Габдулфаиз 6, Абдулкадир 4, Хамидулла 2, братья Ризван 17, умер, Ардуан 14, умер в 1826 г. # Нигматулла Иксанов 50 лет, сыновья Мухаметвали 7, Мухаметзяр 4, братья Валиулла 40, Мухаметшариф 18 лет, в отлучке с 1831 г. # Мухамедзян Нигматуллин 23 лет. # Мухаметсадык Абдулхакимов 30 лет, причислен из Бирского уезда 10-го башкантона в 1828 г., сыновья Низамитдин 4, Файруша 1 год. # Гилязитдин Галин 39 лет, сыновья Нигазитдин 11, Галяутдин 8, Аядутдин 1 год. # Сахабитдин Галин 34 лет, сыновья Низамитдин 16, пасынок Зайнулла Занигабдинов 10 лет. # Биктимер Галин 32 лет, сын Гайнитдин 6 лет. # Масагут Аиткулов 89 лет, умер в 1823 г., сын Насибулла45 (сыновья Мухаматша 12, Мафтахутдин 1 неделя). # Расул Амиров 64 лет, умер в 1825 г., сын Абдулнасыр 50 (сыновья Габдулмазит 22, Багаутдин 16, Исмагил 10 лет). # Абдулвалий Абдулнасыров 31 год. # Габдулгазиз Сагитов 41 год, умер в 1825 г., сыновья Сабитягафар 11, брат Исхак Шамсутдинов 36, Шайхилислам 6 месяцев. # Отставной хорунжий Фатхетдин Рахматуллин 55 лет, сыновья Мухаметша 19, Ахматша 16, Давлетша 13 лет. # Файл Сафаргулов 59 лет, умер в 1824 г., сыновья Абыляпар 39 (сыновья Зинатулла 12, Сибагатулла 3), Исраиль 5 лет, умер в 1833 г. # Габдуллатыф Хабибуллин 47 лет, сыновья Сибагатулла 19, Абдулзямин 12, Абдулмазит 7 лет. # Габдулкарип Габдуллатыпов 24 лет, сын Абдулгазиз 2 лет. # Габдулнафик Хабибуллин 44 лет, сын Багаутдин 16 лет. # Габит Имашев 75 лет, сыновья Габит 19, Алметдин 8 лет. # Сайфулмулюк Агабдушев 68 лет, сыновья Сулейман 23 (сын Фазлиахмат 1), Мухаматвали 18,5 года. # Залялитдин Сайфулмулюков 35 лет, сыновья Шамсутдин 12, Хисамитдин 7, Насритдин 2 лет. # Замалитдин Сайфулмулюков 26 лет, сын Губайдулла 3 лет. # Сиразитдин Нигаманов 50 лет, сыновья Багаутдин 6, умер в 1831 г., Мухаматша 18,5, Идрис 16 лет. # Юсуп Сиразитдинов 37 лет, сыновья Агалитдин 7, Агайнитдин 5 лет. # Есаул Тохавый Нугуманов, сын Сакаев 42 лет, приемыш Мухаметлатыф Фатхуллин 13 лет. # Сафиулла Нигаманов 39 лет, сыновья Айзатулла 7, Хайрулла 1 неделя. # Хабибулла Нигаманов 33 лет, сыновья Ибрагим 11, Исмагил 5 лет. # Бухар Танатаров 67 лет, сын Гынсырбашир 39 (сыновья Ахмет 8, Салих 4 лет). # Есаул Ардашир Бухарович Сакаев 44 лет (сын Гаймамутдин 16 лет). # Науширван Ардуванов 21 года. # Убайдулла Хамзин 44 лет, умер в 1833 г., сын Гайнулла 31 (сын Губайдулла 6 лет). # Фаршат Зюлкарнаев 29 лет, сыновья Шайхаттар 9, Шайхиагбар 1 месяц. # Насибулла Хамзин 44 лет, умер в 1833 г., сын Самигулла 16 лет. # Манасып Хамзин 49 лет, сыновья Ибрагим 21, Улиахмат 17, Муса 5, Мухаматзариф 5, Гумер 2, подворник Рахматулла Батыршин 18 лет. # Канзафар Хамзин 38 лет. # Бухар Бусконов 72 лет, сын Шахабутдин 27 лет. # Мухайдин Бухаров 29, сын Фарахзетдин 3 лет. # Гаряп Муразов 47 лет, умер в 1832 г., сыновья Зималитдин 33 (сын Юсуф 5), Хисамитдин 26, Низамитдин 4 лет, умер в 1820 г. # Мухаметкарим Ядыгаров 72 лет, сын Мухаметрахим 40 лет. # Габдулгафур Мухаметкаримов 51 года, сыновья Муфасал 23, Габдулханан 20, Билдан 19, внук Габдуликсан 12 лет, умер в 1820 г. # Габдулкарим Едыгаров 72 лет, сын Музафар 38 лет. # Абдулвагап Ягафаров 49 лет, умер в 1820 г., сыновья Абдулвагиз 21, брат Сахабитдин Ягафаров 9 лет, умер в 1820 г. # Габдулгафур Габдултаганов 26 лет, дети Фаизхан 6, Хайрулла 2 лет. # Хамидулла Гузаиров 34 лет. # Зубаир Салимов 46 лет, умер в 1818 г., сыновья Мухаметгалий 27, Мухаметвалий 20 лет. # Мухаметамин Зубаиров 38 лет. # Ильяс Сайкулов 67 лет, сыновья Габдулганий 34, Габдулзян 29 лет. # Абдулхалик Токтамышов 40 лет, умер в 1824 г. # Сайпуш Чертмаков 77 лет, сын Сагдый 20 лет. # Мухтасар Чертмаков 69 лет, сын Тазитдин 34 (сын Гайнитдин 9 лет). # Галмитдин Губайдуллин 20 лет, умер в 1834 г. # Кисматулла Губайдуллин 48 лет, братья Низамитдин 34 (сын Сахабитдин 1 месяц), Галимулла 9 лет, умер в 1825 г. # Курамша Комиссаров 49 лет. # Минниаб Сырминаев 52 лет, умер в 1819 г., сын Габдулварис 10 лет. # Сагдый Габитов 22 лет. # Бахтияр Смаилов 49 лет, сыновья Мухаметганий 23, Мухаметвалий 20, племянник Мухаметрахим 29 лет. # Мухаметхабиб Бахтияров 27 лет, сыновья Давлетша 6, Мухаметзариф 4, Кемамитдин 2 лет. # Галимулла Якупов 30, умер, сыновья Гайнулла 16, Галяутдин 12 лет. # Баязит Кантуганов 77 лет, сын Азбабитдин 27 лет. # Гаймамитдин Баязитов 30 лет, сын Хайритдин 7 лет. # Шариф Амиров 59 лет, умер в 1818 г., сыновья Магаз 31, умер, Сайфитдин 43 (сыновья Шарафитдин 5, Шамсутдин 1), Гайнулла 21 года. # Габдулхаким Габдулгазизов 43 лет, сыновья Габдулсаях 19, Габдулвахит 13, Габдулкабир 7, брат Габдулкарим 30 лет, крестился в 1817 г. # Габдрахим Абдулгазизов 41 год. # Габдулнасир Габдулзялилов 38 лет, сыновья Габдулкадыр 10, Габдулвахит 7 лет. # Габдулхаким Абдулзялилов 46 лет, сын Хайритдин 2 лет. # Абус Сабиров 34 лет. # Казынбай Сайтов 62 лет, сыновья Шахабитдин 22, Шарафитдин 1 года, умер в 1818 г. # Галиулла Сагитов 44 лет. # Фатхулла Сагитов 42 лет, сын Нигматулла 5 лет. # Зайнулла Сагитов 52 лет, сыновья Хайрыбашар 7, Гайнулла 2 лет. # Зубаир Сагитов 49 лет, умер в 1818 г., сын Зайнагабдин 32 (сын Назмитдин 6 лет). # Сафар Сагитов 77 лет. # Габдулгафар Зюляев 51, умер, сын Фатау 39 лет (сын Мукаттар 6 лет). # Габдулвагап Зюляев 69 лет, сын Фархатдин 33 лет. # Габдулзялил Зюляев 72 лет, сыновья Низамитдин 36 (сын Мухаметсадык 1 неделя), Мифтахитдин 33 лет. # Малик Зюляев 64 лет, умер в 1823 г., сын Гибатулла 27, умер в 1824 г. (сыновья Калимулла 23, Набиулла 20, Зинатулла 9 лет). # Габдулнафик Габдулвафиков 50 лет, сыновья Багаутдин 19, Габдулвахит 16, Шамсутдин 13, Шайхилислам 2 лет. # Мухаметсадык Габдулманнанов 44 лет, сын Зиганша 15, брат Зайнитдин 38 лет. # Кисматулла Абдулхаиров 47 лет, сыновья Шахаритдин 7, Бадритдин 5 лет. # Ахтисам Яхин 32 лет. # Габдуллатиф Саликов 55 лет, сын Шайхитдин 7 лет. Гайнитдин Хисамитдинов 50 лет, причислен из д. Мостовая. # Ярмухамет Муртазин 54 лет, умер в 1830 г. Всего в д. Березниково мужского пола 267, женского — 257 душ.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} Ауылда [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ветераны, 20-се башҡорт полкы яуғиры, зауряд-сотник Әлекәй Сабит улы Мораҡаев (Аликай Сабитович Муракаев) йәшәгән<ref name="Асфандияров" />. 1868 йылда ауылдың йәмиғ мәсете эргәһендәге мосолман мәктәбендә 50 малай һәм 40 ҡыҙ белем алған<ref name="Асфандияров" />. == Билдәле шәхестәре == * '''Әлекәй Сабит улы Мураҡаев''' — 20-се Башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] d0va19zohchjr0vrljsfqh38xu9r0uh 0 73778 1305251 1288225 2026-09-12T15:10:56Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288225|1288225]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305251 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Ҡодаш| ауыл |статус = |башҡортса исеме = Ҡоҙаш |төп исеме = Кудаш |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 |lat_min = 59 |lat_sec = 29.41 |lon_deg = 55 |lon_min = 25 |lon_sec = 11.51 |CoordAddon = |lat_dir = |lon_dir = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Березники (Ҡайын ауыл) |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 185 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = ҡодашлар |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618153 | коды = 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204810004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{БМ|Ҡоҙаш}} '''Ҡоҙаш''' (''Ҡодаш'', {{lang-ru|Кудаш}}) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Березники ауыл биләмәһе]]нә керә. Почта индексы — 618153, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204810004. Ауыл район үҙәге [[Барҙы (ауыл)|Барҙы ауылынан]] яҡынса 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 185 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 86 ир һәм 99 ҡатын-ҡыҙ<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 231 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Тарихы == Ҡодаш ауылы 1832 йылда барлыҡҡа килгән<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. Тәү башлап ауылға [[Усть-Тунтор (Тауауыл)]], [[Чувашаево (Жаматай)]], [[Чалково (Баҡчауыл)]] һәм [[Байауыл (Күзмә)]] ауылдарынан 28 ғаилә күсеп килә<ref name="Асфандияров" />. 1833 йылда [[Ишим (Түбән ауыл)]] ауылынан бында отставкалағы есаул Ғашир Сәйфелмөлөков (Гашир Сайфульмулюков) күсеп килә<ref name="Асфандияров" />. Ике йылдан һуң ауылдың 31 йортонда 66 ир һәм 64 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән<ref name="Асфандияров" />. 1868 йылда ауыл мәсете эргәһендәге мосолман мәктәбендә 15 малай һәм 9 ҡыҙ белем алған<ref name="Асфандияров" />. == Климат == Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] kjpv86ako0thik2jsldb2jdiaqrb8p9 0 73780 1305238 1288241 2026-09-12T15:05:57Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288241|1288241]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305238 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй|Сыуашай (Жаматай)|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Жаматай |төп исеме = Сыуашай |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 57 |lat_min = 2 |lat_sec = 12.42 |lon_deg = 55 |lon_min = 33 |lon_sec = 44.99 |CoordAddon = |lat_dir = |lon_dir = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Березники (Ҡайын ауыл) |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 38 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = жаматайлар |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618153 | коды = 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204810005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Чувашай''' (''Жаматай, Сыуашай, Яматай''<ref>{{Атайсал|страницы = 366}}</ref>) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Березники ауыл биләмәһе]]нә керә. Почта индексы — 618153, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204810005. Ауыл район үҙәге [[Пермь крайы Барҙа ауылы|Барҙы ауылы]]нан яҡынса 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 38 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 16 ир һәм 22 ҡатын-ҡыҙ<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 60 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Климат == Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә. == Тарихы == Ревизия мәғлүмәттәре буйынса 1816 йылда ауылдың 17 йортонда 36 ир һәм 44 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. Профессор [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] фекеренсә ауыл 1783 һәм 1795 йылдар араһында барлыҡҡа килгән. 1834 йылда ауылдың 15 йортонда 38 ир һәм 45 ҡатын-ҡыҙ, 1859 йылда 20 йортта 79 ир һәм 70 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған<ref name="Асфандияров" />. <br /> 1868 йылға тиклем ауылда мәсет тә, мәсет эргәһендәге мосолман мәктәбе лә булмаған<ref name="Асфандияров" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] 4w8lprzzigt79w6er3hymaz4aaj1th3 0 73788 1305244 1288233 2026-09-12T15:08:31Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288233|1288233]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305244 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Тонтортүз |статус = |башҡортса исеме = |төп исеме = |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 57 |lat_min = 3 |lat_sec = 23.91 |lon_deg = 55 |lon_min = 35 |lon_sec = 38.05 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = Елпачиха |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 277 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618161 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204819004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Тонтортүз''' (''Тонтортамаҡ, Тауауыл''<ref>{{Атайсал|страницы = 366}}</ref>; {{lang-ru|Усть-Тунтор}}) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Елпачиха ауыл биләмәһе]]нә керә. Почта индексы — 618161, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204819004. Ауыл район үҙәге [[Пермь крайы Барҙа ауылы|Барҙы ауылы]]нан яҡынса 15 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 277 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 115 ир һәм 162 ҡатын-ҡыҙ<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 336 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Ауылдың тарихы == Усть-Тунтор ауылы Тауауыл, Усман исемдәре аҫтында ла билдәле булған<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. 1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 69 йортонда 219 ир һәм 208 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән<ref name="Асфандияров" />. 1834 йылда 100 йортта 277 ир һәм 255 ҡатын-ҡыҙ, ә 1859 йылда 133 йортта 425 ир һәм 367 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән<ref name="Асфандияров" />. Ауылда йәмиғ мәсете һәм уның эргәһендәге мосолман мәктәбе булған<ref name="Асфандияров" />. Усть-Тунтор (Тауауыл) [[Крәҫтиәндәр Һуғышы (1773—1775)|1773—1775 йылдарҙағы Е.И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында]] ҡатнашыусы, Пугачёв полковнигы, йөҙбашы<ref>[http://wiki02.ru/encyclopedia/Batyrkay_Itkinin/t/1560 Батыркай Иткинин]</ref>, ихтилалда ҡатнашыусы ғәйнә башҡорттарының етәкселәренең береһе<ref>[http://www.vatandash.ru/index.php?article=139 Мы — гайнинские башкиры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304192328/http://www.vatandash.ru/index.php?article=139 |date=2016-03-04 }}</ref> — [[Батырҡай Иткинин]]дың тыуған ауылы<ref name="Асфандияров" />. 1839 йылда йорт старшинаһы вазифаһын 52-йәшлек зауряд-хорунжий, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] иҫтәлегенә көмөш миҙал кавалеры, 20-се башҡорт полкы ветераны Каһарман Кәрәй улы Аширов башҡарған<ref name="Асфандияров" />. Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Усть-Тунторово по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Салимзян Тугумов 82 лет, сын Аким Салимзянов, отставной есаул 49 лет, сыновья Гамалитдин 27 (сын Шайхудислам 2), Низаметдин 11, Хазиб 9 лет. # Габдулгазиз Сафаров 78 лет, умер в 1823 г., сыновья Файзулла 55, умер в 1826 г. (сыновья Насибулла 40, Зайнулла 2), Нугуман 27 лет. # Мухаметсадык Файзуллин 47 лет, сыновья Мухаметша 1 месяца, умер, Хуснутдин 6 лет. # Музафар Файзуллин 33 лет, сын Муфарах 8 лет. # Рахматулла Габдулгазизов 72 лет, сын Габдушафик 13, умер в 1822 г., брат Ахмат 37, умер в 1826 г. (сын Сибагатулла 24). # Габдулхалик Рахматуллин 37 лет. # Габдулкадыр Рахматуллин 34 лет. # Валиулла Габдулгазизов 53, сыновья Габидулла 23, Гайдулла 22 лет. # Хабибулла Газизов 29 лет, причислен в д. Танып в 1833 г. # Габидулла Газизов 40 лет, сын Губайдулла 2 месяцев. # Губайдулла Газизов 40 лет, мулла, умер в 1833 г. # Кидрач Табашев 68 лет, сын Габдулманнаф 30 (сыновья Абдулкадир 6 лет, Габдулмугин 1 неделя). # Габдулварис Кидрачев 41 года. # Пятидесятник Габдевагап Кидрачев 37 лет, сыновья Габдулханнан 11, Габдулвагас 3, Габдулназип 1 месяца. # Ахтам Табашов 53 лет, сыновья Хабибулла 12, Ибатулла 28 (сыновья Гизатулла 2, Зайнулла 1 месяца), Хайрулла 16 лет. # Абдылнасир Муртазин 60 лет, сыновья Мухамет 27, Мухаметхан 6 месяцев, брат Канзафар 42 лет. # Мухаметсадык Габдулнасыров 31 года, сын Мухаметвали 2 месяцев. # Муса Гузаиров 43, сыновья Назмитдин 7, Хибабутдин 6 месяцев. # Насибулла Габдулсалимов 50 лет, сыновья Зиганша 23, Давлетша 12, Мухаметша 5 лет. # Ягуда Надеев 73 лет. # Габдуликсан Надеев 68 лет, сыновья Фазитдин 30, Габдулхасан 27 (сыновья Гаптусабар 5, Габдулгафис 3, Фазгабдин 1 года). # Тухватулла Магдеев 41 года, сын Ханбухуз 1 года. # Габдрахман Хамзин 65, умер в 1821 г., сын Гаптусалим 43 (сыновья Мухамадгалим Файзулихсан 22, Ишмухамет 20 лет). # Габдулгафур Абдрахманов 50 лет, сыновья Абдулвасик 15, Габдулнафик 13, Ахтарей 6, Гайнитдин 4, Гайнулла 1 год. # Бакый Смаков 59, умер в 1818 г., Музафар 36 (сын Валимухамед 18 лет). # Абдулхай Имашев 20 лет, причислен в д. Кудашево в 1833 г. # Муамадьян Бакиев 22 лет, причислен в д. Кудашево в 1833 г. # Музамин Абдрахманов 45 лет, сын Хасытдин 7 лет. # Афиша Гумеров 65 лет, сыновья Бахтияр 34 лет (сыновья Мухамедьяр 4, Галяутдин 1), Габидулла 31 (сыновья Ахматша 2, Хайритдин 1 месяца), брат Мухтар 54 лет, умер в 1818 г. # Пятидесятник Макадий Гумаров 38 лет. # Габдулхалик Нафишкин 28 лет, брат Багаман 24, на поселении с 1817г. # Багаутдин Рафиков 45 лет, брат Шайбан Рафиков 16 лет, причислен в д. Искирево в 1825 г. # Габдулфалик Имашев 36 лет. # Аблукаим Имашев 34 лет, сын Шагувалей 2, брат Касплат Имашев 14, умер в 1822 г. # Ишбулат Имашев 27 лет, сын Габдулкадир 7 лет. # Салават Бакиев 49 лет, сыновья Кадармат 22, Тазитдин 20, брат Валиакбар 15 лет, в отлучке с 1832 г. # Гализитдин Салаватов 25 лет. # Абдулман Халилов 60 лет, умер в 1826 г., брат Тимербай 68, сыновья Ибатулла 17, Абдулнасыр 7 лет. # Яркай Халилов 44 лет, умер в 1824 г., сыновья Гибадулла 16, Багаутдин 11, брат Габдулвалей 37 лет, умер в 1817 г. # Темяс Халилов 41 года. # Сафигулла Мадьяров 22 лет, на поселении с 1817 г. # Файзулла Мусалимов 52 лет, сын Исматулла 43 (сыновья Фазлыахмат 7, Сафиахмат 7, Валиахмат 5, Валимухамат 1 года). # Зайнитдин Файзуллин 36 лет, сын Ахмадьян 1 года, племянник Зайнулла Ямалитдинов 22 лет. # Факирдин Ракаев 51 года, сын Манниш 13, крещен, подворник Багаутдин 10 лет. # Сайфулла Мусалимов 47 лет, сын Хабибулла 30 лет. # Халит Мурасев 42 лет, сын Габдулвасик 5 лет. Мухат Валитов 14 лет, умер в 1824 г. # Мукай Акбашев 70 лет, умер в 1824 г., сын Зюван 58 (сын Сибагатулла 16 лет). # Фаткулла Мукаев 32 лет, сын Галиулла 6 месяцев, причислен в д. Ишменево в 1825 г. # Насибулла Мукаев 48 лет, сыновья Гайнулла 22, Халимулла 16, Абдулханнан 12 лет. # Хамидулла Зюбанов 34, сыновья Валиахмат 4, Ахматзарип 2 лет. # Хабибулла Букаев 43 лет, сыновья Нигматулла 12, Фарухшат 9, Багаутдин 6, Хасватулла 1 года. # Мухтар Суютов 30, умер в 1826 г., сын Габидулла 36 (сыновья Гайнулла 10, Галиулла 7, Муфарах 7 лет, переведен в 7-ю юрту). # Калимулла Мухтасаров 29, сыновья Зинатулла 9, Валиулла 6 лет. # Музафар Абдулвахизов 19 лет, причислен в д. Кудашево в 1833 г. # Абдулваний Абдулвахизов 32 лет, брат Габдулнафик 23, подворник Габдулгазиз Салимьянов 60 лет. # Гибадулла Габдулкаримов 26 лет. # Маргази Сафаргулов 60, сын Шагивалей 5 лет. # Расул Салимзянов 55 лет, сын Мабашар 11 лет. # Хайрзаман Расулев 33, сын Фазитдин 8, брат Ардуан 21 года. # Хайбулла Галикаев 39 лет, сыновья Ахмадей 20, Хамидулла 11, Гайнатдин 6 лет, Ишихитдин 1 неделя. # Рахматулла Галикаев 34 лет, сын Шагабитдин 12 лет. # Насибулла Габдулкаримов 21 года, причислен в д. Кудашево. # Габдынасыр Масутов 45 лет, сыновья Зайнулла 8, Гаядулла 22, Гамимталип 15 лет. # Габдулкарим Тапаев 65 лет, умер в 1824 г., сын Габдулвалей 55 (сыновья Таховый 8, Ахмадей 6 месяцев, умер в 1818 г.). # Резван Зайнюшев 61 года, сыновья Багаутдин 10, Ибрагим 8, Сахаутдин 5, Хамаитдин 2 лет. # Гилматдин Резванов 42 лет, сыновья Фарукшан 13, Гайнитдин 5, Хавсарбатыр 6 месяцев. # Апуш Зайнюшев 37 лет, сын Гамалитдин 6 лет, брат Ибаниямин 47 лет. # Мухаметамин Зайнюшев 25 лет, умер в 1832 г., сыновья Махадян 22, Гальман 20, Абдулвалим 16, Давлетша 13, Велемша 11, Надырша 8 лет. # Мухаметрахим Габдулмурзаев 37 лет, Габдрахим 34 (сыновья Насритдин 6, Хузянурдин 6 месяцев), Сафиулла 22 лет. # Гадельша Мухаметов 48 лет. # Самир Муртазин 61 года, умер в 1824 г., сыновья Самитдин 47 (сыновья Хайритдин 25, Назмитдин 23), Шагабутдин 12 лет. # Сайфутдин Самиров 36, сыновья Шайхитдин 4, Галимша 1 год. # Габдрахим Атяков 81 года, брат Абдуллатип 54 (сын Сагдый 22 года). # Пятидесятник Зиннур Айтяков 34 лет, сын Сахабитдин 8 лет. # Габдулзялил Баширов 75 лет, сын Гаптизяпар 44 (сыновья Гумар 20, Усман 13, Гали 9 лет). # Хабибулла Баширов 68 лет, сыновья Бастамий 22, Гамалитдин 13 лет. # Габдулмугис Абдулкаримов 25 лет, причислен в д. Шлыково в 1827 г. # Шамсутдин Салимзянов 39 лет, причислен в д. Искирево в 1825 г. # Габдрашит Яппаров, хорунжий, 43 лет. # Хасамутдин Салимзянов 53 лет, сыновья Фатхитдин, Абубакир причислены в д. Кудашево в 1833 г. # Мавлют Мартизин 55 лет, сыновья Хабибулла 22, Губайдулла 14, подворник Габдуллатип Самигуров 57 лет. # Абдулвахит Сайфулмулюков 56 лет, сын Габдулганей (сыновья Абдулвалей 6, Габдулвагас 5 лет, Байрамгул 1 неделя). # Фараутдин Габдулвахизов 33 лет, сын Ибрагим 13, племянник Фаруазитдин 3 лет, умер в 1830 г. # Зайнагабдин Сайфулмулюков 47 лет, сыновья Зялялитдин 27, Камалитдин 12, умер в 1828 г., Шаяхмат 22 лет. # Валиулла Зайнагабдинов 32 лет. # Абдулхамит Зайнагабдинов 41 года, сыновья Музавар 9, умер в 1826 г., Хурмакай 22 лет. # Шакмай Миной 69 лет, сын Ибрагим 13 лет, умер в 1818 г. # Смагил Шамкаев 39 лет, сыновья Идрис 13, Муфарах 10, Габдулгалим 6, Габдулхаким 2 лет. # Исках Шамкаев 36 лет. # Тазитдин Батминов 45, сыновья Галимзалит 13, Мухамадияр 2 лет, Галазитдин Мукминов 23 лет, переписан сего кантона в 5-ю юрту д. Бардабаш в 1823 г. # Зайнагабдин Сайфутдинов 40 лет, сын Гайнитдин 2 года. # Набиулла Сайфутдинов 38, сыновья Вальдан 15, Зайнулла 10, Шаймахамат 4, Хабибулла 1 года. # Зайнитдин Сайфутдинов 29 лет. # Габдулмусавир Хамзин 63 лет, сын Сибатулла 3, умер в 1821 г. # Галиулла Мусавиров 36 лет, сын Галимша 5 лет. # Абляись Хамзин 60 лет, сыновья Габдулфаис 16, умер в 1831 г., Муккадар 24, Абдулхалик 22, Шайхатар 18, Абдулфатах 9 лет. # Игатысам Абляисов 31 года, сын Мухаматзариф 6 месяцев. # Калимулла Нурвагитдинов 35, сын Гамамитдин 1 года. # Мухаматрахим Камиев 47, сыновья Муфасал 11, Фазяхисат 7 лет. # Мухаматдин Камиев 44 лет. # Хасан Сафаров 85, внук Габдулвагап Валишин 51 года. Шагимардан Валишин 30 лет, причислен в д. Искирево в 1819 г., сын Габтусабит 5 лет, умер в 1822 г. # Насибулла Валишин 25 лет, умер в 1824 г., сыновья Асатулла 15, Мухаматша 13 лет. # Гаптусатар Валишин 42 лет, сыновья Вильдан 18, Хайрулла 11, Сунагатулла 8, Хаясутин 6, Хаппухузя 4 лет, Хайритдин 1 года. # Миннюш Валишин 37, сыновья Абдулманап 8, Габдулмузип 6 месяцев. # Габит Шарипов 42 лет, брат Гибадулла 18 лет, умер в 1826 г. # Фаварис Мухаматкаримов 56, сыновья Изатулла 24, Асадулла 16 лет. # Азмухан Азимбаев 47, сыновья Гимаматдин 15, Фарвазитдин 5 лет. # Губайдулла Байрамов 45 лет, причислен в д. Искирево в 1820 г. # Абдулла Байрамов 45, сыновья Гимамутдин 15, Камалетдин 4 года. # Рахматулла Гумаров 41 года, сыновья Сибагатулла 20, Салим 9, Сабит 5, Абдулвасык 2 лет. # Хамидулла Мухаматкаримов 32 лет, сыновья Фархатдин 3, Шахритдин 1, брат Нигматулла 24 лет. В д. Усть-Тунторово мужского пола. 277, женского — 255 душ.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Ауылдың билдәле шәхестәре == * [[Батырҡай Иткинин]] — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачёв полковнигы, йөҙбашы, ихтилалда ҡатнашыусы ғәйнә башҡорттарының етәкселәренең береһе. * Ҡаһарман Кәрәй улы Аширов — [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ветераны, көмөш миҙал кавалеры, 20-се башҡорт полкы ветераны. * [[Сәйфулла Сәйҙәшев]] — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачёв полковнигы, мулла. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] lvm2bku2qrb4syuhl2nu1tcf1uw7syb 0 73792 1305264 1288208 2026-09-12T15:14:55Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288208|1288208]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305264 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ҡыҙылъяр}} {{ТП-Рәсәй| 1-се Ҡыҙылъяр (Беренсе Әржән)|ауыл |статус = |башҡортса исеме = 1-се Ҡыҙылъяр (Беренсе Әржән) |төп исеме = Краснояр 1 |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 |lat_min = 53 |lat_sec = 48.39 |lon_deg = 55 |lon_min = 36 |lon_sec = 8 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Ҡыҙылъяр |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 1354 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = әржәнләр |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618160 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204825001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''1-се Ҡыҙылъяр (Беренсе Әржән)''' — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы тарихи башҡорт ауылы, [[Ҡыҙылъяр ауыл биләмәһе]]нең административ үҙәге. Почта индексы — 618160, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204825001. Ауыл район үҙәге [[Барҙы (ауыл)|Барҙа ауылы]]нан яҡынса 3 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. == Климаты == Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1354 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 631 ир һәм 723 ҡатын<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 1276 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. [[2002]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1223 кеше иҫәпләнгән<ref name="enc.permculture.ru">[http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803747312&idParentObject=1803662320 Бардымский район, Краснояр 1]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Тарихы == Яҙма сығанаҡтарҙа ауыл 1730 йылдарҙан алып иҫкә алына башлай<ref name="enc.permculture.ru" />. Ауылда йәшәүселәр башҡорт халҡының ғәйнә ырыуы вәкилдәре<ref name="enc.permculture.ru" />. <br /> 1834 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 297 ир һәм 287 ҡатын-ҡыҙ затынан аҫаба башҡорт йәшәгән<ref name="Асфандияров">Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. Ул йылда ауылда Мөстәҡимовтар, Рысаевтар, Зябаловтар, Вәлитовтар, Абдуловтар, Ғәбдрәшитовтар, Ильясовтар, Уразаевтар, Раҡаевтар, Юлдашевтар, Зювановтар, Ярыкаевтар, Әбүбәкировтар, Ғәбдүшевтар, Ранғоловтар, Сәлимовтар, Якуповтар, Смакаевтар ғаиләләре йәшәгән<ref name="Асфандияров" />. <br /> Профессор [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Красноярово по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Рысай Мустакимов 78, сыновья Хазимухамат 20, Нурмухамат 17 лет. # Ишмухамат Рысаев 39 лет, сын Низамитдин 19 лет. # Альмухамат Рысаев 23 лет, Шаяхмат 5 лет. # Гамил Мустакимов 78 лет, сын Сайфутдин 35 (сыновья Исмагил 14, Давлятша 13, Мухаметсуфа 6, Мухаметфазул 1 год). # Зябал Мустакимов, умер в 1832 г., сын Кагарман 29 лет. # Габдулмазит Зябалов 31, сыновья Шайхигатар 13, Мугатар 11 лет. # Хамидулла Султанбаков 63 лет, Валиулла 27 (сын Гайдулла 6 месяцев), Шамсутдин 19 лет. # Хисамитдин Султанбаков 47, дети Гильмитдин 12, Фарвазитдин 8 лет. # Калимулла Султанбаков 34, дети Зайнулла 13, Шайхирислам 10 лет. # Файзулла Мустакимов 63 лет, сыновья Музафар 17, Муфарах 15, Муфасал 13, Аспабитдин 2, Шагабутдин 6 месяцев. # Гайса Файзуллин 33 лет. # Муса Файзуллин 30 лет, сыновья Синагатулла 4, Сибагатулла 1 месяца; брат Габдулмусавир 23 лет. # Шарайутдин Файзуллин 21 год, сын Шаяхмат 5 лет. # Батырша Каспиранов, умер в 1830 г., сын Гилязитдин 30 (сыновья Габдулфаис 30, Нигазитдин 9, Шайхулислам 5 лет). # Габдулнасыр Батыршин 49 лет, сын Габдулсултан 21 год. # Габдрахим Абдуллин умер в 1819 г., сын Идрис 41 (сыновья Исмагил 8, Ибрагим 5 лет). # Габдулхалик Габдрахимов 34 лет, Габдулнафик 13, Габдулкарып 11, Мухаматзариф 3 лет. # Зягафар Габдрахимов 31 год. # Габдулварис Габдрахимов 23 лет, сын Туабил 2 лет. # Габдулманав Рахмашев 47 лет, брат 20 лет, умер в 1832 г. # Галиулла Акзигитов 42 лет, сыновья Ахматша 12, Давлетша 10 лет. # Габдулвахит Кантуганов 73 лет, сыновья Гимран 26, умер, Гималитдин 18, Багаутдин 14 лет. # Сагадый Габдулвахитов 42 лет, сыновья Габдусадык 17, Габдулфарик 9, Фарвазитдин 7 лет. # Гилман Габдулвахизов 23 лет, сын Шайхувалей 1 год. # Сайфулмулюк Рафиков 27 лет. # Габдулвахит Габдрашитов 30 лет, сын Мухаматзариф 9 лет. # Зулкарнай Амиров 58 лет, сыновья Гайнулла 21, Бадритдин 17, внук Файруша 5 лет. # Якуп Смаков 62 лет, умер в 1824 г., сыновья Ахмадулла 21, Фазулла 18,5, Гизатулла 17 лет. # Гайнулла Якупов 34 лет, сын Фарвутдин 6 месяцев. # Губайдулла Якупов 48 лет. Мухаматзян Мадеев 50 лет, умер в 1830 г. # Имаш Биткулов 55 лет, умер в 1828 г., сын Хабибулла 23 лет. # Исмагил Имашев 42 лет, сын Бурханитдин 5 лет. # Гадылша Валитов 48, сыновья Давлятша 13, Камалитдин 9 лет. # Сиразитдин Валишин 30 лет, сыновья Мингазитдин 8, Валиахмат 5, брат Шагабитдин 27 лет. # Сотник Хасан Узакаев 42 лет, умер в 1817 г., сын Мухамадей 61 (сыновья Гималитдин 12, крещен в 1813 г., Гиляутдин 16, Гималитдин 10 лет). # Мухаматамин Хасанов 34 лет, умер, сын Мухаматбасым 22 лет. # Сафиулла Мухамадиев 32 лет. # Абдул Атнабаев 72 лет, умер в 1822 г., сыновья Мухаматшариф 16, умер в 1824 г., Габдусадык 23 (сын Мухаматвали 2), Сафиулла 20, Багаутдин 17 лет. # Губайдулла Абдулов 39 лет, сын Шаяхмат 3 лет. # Фаткулла Абдулов 44 лет. # Сафар Абдулов 43 лет, умер в 1818 г., сыновья Габдулхалик 23, Ибрагим 21 год. # Сайфулмулюк Абдулов 57 лет, сыновья Ахмадьян 18,5, Мухаматян 16 лет. # Габдулгафар Атнабаев 60 лет, умер в 1823 г., сын Габдулшафик 38 (сыновья Гайдулла 18, Тойгильда 17, Абдулхасан 7, Хусаин 4 лет). # Габдурашит Халилов 68 лет, сыновья Гилязитдин 30, Асадулла 13 лет. # Тазитдин Габдрашитов 32 лет. # Зайнитдин Габдрашитов 27 лет, умер в 1823 г., сыновья Идрис 19, Гильмитдин 13 лет. # Валиахмат Ильмухаметов 27 лет, умер в 1823 г., брат Ахтам 21 год. # Ильяс Уразаев 78 лет, Юсуп 21 год. # Габдрахим Ильясов 48 лет, сыновья Шамсутдин 3, умер в 1829 г., Зялалитдин 18, Багаутдин 13 лет. # Хабибулла Ильясов 45 лет, сыновья Галиулла 14, Валиулла 12, Низамитдин 2 лет. # Габдулмазит Уразаев 58 лет, сыновья Зайнагабдин 23, Залялитдин 18,5, Камалитдин 13 лет. # Юлдаш Уразаев 52 лет, умер в 1825 г., Закрия 8, умер в 1828 г., Акт 6, умер в 1828 г., Хусаин 20 лет. Кисматулла Ракаев 21 года, умер в 1818 г. # Габдулханан Юлдашев 40 лет, сын Ахтарей 10 лет. # Ивниамин Юлдашев 48 лет, сын Ибатулла 6 лет, умер в 1833 г. # Мавлют Зюванов 68 лет. Мухаматсадык Сагитов 10 лет, умер в 1828 г. # Галиулла Файзуллин 30, умер в 1832 г., сын Мухаматша 25 лет. # Зягафар Абдулзялилов 35 лет, сыновья Фазлитдин 7, Нафугутдин 4, брат Габдулсултан 25 лет. # Халит Туймеев 52 лет, умер в 1823 г., сын Габдулхаким 29 (сын Габдусадык 4 лет, переведен в 7-ю юрту). # Габдулнафик Валитов 39 лет, сын Камалитдин 2 лет. # Габдулманаф Валитов 32, братья Мухаррах 26, Мугатар 22 лет. # Ярыкай Абзаков 73 лет, сыновья Сайфулмулюк 11, умер в 1824 г., Зялисултан 22, Зайнитдин 20 лет. # Давид Ярыкаев 39 лет, сыновья Багаутдин 17, Гаядулла 13 лет. # Гайнулла Ярыкаев 26 лет, Габдулкарип 3 лет. # Сайфутдин Усманов 45 лет, брат Шагабитдин 24 лет, на поселении с 1832 г. # Урядник Садыршагат Зюванов 43 лет, сыновья Шайхигадар 19,5, Шайхилислам 15, Габдулфатах 13, Тазимуллюк 11 лет. # Шагимардан Зюванов 33 лет, дети Шарыяздан 7, Шайхихасан 1 года. # Указной учитель, мулла Габдулмазит Зюванов 77 лет, сыновья Габдулхабир 28, Габдулгалим 23, Габдулсабир 20 лет. # Нигматулла Чюбаркин 75 лет, сыновья Гималитдин 21, умер в 1807 г., Гилязитдин 19, на поселении с 1833 г., Нигматулла 14, умер в 1817 г., Гиляутдин 2 лет. # Абибакир Габдушев 76 лет. # Указной мухтасип, мулла Мугурусамир Абубакиров 52 лет, сыновья Ахматша 27, Фазлиахмат 15 лет. # Гибатулла Абубакиров 58, дети Шагиахмат 17, Шагимухамат 4 лет. # Фахритдин Абубакиров 47 лет. # Бурханитдин Абубакиров 47 лет, сыновья Фарафитдин 22, Ахмямитдин 1 год. # Ибнихазит Абубакиров 29 лет. # Габдулман Шарипов 65 лет, умер в 1822 г., сын Габдулнафик 48 (сыновья Мугатабар 16, Муллаяр 9 лет). # Габдей Габдулматов 41 год. # Расул Габдушев 65 лет, умер в 1817 г., сын Мухаматгали 46 (сын Низамитдин 22 лет). # Мухаметзян Расулев 41 года, сыновья Габдулвасик 13, Мухаматсадык 9 лет. # Указной азанчи Губайдулла Бикминев 58 лет, сын Сибагатулла 28 лет. # Хабибулла Ильматов 66 лет, сыновья Габдулкутдус 29 (сын Мухаметвалей 6 месяцев), Габдуликсан 23 (сын Фазлышан 6 месяцев). # Субхангул Кучумов 67 лет, сыновья Габдулкадыр 25, Зиннур 17, Абрикнур 13 лет. # Салим Тойгильдин 68 лет, умер 1829 г., сын Губайдулла 32 (сыновья Ахмадулла 10, Ахмадян 7, Мухаматгалим 1 год). # Сайфулла Салимов 44 лет, Набиулла 22, Сафулла 1,5, умер в 1819 г., Гайнутдин 15, Хасан 8 лет. # Рафик Байрамгулов 80 лет, умер в 1824 г., сын Музафар 40 (сыновья Мугатар 17, Мубатар 15, Шайхигалам 2 лет). # Фатый Кадиев 32 лет, умер в 1823 г., сын Ахматша 14 лет. # Шамсутдин Рафиков 73 лет, сыновья Гилязитдин 26, Фахритдин 24, Шарафитдин 17, Сахабитдин 16 лет. # Хисабитдин Тойгильдин 36 лет, умер, сын Ардуан 30 лет. # Салим Рангулов 64 лет, умер, сын есаул Ахмат 42 (сыновья Мухаматхафиз 15, Мухаматзариф 11, Мухаматхадый 7, Шайхитдин 1 год). # Насритдин Салимов 23 лет, сын Зямалитдин 2 лет. # Касматулла Салимов 54 лет, сыновья Низамитдин 8, умер в 1827 г., сыновья Гибадулла 17, Гайдулла 14 лет. # Салимзяугар Габдуллин 73 лет, сын Габдулгафар 16 лет. # Мухамадий Кильдияров 45 лет, умер, сыновья Ахмадей 25, Бахтияр 23, Габдулла 11 лет. # Гараб Михайлов 60 лет, умер в 1820 г. # Габдуллатып Саликов 35 лет, умер в 1817 г., сыновья Габдулхатар 23, Файзухан 17, брат Муфтий 25 лет, умер в 1830 г. # Мухаматкарим Тимков 49 лет, умер в 1828 г., сыновья Хуснитдин 41 (сын Гильмитдин 11), Насибулла 37, Сибагатулла 29 лет. # Хабибулла Габитов 39 лет, сыновья Гизатулла 13, Давлетбай 10, Галимулла 7 лет. # Габдулман Смайлов 70 лет, сын Габдулнасыр 10 лет. # Губайдулла Габдулманов 37 лет, сын Гиниатулла 2 лет. # Сайфулмулюк Зябалов 31 год, дети Шайхутдин 9, Шагиахмат 2 лет. # Габдулвалей Зябалов 29 лет, сын Габдулманнаф 1 неделя. # Габдулвахит Зябалов 26 лет, сын Габдулман 2 недели. # Зямлиха Зялисултанов 28 лет. # Указной соборный имам, мулла Зайнитдин Хутыев 45 лет, сын Мухаметсадык 20 лет. # Ибниямин Усагитов 43 лет, сын Гиляутдин 10 лет. # Хайрииксан Якупов 47 лет, сын Шагимардан 21 год. # Хайризаман Якупов 33 лет, сыновья Фасхутдин 6, Мингазитдин 5, Мухаматсафа 3 лет. # Галиулла Мансуров 50 лет, сыновья Габдуликсан 30 (сын Мухаматхан 5), Игатисан 27, Габдрашит 14, Хазиахмат 9 лет. # Габдулфатах Мансуров 26 лет. # Габдулсалям Иманаев 80 лет, умер в 1821 г., сын Габдрахим 30, умер в 1829 г. (сын Шарафитдин 9 лет). Габдулкадыр Рангулов 37 лет, умер в 1829 г. # Анас Мурсалимов 43 лет, умер в 1829 г., сыновья Сигабатулла 14, умер в 1832 г. (сын Фазлатдин 6), Тохватулла 30 лет. # Кисматулла Чюбаркин 37 лет, умер, сын Шагабитдин 26 лет. # Сахабитдин Касматуллин 29 лет. # Рахматулла Чюбаркин 52 лет, сын Хамидулла 32 лет. # Мухамадия Магадиев 38 лет, сыновья Мухаматша 12, Муфаррах 9, Мухаматзариф 5 лет. # Отставной есаул Рахматулла Кантуганов 38 лет, сын Зайнабашар 6 месяцев, причислены в д. Чалково в 1831 г. Всего в д. Красноярово мужского пола 297, женского — 284 души.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} 1856 йылда ауылға Ҡыҙылъяр ауылынан 60 ғаилә иҫәпкә алына<ref name="Асфандияров" />. 1859 йылда ауылдың 261 йортонда 741 ир һәм 743 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған<ref name="Асфандияров" />. Ауылда 1810 йылдан бирле эшләп килгән мәсет һәм уның эргәһендәге мәктәп булған<ref name="Асфандияров" />. 1869 йылда ауылда 990 кеше, ә 1926 йылда 1519 кеше йәшәгән<ref name="enc.permculture.ru" />. 1924 йылдың 27 февраленән 1926 йылдың 4 ноябренә тиклем 1-се Ҡыҙылъяр ауылы 43,8 мең халҡы булған Сарапул округының Краснояр районының үҙәге булған (районда йәшәүселәрҙең күпселеге башҡорттар булған)<ref name="enc.permculture.ru" />. Аҙаҡтан Барҙа районы барлыҡҡа килеү сәбәпле район үҙәге Барҙа ауылына күскән<ref name="enc.permculture.ru" />. 1930 йылда ауылда «Ҡызыл ҡырчы» («Красный полевод») колхозы ойошторолған<ref name="enc.permculture.ru" />. 1950 йылда колхоз эреләтелгән һәм уға В. И. Ленин исеме бирелгән<ref name="enc.permculture.ru" />. == Билдәле шәхестәре == * [[Ейән Ҡуштанов]] (1726 йыл — ?) — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, һайланған полковник. * [[Ибраев Ғабдулла Ҡасим улы]] (1926—1986) — техник фәндәр докторы, профессор. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] irojrm2xwkugijhrp0uum8fmo77z3xc 0 73813 1305236 1288243 2026-09-12T15:05:23Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288243|1288243]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305236 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Искер|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Ыҫҡыр |төп исеме = Искирь |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 57 |lat_min = 1 |lat_sec = 59.41 |lon_deg = 55 |lon_min = 41 |lon_sec = 17 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл биләмәһе |урынлашыу = Елпачиха |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 209 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618168 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204819002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} ''Ыҫҡыр''' (''Ыҫҡыр''<ref>{{ИСДБ|страницы=587-се бит}}</ref>) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙым районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Елпачиха ауыл биләмәһе]]нә керә. Почта индексы — 618168, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204819002. Ауыл район үҙәге [[Барҙы (ауыл)|Барҙы ауылынан]] яҡынса 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 209 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 101 ир һәм 108 ҡатын-ҡыҙ<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 289 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Тарихы == 1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 19 йортонда 114 башҡорт йәшәгән<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. 1834 йылда 31 йортта 177 кеше, 1850 йылда 28 йортта 240 кеше, ә 1859 йылда 30 йортта 320 кеше иҫәпләнгән<ref name="Асфандияров" />. Ауылда йәмиғ мәсете һәм уның эргәһендәге мосолман мәктәбе булған. 1868 йылда мәктәптә 50 малай һәм 40 ҡыҙ белем алған<ref name="Асфандияров" />. <br /> Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Искирево по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Габдулгафур Аптряшев 65 лет, старшинский помощник, сыновья Гальматдин (сын Зайнитдин 8), Гамалитдин (сыновья Шарафитдин 5, Ширьяздан 3, Камалитдин 1 года). # Миняш Габдулгафуров, мулла, 34 лет, сын Шаяхмат 4 лет. # Гидалыпа Габдулгафуров 46 лет, сыновья Муллаяр 16, Аллаяр 9, Ахмадиян 6 лет. # Надарша Габдулгафуров 44, сыновья Батырша 7, Давлятша 2 лет. # Гилямша Габдулгафуров 40 лет, сын Зиганша 9 лет. # Ахмар Тайсянов 64, умер в 1823 г., сын Самаддин 34, на поселении с 1817 г. # Мансыр Тайсянов 64 лет, умер в 1823 г., сыновья Габдуликсан 49 (сыновья Рахматулла 12, Камалитдин 10), Давлят 24 лет, умер в 1824 г. # Багаутдин Габдуликсанов 27 лет, брат Минкузя 15, умер в 1828 г. # Габдулвахит Мусалов 49 лет, сыновья Мухаматгали 15, Махадян 12, Мухамадияр 8, Габдулвасык 5 лет. # Мурсалим Калматов 65 лет, умер в 1818 г., сыновья Насибулла 52, Аккубак 36, Ибатулла 9 лет, умер в 1818 г. # Валит Аптряшов 68 лет, сыновья Мамиши 8, умер в 1833 г., Хайрулла 4, Гильман 21 года. # Габдулганей Валитов 41, сыновья Шахабадин 13, Саразитдин 7 лет. # Нигматулла Назаров 38, умер в 1826 г., сын Асвабитдин 10, брат Ишмат Назаров 28, умер в 1832 г., сыновья Сибатулла 4, умер в 1831 г., Галимкай 20, Махаматамин 6 лет. # Фаркашат Назаров 35 лет, сыновья Шайхатдин 15, Сахабитдин 11 лет. # Султый Муксинов 85 лет, умер в 1825 г., сын Хасан 75 (сын Хисматулла 21 года, умер в 1825 г.). # Габдулла Хасанов 35 лет, сыновья Давлятша 11, Шайхадин 8, Мухаматзариф 5 лет. # Хамит Султыев 78 лет, сыновья Сафиулла 45, Сайфулла 21, умер в 1825 г., Галаутдин 10, умер в 1833 г., Ялалитдин 4 лет. # Багаутдин Халитов 33 лет, сыновья Асвабутдин 12, Багаутдин 11 лет. # Бахтияр Мукамаев 41 года, подворник Сагит Акбашев 65, умер в 1817 г. # Ракай Кулмашев 60 лет, умер в 1820 г., сыновья Габдуликсан 46 (его Габидулла 8, Галиулла 6), Бигай 16 лет, умер в 1820 г. # Мазит Гайсаров 43 лет, сыновья Галиулла 14, Гизатулла 10, Хисматулла 7, Са(и)батулла 5, Зайнитдин 2 лет. # Мукадан Ильмяшев 81 года, подворник Халит Бухарматов 63 лет. # Файзулла Халилов 49 лет, сыновья Ахмадулла 4, Фаизат 6 месяцев. # Губайдулла Халилов 42 лет, сыновья Галиулла 8, Гайнулла 6 месяцев. # Юсуп Шамаев 43, умер в 1832 г., сыновья Гусман 9, умер в 1832 г., Каримбай 23, Казакбай 20, Шайхислам 9 лет. # Киньягилда Тимофеев 79 лет, умер в 1827 г. # Мадияр Мустакимов 73 лет, сыновья Хабибулла 30, умер в 1817 г. (сын Хамидулла 7, умер в 1831 г.), Ибатулла 44 (сыновья Низамитдин 15, Гализитдин 11), Насибулла 23 лет, умер в 1831 г. # Мусагит Гумаров 61 года, сыновья Зимагда 15, умер в 1828 г., Валиахмат 9, Валимухаммат 4 лет. # Шагамардан Валишин 48 лет, причислен из д. Усть-Тунторово в 1819 г., сыновья Габдулханнан 15, Габдулвагис 9, Мухаматсадык 6, Валиахмат 3, Ибрагим 1 года. # Шагабан Рафиков 34 лет, причислен из д. Усть-Тунторово в 1825 г. # Габайдулла Байрамов 55 лет, причислен из д. Усть-Тунторово в 1820 г., сыновья Зайнулла 6, Зайнагабдин 3 лет. # Шамсутдин Салимзянов 57 лет, причислен из д. Усть-Тунторово в 1825 г., сыновья Зайнулла 16, Гибадулла 10 лет. Всего в д. Искирево мужского пола. 97, женского — 80 душ.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Сығанаҡтар == <references/> == Һылтанмалар == {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] ez6gb5bgvmnwn5iur1wjktzfh7hr94v 0 73929 1305234 1288245 2026-09-12T15:04:44Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288245|1288245]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305234 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Яңы Башап|ауыл |статус = |башҡортса исеме = |төп исеме = Новый Ашап |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 |lat_min = 40 |lat_sec = 19.37 |lon_deg = 55 |lon_min = 41 |lon_sec = 26.8 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл биләмәһе |урынлашыу = Яңы Башап |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 330 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618165 |почта индекстары = | коды = +734261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204831001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Яңы Башап''' (''Яңауыл''<ref>{{Атайсал|страницы = 363}}</ref>; {{lang-ru|Новый Ашап}})— [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Яңы Башап ауыл биләмәһе]]нең административ үҙәге. Почта индексы — 618165, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204831001. Ауыл район үҙәге [[Пермь крайы Барҙа ауылы|Барҙы ауылы]]нан яҡынса 29 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 330 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 157 ир һәм 173 ҡатын-ҡыҙ<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 432 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Климаты == Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә. == Тарихы == Тарихи сығанаҡтарҙа ауыл 1811 йылдан алып Яңы Башап исеме аҫтында иҫкә алына башлай<ref name="Новый Ашап">{{cite web|url=http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803761829&idParentObject=1803662455|title=Новый Ашап|publisher=Энциклопедия "Пермский край"|accessdate=2012-10-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CtjDbIhQ|archivedate=2012-12-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307102102/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803761829&idParentObject=1803662455 |date=2016-03-07 }}</ref>. Ауылдың исеме Башап (Ашап) йылғаһы исеменән<ref name="Новый Ашап" />. Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә.З.Әсфәндиәров]] фекеренсә Яңы Башап ауылы 1818 йылда [[Сәрәш]] һәм [[Юғары Башап]] (Башапбаш) ауылдарынан айырылып, күсеп ултырған яңы ауыл (выселок) һымаҡ барлыҡҡа килгән<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. Яңы ауылға шулай уҡ [[Конюково (Әрәмауыл)]] һәм [[Байауыл (Күзмә)]] ауылдарынан бер-нисә ғаилә күсеп килә<ref name="Асфандияров"/>. <br /> 1834 йылда ауылдың 30 йортонда милләте буйынса башҡорт 93 ир һәм 83 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған<ref name="Асфандияров"/>. 1816 йылда ауылда 86 кеше, 1926 йылда 624 кеше йәшәгән<ref name="Новый Ашап" />. Ауылда йәшәүселәр башҡорт халҡының [[ғәйнә ырыуы]] вәкилдәре<ref name="Новый Ашап" />. <br /> Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Новоашапово по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Резван Кучумов, походный есаул 58 лет, сыновья Файруша 19, Дилявир 15, Гилимша 9, Бадамша 6 лет. # Уразбай Абдулов 43 лет, сын Давлетбай 11 лет. # Касматулла Ялишев 31 год, умер в 1829 г., сын Хамидулла 19 лет. # Яубатыр Габдулманов 60, дети Бырганитдин 21, Гамалитдин 12 лет. # Хамидулла Яубатыров 31, сыновья Назмитдин 12, Гамалитдин 7 лет. # Курманай Абдулманов 53 лет, сын Фахритдин 25 лет. # Гилязитдин Курманаев 30 лет, сын Султанахмат 2 лет. # Ракмаш Ракаев 39 лет, брат Раман 36 (сын Ахматша 3 лет, в отлучке). # Рахим Юсупов 63 лет, сын Калимулла 31 (сыновья Каибнукабир 9, Ахматхафиз 6 лет). # Мухаматзян Гадыльшин 37 лет, сын Фатывый 15 лет. # Ахматша Гадыльшин 3, Галяутдин 10, Давлятша 3, Галямша 2 недели. # Зайна Мусалев 68 лет, сын Ахмадей 19 лет. # Габдрахман Топыков 63 лет, сыновья Гамалитдин 25 (сын Гаталкабир 2 недели), Файрилфаттах 21 год. # Гайнитдин Габдрахманов 37 лет, сын Гизифан 7 лет. # Гайнулфаттах Габдрахманов 32 лет, сын Габдулхак 2 лет. # Кидрач Ямбатов 45 лет, умер в 1823 г., сыновья Заянитдин 35 (сыновья Фазлетдин 10, Камалитдин 8), Тазитдин 14, умер в 1825 г., Хисамитдин 11 лет. Габдулвагап Аббасов 43 лет, умер в 1826 г. # Мусагит Сайфуллин 39 лет. # Габдулхалик Сайфуллин 38 лет, умер в 1821 г., сыновья Муфасал 26 (сыновья Хуснутдин 6, Фазлутдин 3), Габдулгафар 24, Шамсутдин 5, умер в 1819 г., Муфарах 1 года, умер в 1820 г. # Халит Надуров 63 лет, причислен из д. Верхоашапово в 1820 г., сыновья Сайфулмулюк 19, Хуббуза 11, Ахматхазя 9, Сайфутдин 6 лет. # Габдулмусавир Габдулхамитов 29 лет, сын Зямалитдин 2 месяца. # Хабибулла Халитов 39 лет, причислен из д. Верхоашапово в 1820 г., сыновья Гизатулла 6, Манухазит 2, Асадулла 2, Хасбатулла 1 неделя, брат Габдулнафик 29 лет. # Афлятун Халитов 34 лет, причислен из д. Верхоашапово в 1820 г., сын Ардашир 9 лет. # Габдулвахит Халитов 29 лет, причислен из д. Верхоашапово в 1820 г., сыновья Габдулвасык 4, Зайнитдин 3 месяца. # Зайнулбашир Халитов, причислен из д. Верхоашапово в 1820 г., сыновья Зайнагабдин 4, Зайнулла 1 месяц. # Халит Арсланов 35 лет, причислен из д. Сәрәши в 1824 г., сыновья Сигабатулла 18, Синагатулла 3 лет. # Шагабутдин Габдунасыров 36 лет, причислен из д. Куземьярово в 1820 г., сын Багаутдин 5 лет. # Мазюкай Усманов 29 лет, причислен из д. Сәрәши в 1820 г. # Музафар Ибрагимов 47 лет, причислен из д. Сәрәши в 1818 г., сыновья Зягафарсадык 23 (сын Ахметзариф 4, умер), Гатаулла 21, Габдулгадый 16, Ахматязар 10 лет. # Губайдулла Абсалямов 50, причислен из д. Канюково в 1833 г., сыновья Валиулла 23 (сын Гинятулла 2 недели), Гайдулла 14 лет. # Габдей Альмитов 60 лет, причислен из 8-й юрты, сыновья Гайнулла 14, Хабибулла 9 лет. # Гималитдин Курманаев 26 лет, сын Шарафитдин 3 лет. Всего в д. Новоашапово мужского пола 93, женского — 83 души.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} <br /> 1929 йылда ауылда «Труд» колхозы барлыҡҡа килә, һуңыраҡ колхоз Булганин исемен йөрөтә башлай, 1957 йылдан алып колхозға «Труд» исеме кире ҡайтарыла<ref name="Новый Ашап" />. 1953 йылдан алып Яңы Ашап ауылында [[Бөйөк Ватан Һуғышы]] ветераны, [[Дан ордены]]ның тулы кавалеры [[Әминов Зариф Хурамша улы]] (1916 – 1974 йй.) йәшәгән<ref name="Новый Ашап" />. == Ауылдың күренекле кешеләре == * [[Әминов Зариф Хурамша улы]] — [[Бөйөк Ватан Һуғышы]] ветераны, Дан орденының тулы кавалеры; == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] 1plcu5aektd26jaz8s0stkc22tpophm 0 74662 1305235 1288244 2026-09-12T15:05:07Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288244|1288244]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305235 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Юғары Башап|ауыл |статус = |башҡортса исеме = |төп исеме = |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 |lat_min = 36 |lat_sec = 12.04 |lon_deg = 55 |lon_min = 43 |lon_sec = 59.86 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл биләмәһе |урынлашыу = Яңы Башап |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 74 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618165 |почта индекстары = | коды = +734261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204831002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Юғары Башап''' (''Үрге Башап, Башапбаш''<ref>{{Атайсал|страницы = 363}}</ref>; {{lang-ru|Верхний Ашап}}) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Яңы Башап ауыл биләмәһе]]нә ҡарай. Почта индексы — 618165, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204831002. Ауыл район үҙәге [[Барҙы (ауыл)|Барҙа ауылынан]] яҡынса 37 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 74 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 37 ир һәм 37 ҡатын-ҡыҙ<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 109 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Климаты == Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә. == Тарихы == 1834 йылда ауылдың 12 йортонда 63 кеше йәшәгән, бөтәһелә башҡорттар булған<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. 1859 йылда йорттар һаны үҙгәрмәһәлә, ауылда йәшәүселәр һаны 88 кешегә еткән<ref name="Асфандияров" />. <br /> Профессор [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Верхоашапово по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Шикай Акбашев — юртовой есаул, 43 лет, умер в 1825 г., сыновья хорунжий Габдулхарис 34 лет (сын Камалетдин 7), Земалитдин 14, Гималитдин 6 лет. # Габдулханнан Шикаев 29 лет, брат Сиразитдин 26 лет. # Мустаким Мусаликов 56 лет, умер в 1829 г., сын Канзай 47 (сыновья Мухаметзян 5, умер в 1820 г., Гамалитдин 14, Фарвазитдин 5 лет). # Бакир Мустакимов 42 лет, сыновья Гумер 5, Габдулвасык 3, Габдулбасыр 1 год, брат Мухаметамин 10 лет. # Мустай Батуров 38 лет, умер в 1833 г., Галиулла 14 лет. # Юсуп Асмягулов 66 лет, сын Назмитдин 4 лет. # Сагит Надуров 55, умер, сыновья Мухамедьяр 33 (сыновья Махмутяр 9, Сайфутдин 7, Шарафутдин 2 лет), Мухаматамин 21 год, Магау 18 лет. # Габдулмин Надуров 61 год, сыновья Габдулкадыр 27, Мухаметсадык 20, Габдулхалик 4, умер в 1820 г., Габдулгани 14 лет. # Науширван Юсупов 40 лет, сыновья Шайгабутдин 23, Ширеяздан 9, Шагамардан 6 лет. # Мухрах Мажитов, сын Мухаран 1, причислены из 7-й юрты в 1830 г. # Хамит Халитов 42, сын Шагабитдин 6 месяцев. # Халит Надуров 45, причислен в д. Новоашапово в 1820 г., сын Сайфулмулюк 1 год. # Хабибулла Халитов 21 год, брат Габдулнафик 2 лет, причислены в д. Новоашапово в 1820 г. # Афлятун Халитов 16 лет, причислен в д. Новоашапово в 1820 г. # Габдувахит Халитов 11 лет, причислен в д. Новоашапово в 1820 г. # Зайнубашир Халитов 8 лет, причислен в д. Новоашапово в 1820 г. # Габдулмугиз Габдулкаримов, причислен из д. Усть-Тунторово в 1833 г. Всего в д. Верхоашапово мужского пола 37, женского — 26 душ.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] svbfqswkwq6thxyavu75ehbqh1wixwp 0 74663 1305239 1288240 2026-09-12T15:06:13Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288240|1288240]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305239 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Чалкау |статус = |башҡортса исеме = |төп исеме = |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56 |lat_min = 59 |lat_sec = 33.61 |lon_deg = 55 |lon_min = 36 |lon_sec = 34.97 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл биләмәһе |урынлашыу = Барҙы |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 85 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = [[мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618153 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204807004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Чалкау''' (''Салҡау, Бакчауыл''<ref>{{Атайсал|страницы = 366}}</ref>) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Барҙы ауыл биләмәһе]]нә керә. Почта индексы — 618153, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204807004. Ауыл район үҙәге [[Барҙы ауылы]]нан яҡынса 7 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 85 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 36 ир һәм 49 ҡатын-ҡыҙ<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 147 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Тарихы == 1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 28 йортонда 90 ир һәм 67 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. 1834 йылда 34 йортта 94 ир һәм 85 ҡатын-ҡыҙ, ә 1859 йылда 39 йортта 164 ир һәм 131 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән<ref name="Асфандияров" />. Ауылда йәмиғ мәсете һәм уның эргәһендә «күп йылдарҙан бирле» эшләп килгән мосолман мәктәбе булған<ref name="Асфандияров" />. 1868 йылда мәктәптә 17 малай һәм 12 ҡыҙ белем алған<ref name="Асфандияров" />. == Ауылдың билдәле шәхестәре == * [[Нәсүр Йөрөшбаев]] — Германияла йәшәүсе журналист, Башҡортостан киностудияһында төшөрөлгән «Звуки курая над Сеной» фильмының сценарий авторы һәм режиссеры, Германияның Лейпциг ҡалаһында башҡорт яуғирҙары иҫтәлегенә стела ҡуйылыуын донъяға ашырыусы йәмәғәт эшмәкәре; == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] 44n068srrg40k9zr9rapffwihz0hdy3 0 74679 1305259 1288214 2026-09-12T15:13:23Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288214|1288214]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305259 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Батырбай|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Батырбай |төп исеме = Батырбай |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = | lat_deg = 56 |lat_min = 53 |lat_sec = 36.55 | lon_deg = 55 |lon_min = 48 |lon_sec = 27.6 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл биләмәһе |урынлашыу = Брюзли |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 105 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618162 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204816002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Батырбай''' — [[Пермь]] крайының [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Брюзли ауыл биләмәһе]]нә керә. Почта индексы — 618162, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204816002. Ауыл район үҙәге [[Барҙы (ауыл)|Барҙа ауылынан]] яҡынса 14 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 105 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 47 ир һәм 58 ҡатын-ҡыҙ<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 174 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Тарихы == Батырбай ауылын 1814 йылда [[Удик|Удик (Елпачиха)]], [[Мостовая ауылы|Мостовая]], [[1-се Ҡыҙылъяр|Ҡыҙылъяр]], [[Аҡлыш]], [[Барҙы (ауыл)|Барҙа]], [[Ишим (Түбән ауыл)|Ишим]], [[Усть-Тунтор (Тауауыл)|Усть-Тунтор]], [[Чалково (Баҡчауыл)|Чалково]] исемле башҡорт ауылдарынан сығыусылар ниғеҙләгән<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. 1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ул ваҡытта ауылда [[Елпачиха (Үдик)|Елпачиха]] ауылынан күсеп килеүсе һәм 20 кешенән торған 4 ғаилә иҫәпкә алынған<ref name="Асфандияров" />. 1834 йылда Батырбайҙа 176, ә 1859 йылда 247 башҡорт йәшәгән<ref name="Асфандияров" />. Ауылда [[Керҙәштәр|керҙәштәр]] булмаған<ref name="Асфандияров" />. 1834 йылда ауылда йәшәүсе 176 кеше 40 ат, 100 һыйыр, 50 һарыҡ, 10 кәзә аҫраған, 15 күс бал ҡорто тотҡан<ref name="Асфандияров" />. Батырбай ауылында йәмиғ мәсете һәм уның эргәһендәге мосолман мәктәбе булған<ref name="Асфандияров" />. <br /> Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә.З.Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Батырбаево по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Монасып Мавлютов 73 лет. # Гайнулла Монасыпов 45 лет, сыновья Шайхулкабир 19, Шайхитдин 16, Гайнитдин 11, Давлетша 1 год. # Тохватулла Монасыпов 30 лет. # Габдулманаф Монасыпов 35 лет, сыновья Хаеравашар 11, Гаяситдин 8, Сахабитдин 5 лет. # Габдулвалей Кинзябаев 62 лет, сыновья Габдулганий 15, Зайнулла 11, Мухтаритдин 9, Науширван 7 лет. # Расул Исмагилов 60 лет, умер в 1825 г., сыновья Галиулла 30 (сын Калимулла 3), Галимулла 28 лет. # Шарип Надыров 78 лет, причислен из д. Чалково в 1817 г., сыновья Фахритдин 45, Аспабитдин 12, Шайбитдин 4 лет. # Зайна Шарипов 29 лет, причислен из д. Чалково в 1817 г., сын Сабагатулла 2 лет. # Габдулнасыр Абзялилов 40 лет, сын Идрис 15 лет. # Гали Ибраев 72 лет, причислен из д. Чалково в 1817 г., сыновья Губайдулла 47, Нигматулла 30, Гайдулла 7 лет. # Сафиулла Галин 42 лет, брат Фаткулла 37 (сыновья Гифатулла 6, Ахмадулла 2 лет). # Кагарман Мухаматов 59 лет, причислен из д. Чалково в 1817г., сын Ардашир 11 лет. # Мухаматзян Мухаматкаримов 43 лет, сыновья Гилязитдин 19, Гиляутдин 8, Хазиахмат 6 лет. # Габдулхаким Тумагулов 64 лет, причислен из д. Усть-Тунторово в 1817 г., сыновья Мухамадулла 16, Газитулла 11 лет. # Габдулгали Габдулхакимов 39 лет, причислен из д. Усть-Тунторово в 1817 г., сыновья Габдуситтик 7, Габдуликсан 5, Мингазитдин 6 месяцев. # Хисамитдин Назмитдинов 63 лет, сыновья Гилязитдин 16, Габдулкадир 14 лет. # Шамсутдин Назмитдинов 43 лет, причислен из д. Ишимово в 1827 г. # Зайнитдин Назмитдинов 41 года, причислен из д. Ишимово в 1827 г. # Зайнагабдин Валишин 37 лет, переведен из Оренбургской губернии 6-го кантона в 1827 г., братья Габдулварис 33, Хуснутдин 21 год. # Абдулман Аптыков 81 год, сын Габдулмусавир 25, причислен из д. Чалково в 1817 г. # Гусман Манапов 33 лет, причислен из д. Чалково в 1827 г., сыновья Мухаматнафиз 7, Мухаметсадык 4 лет. # Султан Сайфулов 53 лет, причислен из д. Ишимово в 1817, умер в 1818 г., сын Мухаматрахим 9 лет. # Мардугулям Султанов 25 лет, причислен из д. Ишимово в 1817 г., сын Мугатар 7 лет. # Кудряч Смагилов умер в 1820 г., причислен из д. Чалково в 1817 г., сын Кисматулла 22 лет. # Габдрашит Аптыков причислен из д. Чалково в 1817 г., умер в 1820 г., сыновья Анас, умер в 1832 г., Фархитдин 11 лет. # Насибулла Кучуков 51 года, причислен из д. Красноярово в 1833 г., сын Шайхилислам 15 лет. # Ибнуядит Мухаметрахимов 31 года, брат Габдулгафур 26 (сын Шарафитдин 1 год). # Сайфулмулюк Габдулкаримов 71 год, сыновья Фархушат 31, Мигнугуз 21 год, причислен из д. Аклушево в 1833 г. # Гильман Габдрашитов 46 лет, сын Валиян 2 недели, причислен из д. Мостовая в 1830 г. # Гильмандин Арсланбаков 35 лет, сыновья Гимамитдин 7, Назмитдин 6 месяцев, причислен из д. Барда. # Мухаметамин Мухаметрахимов 45 лет, сыновья Мухаметхан 22, Файзухан 7 лет, причислен из д. Аклушево в 1834 г. # Габулнафик Мухаметрахимов 29 лет, причислен из д. Аклушево в 1833 г. Всего в д. Батырбаево мужского пола 88, женского — 72 души.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] fq616mxxz5wslu6jhhosdiy6lhmeoec 0 74680 1305247 1288230 2026-09-12T15:09:23Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288230|1288230]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305247 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Сөжән|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Сөжән |төп исеме = Сюзянь |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = | lat_deg = 56 |lat_min = 50 |lat_sec = 50.28 | lon_deg = 55 |lon_min = 46 |lon_sec = 21.73 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл биләмәһе |урынлашыу = Брюзли |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 375 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = |мосолмандар |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618162 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204816003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Сөжән''' — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Брюзли ауыл биләмәһе]]нә керә. Почта индексы — 618162, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204816003. Ауыл район үҙәге [[Пермь крайы Барҙа ауылы|Барҙы ауылы]]нан яҡынса 14 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 375 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 182 ир һәм 193 ҡатын-ҡыҙ<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 420 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Ауылдың тарихы == 1816 йылда үткәрелгән ревизия Сөжән ауылы тураһында бер-ниндәйҙә мәғлүмәт теркәмәй<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] фекеренсә был ауыл XIX быуаттың 20-се йылдарында барлыҡҡа килгән<ref name="Асфандияров" />. 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 33 йортонда 177 башҡорт теркәлгән<ref name="Асфандияров" />. 1859 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 57 йортонда 285 кеше йәшәғән, шул иҫәптән 137 ир һәм 148 ҡатын-ҡыҙ<ref name="Асфандияров" />. <br /> Рәсәй архивтарында шулай уҡ ауылда йәшәүселәрҙең мөлкәттәре тураһында ла ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауыл халҡы 648 бот ужым һәм 96 бот ярма икмәк сәскән<ref name="Асфандияров" />. Ул йылда ауылда йәшәүселәр 50 баш ат, 100 баш һыйыр, 120 баш һарыҡ, 20 баш кәзә аҫраған. <br /> Ауылда йәмиғ мәсете һәм уның эргәһендәге мосолман мәктәбе булған<ref name="Асфандияров" />. <br /> Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Сизяново по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Указной мулла Галиулла Альмухаметов 53 лет, сыновья Мухаметвалий 12, Загидулла 9 лет. # Азанчи Ягуда Якупов 62 лет, сыновья Зайнулбашир 23, Мухаррам 19, Габдулбашир 19, Хайрулла 4 лет. # Ардашир Ягудин 22 лет, сын Мухаметхан 2 лет. # Зямак Сафаров 79 лет, сыновья Манды 51 (сыновья Ибатулла 21, Насибулла 15, Мухамадулла 6), Фахритдин 32 лет. # Габдулман Зямаков 55 лет, сыновья Нигматулла 22, Гайдулла 15, Рахматулла 9, Мухамадулла 2 лет. # Афлятун Галин 21 год. # Хабибулла Галин 53 лет, сыновья Гинанитдин 22 (сын Камалитдин 6 месяцев), Гималитдин 21, Гизатулла 10, Мухаметсадык 1 год. # Гилязитдин Хабибуллин 27 лет, сын Ахматхафиз 6 лет. # Шогаип Зяпаров 57 лет, умер в 1833 г., сын Мухаметкарим 42 года. # Валиша Шогаипов 40 лет. # Газиз Мурсаликов 59 лет, умер в 1820 г., сыновья урядник Шамсутдин 42 (сын Гайдулла 12), Хисамитдин 22 лет, умер в 1831 г. # Ибрагим Губайдуллин 40 лет. # Исхак Губайдуллин 37 лет, дети Габдулвасык 8, Мухаметзариф 3 лет. # Гибайдула Губайдуллин 34 лет, дети Асатулла 4, Гимамитдин 1 год. # Расул Балтыков 45 лет, умер, сын Хусаин 41 (сын Шайхулислам 2 лет). # Хасан Расулев 26 лет, сыновья Фарвазитдин 9, Ахкамитдин 1 год. # Рахматулла Балтыков 54 лет, дети Шахабитдин 21, Хамидулла 8 лет. # Тагизам Мухтасаров 41 год, умер в 1831 г., сын Бадритдин 10 лет. # Габдулнасыр Мухтасаров 42, дети Аспабитдин 12, Хайритдин 5 лет. # Хисамитдин Кантуганов 30 лет, умер в 1833 г., сыновья Сигабатулла 21, Ахмадулла 12, Ахнямитдин 2 лет. # Низамитдин Хисамитдинов 24 лет, сын Мухаметхан 2 лет. # Ягуда Акаев 69 лет, сын Бурганитдин 16 лет. # Гильмитдин Рахматуллин 25, сын Сайфутдин 6 лет. # Хайризаман Ягудин 30 лет, сыновья Хайакбар 6, Хайрбашар 5, Хаирфатар 2 лет. # Зинур Ягудин 26 лет, сын Мухаметдин 5 лет. # Багуман Хамидуллин 26 лет. # Хамидулла Гапсалямов 59 лет, сыновья Нугуман 22, Сиразитдин 19, Шарафутдин 17, Агидулла 12 лет. # Габдулгафур Мустафин 45 лет, сыновья Габдулвалей 39, Багизада 22, Гиляутдин 25 лет. # Кускильда Тимофеев 61 год, умер в 1819 г., сыновья Надырша 39 (сыновья Зиганша 9, Ахматша 2), Зильмитдин 22, Шайхитдин 15 лет. # Габдулсалик Мунасипов 31 год, умер в 1818 г., брат Валит 39 (сыновья Мухамадьян 16, Гайдулла 12, Мухамадияр 6, Мухаметфаизган 4, Шаугавалий 1 год). # Раим Аширов 60 лет, умер в 1830 г., сыновья Сиразитдин 26, Зинабитдин 10 лет. # Габдулмуталап Габдеваров 31 год, причислен из 1-й юрты из д. Елпачиха в 1817 г. # Габдулганей Габдеваров 28 лет, причислен из д. Елпачиха в 1817 г. Всего в д. Сизяново мужского пола 94, женского — 83 души.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] 0ubfkztmducbochd9yqy5axt7mtt6n8 0 74681 1305250 1288227 2026-09-12T15:10:11Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288227|1288227]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305250 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Мостовая ауылы |статус = |башҡортса исеме = Сөзде |төп исеме = Мостовая |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = | lat_deg = 56 |lat_min = 57 |lat_sec = 43 | lon_deg = 55 |lon_min = 33 |lon_sec = 58 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл биләмәһе |урынлашыу = Барҙы |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 337 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = [[мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618150 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204807002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мостовая''' (''Сүжде, Чүжде''<ref>{{Атайсал|страницы = 365}}</ref>; {{lang-ru|Мостовая}}) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы тарихи башҡорт ауылы, [[Барҙы ауыл биләмәһе]]нә керә. Халыҡ телендә ауыл шулай уҡ '''Сөзде''' тип атала <br /> Почта индексы — 618150, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204807002. Ауыл район үҙәге [[Барҙы]] ауылынан яҡынса 4 км төньяҡтараҡ урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 337 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 168 ир һәм 169 ҡатын-ҡыҙ<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 398 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Тарихы == 1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 32 йортонда 80 ир һәм 58 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. 1834 йылда 27 йортта 100 ир һәм 89 ҡатын-ҡыҙ, ә 1859 йылда 42 йортта 130 ир һәм 114 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән<ref name="Асфандияров" />. Ауылда йәмиғ мәсете һәм уның эргәһендә 1840 йылдан бирле эшләп килгән мосолман мәктәбе булған<ref name="Асфандияров" />. 1868 йылда мәктәптә 22 малай һәм 12 ҡыҙ белем алған<ref name="Асфандияров" />. Ауылда йәшәүсе зауряд-есаул Сакаев Тәһәүей Ниғмән улы (Сакаев Тахавый Нигманович) 20-се башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша<ref name="Асфандияров" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] 1rbxdvtwi81a24ydw4p3m2k0nc4xwek 0 74818 1305240 1288239 2026-09-12T15:06:31Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288239|1288239]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305240 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Фиҙеркә|ауыл |статус = |башҡортса исеме = |төп исеме = |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = | lat_deg = 57 |lat_min = 2 |lat_sec = 59.73 | lon_deg = 55 |lon_min = 17 |lon_sec = 1.83 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл биләмәһе |урынлашыу = Фиҙеркә |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 371 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618152 |почта индекстары = | коды = +734261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204843001 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Фиҙеркә''' (''Өчмөчтө, Өчмичте''<ref>{{Атайсал|страницы = 366}}</ref>; {{lang-ru|Федорки}}) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы [[Кесе Әмже]] йылғаһы буйында урынлашҡан башҡорт ауылы, [[Фиҙәрке ауыл биләмәһе]]нең административ үҙәге. Почта индексы — 618152, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204843001. Ауыл район үҙәге [[Пермь крайы Барҙа ауылы|Барҙы ауылы]]нан яҡынса 23 км алыҫлыҡта төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 371 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 181 ир һәм 190 ҡатын-ҡыҙ<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 502 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. [[2002]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 529 кеше теркәлгән<ref name="permculture">{{cite web|url=http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803794507&idParentObject=1803662548|title=Федорки|publisher=Энциклопедия "Пермский край"|accessdate=2012-10-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CtjFMOIP|archivedate=2012-12-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306132632/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803794507&idParentObject=1803662548 |date=2016-03-06 }}</ref>. == Климаты == Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә. == Тарихы == Тарихи сығанаҡтар буйынса ауыл 1785 йылдан алып Федорова исемле башҡорт ауылы һымаҡ билдәле<ref name="permculture" />. 1834 йылда ауыл Федоровка исеме аҫтында иҫкә алынған<ref name="permculture" />. 1816 йылда ауылдың 29 йортонда 96 ир һәм 72 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. Ауылда йәшәүселәр милләттәре буйынса башҡорттар булған<ref name="Асфандияров" />. 1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 38 йортонда 164 ир һәм 156 ҡатын-ҡыҙ, ә 1850 йылда 34 йортта 206 ир һәм 260 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән<ref name="Асфандияров" />. <br /> Шулай уҡ ревизия мәғлүмәттәре буйынса 1783 йылдан алып ауылда [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ветераны, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] иҫтәлегенә көмөш миҙал кавалеры һәм 20-се башҡорт полкы яуғиры Ғабдуллин Солтанбәк Аит улы йәшәгән<ref name="Асфандияров" />. Ауылда яҡынса 1768 йылдан эшләп килгән мәсет һәм уның эргәһендәге мосолман мәктәбе булған. 1868 йылда был мәктәптә 30 малай һәм 17 ҡыҙ белем алған<ref name="Асфандияров" />. 1869 йылда ауылда 596 кеше, ә 1926 йылда 1105 кеше йәшәгән<ref name="permculture" />. 2006 йылдың ғинуарына тиклем ауыл Уймуж ауыл советына кергән<ref name="permculture" />. <br /> Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Федорково по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Походный есаул Мукмин Иякшин 46 лет, сыновья Шайхулислам 20, Фаруазитдин 8, Хубяннуритдин 1 недели. # Указной мулла Габдулнасир Хамитов 50 лет, сын Ибрагим 26 (сыновья Ахматша 1 года, Мустафа 14, Нигматулла 11 лет). # Азанчи Юсуп Яхин 49 лет, сыновья Хуснутдин 21, Хабибутдин 14, Шарафутдин 12, Хафазитдин 12 лет. # Хамит Кучукбаев 72 лет, сыновья Багаутдин 38, Гимамитдин 30 (сын Фарутдин 4), Гайнутдин 27 (сыновья Ниазитдин 3, Ибунуазит 2 лет). # Габдулсабир Габдулмазитов 22 лет. # Даут Арсланов 54 лет, умер в 1818 г., сыновья Багаман 16, на поселении с 1824 г., Хисамитдин 13, умер, Гилязитдин 28, Сиразитдин 25 лет. # Габдулвалий Даутов 38 лет. # Габдулвагап Коштанов 47 лет, умер в 1818 г., сыновья Хаммат 42 (сыновья Зилялитдин 19, Низамитдин 11, Нисхабитдин 2), Рахматулла 18 лет, умер в 1818 г. # Губайдулла Зигитин 49 лет, умер в 1826 г., сыновья Гималутдин 28 (сын Гимадуислам 7), Гилматдин 23 (сын Ахметзян 2), Нугуман 21 года. # Хамитулла Каримов 12 лет, умер в 1818 г., брат Зайнулла 8 лет, в неизвестной отлучке с 1822 г. # Абулбакир Арсланов 47 лет, умер в 1818 г., сыновья Гумер 31 (сын Фазлиахмат 7), Мухаметсадык 27, Гайса 25, Асадулла 24 лет. # Усман Арсланов 63 лет, сын Муса 33 (сыновья Шарафутдин 11, Хизбатулла 3 лет). # Саитягафар Саитбатталов 55 лет, сыновья Хамидулла 43, Габуллатыф 24, Габдулвахит 18, Габдулмазит 15 лет. # Исхак Манкин 59 лет. # Ярасим Шафеев 62, сыновья Низамитдин 30, Зайнагабдин 20 лет. # Фарухшат Зигитин 41 года, сыновья Габидулла 17, Сахабитдин 13, Галяутдин 10, Мухаметсадык 7, брат Хисамутдин 38 (сын Исхак 4 лет). # Сафар Хамзин 62 лет, сыновья Галиулла 30, Зулкарнай 26, Нигатулла 21, Насибулла 16 лет. # Мандый Хамзин 41 года, умер в 1820 г. # Шамсутдин Коштанов 72, сын Таммим 24 лет, умер в 1824 г. # Рахматулла Коштанов 77 лет, сыновья Ибрагим 38 (сын Шайхутдин 9), Габдулвахит 8, умер в 1820 г., Габдулкарип 23 (сын Фазгутдин 6 месяцев). # Мусай Акаев 52 лет, сыновья Хуснутдин 8, Мухаматдин 5, переведены в 4-ю юрту сего кантона в д. Березники в 1820 г. # Абдрахим Хасанов 52 лет, сыновья Муфасал 29 (сын Мухамадзян 2), Тимербулат 13, Мурзабулат 11, Габди 2 лет. # Габдулвасир Хасанов 31 года, на поселении с 1819г., сыновья Габдулганий 24, Сибагатулла 15 лет. # Афлякуп Нигмашев 42 лет, сыновья Гималитдин 17, Фатхутдин 15, пасынок Маухит Нафизов 21 года. # Иксан Хасанов 59 лет, умер в 1826 г., сыновья Габдулгафур 46 (сын Габдулманнаф 25, его сыновья Габдулмугин 4, Гисарютдин 1), Сайфулмулюк 40 (сын Абдулхафиз 15, Габдулказип 12), Габдулвагап 21, Шайбутдин 15 лет. # Габдулкадыр Мурадымов 37 лет, умер в 1833 г., сыновья Мусавир 30 (сыновья Валиахмат 9, Хазиахмат 4, Мухаметсадык 2), Музафар 28, Габдуллатыф 17, Габдулмазит 8 лет. # Амурхан Абдулмуханов 47 лет, сыновья Ризван 22, Ахматша 15, Файзухан 10, братья Мухаматгалий 42, Назмитдин 31 года. # Курбангалий Аблеев 62 лет, сыновья Калимулла 30 (сыновья Хайрулла 11, Зинатулла 9, Хаязутдин 3), Тухватулла 27 (сыновья Хазиахмат 5, Шаяхмат 2), Гибатулла 25 (сын Хайрутдин 1 месяц), Гилматдин 23, Сибагатулла 17 лет. # Мухамет Картимов 42 лет, сыновья Габдрашит 17, Мухаметша 10, Сабит 5, Агабзямин 2 лет. # Габдулла Айтуганов 54 лет, умер в 1818г., сыновья Ризуан 32, Шамшуруан 29, Зайнулла 23, Габидулла 17 лет. # Нардуан Мавлютов 31 года. # Хабибулла Сагитов 45 лет, сыновья Зурганитдин 9, Камалитдин 7 лет. # Габдуликсан Абдрахманов 63, сыновья Кучербай 30, Ахтам 27, Мухаметзариф 12, Мухаматхан 7 лет. # Абдулшафик Шарипов 42 лет, умер в 1824 г., сыновья Габдулганий 21, умер в 1831 г. (сын Мухаматганий 3), Габдюварис 21 года. # Гузаир Аптряков 63 лет, сыновья Габдулханнан 46 (сыновья Зягефар 17, Ахмадий 12, Мухамадий 7), Вилдан 42 (сыновья Хайрузаман 9, Фатауий 7), Кучубай 40 (сыновья Гимран 17, Идрис 9 лет), Галиулла 27 (сын Тауаббил 7 лет). # Нигматулла Баукаев 69 лет, умер в 1812 г., сыновья Мухаметрахим 56 (сыновья Мухаметзян 25 (его сын Фатхутдин 6), Мухаматамин 23), Ярмухамет 41 (сыновья Махмут 22, Шамсутдин 15, Ишмухамет 14, Хозя 7 лет). # Ардуан Хисамитдинов 27, причислен из д. Красноярово в 1820 г., сын Миниазетдин 2 лет. # Мурат Мунасипов 28 лет, причислен из д. Березниково в 1825 г., сын Давлетша 2 лет. # Хабибулла Калимуллин 44 лет, причислен из д. Елпачиха в 1830 г. Всего в д. Федорково мужского пола 164, женского — 156 душ.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Билдәле шәхестәре == * [[Ғабдуллин Солтанбәк Аит улы]] — [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ветераны, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] иҫтәлегенә көмөш миҙал кавалеры, 20-се башҡорт полкы яуғиры; == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] g64kymk5rrin5t8w2bks0rtibakhgk9 0 74863 1305253 1288223 2026-09-12T15:11:32Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288223|1288223]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305253 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Канюки (Әрәмауыл)|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Әрәмауыл |төп исеме = Канюки |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = | lat_deg = 57 |lat_min = 3 |lat_sec = 43.58 | lon_deg = 55 |lon_min = 33 |lon_sec = 44.8 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл биләмәһе |урынлашыу = Елпачиха |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 116 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618161 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204819003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Канюки (Әрәмауыл)''' — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Елпачиха ауыл биләмәһе]]нә керә. Почта индексы — 618168, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204819003. Ауыл район үҙәге Барҙа ауылынан яҡынса 15 км алыҫлыҡта тәнъяҡтараҡ урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 116 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 46 ир һәм 70 ҡатын-ҡыҙ<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 153 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Тарихы == 1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 11 йортонда 184 башҡорт йәшәгән<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. 1834 йылда 44 йортта 221 кеше теркәлгән<ref name="Асфандияров" />. <br /> 1842 йылда ауылда йәшәүселәрҙең мөлкәтендә 45 ат, 80 һыйыр, 87 һарыҡ, 21 кәзә һәм 7 умарта иҫәпләнгән<ref name="Асфандияров" />. <br /> Ауылда мәсет һәм уның эргәһендә «күп йылдарҙан бирле» эшләп килгән мосолман мәктәбе булған<ref name="Асфандияров" />. <br /> 1834 йылғы VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса Конюково (Әрәмауыл) ауылында йәшәүсе башҡорттар исемлеге: {| |<blockquote> * Басыр Ильмухаметов, походный сотник, 52 лет. * Габдулгазиз Габдуллин 53 лет, умер в 1822 г., сыновья Ахматгали 29, умер в 1820 г., Ахмадый 50 (сыновья Ахматша 25, Мухаматша 16, Шаували 5 лет). * Саматдин Габдуллин 47, умер в 1827 г., сыновья Гиляутдин 32 (сыновья Багаутдин 9, Хуснутдин 1 года), Гайнутдин 30, Сайфутдин 27 лет. * Губайдулла Бакиев 48 лет, сыновья Габдугалий 25, Абдулнафик 23, Габидулла 1 года. Губайдуллы подворник Зулкарнай 28 лет, умер. * Гайнулла Ибрашев 33 лет, братья Галиулла 28, умер, Калимулла 25 лет. * Апуш Тусибаев 53 лет, умер в 1817 г., сын Гусман 37 (сыновья Гизатулла 10, Сибатулла 5 лет). * Газыкай Батыров 63 лет, умер в 1824 г., сын Баухатамин 55 лет. * Галиулла Апушев 33 лет, сыновья Гилимша 5, Могатасым 3, Арамша 6 месяцев. * Якуп Тусыбаев 60 лет, сыновья Нугман 17, умер в 1822 г., Гилязитдин 24, Шагабитдин 15, Негазитдин 10 лет. * Мухаматгизан Якупов 29 лет, сын Мухаматвалий 6 месяцев. * Абубакир Шарипов 70 лет, умер в 1822 г., сын Габидулла 54, умер в 1833 г., сыновья Гибадулла 27, Ибатулла 25, Рахматулла 5 (умер в 1818 г.), Хамидулла 2 месяцев, Галиулла 10 лет. * Габдулвахит Абубакиров 51 года, сын Абдулсадык 10 лет. * Насыбулла Абубакиров 48 лет. * Гайдулла Абубакиров 41 года, сын Фарвазитдин 4 лет. * Яхья Абубакиров 62 лет, умер в 1829 г., сын Фатхатдин 33 лет. * Альмухамат Марсаев 65 лет, умер в 1817 г., сыновья Габдулнасыр 46, умер в 1817 г. (сын Файрус 33, его сын Худайдат 10), Габдулварис 16 лет. * Габдуликсан Альмухаметов 21 года (переведен из того же кантона в 3-ю юрту д. Кудашево в 1833 г.), сын Мухаметсафа 18,5 лет. * Мухаматамин Мухамадиев 24 лет. * Манасып Сатлыков 76 лет, сын Мухаматгалим 34 (сыновья Мухаметзариф 10, Мухаметсадык 1 месяца). * Яркай Тукшуков 75 лет, умер в 1826 г. * Габдулвахит Калмурзин 35, умер в 1816 г. * Валиулла Габдулгазизов 3, умер в 1831 г. * Хамит Сатлыков 55 лет, умер в 1833 г., сыновья Надырша 43, Гадельша 23, причислен в д. Кудашево в 1833 г. * Саядулла Хамитов 34 лет. * Гелауитдин Хамитов 27 (причислен в д. Новобичуринов 1825 г.). * Шаяхмат Хамитов 20 лет, сын Нембутдин 1 месяца. * Сайфутдин Гапсалямов 54 лет. * Сайфулмулюк Гапсалямов 51 года (сыновья Шарафутдин 20, Шайхилислам 18, Ялалитдин 4 лет). * Байдулла Кучумов 65 лет, умер в 1818 г., сын Файзулла 40 (сын Фазулла 1 года), брат Мазит 54 лет, умер в 1824 г. * Нигмат Касамов 71 года, сыновья Шайбадин 22, Гамалитдин 20 лет. * Абзягос Нигматов 30 лет, сын Абдулфаиз 5 лет. * Афлатун Нигматов 27 лет, сыновья Фараутдин 4, Зайнигабдин 1 недели. * Ябукай Мусалев 68 лет, сыновья Фархатин 35 (сын Фатхутин 1), Сафиулла 27 лет. * Фаркушат Ябукаев 40 лет, сыновья Хамидулла 12, Хайугтин 3 лет. * Галиулла Ябукаев 32, сын Гаядулла 3 лет. * Зягуфар Яширов 85 лет, умер в 1818 г., сын Галаутдин 11 лет, умер. * Валит Мухаметов 59 лет, умер в 1826 г., брат Дарзим Мухаметов 68 лет, сыновья Тухватулла 23, умер в 1822 г., Габдулфаттах 26 лет. * Шаряздан Файзуллин 30 лет. * Нигматулла Дарзимин 41 года. * Сайфуш Мухаметов 60 лет, сыновья Сагабуддин 13 (умер в 1833 г), Малхудин 14 лет. * Гильматдин Сайфулмулюков 34 лет, сын Хаснуддин 4 года (умер). * Батырша Мухаметов 54 лет, сыновья Абдулзариф 22, Багаутдин 12, Зямалутдин 7 лет. * Калимулла Мухамаев 15 лет, причислен в д. Староашапово в 1822 г. * Габдулгафур Имаев 58 лет, умер в 1827 г. * Абитан Сагитов 39 лет, умер в 1819 г. * Сиразетдин Халитов 30 лет, сын Шарафитдин 8 лет, братья Ялалитдин 9, умер в 1819 г., Гемалитдин 22 лет. * Габдулкарим Габдулманев 65 лет, сыновья Рахматулла 43, Галиулла 31 (сын Калимулла 3), Хамидулла 17 лет, умер в 1829 г. * Габбас Акманаев 69 лет, сыновья Сайфудин 31, умер в 1822 г., Муфасал 24 (сын Тухватулла 1 года). * Хисматулла Занитдинов 37, сыновья Зайнулла 15, Замалитдин 7 лет. Губайдулла Габдусалимов 32 лет, причислен в д. Сараши в 1833 г. * Валиулла Амурханов 27 лет, перечислен из д. Чалково в 1819 г., брат Мухаметзян. * Хабибулла Габдулкаримов 39 лет, сыновья Залялитдин 9, Камалитдин 1 месяца. * Ахмет Габдулманов 49 лет, сын Мухаметвали 4 лет. Всего в д. Канюково мужского пола 110, женского — 111 душ<ref name="Асфандияров" /></blockquote> |} == Сығанаҡтар == {{иҫкәрмәләр}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] d56l9ass115hkamtvjuj7oyhvlwuhyi 0 74864 1305237 1288242 2026-09-12T15:05:40Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288242|1288242]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305237 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Шликбаш|ауыл |статус = |башҡортса исеме = |төп исеме = Шликбаш |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = | lat_deg = 56 |lat_min = 42 |lat_sec = 37 | lon_deg = 55 |lon_min = 31 |lon_sec = 52 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Төнгүк |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 144 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = эшлекбашлар |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618161 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204804005 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Шликбаш''' (''Үрге Шлыҡ, Шлик''<ref>{{Атайсал|страницы = 363}}</ref>; {{lang-ru|Верх-Шлык}}) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Төнгүк ауыл биләмәһе]]нә керә. Почта индексы — 618161, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204804005. Ауыл район үҙәге [[Барҙы|Барҙы ауылынан]] яҡынса 24 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 144 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 65 ир һәм 79 ҡатын<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 233 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Тарихы == Тарихи сығанаҡтар буйынса тәү башлап ауыл Шлыково исеме аҫтында билдәле<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. Ауыл 1820 йылда [[Төнгүк]] ауылының утары һымаҡ барлыҡҡа килгән<ref name="Асфандияров" />. Иң тәүҙә ауылда, 1820 йылдан алып, Ғилмитдин һәм Имаметдин Монасиповтар улдары менән йәшәй башлайҙар<ref name="Асфандияров" />. 1825 йылда ауылға [[1-се Ҡыҙылъяр]] ауылынан Йәнмөхәммәт Мөсәғитов (Зянмухамат Мусагитов), [[Төнгүк]] ауылынан 1826 йылда Дәүләтбай Абдулов (Давлетбай Абдулов), 1831 йылда Ғабдулшафиҡ Мөсәғитов (Габдулшафик Мусагитов), Хөснөтдин Ғәмилев (Хуснутдин Гамилев), [[Байауыл (Күзмә)|Күзмә]]нән Рәхмәтулла Ҡантуғанов (Рахматулла Кантуганов) күсеп киләләр<ref name="Асфандияров" />. 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 7 йортонда 40 кеше, ә 1859 йылда 20 йортта 127 кеше йәшәгән, улар бөтәһе лә милләттәре буйынса башҡорт булғандар<ref name="Асфандияров" />. 1842 йылда ауылда йәшәүселәрҙең мөлкәтендә 80 ат, 40 һыйыр, 20 һарыҡ, 24 умарта һәм 4 солоҡ иҫәпләнгән<ref name="Асфандияров" />. Ауылда йәмиғ мәсете һәм уның эргәһендәге мосолман мәктәбе эшләп килгән, 1868 йылда мәктәптә 20 малай һәм 10 ҡыҙ белем алған<ref name="Асфандияров" />. <br /> Тарихсы [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Шлыково по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Гилмитдин Монасыпов 47 лет, сыновья Гайнитдин 16, Гилязитдин 14 лет, причислены из д. Тюндюково в 1820 г. # Имамитдин Монасыпов 41 год, сыновья Низамитдин 19, Шарафитдин 11, Габдулкарип 8, Габдулгалим 3, Габдухафиз 1 год, причислены изд. Тюндюково в 1820 г. # Давлетбай Абдулов 27 лет, сын Гиляутдин 8 лет, причислены из д. Тюндюково в 1826 г. # Габдушафик Мусагитов 32 лет, сын Гималитдин 9 лет, причислены из д. Тюндюково в 1831 г. # Зянмухамат Мусагитов 32 лет, сын Мухаматян 5, причислены из д. Красноярово в 1825 г. # Хуснутдин Гамилев 27 лет, сын Зинатулла 2 месяца, причислены из д. Тюндюково в 1831 г. # Отставной есаул Рахматулла Кантуганов 55 лет, сыновья Зайнубашир 18, Хайрулбашир 15, Мубашир 6 лет, причислены из д. Куземьярово в 1831 г. Всего в д. Шлыково мужского пола 21, женского — 20 душ.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Климат == Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] oz8wi2j086r6kfn5navhn0fxcmibsxe 0 75016 1305262 1288210 2026-09-12T15:14:19Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288210|1288210]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305262 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ҡыҙылъяр}} {{ТП-Рәсәй| 2-се Ҡыҙылъяр (Икенсе Әржән)|ауыл |статус = |башҡортса исеме = 2-се Ҡыҙылъяр (Икенсе Әржән) |төп исеме = Краснояр-2 |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = | lat_deg = 56 |lat_min = 53 |lat_sec = 42 | lon_deg = 55 |lon_min = 37 |lon_sec = 25 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Ҡыҙылъяр |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 678 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = әржәнләр |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618160 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204825002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''2-се Ҡыҙылъяр (Икенсе Әржән)''' — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Ҡыҙылъяр ауыл биләмәһе]]нә керә. Почта индексы — 618160, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204825002. Ауыл район үҙәге [[Барҙы (ауыл)|Барҙа ауылынан]] яҡынса 4 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. == Климаты == Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь—август айҙарына тура килә. == Халыҡ һаны == ''' XVIII—XIX быуаттырҙа Рәсәй империяһында үткәрелгән ревизиялар мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''<ref name="Асфандияров">Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Ревизия йылы''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Йорттар һаны''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ирҙәр һаны''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар һаны''' |- | 1816||70||208||- |- | 1834||74||213||197 |- | 1859||14||446||410 |- |} '''Рәсәй империяһы, Бөтә Союз һәм Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.||678||326||352 |- |} 2005 йылда ауылда 646 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Тарихы == == Ауылдың билдәле шәхестәре == == Һылтанмалар == == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] gkl5w9mdfhrojoe6bcupst3j1aa2n09 0 75186 1305229 1288255 2026-09-12T15:02:34Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288255|1288255]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305229 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ғәйнә (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй| Ғәйнә|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Ғәйнә |төп исеме = {{lang-ru| Гайны}} |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = |lat_min =|lat_sec = |lon_deg =|lon_min =|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Свердловск өлкәһе |теҙмәләге регион = Свердловск өлкәһе |район төрө = ҡала округы |район = Ачит ҡала округы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 415 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = [[мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 623230 |почта индекстары = | коды = 34395 |автомобиль коды = 66, 96 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 65204820002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} ''' Ғәйнә ''' ({{lang-ru|Гайны}}) — [[Свердловск өлкәһе]]нең [[Әшит ҡала округы]]на ҡараған тарихи башҡорт ауылы. Ауыл [[Ачит ҡала округы]]ның Заря территориаль идаралығына керә. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 415 кеше йәшәй, шул иҫәптән 194 ир һәм 221 ҡатын-ҡыҙ<ref>[http://sverdl.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/sverdl/resources/c081bf004cb2e2e8b07efb98f842dd0b/%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населенных пунктов Свердловской области по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190607031434/http://sverdl.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/sverdl/resources/c081bf004cb2e2e8b07efb98f842dd0b/%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-06-07 }}.</ref> == Тарихы == Профессор [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә.З.Әсфәндиәров]] фекеренсә Ғәйнә ауылын Оло-[[Ҡошсо]] улусы аҫаба башҡорттарының ерҙәренә [[керҙәштәр]] сифатында күсенгән [[Ғәйнә|ғәйнә ырыуы]] башҡорттары нигеҙләгән<ref name="Асфандияров">Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. 1834 йылда ауылдың 17 йортонда 99 башҡорт йәшәгән<ref name="Асфандияров" />. 1859 йылда 39 йортта 234 башҡорт теркәлгән<ref name="Асфандияров" />. Профессор [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә.З.Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Гайны по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Абуталип Илчибаев 61, умер в 1830 г., сын Губайдулла 47 (сыновья Хусаин 6 лет, отлучен неизвестно куда, Файзулла 14, Асатулла 5, Сафиулла 1 год). # Нигматулла Апталипов 44 лет, сыновья Мухаметша 23, Мухаметвалит 18, Ахмадей 8, Мухаметдин 6, Ахматжан 1,5 лет. # Мулла Габдуллатыф Абдуллин 43 лет, сыновья Мухамадияр 24 (сын Мухаметсадык 3), Курбангалий 18, Мухаметамин 16, Мухаметсафый 14, Мухаметфазыл 12, Мухаметхафиз 6 лет. # Абдулхалик Абдуллин 37, сыновья Ахметша 8, Зяйнешаблет. # Абдулкабир Абдуллин 33 (сыновья Мухаметкарим 12, Мухаметдин 8, Мухаметжан 4 лет). # Зулькарнай Апталипов 64 лет, сыновья Шагисултан 19, умер в 1830 г., Сайфутдин 25 лет. # Насибулла Зулкарнаев 31, дети Тухватулла 11, Мухаметгалим 1 год. # Зайнулла Зулкарнаев 28 лет, сын Галиулла 1 года. # Хамит Мырадулов 46 лет, умер в 1830 г., сын Муллаш 43 (сыновья Исламетдин 15, Назметдин 11), брат Бахтияр 45, умер в 1830 г. (сын Хаирзаман 12 лет). # Мустаким Тимиров 74 лет, сыновья Хисамитдин 19, умер в 1819 г., Денмухамет 26, Гадельша 21 год. # Азанчи Зайнитдин Мустакимов 41 год, сын Гилазетдин 9 лет. # Баймухамет Мустакимов 31 год. # Хасан Мустакимов 27, дети Мухаметгали 14, Мухаметамин 11 лет. # Дистаночный начальник Абусаит Мустакимов 52 лет, сыновья Бикмухамет 24, Ярмухамет 23 лет. # Мирас Уразаев 45 лет, умер в 1817 г. # Сабит Сынзигитов 34 лет, умер в 1817 г., сын Хабибулла 18 лет. # Мухаметрахим Рахматуллин 42 лет, сын Ишмухамет 4 лет. # Расий Рахматуллин 40 лет, сын Хисматулла 7 лет. Всего в д. Гайны мужского пола 54, женского — 45 души.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әшит ҡала округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Свердловск өлкәһенең башҡорт ауылдары]] sey2m9ineuhmjrgic1ul40q78b44khl 0 75258 1305233 1288246 2026-09-12T15:04:28Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288246|1288246]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305233 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Яңы Чат|ауыл |статус = |башҡортса исеме = |төп исеме = |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = | lat_deg = 56 |lat_min = 45 |lat_sec = 57.46 | lon_deg = 55 |lon_min = 31 |lon_sec = 19.24 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Төнгүк |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 37 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618161 |почта индекстары = | коды = 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204804006 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Яңы Чат''' (''Яңы Сат, Ҡажмаҡты Чат, Төнгүк Чат''<ref>{{Атайсал|страницы = 366}}</ref>; {{lang-ru|Новый Чад}}) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, Төнгүк ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618161, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204804006. Ауыл район үҙәге [[Барҙы ауылы]]нан яҡынса 18 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 37 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 20 ир һәм 17 ҡатын-ҡыҙ<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 86 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Тарихы == Яңы Чат ауылы тураһында тәүге мәғлүмәт 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия материалдарынан билдәле. Ул йылда ауылда 105 башҡорт иҫәпкә алынған<ref name="Асфандияров">Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. 1859 йылғы ревизия ваҡытында ауылдың 20 йортонда 120 башҡорт йәшәгән<ref name="Асфандияров" />. == Климат == Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] lhwh9r0vr39jg89ujhcig23wmc7bjpy 0 75259 1305243 1288235 2026-09-12T15:07:24Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288235|1288235]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305243 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Түбән Искилде|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Түбән Искилде |төп исеме = Нижняя Искильда |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = | lat_deg = 56 |lat_min = 54 |lat_sec = 54.44 | lon_deg = 56 |lon_min = 0 |lon_sec = 58.06 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Печмень |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 138 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]] |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618164 |почта индекстары = | коды = 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204837004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Түбән Искилде''' — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы башҡорт ауылы, Печмень ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618164, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204837004. Ауыл район үҙәге [[Пермь крайы Барҙа ауылы|Барҙы ауылы]]нан яҡынса 26 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 138 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 69 ир һәм 69 ҡатын-ҡыҙ<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 170 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Климат == Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] asj8msmd2em53obc8mrzgqia66ngnkj 0 75266 1305265 1288207 2026-09-12T15:15:11Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288207|1288207]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305265 wikitext text/x-wiki {{БМ|Бардабаш (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй| 1-се Барҙыбаш|ауыл |статус = |башҡортса исеме = 1-се Барҙыбаш |төп исеме = Бардабашка-I |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = | lat_deg = 56 |lat_min = 50 |lat_sec = 0 | lon_deg = 55 |lon_min = 20 |lon_sec = 44 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Бисер |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 261 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = мосолмандар |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618156 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204813002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''1-се Барҙыбаш''' (''Барҙабаш, Бардабаш''<ref>{{Атайсал|страницы = 363}}</ref>) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы ауыл, Бисер ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618156, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204813002. Ауыл район үҙәге [[Барҙы (ауыл)|Барҙы]] ауылынан яҡынса 18 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 261 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 129 ир һәм 132 ҡатын-ҡыҙ<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 276 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] f1paposncuyoqjtvlkthm4jzqveg41r 0 75267 1305263 1288209 2026-09-12T15:14:37Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288209|1288209]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305263 wikitext text/x-wiki {{БМ|Бардабаш (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй| 2-се Барҙабаш|ауыл |статус = |башҡортса исеме = 2-се Барҙабаш |төп исеме = Бардабашка-II |ил = |герб = Coat of Arms of Bardymsky rayon (2010).JPG |флаг = Flag of Bardymsky rayon (Perm krai).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = | lat_deg = 56 |lat_min = 46 |lat_sec = 51 | lon_deg = 55 |lon_min = 18 |lon_sec = 56 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Пермь крайы |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Барҙа районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = Ауыл биләмәһе |урынлашыу = Бисер |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = урыҫ теле |рәсми тел-ref = |халыҡ = 45 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = [[мосолмандар (Барҙым районы)|мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 618156 |почта индекстары = | коды = +7 34261 |автомобиль коды = 59, 81, 159 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 57204813003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''2-се Барҙыбаш''' (''Барҙабаш, Бардабаш''<ref>{{Атайсал|страницы = 363}}</ref>) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙы районы]]ндағы ауыл, Бисер ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618156, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 57204813003. Ауыл район үҙәге [[Барҙы (ауыл)|Барҙа]] ауылынан яҡынса 23 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 45 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 25 ир һәм 20 ҡатын-ҡыҙ<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 48 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федераци|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] 9uky6o66rsy0a6967vmd64f2na46iq7 0 75378 1305228 1288256 2026-09-12T15:02:16Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288256|1288256]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305228 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Ҡуян (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй| Ҡуян|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Ҡуян |төп исеме = {{lang-ru|Куянково}} |ил = |герб = Coat of Arms of Krasnoufimsky rayon (Sverdlovsk oblast).png |флаг = Flag of Krasnoufimsky rayon (Sverdlovsk oblast).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = |lat_min =|lat_sec = |lon_deg =|lon_min =|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Свердловск өлкәһе |теҙмәләге регион = Свердловск өлкәһе |район төрө = ҡала округы |район = Красноуфимск округы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 116 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]], [[татарҙар]] |конфессия составы = [[мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 623300 |почта индекстары = | коды = |автомобиль коды = 66, 96 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 65224806003 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ҡуян''' ({{lang-ru|Куянково}}) — [[Свердловск өлкәһе]]нең [[Красноуфимск округы]]на ҡараған тарихи башҡорт ауылы. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 116 кеше йәшәй, шул иҫәптән 55 ир һәм 61 ҡатын-ҡыҙ<ref>[http://sverdl.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/sverdl/resources/c081bf004cb2e2e8b07efb98f842dd0b/%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населенных пунктов Свердловской области по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190607031434/http://sverdl.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/sverdl/resources/c081bf004cb2e2e8b07efb98f842dd0b/%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-06-07 }}</ref>. [[2002]] йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 142 кеше йәшәгән<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D# 2002 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбе базаһы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |date=2018-06-15 }}</ref>. == Тарихы == Рәсәй архив документтарында ауыл «Кояново», «Коянково» исемдәре аҫтында иҫкә алына. Тарихи сығанаҡтарҙан күренеүенсә Ҡуян ауылы [[аҫаба]]-башҡорттар ауылы<ref name="Асфандияров">Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. 1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 56 аҫаба-башҡорт йәшәһә, 1859 йылда 76 аҫаба теркәлә<ref name="Асфандияров" />. Архив сығанаҡтарҙа ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылда йәшәүсе 56 кеше бөтәһе 128 бот ярма икмәк сәскән<ref name="Асфандияров" />. Профессор [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә.З.Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Кояново по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Хозя Карабаев 36 лет, сыновья Шагиахмет 10, Гайзатулла 8, Нигматулла 1 год. # Кинзибай Карабаев 33 лет, сыновья Мухаметулла 8, Мухаметша 5, Мухамадей 2 лет. # Азгибай Карабаев 28 лет, сын Исламетдин 2 лет. # Мухамадяр Карабаев 34 лет, Сафиулла 5 лет. Сайфулмулюк Карабаев 21 год. # Искандар Карабаев 28 лет, сын Фазыл 1 год. # Мухамадали Карабаев 25 лет. # Максют Карабаев 33 лет, умер в 1821 г., сын Махмут 11, умер в 1821 г. # Аптагур Карабаев 31 год, умер в 1820 г., сын Гилазитдин 23 лет. # Балтагул Абдрахманов 39 лет, умер в 1834 г., сыновья Канзафар 27, Зайнулла 20, Гайнулла 17, Губайдулла 14, Давлатша 5 лет. Всего в д. Кояново мужского пола 22, женского — 34 души.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} Ауылда йәшәүселәр башҡорт халҡының [[Ҡошсо (ырыу)|ҡошсо]] ырыуы вәкилдәре. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ҡошсо (ырыу)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Красноуфимск округы тораҡ пункттары}} [[Категория:Красноуфимск округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Свердловск өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 5zi3offxkienno2dt2vpijxi7nsy0xd 0 75381 1305231 1288253 2026-09-12T15:03:08Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288253|1288253]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305231 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Бәйәктамаҡ|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Бәйәктамаҡ |төп исеме = {{lang-ru|Усть-Баяк}} |ил = |герб = Coat of Arms of Krasnoufimsky rayon (Sverdlovsk oblast).png |флаг = Flag of Krasnoufimsky rayon (Sverdlovsk oblast).png |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 56.625247|lat_min =|lat_sec = |lon_deg =57.999547|lon_min =|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Свердловск өлкәһе |теҙмәләге регион = Свердловск өлкәһе |район төрө = ҡала округы |район = Красноуфимск округы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 387 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = [[башҡорттар]], [[татарҙар]] |конфессия составы = [[мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 623318 |почта индекстары = | коды = |автомобиль коды = 66, 96 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Бәйәктамаҡ''' (''Бәйәктүз''<ref>{{Атайсал|страницы=374—375}}</ref>; {{lang-ru|Усть-Баяк}}) — [[Свердловск өлкәһе]]нең [[Красноуфимск округы]]на ҡараған тарихи башҡорт ауылы. == Географик урынлашыуы == [[Бәйәк]] йылғаһының ике яҡ ярында [[Ҡариҙел (йылға)|Ҡариҙелгә]] ҡойған урында урынлашҡан. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 387 кеше йәшәй, шул иҫәптән 181 ир һәм 206 ҡатын-ҡыҙ<ref>[http://sverdl.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/sverdl/resources/c081bf004cb2e2e8b07efb98f842dd0b/%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, населенных пунктов Свердловской области по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190607031434/http://sverdl.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/sverdl/resources/c081bf004cb2e2e8b07efb98f842dd0b/%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.rar |date=2019-06-07 }}</ref>. [[2002]] йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 478 кеше йәшәгән<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D# 2002 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбе базаһы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |date=2018-06-15 }}</ref>. == Тарихы == Тарихи сығанаҡтарҙан күренеүенсә Бәйәктамаҡ ауылы [[Ҡошсо (ырыу)|ҡошсо]] ырыуы башҡорттары ауылы<ref name="Асфандияров">Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. 1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 169 башҡорт йәшәгән<ref name="Асфандияров" />. 1859 йылда ауылдың 38 йортонда 238 аҫаба башҡорт йәшәгән<ref name="Асфандияров" />. 1859 йылғы X ревизия материалдарында ауылдың 10 йортонда 53 [[керҙәштәр|керҙәш]] йәшәүе тураһында ла мәғлүмәт теркәлгән<ref name="Асфандияров" />. Архив сығанаҡтарҙа ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған<ref name="Асфандияров" />. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылда йәшәүсе 169 башҡорт бөтәһе 1472 бот ярма икмәк сәскән<ref name="Асфандияров" />. Профессор [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә.З.Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Усть-Баяк по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Хисаметдин Каранаев 38 лет, умер в 1831 г., сыновья Замалитдин 32 (сыновья Фахритдин 3, Исламетдин 6 месяцев), Зайнитдин 16 лет. # Агаш (Алиш) Абзалилов 52 лет, сослан в Сибирь на поселение в 1835 г., сыновья Тохватулла 10, Хисаметдин 6 лет. # Миндияр Абзалилов 32 лет, умер в 1818 г. Саитгафар Абзалилов 31 год (сын Мухаметфазыл 5 лет). # Саитбурхан Абзалилов 27 лет, сослан в Сибирь в 1823 г. # Зулкарнай Абзалилов 53 лет, сыновья Яхия 29, Якуп 23, Мухамадий 20, Мухаматжан 19 лет. # Бахтияр Абзалилов 25 лет, умер в 1826 г. # Мандый Абзалилов 50 лет, сыновья Апсагит 16, сослан в Сибирь в 1825 г. (сын Насибулла 11), Гаит (Сайт) 23, Низамитдин 21 лет. # Апсалим Абдулкаримов 56 лет, умер в 1819 г., сын Сарубай 19, умер в 1817 г. # Казак Абдулкаримов 63 лет, умер в 1819 г., сын Абдулбай 34 (сыновья Асмандияр 7, Мухамадияр 1 неделя). # Зауряд-хорунжий Абдулихсан Казаков 43 лет, сыновья Абдуллатиф 25 (сын Давлетбай 1 год), Абдулзагит 12, Мухаматша 4, Давлетша 1 год. # Алтей Сунмурзин 70 лет" умер в 1831 г., сын Абдулвалей 40 (сыновья Укмалитдин 10, Ярмухамет 6 месяцев). # Абдулмазит Аптеев 46 лет. # Гайбатулла Аптеев 52 лет, сын Калимулла 12, умер в 1826 г. # Кулый Абзяров 65 лет. # Абдулвахит Кулыев 41 год, дети Абдулгазиз 11, Абдулкабир 8 лет. # Хамитдин Кулыев 39 лет, сын Йылкыбай 6 месяцев. # Биккена Кулуев 37 лет. # Бикмухамет Кулуев 31 год, сын Азман 6 месяцев. # Мусай Тукмурзин 73 лет, сын Сайфулла 35 (сыновья Давлетша 3, Мухаметша 1 год). # Хуснутдин Мусаинов 41 год. # Сайфутдин Мусаинов 34 лет. # Салимзаугар Тукмурзин 40 лет, умер в 1822 г. # Кагарман Абдулхаиров 12 лет, сослан в Сибирь в 1823 г. # Надерша Абдулхаиров 27 лет. # Амерхан Тукмурзин 62 лет. # Баймухамет Амерханов 28 лет. # Ильяс Тукмурзин 61 год, сын Сулейман 6 месяцев. # Кульшан Усманов 37 лет, сыновья Губайдулла 9 лет, Калимулла 6 лет. # Деньмухамет Ишматов 28 лет, брат Ярмухамет 6 лет, умер в 1820 г. # Азимбай Муртазин 58 лет, сыновья Нигматулла 13, умер в 1825 г., Абуталип 19 лет. # Хисматулла Азгинбаев 37 лет, сын Гизатулла 6 лет. # Фаткулла Азгынбаев 25 лет, сыновья Гилазитдин 5, Назмитдин 1 год. # Аптрай Канаев 82 лет, сын Габидулла 39 (сыновья Габит 11, Хашимулла 8, Мухаметулла 1 год). # Загидулла Абдулхаликов 27 лет. # Абдул Канаев 63 лет, сын Зайнулла 22 лет. # Сагит Кульматов 73 лет, умер в 1827 г., сыновья Сайфулла 35, Ибатулла 32, Зайнулла 28, Хабибулла 25 лет. # Агаиулла Саликов 33 лет, сын Шагиахмат 4 лет. # Насибулла Саликов 28 лет, сын Тухватулла 2 год. # Галиулла Сайтов 31 год. # Файзулла Саликов 60 лет, сыновья Абдуллатып 14, Гайнулла 2,5 лет. # Абдейгат Файзуллин 28 лет. # Рахимкул Абулхасанов 42 лет. # Шамсутдин Абулхасанов 34 лет. # Орисбай Альбаликов 73 лет. Всего в д. Усть-Баяк мужского пола 87, женского — 82 души.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ҡошсо (ырыу)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Красноуфимск округы тораҡ пункттары}} [[Категория:Красноуфимск округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Свердловск өлкәһенең башҡорт ауылдары]] [[Категория:Ҡариҙел буйындағы тораҡ пункттар]] kpusxwfsm297d8qykmckcs0u0yz55cx 0 75382 1305232 1288250 2026-09-12T15:04:06Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288250|1288250]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]]) Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305232 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Бикән|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Бикән |төп исеме = {{lang-ru|Биткино}} |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg=56 |lat_min=31 |lat_sec=31 |lon_deg=58 |lon_min=12 |lon_sec=47 |CoordAddon = type:city(36300)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?ll=56.525277787778,58.213055565556&spn=0.1,0.1 |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Свердловск өлкәһе |теҙмәләге регион = Свердловск өлкәһе |район төрө = ҡала округы |район = Әртә ҡала округы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 183 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = [[мосолмандар (Әртә ҡала округы)|мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 623340 |почта индекстары = | коды = |автомобиль коды = 66, 96 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} ''' Бикән ''' ({{lang-ru|Биткино}}) — [[Свердловск өлкәһе]]нең Әртә ҡала округына ҡараған тарихи башҡорт ауылы. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 183 кеше йәшәй, шул иҫәптән 84 ир һәм 99 ҡатын-ҡыҙ<ref>[http://sverdl.gks.ru/vpn2010/2010/Численность%20и%20размещение%20населения%20Свердловской%20области.rar Итоги Всеросийской переписи населения 2010 года: Численность и размещение населения Свердловской области]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[2002]] йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 217 кеше йәшәгән<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D# 2002 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбе базаһы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |date=2018-06-15 }}</ref>. == Тарихы == 1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 153 башҡорт йәшәгән<ref name="Асфандияров">Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. 1859 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 183 аҫаба башҡорт һәм 61 [[керҙәштәр|керҙәш]] йәшәгән<ref name="Асфандияров" />. Ауылда мәсет булған<ref name="Асфандияров" />. Архив сығанаҡтарҙа ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған<ref name="Асфандияров" />. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылда йәшәүсе 153 башҡорт 1320 бот ярма икмәк сәскән<ref name="Асфандияров" />. Профессор [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә.З.Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Биткино по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Старшина Хисматулла Бигашев 32 лет, умер в 1818 г. # Есаул Мутал Мухаметов 50 лет, умер, сыновья Курбангалий 23, умер в 1816 г., Шагимурза 23 (его Мубаракша 6 месяцев). # Султангалий Муталов 36 лет, сыновья Ахмадей 18, Сулейман 15, Ахметдин 13, Мухаметша 13, Ахметхан 2, Мухаметхафиз 6 месяцев. # Тухватулла Муталов 35 лет, сын Гизатулла 15 лет. # Урядник Шагиахмет Муталов 27 лет (сыновья Кутлиахмет 9, Нурахмат 5 лет). # Мулла Каримгул Суянгулов 50 лет, умер в 1833 г., сыновья Мухаметшарип 13, умер в 1818 г., Мухаметвалий 26 (сын Ахмадий 5), Шарафитдин 20 лет. # Мухамандияр Каримгулов 44 лет, сыновья Мухаметзарип 6, Мухаметшарип 1 неделя. # Мухаметфазыл Каримгулов 29 лет, сын Ахматжан 5 лет. # Мухаметсафый Каримгулов 6 лет, крестился в 1834 г., Камалитдин 4, Замалитдин 2 лет. # Азанчи Рафик Мустафин 62 лет, сын Абдулмазит 19 (сын Мухаметзакир 1 год). # Хамзя Мустафин 62 лет, умер в 1824 г. # Сайфулла Шарипов 65 лет, сын Абдулгафар 38 (сын Абдулкадыр 15), брат Мадияр 30 лет, умер в 1826 г. # Валит Сайфуллин 43 лет, сыновья Абдулфаиз 25 (сын Абдулзамин 4), Абдулнафик 13 лет. # Шарип Чурагулов 62 лет, умер в 1827 г., сын Зайнулла 27 (сыновья Агалиулла 5, Хабибулла 2 лет). # Рахимкул Бикташев 43, сыновья Исламгул 6, Давлетбай 6 лет. # Ярмухамат Бикташев 38 лет. # Исламутдин Абдулмазитов 34 лет, сыновья Мухаметсадык 16, Тазендан 5, Ахмалетдин 2 лет. # Гузаир Хамзин 54 лет, сыновья Мухамадей 24, Мухаматамин 21, Набиулла 21, Зубаир 12, Мухаметбарый 6 месяцев. # Урядник Галиша Хамзин 47 лет. # Назмитдин Абдулманов 30 лет. # Зайнитдин Абдулманов 27 лет, сын Давлетша 4 лет. # Бигаш Биткинин 66 лет, умер в 1819 г., сыновья Калимулла 26, Мухаметкарим 7, умер в 1822 г. # Нигматулла Бигашов 31 год, умер в 1832 г., сыновья Хисамитдин 18, Кималитдин 5, Ахметша 3 лет. # Ибатулла Бигашов 28, сыновья Хамидулла 4, Хабидулла 1 год. # Рахматулла Мухаметов 32 лет, умер в 1832 г., сыновья Гималитдин 21, Асатулла 11 лет. # Мухаметшарип Султанбаев 46 лет, брат Зайнитдин 18, умер в 1825 г. Всего в д. Биткино мужского пола 65, женского — 79 душ.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ҡошсо (ырыу)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әртә ҡала округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Свердловск өлкәһенең башҡорт ауылдары]] mkro9katdf8rrmy5o9srrrf7f7fjvy3 0 75383 1305230 1288254 2026-09-12T15:02:52Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288254|1288254]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305230 wikitext text/x-wiki {{ТП-Рәсәй| Бәхмәт|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Бәхмәт |төп исеме = {{lang-ru|Бихметково}} |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg=56 |lat_min=32 |lat_sec=1 |lon_deg=58 |lon_min=9 |lon_sec=55 |CoordAddon = type:city(36300)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Свердловск өлкәһе |теҙмәләге регион = Свердловск өлкәһе |район төрө = ҡала округы |район = Әртә ҡала округы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 147 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = [[мосолмандар (Әртә ҡала округы)|мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 623340 |почта индекстары = | коды = |автомобиль коды = 66, 96 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Бәхмәт''' ({{lang-ru|Бихметково}}) — [[Свердловск өлкәһе]]нең Әртә ҡала округына ҡараған тарихи башҡорт ауылы. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 147 кеше йәшәй, шул иҫәптән 72 ир һәм 75 ҡатын-ҡыҙ<ref>[http://sverdl.gks.ru/vpn2010/2010/Численность%20и%20размещение%20населения%20Свердловской%20области.rar Итоги Всеросийской переписи населения 2010 года: Численность и размещение населения Свердловской области]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[2002]] йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 161 кеше йәшәгән<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D# 2002 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбе базаһы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |date=2018-06-15 }}</ref>. == Тарихы == 1793 йылдың 9 февралендә төҙөлгән килешеү буйынса ауылда йәшәүсе аҫаба башҡорттар үҙ ерҙәренә 50 йылға типтәрҙәрҙе кертәләр<ref name="Асфандияров">Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. 1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 60 [[аҫаба]] башҡорт һәм 142 [[типтәрҙәр|типтәр]] йәшәгән. 1859 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 72 аҫаба башҡорт һәм 220 [[типтәрҙәр|типтәр]] теркәлгән<ref name="Асфандияров" />. Архив сығанаҡтарҙа ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған<ref name="Асфандияров" />. Мәҫәлән, 1842 йылда ауылда йәшәүсе башҡорттар 368 бот ярма икмәк сәскән<ref name="Асфандияров" />. Профессор [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә.З.Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Бахметево по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Сабанша Исаков 55 лет, умер в 1829 г., сыновья Сиразитдин 42 (сын Багаутдин 12), Зималитдин 15, принял христианскую веру в 1822 г., Шавиюлбин 14. # Зиянгул Исаков 57 лет, умер в 1827 г., сыновья Сайфутдин 26, умер в 1832 г. (сыновья Гималетдин 7, Низаметдин 2 лет), Фахритдин 16, умер в 1824 г., Шарафитдин 29 (сын Шайхитдин 2), Файруз 16 лет. # Шамсутдин Зиянгулов 46 лет, сыновья Зианетдин 26, Назметдин 24, Бурганетдин 14, Сайфитдин 10 лет. # Апсалик Исаков 56 лет, сыновья Мухамадий 7, Моратша 3. # Абдуразак Исаков 57, сыновья Масалим 10, Насибулла 1 год. # Азанчи Абдулкарим Исанов 55 лет, сыновья Мухамадияр 24, крестился (сын Ярмухамет 2), Мухаметгалим 2, в 1834 г. принял христианскую веру, Мухаметгали 5, Мухаметвалий 3 лет. Всего в д. Бахметево мужского пола 31, женского — 29 душ.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ҡошсо (ырыу)]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әртә ҡала округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Свердловск өлкәһенең башҡорт ауылдары]] s40piye16i6gkrvgkfeoheepyk46j69 0 75394 1305225 1288266 2026-09-12T15:00:28Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288266|1288266]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305225 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Яманйылға (мәғәнәләр)}} {{ТП-Рәсәй| Яманйылға|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Яманйылға |төп исеме = {{lang-ru|Еманзельга}} |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg=56 |lat_min=35 |lat_sec=27 |lon_deg=58 |lon_min=21 |lon_sec=33 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Свердловск өлкәһе |теҙмәләге регион = Свердловск өлкәһе |район төрө = ҡала округы |район = Әртә ҡала округы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 111 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = [[мосолмандар (Әртә ҡала округы)|мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +6 |DST = |почта индексы = 623230 |почта индекстары = | коды = |автомобиль коды = 66, 96 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Яманйылға''' ({{lang-ru|Еманзельга}}) — [[Свердловск өлкәһе]]нең Әртә ҡала округына ҡараған ауыл. == Халыҡ һаны == [[2010]] йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 111 кеше йәшәй, шул иҫәптән 51 ир һәм 60 ҡатын-ҡыҙ<ref>[http://sverdl.gks.ru/vpn2010/2010/Численность%20и%20размещение%20населения%20Свердловской%20области.rar Итоги Всеросийской переписи населения 2010 года: Численность и размещение населения Свердловской области]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[2002]] йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 141 кеше йәшәгән<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D# 2002 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбе базаһы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180615111631/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/guestUserGuide.jsp?tableViewTabForm:_idcl=tableViewTabForm:j_id_jsp_1807425244_41&tableViewTabForm_SUBMIT=1&javax.faces.ViewState=8df2zF%2F30JdRqQUnDyAJB7uPztaProtW9GCDP9riU6vi7I1f5N3Sg5oSn1ZJrQxqsEBHHPL%2BMR9QP9w%2FObfO8XHjGC2iBZu03Ab8VvwoRa7M%2BIlhhvePIinZy34ZldQ3qNO%2FBA%3D%3D |date=2018-06-15 }}</ref>. == Тарихы == Тарихи сығанаҡтар буйынса Яманйылға ауылы [[типтәрҙәр]] ауылы булған<ref name="Асфандияров">Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап. 2009.</ref>. [[типтәрҙәр|Типтәрҙәр]] менән бергә ауылда [[башҡорттар]]ҙа йәшәгән<ref name="Асфандияров" />. Мәҫәлән, 1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 9 башҡорт һәм 240 [[типтәрҙәр|типтәр]] йәшәгән<ref name="Асфандияров" />. Профессор [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә.З.Әсфәндиәров]] 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: {| | {{Начало скрытого блока |Заголовок = Башкиры д. Еманзелга по VIII ревизии 1834 г. |Фон_заголовка = #ccc }} <blockquote> # Баймухамет Сагитов 18 лет, принял христианскую веру в 1832 г. # Мухаметкарим Сагитов 29 лет, Мухаматрахим Сагитов. Хуснулла Атлакисов 18 лет, умер в 1833 г. # Абдуликсан Тагиров 36 лет, сыновья Абдуламин 8, Ихтисан 2 лет.<ref name="Асфандияров" /></blockquote> {{Конец скрытого блока}} |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Свердловск өлкәһенең башҡорт ауылдары]] [[Категория:Әртә ҡала округы тораҡ пункттары]] csljvavobwjw7m9vah9ueu2e3v9hklp 0 75558 1305384 1288084 2026-09-12T16:12:42Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288084|1288084]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305384 wikitext text/x-wiki {{Шуҡ|Абдрахман}} {{ТП-Рәсәй| Ғабдрахман|ауыл |статус = |башҡортса исеме = Ғабдрахман |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg =54 |lat_min =46 |lat_sec = 33 |lon_deg =52 |lon_min =29 |lon_sec = 27 |lat_dir = |lon_dir = |CoordAddon = type:city(1300)_region:RU |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/map.xml?mapID=1000&mapX=5842239&mapY=7283397&scale=7&descx=5842239&descy=7283397 |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Татарстан |теҙмәләге регион = Татарстан |район төрө = район |район = Әлмәт районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = 1747 |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәң бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = {{ Население | Абдрахманово (Альметьевский район) | тс }} |иҫәп алыу йылы = {{ Население | Абдрахманово (Альметьевский район) | г }} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = [[мосолмандар]] |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +4 |DST = |почта индексы = 423441 |почта индекстары = | коды = |автомобиль коды = 16, 116 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 92208000002 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ғабдрахман''' ({{lang-tt|Габдрахман}}, {{lang-ru|Абдрахманово}}) — [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Әлмәт районы]]ндағы ауыл. Ғабдрахман ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора. == География == Ауыл Дала Зәйе йылғаһы буйында, [[Әлмәт (Татарстан)|Әлмәт]] ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Абдрахман — [[Юрмый]] улустары [[башҡорттар]]ының ауылы. XVIII быуатта нигеҙләнгән. Ауыл һуңыраҡ [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]] составында була. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на керә<ref name="АМБ" />. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл башта Әлмәт улусы, ә 1918 Ҡаратай улусы составына керә. ХХ быуат башында ауылда 2 һыу тирмәне, 2 мәсет һәм 2 мәктәп теркәлгән, шаршамбы һайын баҙар булған<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылда [[Әлмәт районы]]на составына инә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1783 йылда ауылда 164 йән [[типтәр]]; 1795 йылда — 217 типтәр; 1816 йылда — 15 ихатала 66 [[башҡорт]]; 1834 йылда ир енесле 94 йән башҡорт һәм 183 йән типтәр иҫәпләнгән; 1859 йылда 106 ихатала 817 ҡаҙна крәҫтиәндәре һәм башҡорттар йәшәгән<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=574}}</ref>. <!-- {| class="wikitable" |- ! 1762 !! 1782 !! 1795 !! 1859 !! 1889 !! 1897 !! 1910 !! 1920 !! 1926 !! 1938 !! 1949 !! 1958 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref name="ТЭ" /> |- | 73 || 103 || 180 || 817 || 1311 || 1422 || 1851 || 2009 || 1838 || 1826 || 1432 || 1656 || 1560 || 1547 || 1300 |} --> {{ Население | Абдрахманово (Альметьевский район) }} == Билдәле шәхестәре == * [[Ғәбдессәләм Ғәбдрәхимов]] — дин әһеле, Ырымбур мосолмандары диниә назараты мөфтөйө. * [[Таһиров Афзал Мөхитдин улы]] — дәүләт эшмәкәре, башҡорт яҙыусыһы һәм драматургы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Әлмәт районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Әлмәт районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 2uqeleb6pxl5gjxcgkgqdgfh3qg246v 0 78997 1305418 1298508 2026-09-13T03:32:30Z ~2026-49366-21 48913 /* 1. Эпос  “Урал-Батыр”. Репортажи и фильмы С.Р.Суриной в фонде БСТ и  Ютубе (Республиканский конкурс исполнителей эпоса) 1994-2018гг. */ 1305418 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы |Төп исеме = |Рәсеме = Сурина_Сәрүәр_Рәшит_ҡыҙы.jpg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 8.12.1957 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Һаҙ]] ауылы |Гражданлығы = {{USSR}} {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = тележурналист |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} '''Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы''' (псевдонимы '''Кинйә Мәзит'''; [[8 декабрь]] [[1957 йыл]]) — [[драма (жанр)|драматург]][[журналистика|, журналист]], тәржемәсе, сценарист, балалар [[әҙәбиәт|яҙыусы]]һы, [[шиғриәт|шағир]]. [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]] Яҙыусылар (2000) һәм Журналистар (1982) союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2007). Күгәрсен районының [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]]һы (2001), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтахетдин Аҡмулла]] исемендәге (2007), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге (2012) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов исемендәге (2019) премия]]<nowiki/>лар лауреаты. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы]]ның башҡарма комитетының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы менән бүләкләнгән (2017). == Биографияһы == Сәрүәр Рәшит ҡыҙы Сурина (ҡыҙ фамилияһы ''Искәндәрова'') 1957 йылдың 8 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Һаҙ]] ауылында тыуған. 1975 йылда [[Өфөләге 1-се интернат-мәктәп]]те (хәҙерге [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]]) тамамлай һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә. 1980 йылда Башҡортостан дәүләт радио һәм телевидение комитетында эш башлай. Сәрүәр Суринаның хеҙмәт юлы балалар һәм үҫмерҙәр өсөн телевизион тапшырыуҙар ойоштороуҙан башлана. Йәш быуында илһөйәрлек хисен үҫтереүгә арналған «Йәйғор», «Әкиәт йомғағы», «Күңелле станциялар», «Яҙыусылар — балаларға», «Фронт хаттары», «Туған яҡ биҙәктәре», «Туған моңдар», «Йырлайбыҙ ҙа уйнайбыҙ» кеүек телевизион теҙмәләр халыҡ ижады рухы менән һуғарыла. «Минең әкиәтем», «Тыуған яҡ легендалары», «Тыуған моңдар», «Әкиәт йомғағы» телевизион бәйгеләре тамашасы һөйөүен яулай. Башҡорт халыҡ әкиәттәре, легендалары, йыр тарихтары буйынса әҙерләгән «Ҡаҙҙы кем ашаған?», «Балта һурпаһы», «Аҡыллы ҡыҙ», «Кем көслө?», «Ҡырлай урманында осрашыуҙар», «Батыр ҡуян» һ.б. телеспектаклдәре телевидение фондында һаҡлана. 1992 йылдан «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһының «Хазина» ижади берекмәһе мөхәррире. 2010 йылдан «[[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]» ның комментатор-мөхәррире, 2018 йылға тиклем Башҡортостан юлдаш телевидениеһында өҙлөкһөҙ эшләй һәм [[Хеҙмәт ветераны (исем)|хеҙмәт ветераны]] статусына лайыҡ була. == Ижади эшмәкәрлеге == Сәрүәр Сурина мәктәп йылдарында уҡ шиғыр һәм хикәйәләр яҙа башлай. [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыған осорҙа «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә әүҙем шөғөлләнә. Уның балалар һәм өлкәндәр өсөн пьесаларҙан, сценарийҙарҙан, шиғырҙарҙан, әкиәттәрҙән торған биш китабы донъя күргән, әҙәби әҫәрҙәре ваҡытлы матбуғатта баҫылып тора. Журналист булараҡ, республикабыҙҙың гәзит һәм журналдарында халыҡ ижадына һәм шөғөлдәренә арналған мәҡәләләре, ижади портреттар, очерктар менән даими сығыш яһай. === Тележурналист === Сәрүәр Сурина [[Юлай Ғәйнетдинов]], Әнүәр Нурмөхәмәтов, Әлфиә Асылбаева-Батталова менән бергә [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]ның (БСТ) «Хазина» ижад берекмәһен ойоштороусыларҙың береһе. "Хазина" ижад берекмәһе 1992-2010 йылдарҙа эшләй, меңәрләгән телевизион тапшырыуҙар, фильмдар, репортаждарҙың төп темаһы: башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады, әҙәбиәте, мәҙәниәте, сәнғәте, һөнәрҙәре һәм кәсептәре, йырҙары һәм бейеүҙәре, халыҡ театрҙары һәм йола байрамдары - ошо уникаль хазинаны һаҡлаусы һәм артабан үҫтереүсе шәхестәр. Сәрүәр Сурина "Хазина" беремәһендә эшләү дәүерендә, республиканың барлыҡ район һәм ҡалаларында, Рәсәйҙең милләттәштәребеҙ көн иткән күп төбәктәрендә булып, [[башҡорт]] халҡының күп яҡлы ижад өлгөләрен табыуға, уларҙы киләсәк быуындар өсөн һаҡлауға һәм пропагандалауға тос өлөш индерә. Ул ижад иткән телевизион тапшырыуҙарҙың бер өлөшөн - 800-гә яҡын видеояҙманы Ютуб каналында "Сарвар Сурина" сайтында ҡарарға була. Ул халыҡ ижадының аҫыл үрнәктәрен сағылдырыусы айырым ижадсылар һәм фольлор коллективтары тураһында «Тыуған яҡ байрамдары», «Халыҡ оҫталары», «Туған тел дәрестәре» исемле тапшырыуҙар циклдарын әҙерләй. Уларҙа ижадсының тормошҡа киң һәм заманса ҡарашы, туған телгә, халҡыбыҙҙың тарихына, мәҙәниәтенә, ауыҙ-тел ижадына һәм әҙәбиәтенә ихтирамлы һәм һаҡсыл тойғолары сағыла. Бер үк ваҡытта был тапшырыуҙарҙа журналистың йор тасуирлы теле, бай лексикаһы ярылып ята. «Уҙаман», «Заң», «Шәхес» тигән баш аҫтында С. Р. Сурина үҙенең авторлыҡ программаларын эфирға сығара. Тапшырыуҙарҙа башҡорт халҡының арҙаҡлы ул-ҡыҙҙарының эшмәкәрлеге, уларҙың ғибрәтле-фәһемле яҙмыштары, оло ваҡиғалар шаңдауы һәм бөгөнгө заман проблемалары күрһәтелә. Был рубрикалар аҫтында [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Жәлил Кейекбаев]], [[Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы|Рамаҙан Өмөтбаев]], [[Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы|Зәйнәб Биишева]], [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы|Фатима Мостафина]], [[Салауат Дәүләтбаев]], [[Земфира Сәхипова]], [[Камил Әхиәров]], [[Суфиян Поварисов]], [[Хәлимә Ҡорбанаева]], [[Әкрәм Бейешев]], [[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы|Рим Йәнғужин]], [[Сәлимә Түлебаева]], [[Фуат Биишев]], [[Ғөбәйҙулла Илишев]], [[Псәнчин Вәли Шәғәли улы|Вәли Псәнчин]], [[Флүрә Аҙнабаева]], [[Ғайса Хөсәйенов]], [[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Нәжибә Мәҡсүтова]], [[Азат Айытҡолов]], Хәнифә Әбүбәкерова, Миҙхәт Байрамғолов, Вәсилә Садиҡова, Әсмә Усманова, Дамир Вәлиев һәм башҡалар хаҡында телевизион портреттар әҙерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты БРГИ-1 (2018) * «Ал да нур сәс халҡыңа» — Бөтөн донъя башҡорттары башҡарма комитеты миҙалы (2017) * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2013) * Рәсәй Федерацияһы Журналистар Союзы Почёт грамотаһы (2011) * [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (2007)<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}</ref> * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф алдынғыһы (2007) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) * Күгәрсен районының [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]]һы лауреаты (2001) === Шағир, яҙыусы һәм драматург === {{Hider|title = ''Башҡала театрҙарында:''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Алтын балта» (Йәш тамашасы театры, 1992, режиссеры Йәмилә Әбсәләмова), * «Заятүләк менән Һыуһылыу» (Башакадемтеатр, 1999, режиссеры Раушания Назарова), * «Янһарының тылсымлы санаһы»(Ҡурсаҡ театры, 2001, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Ҡаҙ батшаһы» (Ҡурсаҡ театры, 2003, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Аҫыл йөрәк» (Башакадемтеатр, 2003, режиссеры Рөстәм Хәкимов), * «Һыуһылыу әкиәте» (Милли йәштәр театры, 2005, режиссеры Илнур Муллабаев). * «Эҫе ҡар», Динис Бүләков повесы буйынса (Сибай «Сулпан» балалар театры, 2001, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Тылсымлы сана» (Сибай башҡорт драма театры, 2016). * «Урал легендалары. Торатау менән Ағиҙелһылыу», мюзикл (Стәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһе, 2019, режиссеры Лира Фәйзуллина). * «Ҡанифа юлы» (Сибай, «Сулпан» балалар театры, 2019, режиссеры Зиннур Сөләймәнов). * «Донъя бабай» (Сибай, «Сулпан» балалар театры, 2020, режиссеры Рөстәм Хәкимов). * «Абау, яусы килә!» (Салауат башҡорт драма театры, 2020, режиссеры Зиннур Сөләймәнов). * «Мамытбатыр менән Дәлеү Ғәйшә», Ҡашҡар ауылы тарихы (Сибай филармонияһы, 2021, режиссеры Сулпан Асҡарова); }} === Халыҡ театрҙары сәхнәһендә === {{Hider|title = {алыҡ театры сәхнәһендә|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Алтын балта» (Учалы районы Ҡорама өлгөлө балалар театры, 2000, режиссеры Ғаяз Ибраһимов). * «Тылсымлы хыял» (Дүртөйлө халыҡ театры, 2005), * «Аласабыр менеп кил, йәнем!» (Сәйетбаба халыҡ театры, 2005, режиссеры Зәйтүнә Зәйнышева), * «Сыңрау торна ҡаурыйы» (Ғафури халыҡ театры, 2005, режиссеры Кәримә Кайдалова), * «Гөлбәзир» (Балтас халыҡ театры, 2006, режиссеры Байрас Ибраһимов). * «Аҫыл йөрәк» (Ейәнсура өлгөлө балалар театры, 2016, режиссеры …). }} === Тәржемәсе === {{Hider|title = ''Сәрүәр Сурина тәржемәһендә классик драматургия әҫәрҙәре сәхнәлештерелә:''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * А.Островский («Глумов хатаһы йәки Дүрт аяҡлы аттың һөрөнгәне», 1998), * В.Шекспир («Лир король» , 2001), * К.Гольдони («Ике байға бер шомбай», 2002), * Ф.Бүләков («Саҡ-Суҡ ҡиссаһы» 2005; «Эх, күгәрсенкәйҙәрем!», 2008), * Н .Абдыкадыров («Сыңғыҙхандың һуңғы төйәге», 2005; «Тылсымлы сәңгелдәк», 2006). * Назим Хикмәт («Йүләркәй», 2009), * Владимир Ольшанский («Ун өсөнсө йондоҙ», 2011), * Вл. Гуркин («Саня, Ваня һәм дә Римас», 2010). Сәрүәр Сурина театр терминдарының башҡорт теленә ярашлы ҡулланышын эҙләй. Актёрлыҡ оҫталығы хаҡында «Ғәмәл» әсбабын (Таңсулпан Бабичева, 2000) тәржемә итә һәм русса-башҡортса сәхнә терминдары һүҙлеген төҙөй. Башҡорт академия драма театрының 85 йыллыҡ тарихын сағылдырған «Театр юлы» китабын (Суфия Күсемова, 2005) тәржемә итә. Башҡорт академия драма театрының 100 йыллығына ҡарата «Башҡорт театры» (Айһылыу Сәғитова, Гөлсәсәк Саламатова, 2019) китабын руссанан башҡортсаға тәржемә итә. Башҡортостан театр белгестәре Айһылыу Сәғитова, Һөйөндөк Сәйетов, Рида Буранова, Ирина Шәмсетдинова, Элвира Дәүләтбирҙина, Әлиә Мәмбәтова, Элвира Әбдрәҡиповаларҙың башҡорт театры тарихы, билдәле режиссерҙары һәм актерҙары хаҡында яҙмаларынан тупланған баҫма 2020 йылда «Рәсәйҙә иң яҡшы театр тураһында китап» исеменә лайыҡ була. }} === Сценарист === {{Hider|title = ''Байрамдар, юбилейҙар сцерарийҙары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = ;Республика мәҙәни-фольклор байрамдары: * «Салауат йыйыны» («Салауаттың үлемһеҙлеге», 2004, Салауат районы, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Салауат йыйыны» («Ҡот тәңкәһе беҙҙә, Салауат!», 2005, Салауат районы, режиссёры Альмира Ҡыуатова); * «Салауат йыйыны» («Салауат доғаһы», 2008, Салауат ҡалаһы, режиссёры Азат Йыһаншин); * «Салауат йыйыны» («Батыр тыуған көн», 2009, Өфө ҡалаһы, режиссёры Рөстәм Хәкимов); * "Аҡмулланың аҡ юлдары" ("Светлые дороги Акмуллы") - мәғрифәтсенең тыуыуына 175 йыл, режиссеры Кәримә Кайдалова (2006); * «Сәйетбаба башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәген асыу һәм Шәжәрә байрамы», режиссеры Кәримә Кайдалова (2004); * «Ғафури ҡойоһо» («Мәжит Ғафуриҙең тыуыуына 125 йыл», режиссеры Кәримә Кайдалова, 2006); * "Сәләмәт бул, Сәйетбаба!" - "Шэжэрэ села Саитбаба" - 300 йыллығы, режиссеры Кәримә Кайдалова, 2004); * «Ғафури ҡойоһо» («Мәжит Ғафуриҙең тыуыуына 125 йыл», 2006, режиссеры Кәримә Кайдалова); * «Йәш тауыштар» (әҙәби китап фестивале, 2006, 2007); ;Оло шәхестәрҙең юбилей һәм хәтер кисәләре: * «[[Динис Бүләков]]» («Хәтер кисәһе», 2001, режиссеры Азат Нәҙерғолов); * «Мостай Кәрим, 80 йәш» («Шағир инанған тик мәңгелеккә», 2004, режиссеры Азат Нәҙерғолов); * «Мәжит Ғафури, тыуыуына 125 йыл» («Сыңрау торна ҡаурыйы», 2006, режиссеры Кәримә Кайдалова); * «[[Зәйнәб Биишева|Зәйнәб Биишева,]] тыуыуына 100 йыл» («Йырҙарға тиң ил ҡыҙы», 2008, режиссеры Салауат Итбаев); * «Зәйнәб Биишева, тыуыуына 100 йыл» («Бейеш быуаты», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «[[Арыҫлан Мөбәрәков|Арыҫлан Мөбәрәков,]] тыуыуына 100 йыл» («Башҡорт сәхнәһе арыҫланы», 2008, режиссеры Гөлли Мөбәрәкова); * «[[Ишмулла Дилмөхәмәтов|Ишмулла Дилмөхәмәтов,]] тыуыуына 90 йыл» («Яңғырасы. йырым!», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Мостай Кәрим, тыуыуына 85 йыл» («Әйләнә донъя күсәре», 2009, режиссеры Таңсулпан Бабичева); * «Рәйес Низаметдинов, 50 йәшенә ижад кисәһе» («Ирәмәл бүләге», 2015, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Артур Туҡтағолов, 50 йәшенә ижад кисәһе» («Һаҡмар моңо», 2016); * «Роберт Заһретдинов, тыуыуына 80 йыл» («Сың», 2016, режиссеры Айһылыу Заһретдинова); * «Рәүеф Ғәзиз улы Кәримов» СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры, Салауат Юлаев ордены кавалеры, физкультура уҡытыусыһы, 60 йәшенә юбилей кисәһе («Атай ҙа булдың һин беҙгә», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «1-се мәктәп-интернат», 60 йыллығы тантанаһы («Интернатым — пар ҡанатым», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Ауаз» (Илеш районында көнбайыш, төньяҡ төбәктәрҙәге башҡорт фольклор коллективтары фестивале, 2014); * «Уйын» (Ҡырмыҫҡалы районында башҡорт милли уйындарының республика байрамы, 2016, режиссеры Рәйес Низаметдинов); * «Сәсән» (Өфөнөң Киров районы йәштәре кисәһе, 2016); * «Ғаилә ҡото» (Өлгөлө Башҡорт ғаиләләре йыйыны, башҡорт ғаиләһе көнө — 1 март, 2017, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Хәйбулла яғы батырҙары» (100-летие Республики Башкортостан — Историко-культурный марафон — Хайбуллинский район), 2018); * «Рәми Ғарипов», тыуыуына 90 йыл («Уҡ осошо — шағир ғүмере», БРГИ-1 театр студияһы, 2022, режиссеры Алмира Ҡыуатова); }} === Башҡортостан телевидениеһы фондында һаҡланған фильмдар=== {{Hider|title = ''Сценарийҙар исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Халҡым өмөттәрен һаҡлаған йорт» - «Дом, где хранятся надежды моего народа» (1994, хр. 1 сәғәт ) видеояҙмаһы Башҡортостан телевидениеһының алтын фондына ингән. 1-се мәктәп-интернаттың тарихы, уҡытыусылары һәм уҡыусылары тураһында С.Р.Сурина өс тиҫтәнән ашыу репортаждар, очерктар, фильмдар әҙерләй. * [[Миәкә районы|«Толпар атым — уң ҡанатым» (1986) һәм «Яугир ат Керчь» (2000) телеҡиссалары - Миәкә районы]]ндағы «Большевик» колхозының ([[Илсеғол (Миәкә районы)|Илсеғол]] ауылы) 112-се [[Башҡорт атлы дивизияһы]] составында Дондан Эльбаға тиклем һуғыш юлы үтеп, Башҡортостанға кире әйләнеп ҡайтҡан «Керчь» ҡушаматлы ат тураһында ; * «Пеликандарҙың төньяҡ баш ҡалаһы Берҡаҙан» (2000) экологик фильмы - [[Дәүләкән районы]]ндағы ҡасандыр берғаҙандар (пеликандар) төйәк иткән «Берҡаҙан» һаҙлығы яҙмышына арнала; * "Ырғыҙ ҡыҙы" - "Дочь Иргиза" - Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина тураһында (2001); * "Илдә ҡалды яҡтыһы" - "Свет на земле" - Зәйнәб Биишева яҙмышы хаҡында (2001); * «Миәкә йәйғоро — аҫалы балаҫ» (2001) этнографик фильмы - Миәкә районы туҡыу-һуғыу һөнәре оҫталары хаҡында; * «Башҡортостан аҫалары» телерепортаждары (2014, 2016) - балаҫ һуғыусыларҙың республика фестивалдәре Әлшәй районында; * «Уралдың тамбурлы сигеү оҫталары» (2005) телевизион фильмдары төньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ башҡорт төбәге хазинаһы; * «Аҡмулланың аҡ көндәре» - Миәкә районында мәғрифәтсе-шағир Аҡмулла көндәре (2006, 2008); * «Башҡорт һүҙлеген төҙөүселәр»(2000) - тел ғалимы, тарих фәндәре кандидаты Әкрәм Бейеш етәкселегендә БР-ның Тарих, Тел, Әҙәбиәт институты хеҙмәткәрҙәре төркөмө; * [[Урал батыр эпосы|«Урал батыр» эпосын]] яттан һөйләүсе мәктәп уҡыусыларының республика бәйгеләре хаҡында (1998-2018йй., 40-тан ашыу тапшырыу), * «Донъяның аҡ кейеҙе» - башҡорт кейеҙен баҫыусыларҙың Әбйәлил районындағы семинарҙары, 30-лап тапшырыу (2000—2010); * «Тамға» республика байрамы" - башҡорт художестволы кейеҙ картина оҫталары ижады (2001-2016 йй.), * «Мәңгелек наҙ — башҡорт шәле» - дебет шәл бәйләүсе оҫталарҙың республика фестивалдәре, 10 тапшырыу, 2005, 2009); * «Йыһан көмбәҙе — башҡорт тирмәһе» - "Салауат йыйыны"нда республика тирмәләр бәйгеһе, 6 тапшырыу (2006—2010); * «Башҡорт китабы — Ҡояштан үрнәк» - Башҡорт китап нәшриәте бүлектәре, мөхәррирҙәре, нәшриәттең 90 йыллығы — (2009); * «Китабеннас» - «Инеш», «Башинформ», «Ғилем» нәшриәттәре эше, боронғо ҡулъяҙмалар яҙмышы, 15 тапшырыу (1999—2003); * «Алтын тирмә яҡтыһы» (Свет «Золотой юрты» - Башҡортостандағы 120 халыҡ театрының ижады, 30 тапшырыу, (1998—2009); * «Алтын һуҡмаҡ» - Башҡортостан мәғрифәтселәре мираҫы хаҡында телеочерктар (2009, 2010); * «Шағирҙың күңел баҡсаһы» - "Цветущий сад души поэта" - башҡорт шағиры [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Шәйехзада Бабич]] хаҡында телеспектаклдәр (2006); * «Кинйә абыҙ васыяты» - «Завещание Кинзи-абыза» - башҡорт батыры Кинйә Арсланов хаҡында телефильм (2007); * «Бейеш быуаты» - «Век Бииша» - Зәйнәб Биишева ижады тураһында телефильмдар (2007); * «Туған тел тылсымы» - «Волшебство родного слога» - Фуат Биишев тураһында (2010); * башҡорт фольклор ансамблдәренең бөтә Рәсәй фестивалдәренән репортаждар теҙмәһе — «Ашҡаҙар таңдары» (2006, 2008, 2011); * «Бер ауылдың тарихы» - "История одного села" - телевизион рубрикаһында (2010-2012) Сурина республиканың көнбайыш төбәгендәге башҡорт ауылдары халҡы һәм уларҙың тарихи хәтере һаман да саф, төплө булып, башҡорт тамырҙарын онотмауы хаҡында утыҙҙан ашыу тапшырыуҙар теҙмәһе әҙерләй. 18-се быуатта Башҡортостанға припущенник булып күсеп килергә мәжбүр булған сарайлы-мең ырыуы башҡортары Миәкә районының Шатмантамаҡ, Елдәр, Сатый, Баязит, Кәркәле, Ҡасыған ауылдарына нигеҙ һалған, шулай уҡ Бишбүләк районы Айыт, Елбулаҡтамаҡ, Мораҙым, Дүсән, Исекәй, Ҡасҡын ауылдары тарихы буйынса тапшырыуҙар әҙерләй. Балтас районы Сәйтәк, Ҡарыш, Иҫке Балтас, Маты, Тушҡыр ауылдары тарихы яҡтыртыла, «Они видели Победу» телеҡиссалары әҙерләнә (2010—2012 йй.); * 2011—2016 йылдарҙа «Орнамент» телепроекты аша халыҡ һөнәрмәндәре, йолалары, фольклор йыйындары, шәжәрәселәр һәм шәжәрә байрамдары, һәләтле ижади төркөмдәр тураһында йөҙ илле фильм һәм махсус репортаждар аҙна һайын эфирға сыға. Ошо ысынбарлыҡ-рухиәт бәйләнешен сағылдырған телевизион ҡиссалар тамашасыларҙың оло ҡыҙыҡһыныуын уята. Башҡорт халҡының бай рухи мәҙәниәтен төрлө яҡлы итеп күрһәтеүе менән киләсәк быуындар өсөн оло әһәмиәткә эйә. <!-- Был уникаль йылъяҙмаларҙы Интернетта Ютуб сайтында «Школа-интернат-1» йәки «БРГИ-1» плейслисты аша эҙләп табырға мөмкин. Плейлистарға һылтанма эшләргә кәрәк. Энциклопедияла бындай һөйләм яҙылмай.--> }} == Баҫылған китаптар == * "Кем кеҫәлде тәмлерәк бешерә?" Балалар өсөн әкиәттәр йыйынтығы. — Өфө: Китап, 1994. — 26 бит. * «Сыйырсыҡ тәсбихе». Балалар өсөн пьесалар, шиғырҙар, әкиәттәр йыйынтығы. — Өфө: Китап, 2001. — 176 бит. * «Аҫыл йөрәк». Пьесалар, сценарийҙар. — Өфө: Китап, 2007. — 480 бит. * «Талисман счастья» — «Ҡот тәңкәһе». Пьесы, драматические композиции, сценарии литературных вечеров и фольклорных праздников. Уфа, «Китап», 2009, - 450 с. * «Волшебный узелок» — «Тылсымлы төйөнсөк». Стихи для детей. Уфа, "Китап", 2024 г. 165с. * «Моң көмбәҙе» — «Купола мелодий». Сборник сценариев для республиканских народных праздников. «Самрау». Уфа, 2017, 240с. * «Биҙәктәрҙе кем яһаған?». Әкиәттәр. Китап. Өфө, 2018, 75 б. — «Кто создал узоры?». Сказки. Уфа, 2018, 75с. * «Хоҙайҙан маҡтау» — «Хвала от Бога». Очерки, рассказы, сценарии фильмов о мастерах народных промыслов. Уфа, 2018, 210с. * === Сәрүәр Сурина төҙөгән һәм ойошторған китап баҫмалары: === {{Hider|title = ''Баҫмалар исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Ырғыҙ ҡыҙы». Мәғариф министры Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина (1913—1998) тураһында иҫтәлектәр (42 авторҙан интервью), фотографиялар. Өфө, «Педкнига», 2013 й.2, 263 б. * «Первый Президент Республики Башкортостан Муртаза Губайдуллович Рахимов. Библиографический указатель.» Уфа, 2014, 170 с. Сост. С. Р. Бишева и С. Р. Сурина. * «Жизнь вопреки». "Элиза Мугафаровна Ахмерова. Воспоминания, фотовкладыши. Уфа, «Педкнига», 2014 г., 226 с. * «Иҫтә, һаман да иҫтә Оло Эйек буйҙары». Роза Арғынбаева иҫтәлектәре, документаль фотолар. Өфө, «Педкнига». 2017 й. * «Бөрйән йөрәге». Детдом яҙмалары. Беренсе китап. Керамика рәссамы, скульптор Фәүзиә Усманова (1942) яҙмышнамә. Өфө, «Самрау», 2015, 156 б. * «Бөрйән йөрәге» «Киске Өфө» һабаҡтары. Гәзит мәҡәләләре, фотографиялар. Өфө, «Самрау», 2015, 220 б. * «Тайсын хикмәттәре». Рәмилә Тайсынова (1962) йыйған һәм башҡортсаға тәржемә иткән ғибрәтле хикәйәттәр, көләмәстәр йыйынтығы. Өфө. «Самрау», 2018 й., 260 б. * «Северное сияние». Ветеран труда Аниса Иншакова. Рассказы о вахтовиках на Севере. Уфа, «Самрау», 2017. 240 с. * «Йырлы йөрәк». Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Шәрип Фатихов (1926—2018). Шиғырҙар, иҫтәлектәр, фотолар.Өфө, «Самрау», 2018, 232 б. * «Колосья моего поля». Салихьян Шарипов. "Стихи и авторские фотографии. Уфа, «Инеш», 2018, 150 с. * «Хәтер ҡуҙҙары». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 1-се китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Педкнига», 2017 й., 230 б. * «Юлдашым — оло юл башым». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 2-се китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Самрау», 2018 й., 260 б. * «Йәшәү ҡәҙере». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 3-сө китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Самрау», 2019 й., 232 б. * «Рәмил Мәжитов хаҡында һүҙ». Хәтернамә. Иҫтәлектәр, шиғырҙар, фотолар, мәҡәләләр. Өфө, «Инеш» 2021 й., 294 б. * «Яугирҙың ҡуйын дәфтәре». Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Зәйнулла Сәлимов. Шиғырҙар, мәҡәләләр. Өфө, «Самрау», 2022 й, 172 б. * «Һөйөү вәғәҙәһе», Юрик Салдыев, Ҡәнифә Салдыева. Шиғырҙар, иҫтәлектәр. Өфө, «Самрау», 2022 й., 202 б. }} == Телефильмдәрҙең видеояҙмалары == * .[http://www.youtube.com/watch?v=Zjq8E0zHSug «Берҡаҙан» һаҙлығы] (Асылыкүл, Дәүләкән, реж.Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр.22 мин., 2000). * [http://shubino-video.narod.ru/news/bashkirskij_film_tolpar_atym_un_kanatym_smotret_onlajn/2015-01-29-642 «Толпар атым — уң ҡанатым»] (Керчь, Миәкә, реж.Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр. 20 мин., 2001). * [http://www.youtube.com/watch?v=enEQI-nFKDg «Миәкә йәйғоро — аҫалы балаҫ»] (Мастерицы тканых паласов, реж. Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр. 32 мин., 2001). * "Тамбур ҡайыуы" - ""Вышитая песня" (Тамбурное шитье башкир на северо-востоке, реж.Наиль Хамитов, хр.26 мин., 2003). * [http://www.youtube.com/watch?v=GeQA2v9nJJk «Тамға» кейеҙ байрамы] (Семинар мастеров башкирского войлока, Абзелил, реж. Наиль Хамитов, БСТ, хр. 1 ч., 2008). * [http://www.youtube.com/watch?v=ZA0Fvgf3MGE «Башҡорт шәле»] (Мастера башкирской шали, фестивали, Уфа, реж. Наиль Хамитов, БСТ, хр. 1 час, 2010). * "Кинйә абыҙ васыяты" <nowiki>https://youtu.be/MDvjS4igSF4</nowiki> (Кинйә Арыҫланов. реж.Әнүәр Нурмөхәмәтов, БСТ, хр. 1 час. 2008). * "Билән йыйыны" (Өфө йылғаһы буйы башҡорттары, 2014 - 2 бүлектә, 2016 - 2 бүлектә, 2018 - "Орнамент" циклында. Реж.Н.Хамитов). * «Все будет хорошо» (Флорида Хусаиновна Кудашева. Цикл «Автограф» БСТ, хр. 26 мин. 2017). * «Добро возвращается» (Лиза Киямовна Агадуллина, цикл «Автограф» БСТ, хр. 26 мин. 2021). == Гәзит һәм журналдарҙағы мәҡәләләре == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * '''"Ағиҙел", "Шоңҡар" журналы:''' * «Илаһи ихласлыҡ» (Зәйнәб Биишева — тыуыуына 115 йыл). «Ағиҙел», 2023, № 1, 58-70-се биттәр. * «Сабата, бишмәт, тупый, ҡалпаҡ, сеңләү…» (Сания Усманова, Балаҡатай), «Шоңҡар», 2017, № 10, 22-27-се биттәр, фото. * «Башҡорт аҫалы балаҫы» (төрҙәре, фестиваль). «Шоңҡар», 2018, № 1, 43-47-се биттәр, фото. * «Аҡ кейеҙем аҡ бәхеттәр юрай…». «Шоңҡар», 2018, № 7, 43-49-сы биттәр, фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Шоңҡар», 2018, № 4, 39-51-се биттәр, фото. *'''«Башҡортостан ҡыҙы» журналы:''' * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 7, 318-19-сы биттәр (1-се бүлек), фото. * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 8, 326-27-се биттәр (2-се бүлек), фото. * «Аҫалы балаҫ — донъя йәме». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 9, 26-27-се биттәр (3-сө бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 10, 30-31-се биттәр (1-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 11, 22-23-сө биттәр (2-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 12, 28-29-сы биттәр (3-сө бүлек), фото. * «Һуҡма шәл». «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 1, 28-29-сы биттәр (4-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 2, 28-30-сы биттәр (5-се бүлек), фото. * «Түңгәүер моңо» (Фәриҙә Күҙәшева, Баймаҡ, Әбделкәрим). «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 6, 28-29-сы биттәр, фото. * «Туҡ тулҡына йөрәктәрҙә» (Гөлназ Гәрәева, Ырымбур өлк., Иҫке Юлдаш а.). «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 7, 12-13-сө биттәр, фото. * «Ауыл ҡото — Мөслимә» (Мәсәлимова, Әбйәлил)."Башҡортостан ҡыҙы", 2019, № 8, 12-13-сө биттәр, фото. * '''«Ватандаш» журналы:''' * «Ҡобайырға тереһыу бөркөп…» («Урал батыр» эпосын башҡарыусылар конкурсы тарихы) «Ватандаш», 2017, № 6, 142-154-се биттәр. * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Ватандаш», 2017, № 8, 162-168-се биттәр, фото. * «Илгә иман саҡырыусылар ҡоро» (Сибайҙағы мөнәжәтселәр бәйгеһе). «Ватандаш», 2017, № 12, 163-173-сө биттәр. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә» (эссе). «Ватандаш», 2018, № 4, 164-178-се биттәр, фото. * «Хранительницы народного искусства» (тамбур). «Ватандаш», 2018, № 7, стр.187-198 (перевод на англ.яз. Ф.Юнусовой), фото. * «Аҡ кейеҙем…» (Башҡорт халыҡ кәсебен тергеҙеү) «Ватандаш», 2018, № 9, 182-195-се биттәр, фото. * «Ғүмер — иртәнге төш» (Фәүзиә Усманова). «Ватандаш», № 1, 119-139-сы биттәр, фото. * «Бөрйән йөрәге» (Фәүзиә Усманова), «Ватандаш» журналы, 2019, № 2., фото. * «Парень с берегов Сакмары» (Артур Шайхитдинович Сурин). «Ватандаш», 2019, № 4, стр.200-2004. (псевдоним Кинзя Мазитов). * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Асма Маулембирдеевна Усманова, Хәйбулла). «Ватандаш», 2019, № 5, стр.59-79. * «Толпар атым — уң ҡанатым» (Керчь тигән ат тарихы, Миәкә). «Ватандаш», 2020, № 5. * '''"Башҡортостан" , «Республика Башкортостан», «Вечерняя Уфа» гәзитендә:''' * «Телесоратник культпроектов» (Айгуль Багамановна Усманова). «Республика Башкортостан», 23 сентября 2021г., № 110, стр.5. * «Щедрая яблоня Элизы Мугафаровны» (Элиза Ахмерова). «Вечерняя Уфа», 21 февраля 2020г., № 12, стр.18. * "Батырҙың таш ҡоймаһы" (Советтар Союзы Геройы Ахмәтғәлин, Учалы). "Башҡортостан" гәзите, 2020, 9 май. * '''Киске Өфө" гәзитендә:''' * [http://bashgazet.ru/obshestvo/11727-vzm-shle.html «Вәзәм шәле».]"Киске Өфө", 2016. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308235916/http://bashgazet.ru/obshestvo/11727-vzm-shle.html |date=2016-03-08 }} *"Халыҡ ижадын өйрәнеүсе һәм яратыусы" С.Сурина менән М.Хабилова әңгәмәһе. "Диалог" рубрикаһы. 2018, №7, 11-12-се б. * «Урал батыр бөрккән тереһыуға…» (Респ. конкурсына 20 йыл). «Киске Өфө», 2018, № 27, 11-се бит. * «Моңло ла һуң башҡорт доғаһы!» (Төбәк-ара 6-сы Мөнәжәтселәр конкурсы, Сибай). «Киске Өфө», 2018, № 42, 12-13-сө биттәр. * «Ҡышбабай таяғы» (яңы йыл тамашаһы өсөн пьеса). «Киске Өфө», 2018, № 48, 10-11-се биттәр. * "Туған тел тылсымы" (Фуат Биишев тураһында). "Киске Өфө", * «Фатима инәй». [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] гәзите, 2019, № 2 (836), 12-18 ғинуар. * «Бөрйән йөрәге. Фәүзиә апай китап яҙҙы». «Киске Өфө», 2019, №13, 12-се бит. * «Илаһи ихласлыҡ» (Зәйнәб Биишева) «Киске Өфө», 2019, № 17, 11-12-се биттәр. * «Быуат аръяғынан сәләм, йәки Круковский бөгөн кемде һайлар ине»."Киске Өфө", 2019, № 21, 11-12-се биттәр. * «Гәләбәштә…» (башҡорт милли кейемен тергеҙеүселәр фестивале, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2019, № 26, 12-13-сө биттәр. * «Көмөш күлдәр илендә» (Силәбе өлкәһе башҡорттары). «Киске Өфө», 2019, № 39, 12-15-се биттәр. * «Халҡыбыҙ әмәле — үҙ еребеҙ үләне». (Бөйҙә ауылында ағинәйҙәр йыйыны, Учалы). «Киске Өфө», № 40, 11-12-се биттәр. * «Иҙелбашы — аҡ ниәттәр башы» (Белорет районы ағинәйҙәре йыйыны). «Киске Өфө», 2019, № 41, 11-12-се биттәр. * «Күперҙәр һәм ҡапҡалар». (М.Кәрим «Оҙон-оҙаҡ баласаҡ» спектакленә рецензия, МЙТ). «Киске Өфө», 2019, № 41, 11-12-се биттәр. * «Те яҡҡамы, бы яҡҡамы?» (М.Кәрим тураһында иҫтәлектәр). «Киске Өфө», 2019, № 42, 11-12-се биттәр. * «Ейәнсураның Аҡьегете менән Аҡйондоҙо кем?» (Башҡорт гимназияһы). «Киске Өфө», 2019, № 43, 12-се бит. * «Тамсыларҙа диңгеҙ сағыла». (Диалог: БРГИ-1 75 йыллығы уңайынан)."Киске Өфө", 2019, № 46, 11-12-се биттәр. * «Күкрәүҙәрен тойоп замандың. Башҡорт театры тарихынан» (А.Сәғитова мәҡәләһенән тәржемә). «Киске Өфө», 2019, № 47, 12-се б. * «Һин янмаһаң, мин янмаһам». (Рәйес Түләк т-да Әмир Әминев)."Киске Өфө", 2019, № 49, 11-се бит. * «Башҡорт шәле» (Төрҙәре, халыҡ клубтары). «Киске Өфө», 2019, № 50, 12-се бит. * «Аңлы ғүмер артынан» (Гусевка, Ишкилде ауылы, Әбйәлил). «Киске Өфө», 2019, № 50, 13-сө бит. * «Ҡиссаи-Түләк» (шағир Рәйес Түләк). «Киске Өфө», 2019, № 51, 10-11-се биттәр. * «Бер күрешеү — бер ғүмер» (Мерәҫ ауылы ағинәйҙәре, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2020, № 1, 11-се бит. * «Түңгәүер хәситәһе» (Хафиза Амантаева, Йылайыр). «Киске Өфө», 2020, № 1, 16-сы бит. * «Башҡортостан — гөлбостан, тип йырларға...». (БАДТ, Ҡадир Даян пьесаһы б-са спект. рецензия). «Киске Өфө», 2020, № 7, 13-сө бит. * «Өс тағанға таян» (рәссам-дизайнер Роза Рафиҡ ҡыҙы Юлдашбаева). «Киске Өфө», 2020, № 11, 8-9-сы биттәр. * «Күҙгә күренмәгән һалдат» (Башдрамтеатр спектакленә рецензия). «Киске Өфө», 2020, № 11, 11-се бит. * «Булыр илдең балалары Рәми мәктәбендә». (Шағир ис.премия тапшырыу. Кинйә Мәзит). «Киске Өфө», 2020, № 11, 14-се бит. * Баймаҡ, Иҫке Сибайҙа осрашыу. «Киске Өфө», 2020, № 15, 11-12-се биттәр. * «Булдыҡлы, егәрленең фекере киң, теле лә бай» (Сания Усманова, Балаҡатай). «Киске Өфө», 2020, № 27, 11-12-се биттәр. * «Бөрйән сергетышы». (Монасип, Собханғол, Кейекбай ауылдары). «Киске Өфө», 2020, № 29, 11-12-се биттәр. * «Беҙҙең мәҙәниәт министры» (Әминә Ивнәй ҡыҙы Шафиҡова). «Киске Өфө», 2020, № 33, 8-10-сы биттәр. * «Сәсән ташы» («Урал батыр» ҡобайырын яҙып алыуға 110 йыл). «Киске Өфө», 2020, № 33, 11-се бит. * «Вәзәм сәкәне» "(Артур Сурин исеменәдге кубок турниры, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 4, 11-се бит. * «Бәндәбикә рухташтары» (Күгәрсен, Мәҡсүт ағинәйҙәре). «Киске Өфө», 2020, № 6, 11-се бит. * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Әсмә Усманова, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 13, 12-се бит (1-се бүлек). * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Әсмә Усманова, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 14, 11-се бит (2-се бүлек). * «Салы ҡошо һағындырғайны» (Р. Н. Гунтекин «Салы ҡошо», спект. рецензия, Кинйә Мәзит, МЙТ). «Киске Өфө», 2020, №13,13-сө бит. * «Яугир ат кәрәк!» (Керчҡа һәйкәл. Миәкә)."Киске Өфө", 2020, № 16, 11-се бит. * «Квантун һалдатын йәлләгән башҡорт егете» (Салихйән Дәүләтбирҙин, Бөрйән). «Киске Өфө», 2020, № 18, 11-12-се биттәр. * «Селтәр» саң ҡаға. (Диалог: Милли кейем. Әлфиә Әхтәриева, Фатима Хәйретдинова). «Киске Өфө», 2020, № 21, 11-12-се биттәр. * «Шәүрә Мортазина. Легендар атаһының лайыҡлы ҡыҙы». (Айһылыу Сәғитова мәҡ-нән тәржемә). «Киске Өфө», 2020, № 26, 12-се бит. * "Туризм беҙгә төҫмө?" (Диалог: Салауат Тагирович Нафиков, РБ Туризм, министр). "Киске Өфө", 2020, № ..., 11-12-се бит. * «Кем ҡайыған үрәнәген…» («Тамбур», «Ете елән», «Ханымдар», Роза Юлдашбаева, Балаҡатай). 2020, «Киске Өфө», № 40, 11-се бит. * «Башҡорт кейеме — иң йөкмәткелеһе» (Диалог. Юлай Ғәлиуллин, Сәлимә Усманова). «Киске Өфө», 2020, № 42, 11-12-се биттәр. * «Ҡиссалар һәм доғалар юлы» (Хөрмәтулла Үтәшев китабы). «Киске Өфө», 2021, № 11, 14-се бит. * «Беҙ ағартмаһаҡ, кем ағартыр донъяны?» (Икенсе Этҡол, Ниғәмәт ауылы, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 12, 11-12--се бит. * «Уратауға ҡот ҡайтарыр Салауат» (Салауат Щербаков т-да Г.Батталова фильмына рецензия). «Киске Өфө», 2021, № 13, 11-се бит. * «Бер һапҡа һапланып» (Балан байрамы, Стәрлетамаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 13, 12--се бит., * «Димсе диңгеҙ кистерә». (Сәрүәр Сурина «Абау, димсе килә!» спект. рецензия, Динә Бәширова). «Киске Өфө», 2021, № 13, 14-се бит. * «Кемдәр генә ғашиҡ, ай, булмаған!». (Визажист Элеонора Ғәлләмова). «Киске Өфө», 2021, № 16, 11-се бит., * «Аптыранығыҙмы? Аптыраманыҡ!» (Ишмырҙа-Юкәләр ағинәйҙәре, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 16, 11-12--се бит., * "Боронғо Атайсалдың бөгөнгө заңы" "(Иҫке Сибайҙа осрашыу. Баймаҡ)."Киске Өфө", 2021, № 17, 11-12--се бит. * «Көйөргәҙелә бер ғүмер» (Ағинәйҙәрҙең йола байрамы, Ермолаевка). «Киске Өфө», 2021, № 30, 11-12--се бит. * «Музыка белгесе ниндәй була?» "Киске Өфө" (Диалог: Гөлназ Салауат ҡыҙы Галина). 2021, № 32, 11-12-се биттәр. * «Замандаш» экспедицияһы. «Киске Өфө», № }} == Әҙип тураһында == {{Hider|title = ''Китаптар һәм радиотапшырыуҙар''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Р. Камалов. «Драматурги — люди с детской душой» — «Драматургтар — бала күңелле кешеләр». «Башкортостан», 1998, 20 февраль. * Г. Ҡотоева. «Из тысячей чудес состоит мир» — «Мең мөғжизә бит ул донъя». «Башҡортостан ҡыҙы», 2004. * Т. Лотфуллина. «Могла быть певицей» — «Йырсы була алыр ине». «Аҙна». 2005, 16 сентябрь. * С. Абузаров. «Потрясающее зрелище»- «Йән тетрәткән тамаша». «Башҡортостан», 2005, 15 сентябрь. * Э. Халикова. «Обыкновенное чудо». «Ватандаш». 2006-5. * Л. Абдуллина. «Балаларға рәхмәтле». «Йәшлек», 2008, 21 сентябрь. * Ә. Үтәбай. "Сәрүәр Сурина: «Ынтылам гел Яҡтыға, ышанам гел Яҡшыға…». «Ағиҙел», 2017, № 12, 138-144-се биттәр. * Л.Кирәева "Сәрүәр Сурина: «Йылы һүҙ — йән аҙығы, тере һүҙ — тел асҡысы, ихлас һүҙ — йөрәк асҡысы…» «Ағиҙел», 2022, № 12. === «Юлдаш» һәм «Ашҡаҙар» радиоһы фондындағы тапшырыуҙар: === * «Һүҙ ҡәҙере» рубрикаһы (алып барыусыһы Әлфиә Батталова). «Ҡыш һәм ҡар тураһында» Сәрүәр Сурина. 4 тапшырыу. (2009). * «Илаһи ихласлыҡ» Зәйнәб Биишева тураһында иҫтәлек. С. Сурина уҡый. (2008). * «Балалар өсөн әкиәттәр». Сәрүәр Сурина уҡый. (2014). * «Халыҡ моңдары». Сәрүәр Сурина башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара. Алып барыусыһы Зөмәйрә Сафина. (2014). * «Ике йондоҙ». Алып барыусыһы Әхмәр Үтәбай менән Сәрүәр Сурина «Ашҡаҙар» радиоһында. (2013). * «Беҙҙең донъя» Алып барыусыһы Фәрзәнә Аҡбулатова менән Сәрүәр Сурина әңгәмәһе. (2014). }} == «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы фильмдары == == '''1. Эпос  “Урал-Батыр”.''' '''Репортажи и фильмы С.Р.Суриной в фонде БСТ и  Ютубе (Республиканский конкурс исполнителей эпоса) 1994-2018гг.''' == # # Әкиәт йомғағы. Телепередача  Башкирский эпос  и сказка “Урал батыр”. Читает актер Фаяз Султанов.  Автор иллюстраций Рафик Мырдашев (Мелеуз), 22 мин. 1994.  <nowiki>https://youtu.be/pkvwUICuFhw</nowiki>  Ред. С.Р.Сурина. Реж.Ф.Харисова.   # «Урал батыр-1996» Конкурс сказителей школьников эпоса «Урал батыр», Башгосфилармония Уфа, Организаторы  Минобразования, РЦНТ РБ, Хр. 39м.40с.,  26.07.96. Ред.   А.М.Сулейманов, реж. Ф.Н.Харисова, А.Х.Якупов. #  «Урал батыр-1997» 1-й  респ. конкурс юных сказителей. Уфа, гимназия муз. воспитанников (Баш.гим.-инт. им.Г.Альмухаметова). 07.02.97. Хр. 1ч. Ю.Гайнетдинов, А.М.Сулейманов, С.Р. Сурина, А.Х. Якупов. #  “Урал-батыр”-2000”. 2-й  респ. конкурс состоялся в Бурзянском районе в 2000 году, орг. Минобразования РБ, не сохранились записи. # «Урал батыр-2001» . 3-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Бурзянский район. Хр. 27мин. 10.07.01. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>  С.Р.Сурина, А.В. Ханов. # «Урал батыр-2002». 4-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Хайбуллинский район.  Хр. 43м.27с. 16.08.02. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> С.Р.Сурина, А.В. Ханов. #  «Урал батыр и мифология», научно-прак. конференция ИИЯЛ, 2003г. Уфа, Хр. 42м.30c. 06.06.2003. <nowiki>https://youtu.be/3V8zWCoeyNg</nowiki> С.Р.Сурина, А.В. Ханов. начало. Давлеканский р-н, продолжение спецрепортажа стерто. (Фануза Надршина и др.) # «Урал батыр -2003». 5-й республиканский конкурс сказителей «Урал батыр», Баймакский р-н. хр. 1ч.03м.21с. 06.09.2003. <nowiki>https://youtu.be/7uViby4wBfM</nowiki> С.Р.Сурина,  А.В. Ханов. # «Урал батыр”. Первый международный конкурс  сэсэнов и исполнителей эпоса к 115-летию Мухаметши Бурангулова,  14 ноября 2003, г. Баймак, реж. А.Ш.Куватова. Организатор РЦНТ РБ. хр. 55м.05c. 24.01.2004. <nowiki>https://youtu.be/O68vz2ri-EY</nowiki>  С.Р.Сурина,  А.В. Ханов. #   «Урал батыр - 2004». 6-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Зианчуринский р-н, ч.2-я. Хр. 42м.45с. 12.07.2004. Нет записи. Р.Абдуллина, Ф.Ильбакова. #    «Песнь Уралу-2005». 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 1-я. Хр. 40м.00с. 16.07.2005.  <nowiki>https://youtu.be/N0JXw-s_tfA</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #   «Песнь Уралу-2005». 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 2-я. Хр. 43м.47с. 17.07.2005. <nowiki>https://youtu.be/HTuZvVl2QlA</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. # «Песнь Уралу-2006». 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 1-я. Хр. 59м.25с. 22.07.2006. <nowiki>https://youtu.be/ZWGiNV18UPc</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #  «Песнь Уралу-2006». 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. (Стихи М.Акмуллы, конец фильма стерт). <nowiki>https://youtu.be/F6bBuT3KKSI</nowiki>  Урал батыр и М.Акмулла, Первый респ. конкурс исполнителей стихов Акмуллы, гран-при: Рида Тимершаехова, Илишевский район, 240 стихов! Хр. 40м.20с. 23.07.2006. # «Песнь Уралу-2006».  8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. Хр. 9м.21с. 23.07.2006.  (Конец второй части). <nowiki>https://youtu.be/5eLVWuJCC5A</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #  “Урал батыр и юные сказители” (1998-2005гг.) Исполнители эпоса, видеофильм. Хр. 1ч.27м.07с. 18.08.2007. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>   С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов. #  “Песнь Уралу-2007”. 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н,  ч. 1-я. 1ч.04м.47с. 22.09.2007 С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. #  “Песнь Уралу-2007”. 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н. ч. 2-я. 57м.22с. 23.09.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. # «Песнь Уралу-2007»9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н.  ч. 3-я (Конкурс чтецов - стихи Рами Гарипова (начало). 59м.16с.  13.10.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов. # «Песнь Уралу-2007». 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Стерлибашевский р-н, ч. 4-я (Конкурс чтецов - стихи Рами Гарипова (продолжение). 51м.38с.  21.10.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. #   “Урал батыр” (1997-2007гг.), видеофильм к 10-летию конкурса, ТО «Хазина» БСТ. Хр. 1ч.39м.45с. 13.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. # “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1-я  (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при), хр. 59м.05с. 19.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. На юбилейный вечер, посвященный 10-летию респуб. конкурса юных исполнителей башкирского народного эпоса-кубаира "Урал-батыр", собрались все организаторы, победители - обладатели гран-при и призовых мест на предыдущих состязаниях сказителей-школьников, начиная с 1997 по 2007гг. Автор сценария праздника и видеофильма Сарвар Сурина, реж-постановщик Альмира Куватова, директор праздника Эльвира Имангулова. Дом культуры совхоза "Рощинский" Стерлитамакского р-на Башкортостана, на родине героя Отечественной войны 1812г. Кахым турэ (Касим Мырдашев) #орнамент, #бст, #сарварсурина, (Румиль Азнабаев, Ахмет Сулейманов, Асия Гайнуллина, Венера Баймухаметова, (27:50), Миндебай Юлмухаметов (30:30), Гульсасак Турумтаева (45:00) гран-при 2002), Айрат Атангулов (45:10, гран-при 2003), Миляуша Ильясова (гран-при 2004, ), Александр Щуплов (гран-при-2006,  45:40, 46:03), Алия Газизова (гран-при -2005, 45:07), Василя Казаргулова (гран-при -2007, 47:05), Альмира Калагаева, Флюра Абсаликова (55:50)... #   “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч. 2-я. Хр. 1ч. 00м.17с. 20.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/RfrMals0Wyg</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов.   #  “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.3-я. Хр. 1ч.00м.35с. 26.07.2008. #   “Песнь Уралу-2009” 11-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Белебейский р-н, детский оздоровит. лагерь «Чайка». Хр. 1ч.14м.18с. 05 07.2009.  <nowiki>https://youtu.be/X0MfwEtozl4</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Н.Х. Хамитов. # "УРАЛ-БАТЫР" Конференция в г.Сибай. 2011г. (шестая конференция по эпосу “Урал-батыр”). II Международная научно-практическая конференция «Урал-батыр» и духовное наследие народов мира», посвященной Году укрепления межнационального согласия в Республике Башкортостан. 10-11 июня 2011 года в Сибайском институте (филиал) Башкирского государственного университета. Хр. 26 мин.30 с. 2010г. <nowiki>https://youtu.be/dLV8lMjjUEk</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Н.Х. Хамитов, Г.М.Азаматова. # '''“Урал-батыр-2010”.''' 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль ''' Передача 1. Часть 1 (6).''' Хр. 26 мин.'''2010г.''' <nowiki>https://youtu.be/RyErSqPi5fw</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. (Конец репортажа продолжается в другой записи: <nowiki>https://youtu.be/QwbNe-x2ifo</nowiki> ''' (конец 1-й части около 3 минут).''' # ''' '''“Урал-батыр-2010”. 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль.  Передача 1. Часть 2 (6). Хр. 26 мин. 2010г. <nowiki>https://youtu.be/acxc9ytFB4k</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. + Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 3 (6). 2010г'''.''' # '''“Урал-батыр-2010”.''' 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль'''.''' Передача 2. Часть 4(6). Хр. 26 мин. 2010г. Гран-при Алия Газизова. <nowiki>https://youtu.be/EQD7tzHM7_k</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. # “Песнь Уралу – 2011”. 13-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.1-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/MPaK6J_hKdc</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова. #  “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.2-я. Хр. 26 мин. Гран-при Газиз Ишмухаметов. <nowiki>https://youtu.be/4G8I0D7cBjM</nowiki>  2011. С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова. #  “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.3-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/TNNPGX7ffck</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова # “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.4-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/wJShvM72QKM</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова # “Песнь Уралу – 2012”.  14-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», город Сибай (ДОЛ “Юлдаш”, гран-при Инсаф Ямилев) Хр. 40мин. 2013. 40м.<nowiki>https://youtu.be/PQ18CchWJu8</nowiki>  Авторы Р.Сафарова, Н.С.Кинзябаева. # “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Первая передача на тему: “Юрты сэсэнов”. Хр. 13 мин., 2013. <nowiki>https://youtu.be/foMWA1LiLEU</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. # “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Вторая передача на тему: “Реликвии в юртах”. Хр. 13 мин., 2013.  <nowiki>https://youtu.be/9momxnrNzMQ</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова #  “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Третья передача на тему: “Родина сэсэна Альмухаметова”. Хр. 13 мин., 2013. <nowiki>https://youtu.be/vZatr8j26h4</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Первая передача на тему: “Исполнители эпоса”. Хр. 13 мин. 2014. <nowiki>https://youtu.be/nzXmWV3X0GA</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Вторая передача на тему: “Инсценировки эпоса”. Хр. 13 мин. 2014.  <nowiki>https://youtu.be/47L9D_djAyM</nowiki>    С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Третья передача на тему: “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” ”. Хр. 13 мин. 2014.  <nowiki>https://yout</nowiki>. u.be/7y59UTSnVMY  С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #  “Песнь Уралу – 2015”. 17-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район. 30 мин. 2015. С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. # “Песнь Уралу – 2016”. 18-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район.  30 мин. 2016. # “Песнь Уралу – 2017”. 19-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район.  30 мин. 2017. <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki>   три выпуска:  Н.Х.Хамитов, Айгиз-Тамыр. # “Песнь Уралу – 2018” 20-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район. ЮБИЛЕЙный – 20-летие конкурса. Парад в Бурзяне. Открытие музея А.М.Сулейманова. 30 мин.   <nowiki>https://youtu.be/zsaa7fGUBHc</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. #   “Урал батыр – 2019” 21-й конкурс в г.Ишембай около горы Торатау. Хр. 24 мин.40 сек. 2019. <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> “Тамыр” студияһы. #   “Урал-батыр. Исполнители эпоса-кубаира 2001-2012гг.” Дайджест. На рус.яз. Для Москвы. Читает текст Булат Каримов. Хр. 10 мин. 2012. <nowiki>https://youtu.be/Qvkpu5XKyCY</nowiki>  С.Р.Сурина, Б.В.Каримов. #  “Урал Батыр” (ВЫПУСК 3) Конкурс юных сказителей и исполнителей эпического сказания. Студия “ТАМЫР”. Хр. 20 мин. 2019. #  “Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Исполнители эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. 13 мин. 2011. <nowiki>https://youtu.be/BvnE4Vs4-0c</nowiki> С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #  “Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Инсценировки эпоса "Урал-батыр". 13 мин. 2011.  <nowiki>https://youtu.be/ZBUTeuvzwYs</nowiki>    С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #   “Орнамент”. “Урал батыр и Олонхо” – встреча якутских олонхосутов и исполнителей эпоса “Урал-батыр” в БГПУ г. Уфа. Дни Якутской культуры в Республике Башкортостан. Встреча олонхосутов и исполнителей башкирского эпоса-кубаира "Урал-батыр". Уникальная школа олонхо с великими олонхосутами начала 21-го века - Николай Тимофеев, Петр Тихонов - со своими учениками. Руководитель Центра олонхо Агафья Захарова. Кадры из фильма "Фестиваль якутского народного эпоса "Олонхо", Саха-Якутия", 2013 год. Хр. 13 мин. 2011.  С.Р.Сурина, Г.М. Азаматова. # ''' “Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.1 (4). 2014г.''' <nowiki>https://youtu.be/fBEAYWPx4_E</nowiki>   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. Башкирские художники-войлочники весной 2014 года в г.Уфе собрались на научно-практический симпозиум по созданию костюмов для персонажей эпоса "Урал-батыр", в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. # ''' “Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.2 (4). 2014г. Костюмы из войлока для Һомай, Самрау, Айһылыу, Ай, Ҡояш...''' <nowiki>https://youtu.be/yRPWxWfwxVg</nowiki>   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. #  '''“Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.3 (4). 2014г. Костюмы из войлока для Кахкаха, Шульген, Змей.''' <nowiki>https://youtu.be/R2pg0DCRKBY</nowiki>    С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. #  '''“Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.4 (4). 2014г. Костюмы из войлока для дивов, мифических змей, Урала. ''' <nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki>     С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. "Орнамент" Башкирский Войлок. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4) Фильм 4-й. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр", созданные художниками-войлочниками в апреле 2014года в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. Асия Гайнуллина. # ''' ''' Статья С.Суриной об истории и победителях респ.конкурса в журнале “Ватандаш” номер 6 за  2017 год. <br />Сарвар Сурина, 2023.   # # == '''''2. Фильмы ТО «Хазина», ТО ГРПП ГУП ТРК «Башкортостан»''''' == == '''''АСМА МАУЛЕМБЕРДИЕВНА УСМАНОВА (1930-2015)''''' == краевед, ветеран просвещения, автор коллекции «Башкирский национальный костюм» руководитель фольклорного ансамбля «Кош юлы» Хайбуллинского района Республики Башкортостан 1. “Айтыш” республиканский конкурс на сцене Башкирской филармонии. Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Буранбай Искужин, Рашит Ахтари, Рамиль Кульдавлет, Ахмар Утябай, Раис Туляк, Габидулла Зарипов, Ахмат Сулейманов, Абрар Аргинбаев, Ханифа Абубакирова,ведущая Розалия Султангареева и др. 16.03.1991г., 50 мин. Ю.И.Гайнетдинов, С.Р.Сурина, А.С.Батталова, А.Х Якупов. <nowiki>https://youtu.be/JeIppsbKFog</nowiki> 2. «Хазина». Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Зияфат Ахметшина и др., 1997г., 51мин., Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 3. «Жемчужины народного творчества. Асма Усманова», 1997г., 14мин. Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 4. «Ступая на белый войлок» Интервью А.М.Усмановой, «Кош юлы» в Абзелиловском районе, 30 м., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/6toAQfWqjI8</nowiki> 5. “Китабеннас-8 (12) Кузыйкурпэс и Маянхылыу - башкирский эпос” Конференция по повести Т.Беляева. Интервью с А.М. Усмановой. Сказание о Кузыйкурпяч., 4мин., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/_xBN-RaiN6w</nowiki> 6. «Песнь Уралу -2003», респ.конкурс исполнителей эпоса. Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., 2003г. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> 7. «Хранители древнего войлока. Фатима Бактыбаева, Магинур Тапакова», 2005г., 22 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/J0awdR-LNas</nowiki> 8. «Мелодии «Кош юлы», часть1-я, 2005г., 34 мин. С.Р.Сурина. (Һарауыс, Фаима Давлетбаева, Алсу Юлдашбаева, Эльвира Такалова и др. <nowiki>https://youtu.be/EQ_rUV0R_M8</nowiki> 9. Хайбулла.Кош юлы. ч.1(2). Легендарный башкирский фольклорный ансамбль. «Мелодии «Кош юлы», часть 2-я, 2005г., 35 мин.40с. С.Р.Сурина. (Зайтуна Юлдашбаева, Марьям Юнысова, Миннеямал Хагынбаева (Бактыбаева), Флюра Аралбаева). <nowiki>https://youtu.be/H6e-0ShO3qw</nowiki> 10. «Мелодии «Кош юлы», часть 3-я, 2007г., 27 мин. С.Р.Сурина. (Акьяр, во дворе музея, Асма Усманова, Рахима Каримова и др.). <nowiki>https://youtu.be/Apu_3DKeeBo</nowiki> 11. «Мелодии «Кош юлы», часть 4-я, 2007г., 29мин.21с. С.Р.Сурина. (Гильминур Илимбетова, Танзиля Кидрасова), башк.нар.песня “Зиляйлюк”. <nowiki>https://youtu.be/8opeQsnv27o</nowiki> 12. «Легенды гор и степей», часть 1-я, 2008г., 28 м.07с., 15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5 м., <nowiki>https://youtu.be/9Q-L3Ra1nhM</nowiki> 13. «Легенды гор и степей», часть 2-я, 2008г., 28м.09с.,15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/g6GVnCfMe7A</nowiki> 14. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 1-я, 2008г., 30мин., <nowiki>https://youtu.be/n5-E6OZc2lg</nowiki> 15. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 2-я, 2008г., 32мин., (эфирный вариант). С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/rd377MVIWUc</nowiki> 16. "Ашкадар тандары-2006" Часть 4. Конкурсы. Первый фестиваль в Стерлитамаке. 2006г. Анс. «Кош юлы» - “Сук бэйлэу», «Ситэн урэу», автор сценария А.М.Усманова, 2006г., (эфирный вариант). 14 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/CbceVp6xLDQ</nowiki> 17. «Ашкадар тандары - 2008», День1. Часть первая. Конкурсы. Стерлитамак. 2008г. Анс. «Кош юлы», сценка “Короклау”, «Песни военных лет. 28-е.», автор сценария А.М.Усманова. 13 мин., (эфирный вариант). Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/Pc3jw0oZyEo</nowiki> 18. «Ашкадар тандары-2011». 10-сы бүлек. «Ҡош юлы» башҡорт халык фольклор ансамбле, Хәйбулла районы, етәксеһе Миңзифа Ишемғолова. “Беҙ 28-селәр”, автор сценария А.М.Усманова, хр. 15м., (эфирный вариант). С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/DLLsNDhLw0c</nowiki> 19. “Ашҡаҙар тандары-2011”. “28-се йылғылар йыры” – “Песни 1928-х”. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> р”. Полный вариант на сцене, (оригинал до монтажа). Автор сценария Асма Усманова. <nowiki>https://youtu.be/0X1TUFWiWrI</nowiki> 20. «Ашкадар тандары-2011». «Сенляу», Хайбулла. Асма Усманова. Сенляу - плач девушки во время проводов из отцовского дома. 2011г. Исполнение А.М.Усмановой (на сцене и в фойе, полный вариант, (оригинал до монтажа).), хр. 10м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> 21. «Орнамент» «Перина из гусиного пуха, Хайбуллинская, башкирская.», анс. «Кош юлы» в с.Степное, рук. А.М.Усманова. 13м., 2008, С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. <nowiki>https://youtu.be/PzTZ8bQyip8</nowiki> Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете, канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Асма Усманова. Хайбулла орнамент” С уважением С.Сурина. 1990-2022гг. == '''3. БАШКИРСКАЯ ПУХОВАЯ ШАЛЬ''' == == '''Фильмы и репортажи по Башкирскому спутниковому телевидению (БСТ), организованные Суриной С.Р. и по ее консультации:''' == 1.     «Башкирские шали» 1-й респ. конкурс в Башгосфилармонии.  24м.40с. “Шали Башкирии”. Фильм А.Валеевой. 1992г. А.А.Валеева, Р.А.Исмагилов, С.Р.Сурина <nowiki>https://youtu.be/sXP0ONkAIBs</nowiki> 2.    “Чудо башкирской шали” 3-й Респ. конкурс-фестиваль «Шаль вязала» в Стерлибашев. р-не РБ. 33м.30с. 2003г.  Сурина С.Р. Сафиуллина Ф.С. Гайсин И. <nowiki>https://youtu.be/GmzelunXCzM</nowiki> 3.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 1. 44м.30 с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/FqolL6Ohges</nowiki> 4.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 2. 50м. 41с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/jXcYKdVSAho</nowiki> 5.     Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 1(2), 44м.12с. 2009г.  Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/YJnYWCMlZos</nowiki> 6.    Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 2(2), 37м.37с. 2009г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki>  7.    Вечная нежность башкирской шали. 6-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). 1ч.10м. 2010г.  Сурина С.Р., Азаматова Г.М., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki> 8.    Орнамент. Башкирская тканая шаль. Абзелиловский р-н, русск. субтитры, 13мин. 2011г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/ZA0Fvgf3MGE</nowiki> 9.      Надо знать. Шали. 13мин. 2010г. Саитбатталов И.М. 10. Семь чудес Башкортостана. Шали. 19 мин. 2009г. Абсалямова С., Валеева Р., Магадеева Р. <nowiki>https://youtu.be/RnlA9kMBNyY</nowiki>. 11. Орнамент. Вазямские шали. Репетиция и концерт. 24 мин. 2014. Сурина С.Р.  <nowiki>https://youtu.be/hT_Wz3L-EMU</nowiki>   12.  Орнамент. Вазямские тканые шали. 13 мин. 2014г.  Сурина С.Р. <nowiki>https://youtu.be/lJTmyIRSFGA</nowiki> 13.  Орнамент. Башкирская шаль Фестиваль в Зианчуре. 13мин. 2015г. <nowiki>https://youtu.be/PmElMbQ8ZLk</nowiki>  Сурина С.Р. 14.  Шаль вязала. Мелеуз, Аптраковский СДК. ансамбль мастеров шали. 10 мин. 2017г.  <nowiki>https://youtu.be/XFZXI-p4KYM</nowiki> 15.  «Башкирская шаль» вернулась в Уфу. Пух башкирской козы. 03 мин., 2017г. М.Гафарова, Р.Искужин, “Вся Уфа”. <nowiki>https://youtu.be/wfMKPqt41og</nowiki> 16. Башкирский народный танец с пуховой шалью. Кугарчинский район РБ. 06 мин. 2018г. Сурина С.Р. <nowiki>https://youtu.be/we9cIN6ULbA</nowiki> с уважением Сурина СР 01.03.2023. {{Hider|title = ''Китаптары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = '''краевед, ветеран просвещения,''' '''автор коллекции «Башкирский национальный костюм»''' '''руководитель фольклорного ансамбля «Кош юлы»''' '''Хайбуллинского района Республики Башкортостан''' авторы сценария С.Р. Сурина, Ю.И.Гайнетдинов, режиссёры А.Х.Якупов, Н.Х.Хамитов, Г.М.Азаматова 1.    “Айтыш” республиканский конкурс на сцене Башкирской филармонии. Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Буранбай Искужин, Рашит Ахтари, Рамиль Кульдавлет, Ахмар Утябай, Раис Туляк, Габидулла Зарипов, Ахмат Сулейманов, Абрар Аргинбаев, Ханифа Абубакирова,ведущая Розалия Султангареева и др. 16.03.1991г., 50 мин. Ю.И.Гайнетдинов, С.Р.Сурина, А.С.Батталова, А.Х Якупов.  <nowiki>https://youtu.be/JeIppsbKFog</nowiki> 2.      «Хазина». Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Зияфат Ахметшина и др., 1997г., 51мин., Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 3.    «Жемчужины народного творчества. Асма Усманова», 1997г., 14мин. Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 4.    «Ступая на белый войлок» Интервью А.М.Усмановой, «Кош юлы» в Абзелиловском районе, 30 м., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/6toAQfWqjI8</nowiki> 5.    “Китабеннас-8 (12) Кузыйкурпэс и Маянхылыу - башкирский эпос” Конференция по повести Т.Беляева. Интервью с А.М. Усмановой. Сказание о Кузыйкурпяч., 4мин., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/_xBN-RaiN6w</nowiki> 6.    «Песнь Уралу -2003», респ.конкурс исполнителей эпоса. Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., 2003г. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> 7.    «Хранители древнего войлока. Фатима Бактыбаева, Магинур Тапакова», 2005г., 22 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/J0awdR-LNas</nowiki> 8.      «Мелодии «Кош юлы», часть1-я, 2005г., 34 мин. С.Р.Сурина. (Һарауыс, Фаима Давлетбаева, Алсу Юлдашбаева, Эльвира Такалова и др. <nowiki>https://youtu.be/EQ_rUV0R_M8</nowiki>   9.      Хайбулла.Кош юлы. ч.1(2). Легендарный башкирский фольклорный ансамбль. «Мелодии «Кош юлы», часть 2-я, 2005г., 35 мин.40с. С.Р.Сурина. (Зайтуна Юлдашбаева, Марьям Юнысова, Миннеямал Хагынбаева (Бактыбаева), Флюра Аралбаева). <nowiki>https://youtu.be/H6e-0ShO3qw</nowiki> 10.          «Мелодии «Кош юлы», часть 3-я, 2007г., 27 мин. С.Р.Сурина. (Акьяр, во дворе музея, Асма Усманова, Рахима Каримова и др.). <nowiki>https://youtu.be/Apu_3DKeeBo</nowiki> 11.          «Мелодии «Кош юлы», часть 4-я, 2007г., 29мин.21с. С.Р.Сурина.     (Гильминур Илимбетова, Танзиля Кидрасова), башк.нар.песня “Зиляйлюк”. <nowiki>https://youtu.be/8opeQsnv27o</nowiki> 12.           «Легенды гор и степей», часть 1-я, 2008г., 28 м.07с., 15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5 м., <nowiki>https://youtu.be/9Q-L3Ra1nhM</nowiki> 13.          «Легенды гор и степей», часть 2-я, 2008г., 28м.09с.,15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, С.Р.Сурина,  Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/g6GVnCfMe7A</nowiki> 14.           Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы»,  часть 1-я, 2008г., 30мин., <nowiki>https://youtu.be/n5-E6OZc2lg</nowiki> 15.            Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 2-я, 2008г., 32мин., (эфирный вариант). С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/rd377MVIWUc</nowiki> 16.          "Ашкадар тандары-2006" Часть 4. Конкурсы. Первый фестиваль в Стерлитамаке. 2006г. Анс. «Кош юлы»  - “Сук бэйлэу», «Ситэн урэу», автор сценария А.М.Усманова, 2006г., (эфирный вариант). 14 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/CbceVp6xLDQ</nowiki> 17.          «Ашкадар тандары - 2008», День1. Часть первая. Конкурсы. Стерлитамак. 2008г. Анс. «Кош юлы», сценка “Короклау”, «Песни военных лет. 28-е.», автор сценария А.М.Усманова. 13 мин., (эфирный вариант). Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/Pc3jw0oZyEo</nowiki> 18.           «Ашкадар тандары-2011». 10-сы бүлек. «Ҡош юлы» башҡорт халык фольклор ансамбле, Хәйбулла районы, етәксеһе Миңзифа Ишемғолова. “Беҙ 28-селәр”, автор сценария А.М.Усманова, хр. 15м., (эфирный вариант). С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/DLLsNDhLw0c</nowiki> 19.           “Ашҡаҙар тандары-2011”.  “28-се йылғылар йыры” – “Песни 1928-х”.  <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> р”. Полный вариант на сцене, (оригинал до монтажа). Автор сценария Асма Усманова. <nowiki>https://youtu.be/0X1TUFWiWrI</nowiki> 20.           «Ашкадар тандары-2011». «Сенляу», Хайбулла. Асма Усманова. Сенляу - плач девушки во время проводов из отцовского дома. 2011г. Исполнение А.М.Усмановой (на сцене и в фойе, полный вариант, (оригинал до монтажа).), хр. 10м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> 21.           «Орнамент» «Перина из гусиного пуха, Хайбуллинская, башкирская.», анс. «Кош юлы» в с.Степное, рук. А.М.Усманова. 13м., 2008, С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. <nowiki>https://youtu.be/PzTZ8bQyip8</nowiki> Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете, канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Асма Усманова. Хайбулла орнамент” С уважением С.Сурина.1990-2022гг. ; '''Передачи по БСТ о Башкирской шали (подготовленные С.Р.Суриной и с ее участием с1992 по 2020гг.):''' * {| class="wikitable" | colspan="2" | |название содержание Тема: “Башкирская шаль” Фильмы БСТ  со ссылками в канале “Ютуб-Сарвар Сурина.” |год создания |тайм-коды |хрон. |авторы |- | colspan="2" | |Шали Башкирии. Фильм А.Валеевой. 1992г. 1-й респ. конкурс «Башкирские шали» в БГФ |1992 |<nowiki>https://youtu.be/sXP0ONkAIBs</nowiki> |24м.40с. |А.А.Валеева Р.А.Исмагилов С.Р.Сурина |- | |1.       |Чудо башкирской шали. 3-й Респ. конкурс-фестиваль «Шаль вязала» в Стерлибашев. р-не |2003 |<nowiki>https://youtu.be/GmzelunXCzM</nowiki> |33м.30с. |Сурина С.Р. Сафиуллина Ф.С. Гайсин И. |- | |2.       |Нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 1. |2008 |<nowiki>https://youtu.be/FqolL6Ohges</nowiki> |44м.30с. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |3.       |Нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 2. |2008 |<nowiki>https://youtu.be/jXcYKdVSAho</nowiki> |50м.41с |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |4.       |Башкирская шаль. Вечная нежность башкирской шали. Часть 1(2), Уфа, 2009г. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/YJnYWCMlZos</nowiki> |44м.120с |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |5.       |"Вечная нежность башкирской шали", часть 2 (2), Уфа, 2009г. Башкортостан. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki> |37м.30с. |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |6.       |Вечная нежность башкирской шали . 6-й Респ.фестиваль в Уфе (ГДК) |2010 |00:00:59 – 01:03:00 |1ч.2м. |Сурина С.Р. Азаматова Г.М. Гайнанов Э.А. |- | |7.       |Орнамент. Башкирская тканая шаль. Абзелиловский р-н, русск. субтитры, 2011г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/ZA0Fvgf3MGE</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |8.       |Надо знать. Шали. |2010 |00:14:00-00:27:12 |13м.12с. |Саитбатталов И. |- | |9.       |Семь чудес Башкортостана. Шали. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/RnlA9kMBNyY</nowiki> |19м. |Абсалямова С. Валеева Р. Магадеева Р. |- | |10.    |Орнамент. Башкирская шаль Фестиваль в Зианчуре 2015г |2015 |<nowiki>https://youtu.be/PmElMbQ8ZLk</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. |- | |11.    |Орнамент Вазямские шали Репетиция и концерт. 2014. |2014 |<nowiki>https://youtu.be/hT_Wz3L-EMU</nowiki> |24м. |Сурина С.Р. |- | |12.    |Орнамент Вазямские тканые шали. |2014 |<nowiki>https://youtu.be/lJTmyIRSFGA</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. |- | |13.    |Шаль вязала. Мелеуз, Аптраковский СДК. ансамбль мастеров шали |2017 |<nowiki>https://youtu.be/XFZXI-p4KYM</nowiki> |10м. | |- | |14.    |«Башкирская шаль» вернулась в Уфу. Пух башкирской козы. |2017 |<nowiki>https://youtu.be/wfMKPqt41og</nowiki> |3 м. |М.Гафарова Р.Искужин “Вся Уфа” |- | |15.    |ОРНАМЕНТ. Башкирский народный танец с пуховой шалью. 2018. Кугарчинский район РБ. |2018 |<nowiki>https://youtu.be/we9cIN6ULbA</nowiki> |6м. |С.Р.Сурина |- | |16.    | | | | | |- | |17.    |ЗАН-18 (30). Миякинская радуга - асалы палас. Мастера народного ткачества Башкортостана. 2000г. |2000 |<nowiki>https://youtu.be/enEQI-nFKDg</nowiki> |27м |С.Р.Сурина В.А.Исяндавлетова |- | |18.    |Паласы Башкортостана. Часть 1. Республиканский фестиваль тканых асалы (с орнаментом) паласов. 2010г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/6C5HnZnYgxk</nowiki> |36м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Рахимов М. |- | |19.    |Паласы Башкортостана. Часть 2. Республиканский фестиваль тканых асалы (с орнаментом) паласов. 2010г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/Y0Vpv77g94Y</nowiki> |25м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. |- | |20.    |"Орнамент" Башкирский войлок (1), БСТ, на башк-рус.яз. Абзелил. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/secn4gHD440</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Хамитова Г.Ч. |- | | | | | | | |} * '''Телевизионные репортажи и телефильмы БСТ в цикле "Уралға йыр" - "Песнь Уралу" - о республиканском конкурсе исполнителей башкирского эпоса "Урал-батыр" (подготовленные С.Р.Суриной с 1994 по 2018гг.)''' * '''Фильмы и репортажи''' '''ТО «Хазина» и ГРПР (“Орнамент”)''' '''ГУП ТРК «Башкортостан»''' '''в 1996-2017гг.''' '''о республиканских конкурсах исполнителей башкирского народного эпоса «Урал батыр»''' {| class="wikitable" |№   |название |эфир и хронометраж |код |авторы |- |1.       |Әкиәт йомғағы. Телепередача  года Башкирский эпос  и сказка “Урал батыр”. Читает актер Фаяз Султанов. Автор иллюстраций Рафик Мурдашев (Мелеуз) |1994 |<nowiki>https://youtu.be/pkvwUICuFhw</nowiki> |С.Р.Сурина. А.Х.Якупов Ф.Харисова |- |2.     1. |«Урал батыр-1996» Конкурс сказителей школьников эпоса «Урал батыр», Уфа, Башгосфилармония Орг. Минобразования, РЦНТ | 26.07.96. Хр. 39м.40с | | А.М.Сулейманов Ф.Н.Харисова |- | 3.     2. | «Урал батыр-1997» 1-й респ. конкурс юных сказителей Уфа, гимназия муз. воспитанников (Баш.гим.-инт. им.Г.Альмухаметова) | 07.02.97. Хр. 1ч.00м. 00c. | | Ю.Гайнетдинов А.М.Сулейманов С.Р. Сурина А.Х. Якупов |- | |2-й респ. конкурс состоялся в Бурзянском районе в 2000 году, орг. Минобразования РБ |<nowiki>---</nowiki> |<nowiki>- не сохранился в записи</nowiki> |<nowiki>----</nowiki> |- | 4.     3. | «Урал батыр-2001» 3-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Бурзянский район | 10.07.01. Хр. 27мин. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 4. | «Урал батыр-2002» 4-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Хайбуллинский район | 16.08.02. Хр. 43м.27с. | <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 5.       | «Урал батыр и мифология» научно-прак. конференция ИИЯЛ, 2003г. Уфа, начало. Давлеканский р-н, продолжение спецрепортажа стерто. Фануза Надршина и др. | 06.06.2003. Хр. 42м.30c. | <nowiki>https://youtu.be/3V8zWCoeyNg</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- |6.       | «Урал батыр -2003» 5-й республиканский конкурс сказителей «Урал батыр», Баймакский р-н | 06.09.2003. хр. 1ч.03м.21с. | <nowiki>https://youtu.be/7uViby4wBfM</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 7.       |«Урал батыр-2003» Первый международный конкурс  сэсэнов и исполнителей эпоса к 115-летию М.Бурангулова, 14 ноября 2003, г. Баймак, реж. А.Ш.Куватова. | 24.01.2004.хр. 55м.05c. | <nowiki>https://youtu.be/O68vz2ri-EY</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | | «Урал батыр - 2004» 6-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Зианчуринский р-н, ч.2-я. | 12.07.2004. Хр. 42м.45с. | Нет записи | Р.Абдуллина Ф.Ильбакова |- | 8.       | «Песнь Уралу-2005» 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 1-я. | 16.07.2005. Хр. 40м.00с | <nowiki>https://youtu.be/N0JXw-s_tfA</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 9.       | «Песнь Уралу-2005» 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 2-я. | 17.07.2005. Хр. 43м.47с | <nowiki>https://youtu.be/HTuZvVl2QlA</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 10.               | «Песнь Уралу-2006» 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 1-я. | 22.07.2006. Хр. 59м.25с. | <nowiki>https://youtu.be/ZWGiNV18UPc</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |11.             | «Песнь Уралу-2006» 8- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. (стихи М.Акмуллы, конец фильма стерт) | 23.07.2006. Хр. 9м.21с. | <nowiki>https://youtu.be/5eLVWuJCC5A</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |12.             |«Песнь Уралу-2006» 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. Урал батыр и М.Акмулла, Первый респ конкурс исполнителей стихов Акмуллы, гран-при : Рида Тимершаехова, Илишевский район, 240 стихов! |23.07.2006. Хр. 40м.20с. |<nowiki>https://youtu.be/F6bBuT3KKSI</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.Кудакаев |- | 13.             | “Урал батыр и юные сказители” (1998-2005гг.) исполнители эпоса, видеофильм | 18.08.2007. Хр. 1ч.27м.07с. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |14.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 1-я. | 22.09.07 | 1ч.04м.47с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |15.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 2-я. | 23.09.07 | 57м.22с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- | 16.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 3-я (стихи Рами Гарипова) | 13.10.07 | 59м.16с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 17.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 4-я (стихи Рами Гарипова) | 21.10.07 | 51м.38с | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |18.             | “Урал батыр” (1997-2007гг.), видеофильм к 10-летию конкурса, ТО «Хазина» БСТ | 13.07.08. Хр. 1ч.39м.45с. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев Э.А.Гайнанов |- |19.             | “Песнь Уралу-2008” 10- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1-я  (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при) Асия Гайнуллина, | 19.07.2008. хр. 59м.05с. | <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- |20.             | “Песнь Уралу-2008” 10- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.2-я | 20.07.2008. хр. 1ч. 00м.17с. |<nowiki>https://youtu.be/C4RUY2frHn8</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- |  21.             | “Песнь Уралу-2008” 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.3-я | 26.07.2008. Хр. 1ч.00м.35с. |<nowiki>https://youtu.be/RfrMals0Wyg</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- | 22.             | «Песнь Уралу -2009» 11-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Белебейский р-н, детский оздоровит. лагерь «Чайка» | 05 07.2009. Хр. 1ч.14 м. 18сек. | <nowiki>https://youtu.be/X0MfwEtozl4</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |23.             | = "УРАЛ-БАТЫР" Конференция в г.Сибай. 2011г. (шестая конференция по эпосу “Урал-батыр”) = II Международная научно-практическая конференция «Урал-батыр» и духовное наследие народов мира», посвященной Году укрепления межнационального согласия в Республике Башкортостан. 10-11 июня 2011 года в Сибайском институте (филиал) Башкирского государственного университета. |2011г. Хр. 26мин. 30с. |<nowiki>https://youtu.be/dLV8lMjjUEk</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |24.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 1 (6). 2010г. = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль, |2010 Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/RyErSqPi5fw</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |25.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 2 (6). 2010г. = = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль, = |2010 Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/acxc9ytFB4k</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |26.             |идео начнется через 8 = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 3 (6). 2010г. = = (конең 1-й части около 3 минут) = |2010 Хр. 2, 5 мин. |<nowiki>https://youtu.be/QwbNe-x2ifo</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |27.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан. р-н. Передача 2. Часть 4(6). 2010г. = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль |2010г. Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/EQD7tzHM7_k</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |28.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.1-я |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/MPaK6J_hKdc</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |29.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.2-я         |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/4G8I0D7cBjM</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |30.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.3-я |2011 Хр. 26м.   |<nowiki>https://youtu.be/TNNPGX7ffck</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |31.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.4-я         |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/wJShvM72QKM</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |32.             |“Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Исполнители эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. |2011 Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/BvnE4Vs4-0c</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |33.             |“Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Инсценировки эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. |2011 Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/ZBUTeuvzwYs</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |34.             | “Орнамент” “Урал батыр и Олонхо” – встреча якутских олонхосутов и исполнителей эпоса “Урал-батыр” в БГПУ г. Уфа. |2011 |13м. |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |35.             |“Песнь Уралу – 2012” 14-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», город Сибай (ДОЛ “Юлдаш”) Гран-при Инсаф Ямилев. |2013. Хр. 40м. |<nowiki>https://youtu.be/PQ18CchWJu8</nowiki> |С.Р.Сурина Р.Сафарова Н.С.Кинзябаева |- |36.             | = Урал-батыр. Исполнители эпоса-кубаира 2001-2012гг. Дайджест. = = На рус.яз. Для Москвы. Читает текст Булат Каримов. = |2012. Хр. 10 мин. |<nowiki>https://youtu.be/Qvkpu5XKyCY</nowiki> |С.Р.Сурина Б.В.Каримов |- |37.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |1 - “Юрты сэсэнов”  <nowiki>https://youtu.be/foMWA1LiLEU</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |38.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |2 - “Реликвии в юртах” <nowiki>https://youtu.be/9momxnrNzMQ</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |39.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) <nowiki>https://youtu.be/vZatr8j26h4</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |40.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |1. “Исполнители эпоса”, <nowiki>https://youtu.be/nzXmWV3X0GA</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |41.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |2. “Инсценировки эпоса” <nowiki>https://youtu.be/47L9D_djAyM</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |42.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |3. “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” <nowiki>https://youtu.be/7y59UTSnVMY</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |43.             |“Песнь Уралу – 2015” 17-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2015 |30мин. |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |44.             |“Песнь Уралу – 2016” 18-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2016 |30мин. |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |45.             |“Песнь Уралу – 2017” три выпуска 19-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2017 |ЮТУБ: <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> |АЙГИЗ-ТАМЫР Н.Х.Хамитов |- |46.             |“Песнь Уралу – 2018”  ЮБИЛЕЙный 20-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2018 Хр. 30 мин |<nowiki>https://youtu.be/zsaa7fGUBHc</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |47.             |Урал Батыр | ВЫПУСК 3 | Конкурс юных сказителей и исполнителей эпического сказания. ТАМЫР. |2017. Хр. 24 мин. 40 с. |<nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> |ТАМЫР студияһы. БСТ. |- |48.             |“Урал батыр – 2019” 21-й конкурс в г.Ишембай около горы Торатау |2019 |20 мин. |С.Р.Сурина |- |49.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.1 (4). 2014г. = Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/fBEAYWPx4_E</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |50.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.2 (4). 2014г. Изготовление костюмов из войлока для Һомай, Самрау, Ай, Ҡояш... |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/yRPWxWfwxVg</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |51.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.3 (4). 2014г. Войлочные костюмы для Урала, шульгена, Айхылу и др. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/R2pg0DCRKBY</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |52.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4). 2014г. Войлочные костюмы для дивов, мифич. Персонажей из эпоса “Урал-батыр”. Талгат Засанович Масалимов, Карима Шариповна Кайдалова – руководители проекта. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |53.             |Статья С.Суриной об истории и победителях  респ.конкурса в журнале “Ватандаш” номер 6 за 2017 год. |2017 | | |} }} == '''4. "АШКАДАР ТАНДАРЫ" - фестиваль башкирских фольклорных коллективов, г.Стерлитамак. Репортажи БСТ, автор телеверсий Сарвар Сурина.''' == режиссеры монтажа Наил Хамитов, Гузель Азаматова  2006-2016 гг. 2006 – первый фестиваль - шесть передач-репортажей  хронометражом по 1 час. 2008 – второй фестиваль – шесть репортажей  хр. От 1ч. до 2 ч. 2011 – третий фестиваль – двенадцать репортажей по 30 мин. и полностью гала-концерты по 2 часа. Отдельные выступления полностью выданы в эфир – 4 репортажа (Курган, Бурзян, Гафури, Хайбулла) 2014 – рцнт не пригласил, решили сами снимать. Я вела свои съемки. 2016 – рцнт не пригласил, кто-то из них снял, не дали в эфир. = 1.     "Ашкаҙар таңдары-2011", 6-сы бүлек (12), 30 мин. 2012 й.н Республиканский праздник башкирского фольклора "Ашкадар тандары"- 2011. Ермекеевский район, Детский фольк. Анс.,  Ишимбайский район ф/а "Ишэй", Миякинский район ф/а "Кугидель" ("Күгиҙел", рук. Гульнур Динеева, Фидан Шафиков "Француз бәйете") Автор фильма Сарвар Сурина, реж. Гузель Азаматова, 2011г. = == '''5'''. '''''РОЗА Габдерауфовна МАННАНОВА (1923-2013), г.Ишимбай в телефильмах С.Р.Суриной''''' == 1.     "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть первая. 35 мин. 2015г. "Киссаи Бэндэ" - повествования о человеке, сказания о судьбах, мечтах и делах людей. Роза Габдерауфовна Маннанова (1923-2012) - родная племянница АхметЗаки Валиди-Тугана, старшая дочь его родного брата Габдерауфа (1895-1937). Розе Рауфовне и ее сестрам суждено было пройти все этапы лишения - сиротства, голода, преследований и унижений, из которых они - род Валидовых - вышли закаленными духовно, истинными борцами за жизнь и счастье человеческое. Съемки 2011года. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина, <nowiki>https://youtu.be/wXeyL1g_wO</nowiki> 2.    "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть вторая. 27 мин. 2015г. Рассказ Розы ГабдеРауфовны Маннановой о судьбе семьи Валидовых из дер.Кузян Ишимбайского района Башкортостана. Лишения, боль утраты близких, враждебное отношение властей не смогли закрыть бьющий ключ жизнерадостности, великодушия, благородства, дарованных им от Аллаха. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина,  <nowiki>https://youtu.be/gammeyZxWtU</nowiki> 3.    "Орнамент" Ахмет Заки Валиди-Туган. Старейшины музея в Кузяне. Ишимбайский район. Роза Маннанова и ее дочь Ляля Нажиповна Ишкулова.  2015 г. Музей Заки Валиди Тугана в дер. Кузян Ишимбайского района Башкортостана открыт в 1994г. Экспонаты собраны по крупицам у родных и односельчан. Автор Сарвар Сурина. Оператор Эдуард Гайнанов. Р. 10 мин. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина <nowiki>https://youtu.be/5ZyRY9YLyGg</nowiki> 4.    “Орнамент” Роза Маннанова. Истории сувениров. Рассказ о подарках и сувенирах в семейном архиве. 13 мин. 2012. 5.    “Орнамент” Роза Маннанова. История жизни в рассказах об отце и родных. 13 мин. 2012. == '''6.''' '''АСИЯ СУЛТАНОВНА ГАЙНУЛЛИНА''' '''(1955)''' == == '''Интервью в телефильмах Сарвар Суриной.''' == == '''Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете,''' == == '''канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Хайбулла Ашкадар тандары Асия Гайнуллина”1990-2022гг.''' == 1.    "Бишек йыры-2002" часть 1, хр. 40 мин. 2002г. Колыбельные песни народов РБ. Выступление Асии Гайнуллиной "Улым  минең ир булыр" (Сибай 32:40 - 35:40:00),  "Хвала роженице и ребенку" (анс. "Кугиҙел" Мияки) БСТ, Башкирские народные обряды (анс. Күндеряк" Стерлибашевского района), колыбельные авторские песни. Ред. С.Сурина, реж. Н.Хамитов. ТО "Хазина". <nowiki>https://youtu.be/NOn8JIdAluc</nowiki> 2.    М.Акмулла (1831-1895). 175-летие Великого башкирского просветителя-поэта. Хр. 1 час.  2006г.. <nowiki>https://youtu.be/HXHslu9bt7A</nowiki> Юбилейные торжества на родной земле Мифтахетдина Акмуллы - в Миякинском районе Башкортостана, долины рек Дема (Дим, Күгиҙел), Уршак (Өршәк), где веками жили башкиры рода мин (мең, меңле, минг, минцы, мен) - куль-иль-минцы и сарайли-минцы. Почетные гости праздника: Рашит Имашев, Рашит Шакур, Ляля Имашева, Ильшат Муслимов, Габдулла Ахметшин, Гайса Хусаинов, Раил Асадуллин, Аитбай Хужин - ветеран войны из д. Аитово Миякин. района, Гарифа Кудрявая (Учалы), Ханифа Абубакирова (Абзелил), Асия Гайнуллина (Сибай), Анатолий Парпара (поэт, переводчик), Рамазан Шагалеев (Челябинск), руководители музея М.Акмуллы Байтимер и Татьяна Гильмановы (Туксанбай), Альбина, Ирина, Алмаз Гильмановы - потомки Акмуллы, Рауиля и Наил Давлетовы (д.Сафар), Артур Сурин - зам. министра Образования РБ (56:20), Гульфия Идельбаева, Факиха Тугузбаева, Рафаэль Шафиков, Ямиль Абдульманов, Зайнулла Хабибуллин, звучали стихи Акмуллы, народные песни. Автор сценария праздника и телефильма Сарвар Сурина, Реж. Карима Кайдалова, Наил Хамитов. БСТ, 2006г 3.     "Ашкадар Тандары - 2006".  Первый фестиваль. Гала-концерт.  Хр. 1час 55мин. Автор сцен. гала-концерта Зухра Файзуллина, режиссеры Ахмар Ахмадуллин, Риф Габитов, Сулпан Аскарова, Илшат Яхин, Сайдаш Сасанбаев. (Ҡатнашыусылар: Фәниә Арсланова (Хәйбулла), Зөләрәм Снегирева (Дәүләкән), Хәнифә Әбүбәкерова (Әбйәлил, Вәсилә Садиҡова, Ләлә Ғүмәрова 24:30, 59:20), Асма Усманова,  Ябай Малай (Хәйбулла 40:40, 1:34:12), Юлдыбаев (Көйөргәҙе 41:20), Ралия Аюпова (Дәүләкән, 59:30), Асия Гайнуллина (Сибай, 52:22, 01:02:57,  01:36:10), Фәниә Сынбулатова (Сибай), Розалия Солтангәрәева (1:36:40) Телерепортаж: С.Р.Сурина, Хамитов Н.Х., А.В. Ханов. 2006г. 4.    “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1 (всего 3 части). (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при), хр. 59м.05с. 19.07.2008. Асия Гайнуллина (21:12-24:00). Урал батыр-2008. Часть 1 Стерлитамак.р-н, Юбилейный вечер конкурса. 2008г. На юбилейный вечер, посвященный 10-летию респуб. конкурса юных исполнителей башкирского народного эпоса-кубаира "Урал-батыр", собрались все организаторы, победители - обладатели гран-при и призовых мест на предыдущих состязаниях сказителей-школьников, начиная с 1997 по 2007гг. Автор сценария праздника и видеофильма Сарвар Сурина, реж-постановщик Альмира Куватова, директор праздника Эльвира Имангулова. Дом культуры совхоза "Рощинский" Стерлитамакского р-на Башкортостана, на родине героя Отечественной войны 1812г. Кахым турэ (Касим Мырдашев) #орнамент, #бст, #сарварсурина, <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. 5.     "Ашкадар тандары-2008".  Гала-концерт. Стерлитамак. 2008г. <nowiki>https://youtu.be/tbc3SWZCfjo</nowiki> Гала-концерт Второго республиканского фестиваля башкирских фольклорных коллективов "Ашкадар тандары" (2008) в городе Стерлитамак Республики Башкортостан. Участники - 60 творческих коллективов. Театрализованное представление "В обрядах - тепло семейное". Автор - Асия Гайнуллина, реж. Азат Зиганшин. Гран-при - ф/а "Сэсмэуер" Абзелиловского р-на. Автор телеверсии Сарвар Сурина, реж. Наил Хамитов. 2008г. (Участники: Баязит Гайнуллин – ятаган и озляу  18:20-23:20) . 6.    "Белый войлок"- 2012. "Легенды минских башкир" часть 1 (2), хр. 26 мин. 40 сек. 2012г. <nowiki>https://youtu.be/7GvLI_CKD-0</nowiki>  Участники: Карима Кайдалова (00:45-01:20), (14:50-16:10), 24:30-26:30,  (18:38 – 19:44), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13), Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин... 7.    "Белый войлок"- 2012. Легенды и песни минских башкир. Часть 2(2), хр. 30 мин. БСТ, 2014. <nowiki>https://youtu.be/jvYCO0hVAmE</nowiki>   "Легенды и песни башкир минского рода" - Проект 7-го респ.семинара художников-войлочников, который прошел на турбазе "Сим" (директор Вячеслав Смахтин) Иглинского р-на РБ - Республики Башкортостан. Руководители семинара Карима Кайдалова, Ольга Суткевич. Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Асия Гайнуллина, Фидаил Хабибуллин...  Автор фильма Сарвар Суриной. Реж. Гузель Азаматова, оператор Дан Хамитов, монтажер Денис Молоков. 8.    “Орнамент” Войлочные костюмы для персонажей эпоса “Урал-батыр” в Центре войлока БГПУ им. Акмуллы, 4 передачи по 13 мин. 2010 г. Участники – авторы эскизов к костюмам и валяние: Талгат Масалимов, Карима Кайдалова (руководители семинара), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13). 9.    "Орнамент" Ткацкие станки в клубе села Орловка Архангельского района РБ. Хр. 13 мин. 2013. Сурина С.Р., Р.Р.Разяпов.  (Участники  3-го респ. семинара по ткачеству: Карима Кайдалова (организатор), Ляля Гумерова (из села Абзаново Архангельского р-на), Ольга Суткевич, Фаниса Сайфетдинова, Асия Гайнуллина, Гульнара Тажетдинова, Гузель Шембергер и др.)  <nowiki>https://youtu.be/NaKyqZp0T8g</nowiki> 10.      “Орнамент”.   Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”.  ч.4 (4). 2014г. Костюмы из войлока для дивов, мифических змей, Урала.   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. "Орнамент" Башкирский Войлок. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4) Фильм 4-й. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр", созданные художниками-войлочниками в апреле 2014года в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. Асия Гайнуллина. <nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki>   Сарвар Сурина, 2023. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|7|12|2020}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|7|12|2020}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/539 Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211028174302/http://libmap.bashnl.ru/node/539 |date=2021-10-28 }}{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|92279}}{{V|04|12|2022}} * [https://www.youtube.com/channel/UCOANeHytlI1MFupvFFJRn7g?view_as=subscriber '''Ютуб-канал Сарвар Суриной'''] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Күгәрсен районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]] [[Категория:Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаттары]] kr1kh6h4wpqcm5smb3xggdk46aibxeb 1305419 1305418 2026-09-13T03:33:56Z ~2026-49366-21 48913 /* канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Хайбулла Ашкадар тандары Асия Гайнуллина”1990-2022гг. */ 1305419 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы |Төп исеме = |Рәсеме = Сурина_Сәрүәр_Рәшит_ҡыҙы.jpg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 8.12.1957 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Һаҙ]] ауылы |Гражданлығы = {{USSR}} {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = тележурналист |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} '''Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы''' (псевдонимы '''Кинйә Мәзит'''; [[8 декабрь]] [[1957 йыл]]) — [[драма (жанр)|драматург]][[журналистика|, журналист]], тәржемәсе, сценарист, балалар [[әҙәбиәт|яҙыусы]]һы, [[шиғриәт|шағир]]. [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]] Яҙыусылар (2000) һәм Журналистар (1982) союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2007). Күгәрсен районының [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]]һы (2001), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтахетдин Аҡмулла]] исемендәге (2007), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге (2012) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов исемендәге (2019) премия]]<nowiki/>лар лауреаты. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы]]ның башҡарма комитетының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы менән бүләкләнгән (2017). == Биографияһы == Сәрүәр Рәшит ҡыҙы Сурина (ҡыҙ фамилияһы ''Искәндәрова'') 1957 йылдың 8 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Һаҙ]] ауылында тыуған. 1975 йылда [[Өфөләге 1-се интернат-мәктәп]]те (хәҙерге [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]]) тамамлай һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә. 1980 йылда Башҡортостан дәүләт радио һәм телевидение комитетында эш башлай. Сәрүәр Суринаның хеҙмәт юлы балалар һәм үҫмерҙәр өсөн телевизион тапшырыуҙар ойоштороуҙан башлана. Йәш быуында илһөйәрлек хисен үҫтереүгә арналған «Йәйғор», «Әкиәт йомғағы», «Күңелле станциялар», «Яҙыусылар — балаларға», «Фронт хаттары», «Туған яҡ биҙәктәре», «Туған моңдар», «Йырлайбыҙ ҙа уйнайбыҙ» кеүек телевизион теҙмәләр халыҡ ижады рухы менән һуғарыла. «Минең әкиәтем», «Тыуған яҡ легендалары», «Тыуған моңдар», «Әкиәт йомғағы» телевизион бәйгеләре тамашасы һөйөүен яулай. Башҡорт халыҡ әкиәттәре, легендалары, йыр тарихтары буйынса әҙерләгән «Ҡаҙҙы кем ашаған?», «Балта һурпаһы», «Аҡыллы ҡыҙ», «Кем көслө?», «Ҡырлай урманында осрашыуҙар», «Батыр ҡуян» һ.б. телеспектаклдәре телевидение фондында һаҡлана. 1992 йылдан «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһының «Хазина» ижади берекмәһе мөхәррире. 2010 йылдан «[[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]» ның комментатор-мөхәррире, 2018 йылға тиклем Башҡортостан юлдаш телевидениеһында өҙлөкһөҙ эшләй һәм [[Хеҙмәт ветераны (исем)|хеҙмәт ветераны]] статусына лайыҡ була. == Ижади эшмәкәрлеге == Сәрүәр Сурина мәктәп йылдарында уҡ шиғыр һәм хикәйәләр яҙа башлай. [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыған осорҙа «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә әүҙем шөғөлләнә. Уның балалар һәм өлкәндәр өсөн пьесаларҙан, сценарийҙарҙан, шиғырҙарҙан, әкиәттәрҙән торған биш китабы донъя күргән, әҙәби әҫәрҙәре ваҡытлы матбуғатта баҫылып тора. Журналист булараҡ, республикабыҙҙың гәзит һәм журналдарында халыҡ ижадына һәм шөғөлдәренә арналған мәҡәләләре, ижади портреттар, очерктар менән даими сығыш яһай. === Тележурналист === Сәрүәр Сурина [[Юлай Ғәйнетдинов]], Әнүәр Нурмөхәмәтов, Әлфиә Асылбаева-Батталова менән бергә [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]ның (БСТ) «Хазина» ижад берекмәһен ойоштороусыларҙың береһе. "Хазина" ижад берекмәһе 1992-2010 йылдарҙа эшләй, меңәрләгән телевизион тапшырыуҙар, фильмдар, репортаждарҙың төп темаһы: башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады, әҙәбиәте, мәҙәниәте, сәнғәте, һөнәрҙәре һәм кәсептәре, йырҙары һәм бейеүҙәре, халыҡ театрҙары һәм йола байрамдары - ошо уникаль хазинаны һаҡлаусы һәм артабан үҫтереүсе шәхестәр. Сәрүәр Сурина "Хазина" беремәһендә эшләү дәүерендә, республиканың барлыҡ район һәм ҡалаларында, Рәсәйҙең милләттәштәребеҙ көн иткән күп төбәктәрендә булып, [[башҡорт]] халҡының күп яҡлы ижад өлгөләрен табыуға, уларҙы киләсәк быуындар өсөн һаҡлауға һәм пропагандалауға тос өлөш индерә. Ул ижад иткән телевизион тапшырыуҙарҙың бер өлөшөн - 800-гә яҡын видеояҙманы Ютуб каналында "Сарвар Сурина" сайтында ҡарарға була. Ул халыҡ ижадының аҫыл үрнәктәрен сағылдырыусы айырым ижадсылар һәм фольлор коллективтары тураһында «Тыуған яҡ байрамдары», «Халыҡ оҫталары», «Туған тел дәрестәре» исемле тапшырыуҙар циклдарын әҙерләй. Уларҙа ижадсының тормошҡа киң һәм заманса ҡарашы, туған телгә, халҡыбыҙҙың тарихына, мәҙәниәтенә, ауыҙ-тел ижадына һәм әҙәбиәтенә ихтирамлы һәм һаҡсыл тойғолары сағыла. Бер үк ваҡытта был тапшырыуҙарҙа журналистың йор тасуирлы теле, бай лексикаһы ярылып ята. «Уҙаман», «Заң», «Шәхес» тигән баш аҫтында С. Р. Сурина үҙенең авторлыҡ программаларын эфирға сығара. Тапшырыуҙарҙа башҡорт халҡының арҙаҡлы ул-ҡыҙҙарының эшмәкәрлеге, уларҙың ғибрәтле-фәһемле яҙмыштары, оло ваҡиғалар шаңдауы һәм бөгөнгө заман проблемалары күрһәтелә. Был рубрикалар аҫтында [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Жәлил Кейекбаев]], [[Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы|Рамаҙан Өмөтбаев]], [[Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы|Зәйнәб Биишева]], [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы|Фатима Мостафина]], [[Салауат Дәүләтбаев]], [[Земфира Сәхипова]], [[Камил Әхиәров]], [[Суфиян Поварисов]], [[Хәлимә Ҡорбанаева]], [[Әкрәм Бейешев]], [[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы|Рим Йәнғужин]], [[Сәлимә Түлебаева]], [[Фуат Биишев]], [[Ғөбәйҙулла Илишев]], [[Псәнчин Вәли Шәғәли улы|Вәли Псәнчин]], [[Флүрә Аҙнабаева]], [[Ғайса Хөсәйенов]], [[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Нәжибә Мәҡсүтова]], [[Азат Айытҡолов]], Хәнифә Әбүбәкерова, Миҙхәт Байрамғолов, Вәсилә Садиҡова, Әсмә Усманова, Дамир Вәлиев һәм башҡалар хаҡында телевизион портреттар әҙерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты БРГИ-1 (2018) * «Ал да нур сәс халҡыңа» — Бөтөн донъя башҡорттары башҡарма комитеты миҙалы (2017) * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2013) * Рәсәй Федерацияһы Журналистар Союзы Почёт грамотаһы (2011) * [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (2007)<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}</ref> * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф алдынғыһы (2007) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) * Күгәрсен районының [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]]һы лауреаты (2001) === Шағир, яҙыусы һәм драматург === {{Hider|title = ''Башҡала театрҙарында:''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Алтын балта» (Йәш тамашасы театры, 1992, режиссеры Йәмилә Әбсәләмова), * «Заятүләк менән Һыуһылыу» (Башакадемтеатр, 1999, режиссеры Раушания Назарова), * «Янһарының тылсымлы санаһы»(Ҡурсаҡ театры, 2001, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Ҡаҙ батшаһы» (Ҡурсаҡ театры, 2003, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Аҫыл йөрәк» (Башакадемтеатр, 2003, режиссеры Рөстәм Хәкимов), * «Һыуһылыу әкиәте» (Милли йәштәр театры, 2005, режиссеры Илнур Муллабаев). * «Эҫе ҡар», Динис Бүләков повесы буйынса (Сибай «Сулпан» балалар театры, 2001, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Тылсымлы сана» (Сибай башҡорт драма театры, 2016). * «Урал легендалары. Торатау менән Ағиҙелһылыу», мюзикл (Стәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһе, 2019, режиссеры Лира Фәйзуллина). * «Ҡанифа юлы» (Сибай, «Сулпан» балалар театры, 2019, режиссеры Зиннур Сөләймәнов). * «Донъя бабай» (Сибай, «Сулпан» балалар театры, 2020, режиссеры Рөстәм Хәкимов). * «Абау, яусы килә!» (Салауат башҡорт драма театры, 2020, режиссеры Зиннур Сөләймәнов). * «Мамытбатыр менән Дәлеү Ғәйшә», Ҡашҡар ауылы тарихы (Сибай филармонияһы, 2021, режиссеры Сулпан Асҡарова); }} === Халыҡ театрҙары сәхнәһендә === {{Hider|title = {алыҡ театры сәхнәһендә|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Алтын балта» (Учалы районы Ҡорама өлгөлө балалар театры, 2000, режиссеры Ғаяз Ибраһимов). * «Тылсымлы хыял» (Дүртөйлө халыҡ театры, 2005), * «Аласабыр менеп кил, йәнем!» (Сәйетбаба халыҡ театры, 2005, режиссеры Зәйтүнә Зәйнышева), * «Сыңрау торна ҡаурыйы» (Ғафури халыҡ театры, 2005, режиссеры Кәримә Кайдалова), * «Гөлбәзир» (Балтас халыҡ театры, 2006, режиссеры Байрас Ибраһимов). * «Аҫыл йөрәк» (Ейәнсура өлгөлө балалар театры, 2016, режиссеры …). }} === Тәржемәсе === {{Hider|title = ''Сәрүәр Сурина тәржемәһендә классик драматургия әҫәрҙәре сәхнәлештерелә:''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * А.Островский («Глумов хатаһы йәки Дүрт аяҡлы аттың һөрөнгәне», 1998), * В.Шекспир («Лир король» , 2001), * К.Гольдони («Ике байға бер шомбай», 2002), * Ф.Бүләков («Саҡ-Суҡ ҡиссаһы» 2005; «Эх, күгәрсенкәйҙәрем!», 2008), * Н .Абдыкадыров («Сыңғыҙхандың һуңғы төйәге», 2005; «Тылсымлы сәңгелдәк», 2006). * Назим Хикмәт («Йүләркәй», 2009), * Владимир Ольшанский («Ун өсөнсө йондоҙ», 2011), * Вл. Гуркин («Саня, Ваня һәм дә Римас», 2010). Сәрүәр Сурина театр терминдарының башҡорт теленә ярашлы ҡулланышын эҙләй. Актёрлыҡ оҫталығы хаҡында «Ғәмәл» әсбабын (Таңсулпан Бабичева, 2000) тәржемә итә һәм русса-башҡортса сәхнә терминдары һүҙлеген төҙөй. Башҡорт академия драма театрының 85 йыллыҡ тарихын сағылдырған «Театр юлы» китабын (Суфия Күсемова, 2005) тәржемә итә. Башҡорт академия драма театрының 100 йыллығына ҡарата «Башҡорт театры» (Айһылыу Сәғитова, Гөлсәсәк Саламатова, 2019) китабын руссанан башҡортсаға тәржемә итә. Башҡортостан театр белгестәре Айһылыу Сәғитова, Һөйөндөк Сәйетов, Рида Буранова, Ирина Шәмсетдинова, Элвира Дәүләтбирҙина, Әлиә Мәмбәтова, Элвира Әбдрәҡиповаларҙың башҡорт театры тарихы, билдәле режиссерҙары һәм актерҙары хаҡында яҙмаларынан тупланған баҫма 2020 йылда «Рәсәйҙә иң яҡшы театр тураһында китап» исеменә лайыҡ була. }} === Сценарист === {{Hider|title = ''Байрамдар, юбилейҙар сцерарийҙары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = ;Республика мәҙәни-фольклор байрамдары: * «Салауат йыйыны» («Салауаттың үлемһеҙлеге», 2004, Салауат районы, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Салауат йыйыны» («Ҡот тәңкәһе беҙҙә, Салауат!», 2005, Салауат районы, режиссёры Альмира Ҡыуатова); * «Салауат йыйыны» («Салауат доғаһы», 2008, Салауат ҡалаһы, режиссёры Азат Йыһаншин); * «Салауат йыйыны» («Батыр тыуған көн», 2009, Өфө ҡалаһы, режиссёры Рөстәм Хәкимов); * "Аҡмулланың аҡ юлдары" ("Светлые дороги Акмуллы") - мәғрифәтсенең тыуыуына 175 йыл, режиссеры Кәримә Кайдалова (2006); * «Сәйетбаба башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәген асыу һәм Шәжәрә байрамы», режиссеры Кәримә Кайдалова (2004); * «Ғафури ҡойоһо» («Мәжит Ғафуриҙең тыуыуына 125 йыл», режиссеры Кәримә Кайдалова, 2006); * "Сәләмәт бул, Сәйетбаба!" - "Шэжэрэ села Саитбаба" - 300 йыллығы, режиссеры Кәримә Кайдалова, 2004); * «Ғафури ҡойоһо» («Мәжит Ғафуриҙең тыуыуына 125 йыл», 2006, режиссеры Кәримә Кайдалова); * «Йәш тауыштар» (әҙәби китап фестивале, 2006, 2007); ;Оло шәхестәрҙең юбилей һәм хәтер кисәләре: * «[[Динис Бүләков]]» («Хәтер кисәһе», 2001, режиссеры Азат Нәҙерғолов); * «Мостай Кәрим, 80 йәш» («Шағир инанған тик мәңгелеккә», 2004, режиссеры Азат Нәҙерғолов); * «Мәжит Ғафури, тыуыуына 125 йыл» («Сыңрау торна ҡаурыйы», 2006, режиссеры Кәримә Кайдалова); * «[[Зәйнәб Биишева|Зәйнәб Биишева,]] тыуыуына 100 йыл» («Йырҙарға тиң ил ҡыҙы», 2008, режиссеры Салауат Итбаев); * «Зәйнәб Биишева, тыуыуына 100 йыл» («Бейеш быуаты», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «[[Арыҫлан Мөбәрәков|Арыҫлан Мөбәрәков,]] тыуыуына 100 йыл» («Башҡорт сәхнәһе арыҫланы», 2008, режиссеры Гөлли Мөбәрәкова); * «[[Ишмулла Дилмөхәмәтов|Ишмулла Дилмөхәмәтов,]] тыуыуына 90 йыл» («Яңғырасы. йырым!», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Мостай Кәрим, тыуыуына 85 йыл» («Әйләнә донъя күсәре», 2009, режиссеры Таңсулпан Бабичева); * «Рәйес Низаметдинов, 50 йәшенә ижад кисәһе» («Ирәмәл бүләге», 2015, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Артур Туҡтағолов, 50 йәшенә ижад кисәһе» («Һаҡмар моңо», 2016); * «Роберт Заһретдинов, тыуыуына 80 йыл» («Сың», 2016, режиссеры Айһылыу Заһретдинова); * «Рәүеф Ғәзиз улы Кәримов» СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры, Салауат Юлаев ордены кавалеры, физкультура уҡытыусыһы, 60 йәшенә юбилей кисәһе («Атай ҙа булдың һин беҙгә», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «1-се мәктәп-интернат», 60 йыллығы тантанаһы («Интернатым — пар ҡанатым», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Ауаз» (Илеш районында көнбайыш, төньяҡ төбәктәрҙәге башҡорт фольклор коллективтары фестивале, 2014); * «Уйын» (Ҡырмыҫҡалы районында башҡорт милли уйындарының республика байрамы, 2016, режиссеры Рәйес Низаметдинов); * «Сәсән» (Өфөнөң Киров районы йәштәре кисәһе, 2016); * «Ғаилә ҡото» (Өлгөлө Башҡорт ғаиләләре йыйыны, башҡорт ғаиләһе көнө — 1 март, 2017, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Хәйбулла яғы батырҙары» (100-летие Республики Башкортостан — Историко-культурный марафон — Хайбуллинский район), 2018); * «Рәми Ғарипов», тыуыуына 90 йыл («Уҡ осошо — шағир ғүмере», БРГИ-1 театр студияһы, 2022, режиссеры Алмира Ҡыуатова); }} === Башҡортостан телевидениеһы фондында һаҡланған фильмдар=== {{Hider|title = ''Сценарийҙар исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Халҡым өмөттәрен һаҡлаған йорт» - «Дом, где хранятся надежды моего народа» (1994, хр. 1 сәғәт ) видеояҙмаһы Башҡортостан телевидениеһының алтын фондына ингән. 1-се мәктәп-интернаттың тарихы, уҡытыусылары һәм уҡыусылары тураһында С.Р.Сурина өс тиҫтәнән ашыу репортаждар, очерктар, фильмдар әҙерләй. * [[Миәкә районы|«Толпар атым — уң ҡанатым» (1986) һәм «Яугир ат Керчь» (2000) телеҡиссалары - Миәкә районы]]ндағы «Большевик» колхозының ([[Илсеғол (Миәкә районы)|Илсеғол]] ауылы) 112-се [[Башҡорт атлы дивизияһы]] составында Дондан Эльбаға тиклем һуғыш юлы үтеп, Башҡортостанға кире әйләнеп ҡайтҡан «Керчь» ҡушаматлы ат тураһында ; * «Пеликандарҙың төньяҡ баш ҡалаһы Берҡаҙан» (2000) экологик фильмы - [[Дәүләкән районы]]ндағы ҡасандыр берғаҙандар (пеликандар) төйәк иткән «Берҡаҙан» һаҙлығы яҙмышына арнала; * "Ырғыҙ ҡыҙы" - "Дочь Иргиза" - Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина тураһында (2001); * "Илдә ҡалды яҡтыһы" - "Свет на земле" - Зәйнәб Биишева яҙмышы хаҡында (2001); * «Миәкә йәйғоро — аҫалы балаҫ» (2001) этнографик фильмы - Миәкә районы туҡыу-һуғыу һөнәре оҫталары хаҡында; * «Башҡортостан аҫалары» телерепортаждары (2014, 2016) - балаҫ һуғыусыларҙың республика фестивалдәре Әлшәй районында; * «Уралдың тамбурлы сигеү оҫталары» (2005) телевизион фильмдары төньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ башҡорт төбәге хазинаһы; * «Аҡмулланың аҡ көндәре» - Миәкә районында мәғрифәтсе-шағир Аҡмулла көндәре (2006, 2008); * «Башҡорт һүҙлеген төҙөүселәр»(2000) - тел ғалимы, тарих фәндәре кандидаты Әкрәм Бейеш етәкселегендә БР-ның Тарих, Тел, Әҙәбиәт институты хеҙмәткәрҙәре төркөмө; * [[Урал батыр эпосы|«Урал батыр» эпосын]] яттан һөйләүсе мәктәп уҡыусыларының республика бәйгеләре хаҡында (1998-2018йй., 40-тан ашыу тапшырыу), * «Донъяның аҡ кейеҙе» - башҡорт кейеҙен баҫыусыларҙың Әбйәлил районындағы семинарҙары, 30-лап тапшырыу (2000—2010); * «Тамға» республика байрамы" - башҡорт художестволы кейеҙ картина оҫталары ижады (2001-2016 йй.), * «Мәңгелек наҙ — башҡорт шәле» - дебет шәл бәйләүсе оҫталарҙың республика фестивалдәре, 10 тапшырыу, 2005, 2009); * «Йыһан көмбәҙе — башҡорт тирмәһе» - "Салауат йыйыны"нда республика тирмәләр бәйгеһе, 6 тапшырыу (2006—2010); * «Башҡорт китабы — Ҡояштан үрнәк» - Башҡорт китап нәшриәте бүлектәре, мөхәррирҙәре, нәшриәттең 90 йыллығы — (2009); * «Китабеннас» - «Инеш», «Башинформ», «Ғилем» нәшриәттәре эше, боронғо ҡулъяҙмалар яҙмышы, 15 тапшырыу (1999—2003); * «Алтын тирмә яҡтыһы» (Свет «Золотой юрты» - Башҡортостандағы 120 халыҡ театрының ижады, 30 тапшырыу, (1998—2009); * «Алтын һуҡмаҡ» - Башҡортостан мәғрифәтселәре мираҫы хаҡында телеочерктар (2009, 2010); * «Шағирҙың күңел баҡсаһы» - "Цветущий сад души поэта" - башҡорт шағиры [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Шәйехзада Бабич]] хаҡында телеспектаклдәр (2006); * «Кинйә абыҙ васыяты» - «Завещание Кинзи-абыза» - башҡорт батыры Кинйә Арсланов хаҡында телефильм (2007); * «Бейеш быуаты» - «Век Бииша» - Зәйнәб Биишева ижады тураһында телефильмдар (2007); * «Туған тел тылсымы» - «Волшебство родного слога» - Фуат Биишев тураһында (2010); * башҡорт фольклор ансамблдәренең бөтә Рәсәй фестивалдәренән репортаждар теҙмәһе — «Ашҡаҙар таңдары» (2006, 2008, 2011); * «Бер ауылдың тарихы» - "История одного села" - телевизион рубрикаһында (2010-2012) Сурина республиканың көнбайыш төбәгендәге башҡорт ауылдары халҡы һәм уларҙың тарихи хәтере һаман да саф, төплө булып, башҡорт тамырҙарын онотмауы хаҡында утыҙҙан ашыу тапшырыуҙар теҙмәһе әҙерләй. 18-се быуатта Башҡортостанға припущенник булып күсеп килергә мәжбүр булған сарайлы-мең ырыуы башҡортары Миәкә районының Шатмантамаҡ, Елдәр, Сатый, Баязит, Кәркәле, Ҡасыған ауылдарына нигеҙ һалған, шулай уҡ Бишбүләк районы Айыт, Елбулаҡтамаҡ, Мораҙым, Дүсән, Исекәй, Ҡасҡын ауылдары тарихы буйынса тапшырыуҙар әҙерләй. Балтас районы Сәйтәк, Ҡарыш, Иҫке Балтас, Маты, Тушҡыр ауылдары тарихы яҡтыртыла, «Они видели Победу» телеҡиссалары әҙерләнә (2010—2012 йй.); * 2011—2016 йылдарҙа «Орнамент» телепроекты аша халыҡ һөнәрмәндәре, йолалары, фольклор йыйындары, шәжәрәселәр һәм шәжәрә байрамдары, һәләтле ижади төркөмдәр тураһында йөҙ илле фильм һәм махсус репортаждар аҙна һайын эфирға сыға. Ошо ысынбарлыҡ-рухиәт бәйләнешен сағылдырған телевизион ҡиссалар тамашасыларҙың оло ҡыҙыҡһыныуын уята. Башҡорт халҡының бай рухи мәҙәниәтен төрлө яҡлы итеп күрһәтеүе менән киләсәк быуындар өсөн оло әһәмиәткә эйә. <!-- Был уникаль йылъяҙмаларҙы Интернетта Ютуб сайтында «Школа-интернат-1» йәки «БРГИ-1» плейслисты аша эҙләп табырға мөмкин. Плейлистарға һылтанма эшләргә кәрәк. Энциклопедияла бындай һөйләм яҙылмай.--> }} == Баҫылған китаптар == * "Кем кеҫәлде тәмлерәк бешерә?" Балалар өсөн әкиәттәр йыйынтығы. — Өфө: Китап, 1994. — 26 бит. * «Сыйырсыҡ тәсбихе». Балалар өсөн пьесалар, шиғырҙар, әкиәттәр йыйынтығы. — Өфө: Китап, 2001. — 176 бит. * «Аҫыл йөрәк». Пьесалар, сценарийҙар. — Өфө: Китап, 2007. — 480 бит. * «Талисман счастья» — «Ҡот тәңкәһе». Пьесы, драматические композиции, сценарии литературных вечеров и фольклорных праздников. Уфа, «Китап», 2009, - 450 с. * «Волшебный узелок» — «Тылсымлы төйөнсөк». Стихи для детей. Уфа, "Китап", 2024 г. 165с. * «Моң көмбәҙе» — «Купола мелодий». Сборник сценариев для республиканских народных праздников. «Самрау». Уфа, 2017, 240с. * «Биҙәктәрҙе кем яһаған?». Әкиәттәр. Китап. Өфө, 2018, 75 б. — «Кто создал узоры?». Сказки. Уфа, 2018, 75с. * «Хоҙайҙан маҡтау» — «Хвала от Бога». Очерки, рассказы, сценарии фильмов о мастерах народных промыслов. Уфа, 2018, 210с. * === Сәрүәр Сурина төҙөгән һәм ойошторған китап баҫмалары: === {{Hider|title = ''Баҫмалар исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Ырғыҙ ҡыҙы». Мәғариф министры Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина (1913—1998) тураһында иҫтәлектәр (42 авторҙан интервью), фотографиялар. Өфө, «Педкнига», 2013 й.2, 263 б. * «Первый Президент Республики Башкортостан Муртаза Губайдуллович Рахимов. Библиографический указатель.» Уфа, 2014, 170 с. Сост. С. Р. Бишева и С. Р. Сурина. * «Жизнь вопреки». "Элиза Мугафаровна Ахмерова. Воспоминания, фотовкладыши. Уфа, «Педкнига», 2014 г., 226 с. * «Иҫтә, һаман да иҫтә Оло Эйек буйҙары». Роза Арғынбаева иҫтәлектәре, документаль фотолар. Өфө, «Педкнига». 2017 й. * «Бөрйән йөрәге». Детдом яҙмалары. Беренсе китап. Керамика рәссамы, скульптор Фәүзиә Усманова (1942) яҙмышнамә. Өфө, «Самрау», 2015, 156 б. * «Бөрйән йөрәге» «Киске Өфө» һабаҡтары. Гәзит мәҡәләләре, фотографиялар. Өфө, «Самрау», 2015, 220 б. * «Тайсын хикмәттәре». Рәмилә Тайсынова (1962) йыйған һәм башҡортсаға тәржемә иткән ғибрәтле хикәйәттәр, көләмәстәр йыйынтығы. Өфө. «Самрау», 2018 й., 260 б. * «Северное сияние». Ветеран труда Аниса Иншакова. Рассказы о вахтовиках на Севере. Уфа, «Самрау», 2017. 240 с. * «Йырлы йөрәк». Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Шәрип Фатихов (1926—2018). Шиғырҙар, иҫтәлектәр, фотолар.Өфө, «Самрау», 2018, 232 б. * «Колосья моего поля». Салихьян Шарипов. "Стихи и авторские фотографии. Уфа, «Инеш», 2018, 150 с. * «Хәтер ҡуҙҙары». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 1-се китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Педкнига», 2017 й., 230 б. * «Юлдашым — оло юл башым». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 2-се китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Самрау», 2018 й., 260 б. * «Йәшәү ҡәҙере». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 3-сө китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Самрау», 2019 й., 232 б. * «Рәмил Мәжитов хаҡында һүҙ». Хәтернамә. Иҫтәлектәр, шиғырҙар, фотолар, мәҡәләләр. Өфө, «Инеш» 2021 й., 294 б. * «Яугирҙың ҡуйын дәфтәре». Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Зәйнулла Сәлимов. Шиғырҙар, мәҡәләләр. Өфө, «Самрау», 2022 й, 172 б. * «Һөйөү вәғәҙәһе», Юрик Салдыев, Ҡәнифә Салдыева. Шиғырҙар, иҫтәлектәр. Өфө, «Самрау», 2022 й., 202 б. }} == Телефильмдәрҙең видеояҙмалары == * .[http://www.youtube.com/watch?v=Zjq8E0zHSug «Берҡаҙан» һаҙлығы] (Асылыкүл, Дәүләкән, реж.Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр.22 мин., 2000). * [http://shubino-video.narod.ru/news/bashkirskij_film_tolpar_atym_un_kanatym_smotret_onlajn/2015-01-29-642 «Толпар атым — уң ҡанатым»] (Керчь, Миәкә, реж.Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр. 20 мин., 2001). * [http://www.youtube.com/watch?v=enEQI-nFKDg «Миәкә йәйғоро — аҫалы балаҫ»] (Мастерицы тканых паласов, реж. Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр. 32 мин., 2001). * "Тамбур ҡайыуы" - ""Вышитая песня" (Тамбурное шитье башкир на северо-востоке, реж.Наиль Хамитов, хр.26 мин., 2003). * [http://www.youtube.com/watch?v=GeQA2v9nJJk «Тамға» кейеҙ байрамы] (Семинар мастеров башкирского войлока, Абзелил, реж. Наиль Хамитов, БСТ, хр. 1 ч., 2008). * [http://www.youtube.com/watch?v=ZA0Fvgf3MGE «Башҡорт шәле»] (Мастера башкирской шали, фестивали, Уфа, реж. Наиль Хамитов, БСТ, хр. 1 час, 2010). * "Кинйә абыҙ васыяты" <nowiki>https://youtu.be/MDvjS4igSF4</nowiki> (Кинйә Арыҫланов. реж.Әнүәр Нурмөхәмәтов, БСТ, хр. 1 час. 2008). * "Билән йыйыны" (Өфө йылғаһы буйы башҡорттары, 2014 - 2 бүлектә, 2016 - 2 бүлектә, 2018 - "Орнамент" циклында. Реж.Н.Хамитов). * «Все будет хорошо» (Флорида Хусаиновна Кудашева. Цикл «Автограф» БСТ, хр. 26 мин. 2017). * «Добро возвращается» (Лиза Киямовна Агадуллина, цикл «Автограф» БСТ, хр. 26 мин. 2021). == Гәзит һәм журналдарҙағы мәҡәләләре == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * '''"Ағиҙел", "Шоңҡар" журналы:''' * «Илаһи ихласлыҡ» (Зәйнәб Биишева — тыуыуына 115 йыл). «Ағиҙел», 2023, № 1, 58-70-се биттәр. * «Сабата, бишмәт, тупый, ҡалпаҡ, сеңләү…» (Сания Усманова, Балаҡатай), «Шоңҡар», 2017, № 10, 22-27-се биттәр, фото. * «Башҡорт аҫалы балаҫы» (төрҙәре, фестиваль). «Шоңҡар», 2018, № 1, 43-47-се биттәр, фото. * «Аҡ кейеҙем аҡ бәхеттәр юрай…». «Шоңҡар», 2018, № 7, 43-49-сы биттәр, фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Шоңҡар», 2018, № 4, 39-51-се биттәр, фото. *'''«Башҡортостан ҡыҙы» журналы:''' * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 7, 318-19-сы биттәр (1-се бүлек), фото. * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 8, 326-27-се биттәр (2-се бүлек), фото. * «Аҫалы балаҫ — донъя йәме». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 9, 26-27-се биттәр (3-сө бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 10, 30-31-се биттәр (1-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 11, 22-23-сө биттәр (2-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 12, 28-29-сы биттәр (3-сө бүлек), фото. * «Һуҡма шәл». «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 1, 28-29-сы биттәр (4-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 2, 28-30-сы биттәр (5-се бүлек), фото. * «Түңгәүер моңо» (Фәриҙә Күҙәшева, Баймаҡ, Әбделкәрим). «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 6, 28-29-сы биттәр, фото. * «Туҡ тулҡына йөрәктәрҙә» (Гөлназ Гәрәева, Ырымбур өлк., Иҫке Юлдаш а.). «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 7, 12-13-сө биттәр, фото. * «Ауыл ҡото — Мөслимә» (Мәсәлимова, Әбйәлил)."Башҡортостан ҡыҙы", 2019, № 8, 12-13-сө биттәр, фото. * '''«Ватандаш» журналы:''' * «Ҡобайырға тереһыу бөркөп…» («Урал батыр» эпосын башҡарыусылар конкурсы тарихы) «Ватандаш», 2017, № 6, 142-154-се биттәр. * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Ватандаш», 2017, № 8, 162-168-се биттәр, фото. * «Илгә иман саҡырыусылар ҡоро» (Сибайҙағы мөнәжәтселәр бәйгеһе). «Ватандаш», 2017, № 12, 163-173-сө биттәр. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә» (эссе). «Ватандаш», 2018, № 4, 164-178-се биттәр, фото. * «Хранительницы народного искусства» (тамбур). «Ватандаш», 2018, № 7, стр.187-198 (перевод на англ.яз. Ф.Юнусовой), фото. * «Аҡ кейеҙем…» (Башҡорт халыҡ кәсебен тергеҙеү) «Ватандаш», 2018, № 9, 182-195-се биттәр, фото. * «Ғүмер — иртәнге төш» (Фәүзиә Усманова). «Ватандаш», № 1, 119-139-сы биттәр, фото. * «Бөрйән йөрәге» (Фәүзиә Усманова), «Ватандаш» журналы, 2019, № 2., фото. * «Парень с берегов Сакмары» (Артур Шайхитдинович Сурин). «Ватандаш», 2019, № 4, стр.200-2004. (псевдоним Кинзя Мазитов). * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Асма Маулембирдеевна Усманова, Хәйбулла). «Ватандаш», 2019, № 5, стр.59-79. * «Толпар атым — уң ҡанатым» (Керчь тигән ат тарихы, Миәкә). «Ватандаш», 2020, № 5. * '''"Башҡортостан" , «Республика Башкортостан», «Вечерняя Уфа» гәзитендә:''' * «Телесоратник культпроектов» (Айгуль Багамановна Усманова). «Республика Башкортостан», 23 сентября 2021г., № 110, стр.5. * «Щедрая яблоня Элизы Мугафаровны» (Элиза Ахмерова). «Вечерняя Уфа», 21 февраля 2020г., № 12, стр.18. * "Батырҙың таш ҡоймаһы" (Советтар Союзы Геройы Ахмәтғәлин, Учалы). "Башҡортостан" гәзите, 2020, 9 май. * '''Киске Өфө" гәзитендә:''' * [http://bashgazet.ru/obshestvo/11727-vzm-shle.html «Вәзәм шәле».]"Киске Өфө", 2016. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308235916/http://bashgazet.ru/obshestvo/11727-vzm-shle.html |date=2016-03-08 }} *"Халыҡ ижадын өйрәнеүсе һәм яратыусы" С.Сурина менән М.Хабилова әңгәмәһе. "Диалог" рубрикаһы. 2018, №7, 11-12-се б. * «Урал батыр бөрккән тереһыуға…» (Респ. конкурсына 20 йыл). «Киске Өфө», 2018, № 27, 11-се бит. * «Моңло ла һуң башҡорт доғаһы!» (Төбәк-ара 6-сы Мөнәжәтселәр конкурсы, Сибай). «Киске Өфө», 2018, № 42, 12-13-сө биттәр. * «Ҡышбабай таяғы» (яңы йыл тамашаһы өсөн пьеса). «Киске Өфө», 2018, № 48, 10-11-се биттәр. * "Туған тел тылсымы" (Фуат Биишев тураһында). "Киске Өфө", * «Фатима инәй». [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] гәзите, 2019, № 2 (836), 12-18 ғинуар. * «Бөрйән йөрәге. Фәүзиә апай китап яҙҙы». «Киске Өфө», 2019, №13, 12-се бит. * «Илаһи ихласлыҡ» (Зәйнәб Биишева) «Киске Өфө», 2019, № 17, 11-12-се биттәр. * «Быуат аръяғынан сәләм, йәки Круковский бөгөн кемде һайлар ине»."Киске Өфө", 2019, № 21, 11-12-се биттәр. * «Гәләбәштә…» (башҡорт милли кейемен тергеҙеүселәр фестивале, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2019, № 26, 12-13-сө биттәр. * «Көмөш күлдәр илендә» (Силәбе өлкәһе башҡорттары). «Киске Өфө», 2019, № 39, 12-15-се биттәр. * «Халҡыбыҙ әмәле — үҙ еребеҙ үләне». (Бөйҙә ауылында ағинәйҙәр йыйыны, Учалы). «Киске Өфө», № 40, 11-12-се биттәр. * «Иҙелбашы — аҡ ниәттәр башы» (Белорет районы ағинәйҙәре йыйыны). «Киске Өфө», 2019, № 41, 11-12-се биттәр. * «Күперҙәр һәм ҡапҡалар». (М.Кәрим «Оҙон-оҙаҡ баласаҡ» спектакленә рецензия, МЙТ). «Киске Өфө», 2019, № 41, 11-12-се биттәр. * «Те яҡҡамы, бы яҡҡамы?» (М.Кәрим тураһында иҫтәлектәр). «Киске Өфө», 2019, № 42, 11-12-се биттәр. * «Ейәнсураның Аҡьегете менән Аҡйондоҙо кем?» (Башҡорт гимназияһы). «Киске Өфө», 2019, № 43, 12-се бит. * «Тамсыларҙа диңгеҙ сағыла». (Диалог: БРГИ-1 75 йыллығы уңайынан)."Киске Өфө", 2019, № 46, 11-12-се биттәр. * «Күкрәүҙәрен тойоп замандың. Башҡорт театры тарихынан» (А.Сәғитова мәҡәләһенән тәржемә). «Киске Өфө», 2019, № 47, 12-се б. * «Һин янмаһаң, мин янмаһам». (Рәйес Түләк т-да Әмир Әминев)."Киске Өфө", 2019, № 49, 11-се бит. * «Башҡорт шәле» (Төрҙәре, халыҡ клубтары). «Киске Өфө», 2019, № 50, 12-се бит. * «Аңлы ғүмер артынан» (Гусевка, Ишкилде ауылы, Әбйәлил). «Киске Өфө», 2019, № 50, 13-сө бит. * «Ҡиссаи-Түләк» (шағир Рәйес Түләк). «Киске Өфө», 2019, № 51, 10-11-се биттәр. * «Бер күрешеү — бер ғүмер» (Мерәҫ ауылы ағинәйҙәре, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2020, № 1, 11-се бит. * «Түңгәүер хәситәһе» (Хафиза Амантаева, Йылайыр). «Киске Өфө», 2020, № 1, 16-сы бит. * «Башҡортостан — гөлбостан, тип йырларға...». (БАДТ, Ҡадир Даян пьесаһы б-са спект. рецензия). «Киске Өфө», 2020, № 7, 13-сө бит. * «Өс тағанға таян» (рәссам-дизайнер Роза Рафиҡ ҡыҙы Юлдашбаева). «Киске Өфө», 2020, № 11, 8-9-сы биттәр. * «Күҙгә күренмәгән һалдат» (Башдрамтеатр спектакленә рецензия). «Киске Өфө», 2020, № 11, 11-се бит. * «Булыр илдең балалары Рәми мәктәбендә». (Шағир ис.премия тапшырыу. Кинйә Мәзит). «Киске Өфө», 2020, № 11, 14-се бит. * Баймаҡ, Иҫке Сибайҙа осрашыу. «Киске Өфө», 2020, № 15, 11-12-се биттәр. * «Булдыҡлы, егәрленең фекере киң, теле лә бай» (Сания Усманова, Балаҡатай). «Киске Өфө», 2020, № 27, 11-12-се биттәр. * «Бөрйән сергетышы». (Монасип, Собханғол, Кейекбай ауылдары). «Киске Өфө», 2020, № 29, 11-12-се биттәр. * «Беҙҙең мәҙәниәт министры» (Әминә Ивнәй ҡыҙы Шафиҡова). «Киске Өфө», 2020, № 33, 8-10-сы биттәр. * «Сәсән ташы» («Урал батыр» ҡобайырын яҙып алыуға 110 йыл). «Киске Өфө», 2020, № 33, 11-се бит. * «Вәзәм сәкәне» "(Артур Сурин исеменәдге кубок турниры, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 4, 11-се бит. * «Бәндәбикә рухташтары» (Күгәрсен, Мәҡсүт ағинәйҙәре). «Киске Өфө», 2020, № 6, 11-се бит. * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Әсмә Усманова, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 13, 12-се бит (1-се бүлек). * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Әсмә Усманова, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 14, 11-се бит (2-се бүлек). * «Салы ҡошо һағындырғайны» (Р. Н. Гунтекин «Салы ҡошо», спект. рецензия, Кинйә Мәзит, МЙТ). «Киске Өфө», 2020, №13,13-сө бит. * «Яугир ат кәрәк!» (Керчҡа һәйкәл. Миәкә)."Киске Өфө", 2020, № 16, 11-се бит. * «Квантун һалдатын йәлләгән башҡорт егете» (Салихйән Дәүләтбирҙин, Бөрйән). «Киске Өфө», 2020, № 18, 11-12-се биттәр. * «Селтәр» саң ҡаға. (Диалог: Милли кейем. Әлфиә Әхтәриева, Фатима Хәйретдинова). «Киске Өфө», 2020, № 21, 11-12-се биттәр. * «Шәүрә Мортазина. Легендар атаһының лайыҡлы ҡыҙы». (Айһылыу Сәғитова мәҡ-нән тәржемә). «Киске Өфө», 2020, № 26, 12-се бит. * "Туризм беҙгә төҫмө?" (Диалог: Салауат Тагирович Нафиков, РБ Туризм, министр). "Киске Өфө", 2020, № ..., 11-12-се бит. * «Кем ҡайыған үрәнәген…» («Тамбур», «Ете елән», «Ханымдар», Роза Юлдашбаева, Балаҡатай). 2020, «Киске Өфө», № 40, 11-се бит. * «Башҡорт кейеме — иң йөкмәткелеһе» (Диалог. Юлай Ғәлиуллин, Сәлимә Усманова). «Киске Өфө», 2020, № 42, 11-12-се биттәр. * «Ҡиссалар һәм доғалар юлы» (Хөрмәтулла Үтәшев китабы). «Киске Өфө», 2021, № 11, 14-се бит. * «Беҙ ағартмаһаҡ, кем ағартыр донъяны?» (Икенсе Этҡол, Ниғәмәт ауылы, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 12, 11-12--се бит. * «Уратауға ҡот ҡайтарыр Салауат» (Салауат Щербаков т-да Г.Батталова фильмына рецензия). «Киске Өфө», 2021, № 13, 11-се бит. * «Бер һапҡа һапланып» (Балан байрамы, Стәрлетамаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 13, 12--се бит., * «Димсе диңгеҙ кистерә». (Сәрүәр Сурина «Абау, димсе килә!» спект. рецензия, Динә Бәширова). «Киске Өфө», 2021, № 13, 14-се бит. * «Кемдәр генә ғашиҡ, ай, булмаған!». (Визажист Элеонора Ғәлләмова). «Киске Өфө», 2021, № 16, 11-се бит., * «Аптыранығыҙмы? Аптыраманыҡ!» (Ишмырҙа-Юкәләр ағинәйҙәре, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 16, 11-12--се бит., * "Боронғо Атайсалдың бөгөнгө заңы" "(Иҫке Сибайҙа осрашыу. Баймаҡ)."Киске Өфө", 2021, № 17, 11-12--се бит. * «Көйөргәҙелә бер ғүмер» (Ағинәйҙәрҙең йола байрамы, Ермолаевка). «Киске Өфө», 2021, № 30, 11-12--се бит. * «Музыка белгесе ниндәй була?» "Киске Өфө" (Диалог: Гөлназ Салауат ҡыҙы Галина). 2021, № 32, 11-12-се биттәр. * «Замандаш» экспедицияһы. «Киске Өфө», № }} == Әҙип тураһында == {{Hider|title = ''Китаптар һәм радиотапшырыуҙар''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Р. Камалов. «Драматурги — люди с детской душой» — «Драматургтар — бала күңелле кешеләр». «Башкортостан», 1998, 20 февраль. * Г. Ҡотоева. «Из тысячей чудес состоит мир» — «Мең мөғжизә бит ул донъя». «Башҡортостан ҡыҙы», 2004. * Т. Лотфуллина. «Могла быть певицей» — «Йырсы була алыр ине». «Аҙна». 2005, 16 сентябрь. * С. Абузаров. «Потрясающее зрелище»- «Йән тетрәткән тамаша». «Башҡортостан», 2005, 15 сентябрь. * Э. Халикова. «Обыкновенное чудо». «Ватандаш». 2006-5. * Л. Абдуллина. «Балаларға рәхмәтле». «Йәшлек», 2008, 21 сентябрь. * Ә. Үтәбай. "Сәрүәр Сурина: «Ынтылам гел Яҡтыға, ышанам гел Яҡшыға…». «Ағиҙел», 2017, № 12, 138-144-се биттәр. * Л.Кирәева "Сәрүәр Сурина: «Йылы һүҙ — йән аҙығы, тере һүҙ — тел асҡысы, ихлас һүҙ — йөрәк асҡысы…» «Ағиҙел», 2022, № 12. === «Юлдаш» һәм «Ашҡаҙар» радиоһы фондындағы тапшырыуҙар: === * «Һүҙ ҡәҙере» рубрикаһы (алып барыусыһы Әлфиә Батталова). «Ҡыш һәм ҡар тураһында» Сәрүәр Сурина. 4 тапшырыу. (2009). * «Илаһи ихласлыҡ» Зәйнәб Биишева тураһында иҫтәлек. С. Сурина уҡый. (2008). * «Балалар өсөн әкиәттәр». Сәрүәр Сурина уҡый. (2014). * «Халыҡ моңдары». Сәрүәр Сурина башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара. Алып барыусыһы Зөмәйрә Сафина. (2014). * «Ике йондоҙ». Алып барыусыһы Әхмәр Үтәбай менән Сәрүәр Сурина «Ашҡаҙар» радиоһында. (2013). * «Беҙҙең донъя» Алып барыусыһы Фәрзәнә Аҡбулатова менән Сәрүәр Сурина әңгәмәһе. (2014). }} == «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы фильмдары == == '''1. Эпос  “Урал-Батыр”.''' '''Репортажи и фильмы С.Р.Суриной в фонде БСТ и  Ютубе (Республиканский конкурс исполнителей эпоса) 1994-2018гг.''' == # # Әкиәт йомғағы. Телепередача  Башкирский эпос  и сказка “Урал батыр”. Читает актер Фаяз Султанов.  Автор иллюстраций Рафик Мырдашев (Мелеуз), 22 мин. 1994.  <nowiki>https://youtu.be/pkvwUICuFhw</nowiki>  Ред. С.Р.Сурина. Реж.Ф.Харисова.   # «Урал батыр-1996» Конкурс сказителей школьников эпоса «Урал батыр», Башгосфилармония Уфа, Организаторы  Минобразования, РЦНТ РБ, Хр. 39м.40с.,  26.07.96. Ред.   А.М.Сулейманов, реж. Ф.Н.Харисова, А.Х.Якупов. #  «Урал батыр-1997» 1-й  респ. конкурс юных сказителей. Уфа, гимназия муз. воспитанников (Баш.гим.-инт. им.Г.Альмухаметова). 07.02.97. Хр. 1ч. Ю.Гайнетдинов, А.М.Сулейманов, С.Р. Сурина, А.Х. Якупов. #  “Урал-батыр”-2000”. 2-й  респ. конкурс состоялся в Бурзянском районе в 2000 году, орг. Минобразования РБ, не сохранились записи. # «Урал батыр-2001» . 3-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Бурзянский район. Хр. 27мин. 10.07.01. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>  С.Р.Сурина, А.В. Ханов. # «Урал батыр-2002». 4-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Хайбуллинский район.  Хр. 43м.27с. 16.08.02. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> С.Р.Сурина, А.В. Ханов. #  «Урал батыр и мифология», научно-прак. конференция ИИЯЛ, 2003г. Уфа, Хр. 42м.30c. 06.06.2003. <nowiki>https://youtu.be/3V8zWCoeyNg</nowiki> С.Р.Сурина, А.В. Ханов. начало. Давлеканский р-н, продолжение спецрепортажа стерто. (Фануза Надршина и др.) # «Урал батыр -2003». 5-й республиканский конкурс сказителей «Урал батыр», Баймакский р-н. хр. 1ч.03м.21с. 06.09.2003. <nowiki>https://youtu.be/7uViby4wBfM</nowiki> С.Р.Сурина,  А.В. Ханов. # «Урал батыр”. Первый международный конкурс  сэсэнов и исполнителей эпоса к 115-летию Мухаметши Бурангулова,  14 ноября 2003, г. Баймак, реж. А.Ш.Куватова. Организатор РЦНТ РБ. хр. 55м.05c. 24.01.2004. <nowiki>https://youtu.be/O68vz2ri-EY</nowiki>  С.Р.Сурина,  А.В. Ханов. #   «Урал батыр - 2004». 6-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Зианчуринский р-н, ч.2-я. Хр. 42м.45с. 12.07.2004. Нет записи. Р.Абдуллина, Ф.Ильбакова. #    «Песнь Уралу-2005». 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 1-я. Хр. 40м.00с. 16.07.2005.  <nowiki>https://youtu.be/N0JXw-s_tfA</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #   «Песнь Уралу-2005». 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 2-я. Хр. 43м.47с. 17.07.2005. <nowiki>https://youtu.be/HTuZvVl2QlA</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. # «Песнь Уралу-2006». 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 1-я. Хр. 59м.25с. 22.07.2006. <nowiki>https://youtu.be/ZWGiNV18UPc</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #  «Песнь Уралу-2006». 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. (Стихи М.Акмуллы, конец фильма стерт). <nowiki>https://youtu.be/F6bBuT3KKSI</nowiki>  Урал батыр и М.Акмулла, Первый респ. конкурс исполнителей стихов Акмуллы, гран-при: Рида Тимершаехова, Илишевский район, 240 стихов! Хр. 40м.20с. 23.07.2006. # «Песнь Уралу-2006».  8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. Хр. 9м.21с. 23.07.2006.  (Конец второй части). <nowiki>https://youtu.be/5eLVWuJCC5A</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #  “Урал батыр и юные сказители” (1998-2005гг.) Исполнители эпоса, видеофильм. Хр. 1ч.27м.07с. 18.08.2007. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>   С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов. #  “Песнь Уралу-2007”. 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н,  ч. 1-я. 1ч.04м.47с. 22.09.2007 С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. #  “Песнь Уралу-2007”. 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н. ч. 2-я. 57м.22с. 23.09.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. # «Песнь Уралу-2007»9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н.  ч. 3-я (Конкурс чтецов - стихи Рами Гарипова (начало). 59м.16с.  13.10.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов. # «Песнь Уралу-2007». 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Стерлибашевский р-н, ч. 4-я (Конкурс чтецов - стихи Рами Гарипова (продолжение). 51м.38с.  21.10.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. #   “Урал батыр” (1997-2007гг.), видеофильм к 10-летию конкурса, ТО «Хазина» БСТ. Хр. 1ч.39м.45с. 13.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. # “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1-я  (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при), хр. 59м.05с. 19.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. На юбилейный вечер, посвященный 10-летию респуб. конкурса юных исполнителей башкирского народного эпоса-кубаира "Урал-батыр", собрались все организаторы, победители - обладатели гран-при и призовых мест на предыдущих состязаниях сказителей-школьников, начиная с 1997 по 2007гг. Автор сценария праздника и видеофильма Сарвар Сурина, реж-постановщик Альмира Куватова, директор праздника Эльвира Имангулова. Дом культуры совхоза "Рощинский" Стерлитамакского р-на Башкортостана, на родине героя Отечественной войны 1812г. Кахым турэ (Касим Мырдашев) #орнамент, #бст, #сарварсурина, (Румиль Азнабаев, Ахмет Сулейманов, Асия Гайнуллина, Венера Баймухаметова, (27:50), Миндебай Юлмухаметов (30:30), Гульсасак Турумтаева (45:00) гран-при 2002), Айрат Атангулов (45:10, гран-при 2003), Миляуша Ильясова (гран-при 2004, ), Александр Щуплов (гран-при-2006,  45:40, 46:03), Алия Газизова (гран-при -2005, 45:07), Василя Казаргулова (гран-при -2007, 47:05), Альмира Калагаева, Флюра Абсаликова (55:50)... #   “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч. 2-я. Хр. 1ч. 00м.17с. 20.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/RfrMals0Wyg</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов.   #  “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.3-я. Хр. 1ч.00м.35с. 26.07.2008. #   “Песнь Уралу-2009” 11-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Белебейский р-н, детский оздоровит. лагерь «Чайка». Хр. 1ч.14м.18с. 05 07.2009.  <nowiki>https://youtu.be/X0MfwEtozl4</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Н.Х. Хамитов. # "УРАЛ-БАТЫР" Конференция в г.Сибай. 2011г. (шестая конференция по эпосу “Урал-батыр”). II Международная научно-практическая конференция «Урал-батыр» и духовное наследие народов мира», посвященной Году укрепления межнационального согласия в Республике Башкортостан. 10-11 июня 2011 года в Сибайском институте (филиал) Башкирского государственного университета. Хр. 26 мин.30 с. 2010г. <nowiki>https://youtu.be/dLV8lMjjUEk</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Н.Х. Хамитов, Г.М.Азаматова. # '''“Урал-батыр-2010”.''' 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль ''' Передача 1. Часть 1 (6).''' Хр. 26 мин.'''2010г.''' <nowiki>https://youtu.be/RyErSqPi5fw</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. (Конец репортажа продолжается в другой записи: <nowiki>https://youtu.be/QwbNe-x2ifo</nowiki> ''' (конец 1-й части около 3 минут).''' # ''' '''“Урал-батыр-2010”. 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль.  Передача 1. Часть 2 (6). Хр. 26 мин. 2010г. <nowiki>https://youtu.be/acxc9ytFB4k</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. + Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 3 (6). 2010г'''.''' # '''“Урал-батыр-2010”.''' 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль'''.''' Передача 2. Часть 4(6). Хр. 26 мин. 2010г. Гран-при Алия Газизова. <nowiki>https://youtu.be/EQD7tzHM7_k</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. # “Песнь Уралу – 2011”. 13-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.1-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/MPaK6J_hKdc</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова. #  “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.2-я. Хр. 26 мин. Гран-при Газиз Ишмухаметов. <nowiki>https://youtu.be/4G8I0D7cBjM</nowiki>  2011. С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова. #  “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.3-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/TNNPGX7ffck</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова # “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.4-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/wJShvM72QKM</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова # “Песнь Уралу – 2012”.  14-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», город Сибай (ДОЛ “Юлдаш”, гран-при Инсаф Ямилев) Хр. 40мин. 2013. 40м.<nowiki>https://youtu.be/PQ18CchWJu8</nowiki>  Авторы Р.Сафарова, Н.С.Кинзябаева. # “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Первая передача на тему: “Юрты сэсэнов”. Хр. 13 мин., 2013. <nowiki>https://youtu.be/foMWA1LiLEU</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. # “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Вторая передача на тему: “Реликвии в юртах”. Хр. 13 мин., 2013.  <nowiki>https://youtu.be/9momxnrNzMQ</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова #  “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Третья передача на тему: “Родина сэсэна Альмухаметова”. Хр. 13 мин., 2013. <nowiki>https://youtu.be/vZatr8j26h4</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Первая передача на тему: “Исполнители эпоса”. Хр. 13 мин. 2014. <nowiki>https://youtu.be/nzXmWV3X0GA</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Вторая передача на тему: “Инсценировки эпоса”. Хр. 13 мин. 2014.  <nowiki>https://youtu.be/47L9D_djAyM</nowiki>    С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Третья передача на тему: “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” ”. Хр. 13 мин. 2014.  <nowiki>https://yout</nowiki>. u.be/7y59UTSnVMY  С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #  “Песнь Уралу – 2015”. 17-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район. 30 мин. 2015. С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. # “Песнь Уралу – 2016”. 18-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район.  30 мин. 2016. # “Песнь Уралу – 2017”. 19-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район.  30 мин. 2017. <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki>   три выпуска:  Н.Х.Хамитов, Айгиз-Тамыр. # “Песнь Уралу – 2018” 20-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район. ЮБИЛЕЙный – 20-летие конкурса. Парад в Бурзяне. Открытие музея А.М.Сулейманова. 30 мин.   <nowiki>https://youtu.be/zsaa7fGUBHc</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. #   “Урал батыр – 2019” 21-й конкурс в г.Ишембай около горы Торатау. Хр. 24 мин.40 сек. 2019. <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> “Тамыр” студияһы. #   “Урал-батыр. Исполнители эпоса-кубаира 2001-2012гг.” Дайджест. На рус.яз. Для Москвы. Читает текст Булат Каримов. Хр. 10 мин. 2012. <nowiki>https://youtu.be/Qvkpu5XKyCY</nowiki>  С.Р.Сурина, Б.В.Каримов. #  “Урал Батыр” (ВЫПУСК 3) Конкурс юных сказителей и исполнителей эпического сказания. Студия “ТАМЫР”. Хр. 20 мин. 2019. #  “Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Исполнители эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. 13 мин. 2011. <nowiki>https://youtu.be/BvnE4Vs4-0c</nowiki> С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #  “Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Инсценировки эпоса "Урал-батыр". 13 мин. 2011.  <nowiki>https://youtu.be/ZBUTeuvzwYs</nowiki>    С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #   “Орнамент”. “Урал батыр и Олонхо” – встреча якутских олонхосутов и исполнителей эпоса “Урал-батыр” в БГПУ г. Уфа. Дни Якутской культуры в Республике Башкортостан. Встреча олонхосутов и исполнителей башкирского эпоса-кубаира "Урал-батыр". Уникальная школа олонхо с великими олонхосутами начала 21-го века - Николай Тимофеев, Петр Тихонов - со своими учениками. Руководитель Центра олонхо Агафья Захарова. Кадры из фильма "Фестиваль якутского народного эпоса "Олонхо", Саха-Якутия", 2013 год. Хр. 13 мин. 2011.  С.Р.Сурина, Г.М. Азаматова. # ''' “Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.1 (4). 2014г.''' <nowiki>https://youtu.be/fBEAYWPx4_E</nowiki>   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. Башкирские художники-войлочники весной 2014 года в г.Уфе собрались на научно-практический симпозиум по созданию костюмов для персонажей эпоса "Урал-батыр", в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. # ''' “Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.2 (4). 2014г. Костюмы из войлока для Һомай, Самрау, Айһылыу, Ай, Ҡояш...''' <nowiki>https://youtu.be/yRPWxWfwxVg</nowiki>   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. #  '''“Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.3 (4). 2014г. Костюмы из войлока для Кахкаха, Шульген, Змей.''' <nowiki>https://youtu.be/R2pg0DCRKBY</nowiki>    С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. #  '''“Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.4 (4). 2014г. Костюмы из войлока для дивов, мифических змей, Урала. ''' <nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki>     С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. "Орнамент" Башкирский Войлок. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4) Фильм 4-й. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр", созданные художниками-войлочниками в апреле 2014года в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. Асия Гайнуллина. # ''' ''' Статья С.Суриной об истории и победителях респ.конкурса в журнале “Ватандаш” номер 6 за  2017 год. <br />Сарвар Сурина, 2023.   # # == '''''2. Фильмы ТО «Хазина», ТО ГРПП ГУП ТРК «Башкортостан»''''' == == '''''АСМА МАУЛЕМБЕРДИЕВНА УСМАНОВА (1930-2015)''''' == краевед, ветеран просвещения, автор коллекции «Башкирский национальный костюм» руководитель фольклорного ансамбля «Кош юлы» Хайбуллинского района Республики Башкортостан 1. “Айтыш” республиканский конкурс на сцене Башкирской филармонии. Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Буранбай Искужин, Рашит Ахтари, Рамиль Кульдавлет, Ахмар Утябай, Раис Туляк, Габидулла Зарипов, Ахмат Сулейманов, Абрар Аргинбаев, Ханифа Абубакирова,ведущая Розалия Султангареева и др. 16.03.1991г., 50 мин. Ю.И.Гайнетдинов, С.Р.Сурина, А.С.Батталова, А.Х Якупов. <nowiki>https://youtu.be/JeIppsbKFog</nowiki> 2. «Хазина». Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Зияфат Ахметшина и др., 1997г., 51мин., Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 3. «Жемчужины народного творчества. Асма Усманова», 1997г., 14мин. Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 4. «Ступая на белый войлок» Интервью А.М.Усмановой, «Кош юлы» в Абзелиловском районе, 30 м., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/6toAQfWqjI8</nowiki> 5. “Китабеннас-8 (12) Кузыйкурпэс и Маянхылыу - башкирский эпос” Конференция по повести Т.Беляева. Интервью с А.М. Усмановой. Сказание о Кузыйкурпяч., 4мин., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/_xBN-RaiN6w</nowiki> 6. «Песнь Уралу -2003», респ.конкурс исполнителей эпоса. Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., 2003г. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> 7. «Хранители древнего войлока. Фатима Бактыбаева, Магинур Тапакова», 2005г., 22 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/J0awdR-LNas</nowiki> 8. «Мелодии «Кош юлы», часть1-я, 2005г., 34 мин. С.Р.Сурина. (Һарауыс, Фаима Давлетбаева, Алсу Юлдашбаева, Эльвира Такалова и др. <nowiki>https://youtu.be/EQ_rUV0R_M8</nowiki> 9. Хайбулла.Кош юлы. ч.1(2). Легендарный башкирский фольклорный ансамбль. «Мелодии «Кош юлы», часть 2-я, 2005г., 35 мин.40с. С.Р.Сурина. (Зайтуна Юлдашбаева, Марьям Юнысова, Миннеямал Хагынбаева (Бактыбаева), Флюра Аралбаева). <nowiki>https://youtu.be/H6e-0ShO3qw</nowiki> 10. «Мелодии «Кош юлы», часть 3-я, 2007г., 27 мин. С.Р.Сурина. (Акьяр, во дворе музея, Асма Усманова, Рахима Каримова и др.). <nowiki>https://youtu.be/Apu_3DKeeBo</nowiki> 11. «Мелодии «Кош юлы», часть 4-я, 2007г., 29мин.21с. С.Р.Сурина. (Гильминур Илимбетова, Танзиля Кидрасова), башк.нар.песня “Зиляйлюк”. <nowiki>https://youtu.be/8opeQsnv27o</nowiki> 12. «Легенды гор и степей», часть 1-я, 2008г., 28 м.07с., 15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5 м., <nowiki>https://youtu.be/9Q-L3Ra1nhM</nowiki> 13. «Легенды гор и степей», часть 2-я, 2008г., 28м.09с.,15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/g6GVnCfMe7A</nowiki> 14. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 1-я, 2008г., 30мин., <nowiki>https://youtu.be/n5-E6OZc2lg</nowiki> 15. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 2-я, 2008г., 32мин., (эфирный вариант). С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/rd377MVIWUc</nowiki> 16. "Ашкадар тандары-2006" Часть 4. Конкурсы. Первый фестиваль в Стерлитамаке. 2006г. Анс. «Кош юлы» - “Сук бэйлэу», «Ситэн урэу», автор сценария А.М.Усманова, 2006г., (эфирный вариант). 14 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/CbceVp6xLDQ</nowiki> 17. «Ашкадар тандары - 2008», День1. Часть первая. Конкурсы. Стерлитамак. 2008г. Анс. «Кош юлы», сценка “Короклау”, «Песни военных лет. 28-е.», автор сценария А.М.Усманова. 13 мин., (эфирный вариант). Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/Pc3jw0oZyEo</nowiki> 18. «Ашкадар тандары-2011». 10-сы бүлек. «Ҡош юлы» башҡорт халык фольклор ансамбле, Хәйбулла районы, етәксеһе Миңзифа Ишемғолова. “Беҙ 28-селәр”, автор сценария А.М.Усманова, хр. 15м., (эфирный вариант). С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/DLLsNDhLw0c</nowiki> 19. “Ашҡаҙар тандары-2011”. “28-се йылғылар йыры” – “Песни 1928-х”. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> р”. Полный вариант на сцене, (оригинал до монтажа). Автор сценария Асма Усманова. <nowiki>https://youtu.be/0X1TUFWiWrI</nowiki> 20. «Ашкадар тандары-2011». «Сенляу», Хайбулла. Асма Усманова. Сенляу - плач девушки во время проводов из отцовского дома. 2011г. Исполнение А.М.Усмановой (на сцене и в фойе, полный вариант, (оригинал до монтажа).), хр. 10м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> 21. «Орнамент» «Перина из гусиного пуха, Хайбуллинская, башкирская.», анс. «Кош юлы» в с.Степное, рук. А.М.Усманова. 13м., 2008, С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. <nowiki>https://youtu.be/PzTZ8bQyip8</nowiki> Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете, канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Асма Усманова. Хайбулла орнамент” С уважением С.Сурина. 1990-2022гг. == '''3. БАШКИРСКАЯ ПУХОВАЯ ШАЛЬ''' == == '''Фильмы и репортажи по Башкирскому спутниковому телевидению (БСТ), организованные Суриной С.Р. и по ее консультации:''' == 1.     «Башкирские шали» 1-й респ. конкурс в Башгосфилармонии.  24м.40с. “Шали Башкирии”. Фильм А.Валеевой. 1992г. А.А.Валеева, Р.А.Исмагилов, С.Р.Сурина <nowiki>https://youtu.be/sXP0ONkAIBs</nowiki> 2.    “Чудо башкирской шали” 3-й Респ. конкурс-фестиваль «Шаль вязала» в Стерлибашев. р-не РБ. 33м.30с. 2003г.  Сурина С.Р. Сафиуллина Ф.С. Гайсин И. <nowiki>https://youtu.be/GmzelunXCzM</nowiki> 3.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 1. 44м.30 с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/FqolL6Ohges</nowiki> 4.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 2. 50м. 41с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/jXcYKdVSAho</nowiki> 5.     Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 1(2), 44м.12с. 2009г.  Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/YJnYWCMlZos</nowiki> 6.    Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 2(2), 37м.37с. 2009г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki>  7.    Вечная нежность башкирской шали. 6-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). 1ч.10м. 2010г.  Сурина С.Р., Азаматова Г.М., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki> 8.    Орнамент. Башкирская тканая шаль. Абзелиловский р-н, русск. субтитры, 13мин. 2011г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/ZA0Fvgf3MGE</nowiki> 9.      Надо знать. Шали. 13мин. 2010г. Саитбатталов И.М. 10. Семь чудес Башкортостана. Шали. 19 мин. 2009г. Абсалямова С., Валеева Р., Магадеева Р. <nowiki>https://youtu.be/RnlA9kMBNyY</nowiki>. 11. Орнамент. Вазямские шали. Репетиция и концерт. 24 мин. 2014. Сурина С.Р.  <nowiki>https://youtu.be/hT_Wz3L-EMU</nowiki>   12.  Орнамент. Вазямские тканые шали. 13 мин. 2014г.  Сурина С.Р. <nowiki>https://youtu.be/lJTmyIRSFGA</nowiki> 13.  Орнамент. Башкирская шаль Фестиваль в Зианчуре. 13мин. 2015г. <nowiki>https://youtu.be/PmElMbQ8ZLk</nowiki>  Сурина С.Р. 14.  Шаль вязала. Мелеуз, Аптраковский СДК. ансамбль мастеров шали. 10 мин. 2017г.  <nowiki>https://youtu.be/XFZXI-p4KYM</nowiki> 15.  «Башкирская шаль» вернулась в Уфу. Пух башкирской козы. 03 мин., 2017г. М.Гафарова, Р.Искужин, “Вся Уфа”. <nowiki>https://youtu.be/wfMKPqt41og</nowiki> 16. Башкирский народный танец с пуховой шалью. Кугарчинский район РБ. 06 мин. 2018г. Сурина С.Р. <nowiki>https://youtu.be/we9cIN6ULbA</nowiki> с уважением Сурина СР 01.03.2023. {{Hider|title = ''Китаптары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = '''краевед, ветеран просвещения,''' '''автор коллекции «Башкирский национальный костюм»''' '''руководитель фольклорного ансамбля «Кош юлы»''' '''Хайбуллинского района Республики Башкортостан''' авторы сценария С.Р. Сурина, Ю.И.Гайнетдинов, режиссёры А.Х.Якупов, Н.Х.Хамитов, Г.М.Азаматова 1.    “Айтыш” республиканский конкурс на сцене Башкирской филармонии. Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Буранбай Искужин, Рашит Ахтари, Рамиль Кульдавлет, Ахмар Утябай, Раис Туляк, Габидулла Зарипов, Ахмат Сулейманов, Абрар Аргинбаев, Ханифа Абубакирова,ведущая Розалия Султангареева и др. 16.03.1991г., 50 мин. Ю.И.Гайнетдинов, С.Р.Сурина, А.С.Батталова, А.Х Якупов.  <nowiki>https://youtu.be/JeIppsbKFog</nowiki> 2.      «Хазина». Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Зияфат Ахметшина и др., 1997г., 51мин., Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 3.    «Жемчужины народного творчества. Асма Усманова», 1997г., 14мин. Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 4.    «Ступая на белый войлок» Интервью А.М.Усмановой, «Кош юлы» в Абзелиловском районе, 30 м., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/6toAQfWqjI8</nowiki> 5.    “Китабеннас-8 (12) Кузыйкурпэс и Маянхылыу - башкирский эпос” Конференция по повести Т.Беляева. Интервью с А.М. Усмановой. Сказание о Кузыйкурпяч., 4мин., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/_xBN-RaiN6w</nowiki> 6.    «Песнь Уралу -2003», респ.конкурс исполнителей эпоса. Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., 2003г. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> 7.    «Хранители древнего войлока. Фатима Бактыбаева, Магинур Тапакова», 2005г., 22 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/J0awdR-LNas</nowiki> 8.      «Мелодии «Кош юлы», часть1-я, 2005г., 34 мин. С.Р.Сурина. (Һарауыс, Фаима Давлетбаева, Алсу Юлдашбаева, Эльвира Такалова и др. <nowiki>https://youtu.be/EQ_rUV0R_M8</nowiki>   9.      Хайбулла.Кош юлы. ч.1(2). Легендарный башкирский фольклорный ансамбль. «Мелодии «Кош юлы», часть 2-я, 2005г., 35 мин.40с. С.Р.Сурина. (Зайтуна Юлдашбаева, Марьям Юнысова, Миннеямал Хагынбаева (Бактыбаева), Флюра Аралбаева). <nowiki>https://youtu.be/H6e-0ShO3qw</nowiki> 10.          «Мелодии «Кош юлы», часть 3-я, 2007г., 27 мин. С.Р.Сурина. (Акьяр, во дворе музея, Асма Усманова, Рахима Каримова и др.). <nowiki>https://youtu.be/Apu_3DKeeBo</nowiki> 11.          «Мелодии «Кош юлы», часть 4-я, 2007г., 29мин.21с. С.Р.Сурина.     (Гильминур Илимбетова, Танзиля Кидрасова), башк.нар.песня “Зиляйлюк”. <nowiki>https://youtu.be/8opeQsnv27o</nowiki> 12.           «Легенды гор и степей», часть 1-я, 2008г., 28 м.07с., 15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5 м., <nowiki>https://youtu.be/9Q-L3Ra1nhM</nowiki> 13.          «Легенды гор и степей», часть 2-я, 2008г., 28м.09с.,15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, С.Р.Сурина,  Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/g6GVnCfMe7A</nowiki> 14.           Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы»,  часть 1-я, 2008г., 30мин., <nowiki>https://youtu.be/n5-E6OZc2lg</nowiki> 15.            Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 2-я, 2008г., 32мин., (эфирный вариант). С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/rd377MVIWUc</nowiki> 16.          "Ашкадар тандары-2006" Часть 4. Конкурсы. Первый фестиваль в Стерлитамаке. 2006г. Анс. «Кош юлы»  - “Сук бэйлэу», «Ситэн урэу», автор сценария А.М.Усманова, 2006г., (эфирный вариант). 14 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/CbceVp6xLDQ</nowiki> 17.          «Ашкадар тандары - 2008», День1. Часть первая. Конкурсы. Стерлитамак. 2008г. Анс. «Кош юлы», сценка “Короклау”, «Песни военных лет. 28-е.», автор сценария А.М.Усманова. 13 мин., (эфирный вариант). Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/Pc3jw0oZyEo</nowiki> 18.           «Ашкадар тандары-2011». 10-сы бүлек. «Ҡош юлы» башҡорт халык фольклор ансамбле, Хәйбулла районы, етәксеһе Миңзифа Ишемғолова. “Беҙ 28-селәр”, автор сценария А.М.Усманова, хр. 15м., (эфирный вариант). С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/DLLsNDhLw0c</nowiki> 19.           “Ашҡаҙар тандары-2011”.  “28-се йылғылар йыры” – “Песни 1928-х”.  <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> р”. Полный вариант на сцене, (оригинал до монтажа). Автор сценария Асма Усманова. <nowiki>https://youtu.be/0X1TUFWiWrI</nowiki> 20.           «Ашкадар тандары-2011». «Сенляу», Хайбулла. Асма Усманова. Сенляу - плач девушки во время проводов из отцовского дома. 2011г. Исполнение А.М.Усмановой (на сцене и в фойе, полный вариант, (оригинал до монтажа).), хр. 10м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> 21.           «Орнамент» «Перина из гусиного пуха, Хайбуллинская, башкирская.», анс. «Кош юлы» в с.Степное, рук. А.М.Усманова. 13м., 2008, С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. <nowiki>https://youtu.be/PzTZ8bQyip8</nowiki> Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете, канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Асма Усманова. Хайбулла орнамент” С уважением С.Сурина.1990-2022гг. ; '''Передачи по БСТ о Башкирской шали (подготовленные С.Р.Суриной и с ее участием с1992 по 2020гг.):''' * {| class="wikitable" | colspan="2" | |название содержание Тема: “Башкирская шаль” Фильмы БСТ  со ссылками в канале “Ютуб-Сарвар Сурина.” |год создания |тайм-коды |хрон. |авторы |- | colspan="2" | |Шали Башкирии. Фильм А.Валеевой. 1992г. 1-й респ. конкурс «Башкирские шали» в БГФ |1992 |<nowiki>https://youtu.be/sXP0ONkAIBs</nowiki> |24м.40с. |А.А.Валеева Р.А.Исмагилов С.Р.Сурина |- | |1.       |Чудо башкирской шали. 3-й Респ. конкурс-фестиваль «Шаль вязала» в Стерлибашев. р-не |2003 |<nowiki>https://youtu.be/GmzelunXCzM</nowiki> |33м.30с. |Сурина С.Р. Сафиуллина Ф.С. Гайсин И. |- | |2.       |Нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 1. |2008 |<nowiki>https://youtu.be/FqolL6Ohges</nowiki> |44м.30с. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |3.       |Нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 2. |2008 |<nowiki>https://youtu.be/jXcYKdVSAho</nowiki> |50м.41с |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |4.       |Башкирская шаль. Вечная нежность башкирской шали. Часть 1(2), Уфа, 2009г. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/YJnYWCMlZos</nowiki> |44м.120с |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |5.       |"Вечная нежность башкирской шали", часть 2 (2), Уфа, 2009г. Башкортостан. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki> |37м.30с. |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |6.       |Вечная нежность башкирской шали . 6-й Респ.фестиваль в Уфе (ГДК) |2010 |00:00:59 – 01:03:00 |1ч.2м. |Сурина С.Р. Азаматова Г.М. Гайнанов Э.А. |- | |7.       |Орнамент. Башкирская тканая шаль. Абзелиловский р-н, русск. субтитры, 2011г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/ZA0Fvgf3MGE</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |8.       |Надо знать. Шали. |2010 |00:14:00-00:27:12 |13м.12с. |Саитбатталов И. |- | |9.       |Семь чудес Башкортостана. Шали. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/RnlA9kMBNyY</nowiki> |19м. |Абсалямова С. Валеева Р. Магадеева Р. |- | |10.    |Орнамент. Башкирская шаль Фестиваль в Зианчуре 2015г |2015 |<nowiki>https://youtu.be/PmElMbQ8ZLk</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. |- | |11.    |Орнамент Вазямские шали Репетиция и концерт. 2014. |2014 |<nowiki>https://youtu.be/hT_Wz3L-EMU</nowiki> |24м. |Сурина С.Р. |- | |12.    |Орнамент Вазямские тканые шали. |2014 |<nowiki>https://youtu.be/lJTmyIRSFGA</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. |- | |13.    |Шаль вязала. Мелеуз, Аптраковский СДК. ансамбль мастеров шали |2017 |<nowiki>https://youtu.be/XFZXI-p4KYM</nowiki> |10м. | |- | |14.    |«Башкирская шаль» вернулась в Уфу. Пух башкирской козы. |2017 |<nowiki>https://youtu.be/wfMKPqt41og</nowiki> |3 м. |М.Гафарова Р.Искужин “Вся Уфа” |- | |15.    |ОРНАМЕНТ. Башкирский народный танец с пуховой шалью. 2018. Кугарчинский район РБ. |2018 |<nowiki>https://youtu.be/we9cIN6ULbA</nowiki> |6м. |С.Р.Сурина |- | |16.    | | | | | |- | |17.    |ЗАН-18 (30). Миякинская радуга - асалы палас. Мастера народного ткачества Башкортостана. 2000г. |2000 |<nowiki>https://youtu.be/enEQI-nFKDg</nowiki> |27м |С.Р.Сурина В.А.Исяндавлетова |- | |18.    |Паласы Башкортостана. Часть 1. Республиканский фестиваль тканых асалы (с орнаментом) паласов. 2010г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/6C5HnZnYgxk</nowiki> |36м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Рахимов М. |- | |19.    |Паласы Башкортостана. Часть 2. Республиканский фестиваль тканых асалы (с орнаментом) паласов. 2010г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/Y0Vpv77g94Y</nowiki> |25м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. |- | |20.    |"Орнамент" Башкирский войлок (1), БСТ, на башк-рус.яз. Абзелил. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/secn4gHD440</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Хамитова Г.Ч. |- | | | | | | | |} * '''Телевизионные репортажи и телефильмы БСТ в цикле "Уралға йыр" - "Песнь Уралу" - о республиканском конкурсе исполнителей башкирского эпоса "Урал-батыр" (подготовленные С.Р.Суриной с 1994 по 2018гг.)''' * '''Фильмы и репортажи''' '''ТО «Хазина» и ГРПР (“Орнамент”)''' '''ГУП ТРК «Башкортостан»''' '''в 1996-2017гг.''' '''о республиканских конкурсах исполнителей башкирского народного эпоса «Урал батыр»''' {| class="wikitable" |№   |название |эфир и хронометраж |код |авторы |- |1.       |Әкиәт йомғағы. Телепередача  года Башкирский эпос  и сказка “Урал батыр”. Читает актер Фаяз Султанов. Автор иллюстраций Рафик Мурдашев (Мелеуз) |1994 |<nowiki>https://youtu.be/pkvwUICuFhw</nowiki> |С.Р.Сурина. А.Х.Якупов Ф.Харисова |- |2.     1. |«Урал батыр-1996» Конкурс сказителей школьников эпоса «Урал батыр», Уфа, Башгосфилармония Орг. Минобразования, РЦНТ | 26.07.96. Хр. 39м.40с | | А.М.Сулейманов Ф.Н.Харисова |- | 3.     2. | «Урал батыр-1997» 1-й респ. конкурс юных сказителей Уфа, гимназия муз. воспитанников (Баш.гим.-инт. им.Г.Альмухаметова) | 07.02.97. Хр. 1ч.00м. 00c. | | Ю.Гайнетдинов А.М.Сулейманов С.Р. Сурина А.Х. Якупов |- | |2-й респ. конкурс состоялся в Бурзянском районе в 2000 году, орг. Минобразования РБ |<nowiki>---</nowiki> |<nowiki>- не сохранился в записи</nowiki> |<nowiki>----</nowiki> |- | 4.     3. | «Урал батыр-2001» 3-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Бурзянский район | 10.07.01. Хр. 27мин. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 4. | «Урал батыр-2002» 4-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Хайбуллинский район | 16.08.02. Хр. 43м.27с. | <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 5.       | «Урал батыр и мифология» научно-прак. конференция ИИЯЛ, 2003г. Уфа, начало. Давлеканский р-н, продолжение спецрепортажа стерто. Фануза Надршина и др. | 06.06.2003. Хр. 42м.30c. | <nowiki>https://youtu.be/3V8zWCoeyNg</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- |6.       | «Урал батыр -2003» 5-й республиканский конкурс сказителей «Урал батыр», Баймакский р-н | 06.09.2003. хр. 1ч.03м.21с. | <nowiki>https://youtu.be/7uViby4wBfM</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 7.       |«Урал батыр-2003» Первый международный конкурс  сэсэнов и исполнителей эпоса к 115-летию М.Бурангулова, 14 ноября 2003, г. Баймак, реж. А.Ш.Куватова. | 24.01.2004.хр. 55м.05c. | <nowiki>https://youtu.be/O68vz2ri-EY</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | | «Урал батыр - 2004» 6-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Зианчуринский р-н, ч.2-я. | 12.07.2004. Хр. 42м.45с. | Нет записи | Р.Абдуллина Ф.Ильбакова |- | 8.       | «Песнь Уралу-2005» 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 1-я. | 16.07.2005. Хр. 40м.00с | <nowiki>https://youtu.be/N0JXw-s_tfA</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 9.       | «Песнь Уралу-2005» 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 2-я. | 17.07.2005. Хр. 43м.47с | <nowiki>https://youtu.be/HTuZvVl2QlA</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 10.               | «Песнь Уралу-2006» 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 1-я. | 22.07.2006. Хр. 59м.25с. | <nowiki>https://youtu.be/ZWGiNV18UPc</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |11.             | «Песнь Уралу-2006» 8- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. (стихи М.Акмуллы, конец фильма стерт) | 23.07.2006. Хр. 9м.21с. | <nowiki>https://youtu.be/5eLVWuJCC5A</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |12.             |«Песнь Уралу-2006» 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. Урал батыр и М.Акмулла, Первый респ конкурс исполнителей стихов Акмуллы, гран-при : Рида Тимершаехова, Илишевский район, 240 стихов! |23.07.2006. Хр. 40м.20с. |<nowiki>https://youtu.be/F6bBuT3KKSI</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.Кудакаев |- | 13.             | “Урал батыр и юные сказители” (1998-2005гг.) исполнители эпоса, видеофильм | 18.08.2007. Хр. 1ч.27м.07с. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |14.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 1-я. | 22.09.07 | 1ч.04м.47с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |15.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 2-я. | 23.09.07 | 57м.22с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- | 16.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 3-я (стихи Рами Гарипова) | 13.10.07 | 59м.16с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 17.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 4-я (стихи Рами Гарипова) | 21.10.07 | 51м.38с | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |18.             | “Урал батыр” (1997-2007гг.), видеофильм к 10-летию конкурса, ТО «Хазина» БСТ | 13.07.08. Хр. 1ч.39м.45с. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев Э.А.Гайнанов |- |19.             | “Песнь Уралу-2008” 10- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1-я  (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при) Асия Гайнуллина, | 19.07.2008. хр. 59м.05с. | <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- |20.             | “Песнь Уралу-2008” 10- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.2-я | 20.07.2008. хр. 1ч. 00м.17с. |<nowiki>https://youtu.be/C4RUY2frHn8</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- |  21.             | “Песнь Уралу-2008” 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.3-я | 26.07.2008. Хр. 1ч.00м.35с. |<nowiki>https://youtu.be/RfrMals0Wyg</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- | 22.             | «Песнь Уралу -2009» 11-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Белебейский р-н, детский оздоровит. лагерь «Чайка» | 05 07.2009. Хр. 1ч.14 м. 18сек. | <nowiki>https://youtu.be/X0MfwEtozl4</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |23.             | = "УРАЛ-БАТЫР" Конференция в г.Сибай. 2011г. (шестая конференция по эпосу “Урал-батыр”) = II Международная научно-практическая конференция «Урал-батыр» и духовное наследие народов мира», посвященной Году укрепления межнационального согласия в Республике Башкортостан. 10-11 июня 2011 года в Сибайском институте (филиал) Башкирского государственного университета. |2011г. Хр. 26мин. 30с. |<nowiki>https://youtu.be/dLV8lMjjUEk</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |24.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 1 (6). 2010г. = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль, |2010 Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/RyErSqPi5fw</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |25.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 2 (6). 2010г. = = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль, = |2010 Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/acxc9ytFB4k</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |26.             |идео начнется через 8 = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 3 (6). 2010г. = = (конең 1-й части около 3 минут) = |2010 Хр. 2, 5 мин. |<nowiki>https://youtu.be/QwbNe-x2ifo</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |27.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан. р-н. Передача 2. Часть 4(6). 2010г. = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль |2010г. Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/EQD7tzHM7_k</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |28.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.1-я |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/MPaK6J_hKdc</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |29.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.2-я         |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/4G8I0D7cBjM</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |30.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.3-я |2011 Хр. 26м.   |<nowiki>https://youtu.be/TNNPGX7ffck</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |31.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.4-я         |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/wJShvM72QKM</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |32.             |“Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Исполнители эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. |2011 Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/BvnE4Vs4-0c</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |33.             |“Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Инсценировки эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. |2011 Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/ZBUTeuvzwYs</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |34.             | “Орнамент” “Урал батыр и Олонхо” – встреча якутских олонхосутов и исполнителей эпоса “Урал-батыр” в БГПУ г. Уфа. |2011 |13м. |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |35.             |“Песнь Уралу – 2012” 14-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», город Сибай (ДОЛ “Юлдаш”) Гран-при Инсаф Ямилев. |2013. Хр. 40м. |<nowiki>https://youtu.be/PQ18CchWJu8</nowiki> |С.Р.Сурина Р.Сафарова Н.С.Кинзябаева |- |36.             | = Урал-батыр. Исполнители эпоса-кубаира 2001-2012гг. Дайджест. = = На рус.яз. Для Москвы. Читает текст Булат Каримов. = |2012. Хр. 10 мин. |<nowiki>https://youtu.be/Qvkpu5XKyCY</nowiki> |С.Р.Сурина Б.В.Каримов |- |37.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |1 - “Юрты сэсэнов”  <nowiki>https://youtu.be/foMWA1LiLEU</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |38.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |2 - “Реликвии в юртах” <nowiki>https://youtu.be/9momxnrNzMQ</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |39.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) <nowiki>https://youtu.be/vZatr8j26h4</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |40.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |1. “Исполнители эпоса”, <nowiki>https://youtu.be/nzXmWV3X0GA</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |41.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |2. “Инсценировки эпоса” <nowiki>https://youtu.be/47L9D_djAyM</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |42.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |3. “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” <nowiki>https://youtu.be/7y59UTSnVMY</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |43.             |“Песнь Уралу – 2015” 17-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2015 |30мин. |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |44.             |“Песнь Уралу – 2016” 18-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2016 |30мин. |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |45.             |“Песнь Уралу – 2017” три выпуска 19-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2017 |ЮТУБ: <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> |АЙГИЗ-ТАМЫР Н.Х.Хамитов |- |46.             |“Песнь Уралу – 2018”  ЮБИЛЕЙный 20-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2018 Хр. 30 мин |<nowiki>https://youtu.be/zsaa7fGUBHc</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |47.             |Урал Батыр | ВЫПУСК 3 | Конкурс юных сказителей и исполнителей эпического сказания. ТАМЫР. |2017. Хр. 24 мин. 40 с. |<nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> |ТАМЫР студияһы. БСТ. |- |48.             |“Урал батыр – 2019” 21-й конкурс в г.Ишембай около горы Торатау |2019 |20 мин. |С.Р.Сурина |- |49.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.1 (4). 2014г. = Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/fBEAYWPx4_E</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |50.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.2 (4). 2014г. Изготовление костюмов из войлока для Һомай, Самрау, Ай, Ҡояш... |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/yRPWxWfwxVg</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |51.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.3 (4). 2014г. Войлочные костюмы для Урала, шульгена, Айхылу и др. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/R2pg0DCRKBY</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |52.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4). 2014г. Войлочные костюмы для дивов, мифич. Персонажей из эпоса “Урал-батыр”. Талгат Засанович Масалимов, Карима Шариповна Кайдалова – руководители проекта. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |53.             |Статья С.Суриной об истории и победителях  респ.конкурса в журнале “Ватандаш” номер 6 за 2017 год. |2017 | | |} }} == '''4. "АШКАДАР ТАНДАРЫ" - фестиваль башкирских фольклорных коллективов, г.Стерлитамак. Репортажи БСТ, автор телеверсий Сарвар Сурина.''' == режиссеры монтажа Наил Хамитов, Гузель Азаматова  2006-2016 гг. 2006 – первый фестиваль - шесть передач-репортажей  хронометражом по 1 час. 2008 – второй фестиваль – шесть репортажей  хр. От 1ч. до 2 ч. 2011 – третий фестиваль – двенадцать репортажей по 30 мин. и полностью гала-концерты по 2 часа. Отдельные выступления полностью выданы в эфир – 4 репортажа (Курган, Бурзян, Гафури, Хайбулла) 2014 – рцнт не пригласил, решили сами снимать. Я вела свои съемки. 2016 – рцнт не пригласил, кто-то из них снял, не дали в эфир. = 1.     "Ашкаҙар таңдары-2011", 6-сы бүлек (12), 30 мин. 2012 й.н Республиканский праздник башкирского фольклора "Ашкадар тандары"- 2011. Ермекеевский район, Детский фольк. Анс.,  Ишимбайский район ф/а "Ишэй", Миякинский район ф/а "Кугидель" ("Күгиҙел", рук. Гульнур Динеева, Фидан Шафиков "Француз бәйете") Автор фильма Сарвар Сурина, реж. Гузель Азаматова, 2011г. = == '''5'''. '''''РОЗА Габдерауфовна МАННАНОВА (1923-2013), г.Ишимбай в телефильмах С.Р.Суриной''''' == 1.     "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть первая. 35 мин. 2015г. "Киссаи Бэндэ" - повествования о человеке, сказания о судьбах, мечтах и делах людей. Роза Габдерауфовна Маннанова (1923-2012) - родная племянница АхметЗаки Валиди-Тугана, старшая дочь его родного брата Габдерауфа (1895-1937). Розе Рауфовне и ее сестрам суждено было пройти все этапы лишения - сиротства, голода, преследований и унижений, из которых они - род Валидовых - вышли закаленными духовно, истинными борцами за жизнь и счастье человеческое. Съемки 2011года. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина, <nowiki>https://youtu.be/wXeyL1g_wO</nowiki> 2.    "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть вторая. 27 мин. 2015г. Рассказ Розы ГабдеРауфовны Маннановой о судьбе семьи Валидовых из дер.Кузян Ишимбайского района Башкортостана. Лишения, боль утраты близких, враждебное отношение властей не смогли закрыть бьющий ключ жизнерадостности, великодушия, благородства, дарованных им от Аллаха. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина,  <nowiki>https://youtu.be/gammeyZxWtU</nowiki> 3.    "Орнамент" Ахмет Заки Валиди-Туган. Старейшины музея в Кузяне. Ишимбайский район. Роза Маннанова и ее дочь Ляля Нажиповна Ишкулова.  2015 г. Музей Заки Валиди Тугана в дер. Кузян Ишимбайского района Башкортостана открыт в 1994г. Экспонаты собраны по крупицам у родных и односельчан. Автор Сарвар Сурина. Оператор Эдуард Гайнанов. Р. 10 мин. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина <nowiki>https://youtu.be/5ZyRY9YLyGg</nowiki> 4.    “Орнамент” Роза Маннанова. Истории сувениров. Рассказ о подарках и сувенирах в семейном архиве. 13 мин. 2012. 5.    “Орнамент” Роза Маннанова. История жизни в рассказах об отце и родных. 13 мин. 2012. == '''6.''' '''АСИЯ СУЛТАНОВНА ГАЙНУЛЛИНА''' '''(1955 г.р.)''' == == '''Интервью в телефильмах Сарвар Суриной.''' == == '''Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете,''' == == '''канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Хайбулла Ашкадар тандары Асия Гайнуллина”1990-2022гг.''' == 1.    "Бишек йыры-2002" часть 1, хр. 40 мин. 2002г. Колыбельные песни народов РБ. Выступление Асии Гайнуллиной "Улым  минең ир булыр" (Сибай 32:40 - 35:40:00),  "Хвала роженице и ребенку" (анс. "Кугиҙел" Мияки) БСТ, Башкирские народные обряды (анс. Күндеряк" Стерлибашевского района), колыбельные авторские песни. Ред. С.Сурина, реж. Н.Хамитов. ТО "Хазина". <nowiki>https://youtu.be/NOn8JIdAluc</nowiki> 2.    М.Акмулла (1831-1895). 175-летие Великого башкирского просветителя-поэта. Хр. 1 час.  2006г.. <nowiki>https://youtu.be/HXHslu9bt7A</nowiki> Юбилейные торжества на родной земле Мифтахетдина Акмуллы - в Миякинском районе Башкортостана, долины рек Дема (Дим, Күгиҙел), Уршак (Өршәк), где веками жили башкиры рода мин (мең, меңле, минг, минцы, мен) - куль-иль-минцы и сарайли-минцы. Почетные гости праздника: Рашит Имашев, Рашит Шакур, Ляля Имашева, Ильшат Муслимов, Габдулла Ахметшин, Гайса Хусаинов, Раил Асадуллин, Аитбай Хужин - ветеран войны из д. Аитово Миякин. района, Гарифа Кудрявая (Учалы), Ханифа Абубакирова (Абзелил), Асия Гайнуллина (Сибай), Анатолий Парпара (поэт, переводчик), Рамазан Шагалеев (Челябинск), руководители музея М.Акмуллы Байтимер и Татьяна Гильмановы (Туксанбай), Альбина, Ирина, Алмаз Гильмановы - потомки Акмуллы, Рауиля и Наил Давлетовы (д.Сафар), Артур Сурин - зам. министра Образования РБ (56:20), Гульфия Идельбаева, Факиха Тугузбаева, Рафаэль Шафиков, Ямиль Абдульманов, Зайнулла Хабибуллин, звучали стихи Акмуллы, народные песни. Автор сценария праздника и телефильма Сарвар Сурина, Реж. Карима Кайдалова, Наил Хамитов. БСТ, 2006г 3.     "Ашкадар Тандары - 2006".  Первый фестиваль. Гала-концерт.  Хр. 1час 55мин. Автор сцен. гала-концерта Зухра Файзуллина, режиссеры Ахмар Ахмадуллин, Риф Габитов, Сулпан Аскарова, Илшат Яхин, Сайдаш Сасанбаев. (Ҡатнашыусылар: Фәниә Арсланова (Хәйбулла), Зөләрәм Снегирева (Дәүләкән), Хәнифә Әбүбәкерова (Әбйәлил, Вәсилә Садиҡова, Ләлә Ғүмәрова 24:30, 59:20), Асма Усманова,  Ябай Малай (Хәйбулла 40:40, 1:34:12), Юлдыбаев (Көйөргәҙе 41:20), Ралия Аюпова (Дәүләкән, 59:30), Асия Гайнуллина (Сибай, 52:22, 01:02:57,  01:36:10), Фәниә Сынбулатова (Сибай), Розалия Солтангәрәева (1:36:40) Телерепортаж: С.Р.Сурина, Хамитов Н.Х., А.В. Ханов. 2006г. 4.    “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1 (всего 3 части). (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при), хр. 59м.05с. 19.07.2008. Асия Гайнуллина (21:12-24:00). Урал батыр-2008. Часть 1 Стерлитамак.р-н, Юбилейный вечер конкурса. 2008г. На юбилейный вечер, посвященный 10-летию респуб. конкурса юных исполнителей башкирского народного эпоса-кубаира "Урал-батыр", собрались все организаторы, победители - обладатели гран-при и призовых мест на предыдущих состязаниях сказителей-школьников, начиная с 1997 по 2007гг. Автор сценария праздника и видеофильма Сарвар Сурина, реж-постановщик Альмира Куватова, директор праздника Эльвира Имангулова. Дом культуры совхоза "Рощинский" Стерлитамакского р-на Башкортостана, на родине героя Отечественной войны 1812г. Кахым турэ (Касим Мырдашев) #орнамент, #бст, #сарварсурина, <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. 5.     "Ашкадар тандары-2008".  Гала-концерт. Стерлитамак. 2008г. <nowiki>https://youtu.be/tbc3SWZCfjo</nowiki> Гала-концерт Второго республиканского фестиваля башкирских фольклорных коллективов "Ашкадар тандары" (2008) в городе Стерлитамак Республики Башкортостан. Участники - 60 творческих коллективов. Театрализованное представление "В обрядах - тепло семейное". Автор - Асия Гайнуллина, реж. Азат Зиганшин. Гран-при - ф/а "Сэсмэуер" Абзелиловского р-на. Автор телеверсии Сарвар Сурина, реж. Наил Хамитов. 2008г. (Участники: Баязит Гайнуллин – ятаган и озляу  18:20-23:20) . 6.    "Белый войлок"- 2012. "Легенды минских башкир" часть 1 (2), хр. 26 мин. 40 сек. 2012г. <nowiki>https://youtu.be/7GvLI_CKD-0</nowiki>  Участники: Карима Кайдалова (00:45-01:20), (14:50-16:10), 24:30-26:30,  (18:38 – 19:44), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13), Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин... 7.    "Белый войлок"- 2012. Легенды и песни минских башкир. Часть 2(2), хр. 30 мин. БСТ, 2014. <nowiki>https://youtu.be/jvYCO0hVAmE</nowiki>   "Легенды и песни башкир минского рода" - Проект 7-го респ.семинара художников-войлочников, который прошел на турбазе "Сим" (директор Вячеслав Смахтин) Иглинского р-на РБ - Республики Башкортостан. Руководители семинара Карима Кайдалова, Ольга Суткевич. Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Асия Гайнуллина, Фидаил Хабибуллин...  Автор фильма Сарвар Суриной. Реж. Гузель Азаматова, оператор Дан Хамитов, монтажер Денис Молоков. 8.    “Орнамент” Войлочные костюмы для персонажей эпоса “Урал-батыр” в Центре войлока БГПУ им. Акмуллы, 4 передачи по 13 мин. 2010 г. Участники – авторы эскизов к костюмам и валяние: Талгат Масалимов, Карима Кайдалова (руководители семинара), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13). 9.    "Орнамент" Ткацкие станки в клубе села Орловка Архангельского района РБ. Хр. 13 мин. 2013. Сурина С.Р., Р.Р.Разяпов.  (Участники  3-го респ. семинара по ткачеству: Карима Кайдалова (организатор), Ляля Гумерова (из села Абзаново Архангельского р-на), Ольга Суткевич, Фаниса Сайфетдинова, Асия Гайнуллина, Гульнара Тажетдинова, Гузель Шембергер и др.)  <nowiki>https://youtu.be/NaKyqZp0T8g</nowiki> 10.      “Орнамент”.   Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”.  ч.4 (4). 2014г. Костюмы из войлока для дивов, мифических змей, Урала.   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. "Орнамент" Башкирский Войлок. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4) Фильм 4-й. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр", созданные художниками-войлочниками в апреле 2014года в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. Асия Гайнуллина. <nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki>   Сарвар Сурина, 2023. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|7|12|2020}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|7|12|2020}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/539 Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211028174302/http://libmap.bashnl.ru/node/539 |date=2021-10-28 }}{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|92279}}{{V|04|12|2022}} * [https://www.youtube.com/channel/UCOANeHytlI1MFupvFFJRn7g?view_as=subscriber '''Ютуб-канал Сарвар Суриной'''] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Күгәрсен районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]] [[Категория:Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаттары]] tdvjydr5dyctulsyp56py86hpbugl1t 1305420 1305419 2026-09-13T03:34:44Z ~2026-49366-21 48913 /* Интервью в телефильмах Сарвар Суриной. */ 1305420 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы |Төп исеме = |Рәсеме = Сурина_Сәрүәр_Рәшит_ҡыҙы.jpg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 8.12.1957 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Һаҙ]] ауылы |Гражданлығы = {{USSR}} {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = тележурналист |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} '''Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы''' (псевдонимы '''Кинйә Мәзит'''; [[8 декабрь]] [[1957 йыл]]) — [[драма (жанр)|драматург]][[журналистика|, журналист]], тәржемәсе, сценарист, балалар [[әҙәбиәт|яҙыусы]]һы, [[шиғриәт|шағир]]. [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]] Яҙыусылар (2000) һәм Журналистар (1982) союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2007). Күгәрсен районының [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]]һы (2001), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтахетдин Аҡмулла]] исемендәге (2007), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге (2012) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов исемендәге (2019) премия]]<nowiki/>лар лауреаты. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы]]ның башҡарма комитетының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы менән бүләкләнгән (2017). == Биографияһы == Сәрүәр Рәшит ҡыҙы Сурина (ҡыҙ фамилияһы ''Искәндәрова'') 1957 йылдың 8 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Һаҙ]] ауылында тыуған. 1975 йылда [[Өфөләге 1-се интернат-мәктәп]]те (хәҙерге [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]]) тамамлай һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә. 1980 йылда Башҡортостан дәүләт радио һәм телевидение комитетында эш башлай. Сәрүәр Суринаның хеҙмәт юлы балалар һәм үҫмерҙәр өсөн телевизион тапшырыуҙар ойоштороуҙан башлана. Йәш быуында илһөйәрлек хисен үҫтереүгә арналған «Йәйғор», «Әкиәт йомғағы», «Күңелле станциялар», «Яҙыусылар — балаларға», «Фронт хаттары», «Туған яҡ биҙәктәре», «Туған моңдар», «Йырлайбыҙ ҙа уйнайбыҙ» кеүек телевизион теҙмәләр халыҡ ижады рухы менән һуғарыла. «Минең әкиәтем», «Тыуған яҡ легендалары», «Тыуған моңдар», «Әкиәт йомғағы» телевизион бәйгеләре тамашасы һөйөүен яулай. Башҡорт халыҡ әкиәттәре, легендалары, йыр тарихтары буйынса әҙерләгән «Ҡаҙҙы кем ашаған?», «Балта һурпаһы», «Аҡыллы ҡыҙ», «Кем көслө?», «Ҡырлай урманында осрашыуҙар», «Батыр ҡуян» һ.б. телеспектаклдәре телевидение фондында һаҡлана. 1992 йылдан «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһының «Хазина» ижади берекмәһе мөхәррире. 2010 йылдан «[[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]» ның комментатор-мөхәррире, 2018 йылға тиклем Башҡортостан юлдаш телевидениеһында өҙлөкһөҙ эшләй һәм [[Хеҙмәт ветераны (исем)|хеҙмәт ветераны]] статусына лайыҡ була. == Ижади эшмәкәрлеге == Сәрүәр Сурина мәктәп йылдарында уҡ шиғыр һәм хикәйәләр яҙа башлай. [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыған осорҙа «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә әүҙем шөғөлләнә. Уның балалар һәм өлкәндәр өсөн пьесаларҙан, сценарийҙарҙан, шиғырҙарҙан, әкиәттәрҙән торған биш китабы донъя күргән, әҙәби әҫәрҙәре ваҡытлы матбуғатта баҫылып тора. Журналист булараҡ, республикабыҙҙың гәзит һәм журналдарында халыҡ ижадына һәм шөғөлдәренә арналған мәҡәләләре, ижади портреттар, очерктар менән даими сығыш яһай. === Тележурналист === Сәрүәр Сурина [[Юлай Ғәйнетдинов]], Әнүәр Нурмөхәмәтов, Әлфиә Асылбаева-Батталова менән бергә [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]ның (БСТ) «Хазина» ижад берекмәһен ойоштороусыларҙың береһе. "Хазина" ижад берекмәһе 1992-2010 йылдарҙа эшләй, меңәрләгән телевизион тапшырыуҙар, фильмдар, репортаждарҙың төп темаһы: башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады, әҙәбиәте, мәҙәниәте, сәнғәте, һөнәрҙәре һәм кәсептәре, йырҙары һәм бейеүҙәре, халыҡ театрҙары һәм йола байрамдары - ошо уникаль хазинаны һаҡлаусы һәм артабан үҫтереүсе шәхестәр. Сәрүәр Сурина "Хазина" беремәһендә эшләү дәүерендә, республиканың барлыҡ район һәм ҡалаларында, Рәсәйҙең милләттәштәребеҙ көн иткән күп төбәктәрендә булып, [[башҡорт]] халҡының күп яҡлы ижад өлгөләрен табыуға, уларҙы киләсәк быуындар өсөн һаҡлауға һәм пропагандалауға тос өлөш индерә. Ул ижад иткән телевизион тапшырыуҙарҙың бер өлөшөн - 800-гә яҡын видеояҙманы Ютуб каналында "Сарвар Сурина" сайтында ҡарарға була. Ул халыҡ ижадының аҫыл үрнәктәрен сағылдырыусы айырым ижадсылар һәм фольлор коллективтары тураһында «Тыуған яҡ байрамдары», «Халыҡ оҫталары», «Туған тел дәрестәре» исемле тапшырыуҙар циклдарын әҙерләй. Уларҙа ижадсының тормошҡа киң һәм заманса ҡарашы, туған телгә, халҡыбыҙҙың тарихына, мәҙәниәтенә, ауыҙ-тел ижадына һәм әҙәбиәтенә ихтирамлы һәм һаҡсыл тойғолары сағыла. Бер үк ваҡытта был тапшырыуҙарҙа журналистың йор тасуирлы теле, бай лексикаһы ярылып ята. «Уҙаман», «Заң», «Шәхес» тигән баш аҫтында С. Р. Сурина үҙенең авторлыҡ программаларын эфирға сығара. Тапшырыуҙарҙа башҡорт халҡының арҙаҡлы ул-ҡыҙҙарының эшмәкәрлеге, уларҙың ғибрәтле-фәһемле яҙмыштары, оло ваҡиғалар шаңдауы һәм бөгөнгө заман проблемалары күрһәтелә. Был рубрикалар аҫтында [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Жәлил Кейекбаев]], [[Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы|Рамаҙан Өмөтбаев]], [[Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы|Зәйнәб Биишева]], [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы|Фатима Мостафина]], [[Салауат Дәүләтбаев]], [[Земфира Сәхипова]], [[Камил Әхиәров]], [[Суфиян Поварисов]], [[Хәлимә Ҡорбанаева]], [[Әкрәм Бейешев]], [[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы|Рим Йәнғужин]], [[Сәлимә Түлебаева]], [[Фуат Биишев]], [[Ғөбәйҙулла Илишев]], [[Псәнчин Вәли Шәғәли улы|Вәли Псәнчин]], [[Флүрә Аҙнабаева]], [[Ғайса Хөсәйенов]], [[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Нәжибә Мәҡсүтова]], [[Азат Айытҡолов]], Хәнифә Әбүбәкерова, Миҙхәт Байрамғолов, Вәсилә Садиҡова, Әсмә Усманова, Дамир Вәлиев һәм башҡалар хаҡында телевизион портреттар әҙерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты БРГИ-1 (2018) * «Ал да нур сәс халҡыңа» — Бөтөн донъя башҡорттары башҡарма комитеты миҙалы (2017) * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2013) * Рәсәй Федерацияһы Журналистар Союзы Почёт грамотаһы (2011) * [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (2007)<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}</ref> * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф алдынғыһы (2007) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) * Күгәрсен районының [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]]һы лауреаты (2001) === Шағир, яҙыусы һәм драматург === {{Hider|title = ''Башҡала театрҙарында:''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Алтын балта» (Йәш тамашасы театры, 1992, режиссеры Йәмилә Әбсәләмова), * «Заятүләк менән Һыуһылыу» (Башакадемтеатр, 1999, режиссеры Раушания Назарова), * «Янһарының тылсымлы санаһы»(Ҡурсаҡ театры, 2001, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Ҡаҙ батшаһы» (Ҡурсаҡ театры, 2003, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Аҫыл йөрәк» (Башакадемтеатр, 2003, режиссеры Рөстәм Хәкимов), * «Һыуһылыу әкиәте» (Милли йәштәр театры, 2005, режиссеры Илнур Муллабаев). * «Эҫе ҡар», Динис Бүләков повесы буйынса (Сибай «Сулпан» балалар театры, 2001, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Тылсымлы сана» (Сибай башҡорт драма театры, 2016). * «Урал легендалары. Торатау менән Ағиҙелһылыу», мюзикл (Стәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһе, 2019, режиссеры Лира Фәйзуллина). * «Ҡанифа юлы» (Сибай, «Сулпан» балалар театры, 2019, режиссеры Зиннур Сөләймәнов). * «Донъя бабай» (Сибай, «Сулпан» балалар театры, 2020, режиссеры Рөстәм Хәкимов). * «Абау, яусы килә!» (Салауат башҡорт драма театры, 2020, режиссеры Зиннур Сөләймәнов). * «Мамытбатыр менән Дәлеү Ғәйшә», Ҡашҡар ауылы тарихы (Сибай филармонияһы, 2021, режиссеры Сулпан Асҡарова); }} === Халыҡ театрҙары сәхнәһендә === {{Hider|title = {алыҡ театры сәхнәһендә|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Алтын балта» (Учалы районы Ҡорама өлгөлө балалар театры, 2000, режиссеры Ғаяз Ибраһимов). * «Тылсымлы хыял» (Дүртөйлө халыҡ театры, 2005), * «Аласабыр менеп кил, йәнем!» (Сәйетбаба халыҡ театры, 2005, режиссеры Зәйтүнә Зәйнышева), * «Сыңрау торна ҡаурыйы» (Ғафури халыҡ театры, 2005, режиссеры Кәримә Кайдалова), * «Гөлбәзир» (Балтас халыҡ театры, 2006, режиссеры Байрас Ибраһимов). * «Аҫыл йөрәк» (Ейәнсура өлгөлө балалар театры, 2016, режиссеры …). }} === Тәржемәсе === {{Hider|title = ''Сәрүәр Сурина тәржемәһендә классик драматургия әҫәрҙәре сәхнәлештерелә:''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * А.Островский («Глумов хатаһы йәки Дүрт аяҡлы аттың һөрөнгәне», 1998), * В.Шекспир («Лир король» , 2001), * К.Гольдони («Ике байға бер шомбай», 2002), * Ф.Бүләков («Саҡ-Суҡ ҡиссаһы» 2005; «Эх, күгәрсенкәйҙәрем!», 2008), * Н .Абдыкадыров («Сыңғыҙхандың һуңғы төйәге», 2005; «Тылсымлы сәңгелдәк», 2006). * Назим Хикмәт («Йүләркәй», 2009), * Владимир Ольшанский («Ун өсөнсө йондоҙ», 2011), * Вл. Гуркин («Саня, Ваня һәм дә Римас», 2010). Сәрүәр Сурина театр терминдарының башҡорт теленә ярашлы ҡулланышын эҙләй. Актёрлыҡ оҫталығы хаҡында «Ғәмәл» әсбабын (Таңсулпан Бабичева, 2000) тәржемә итә һәм русса-башҡортса сәхнә терминдары һүҙлеген төҙөй. Башҡорт академия драма театрының 85 йыллыҡ тарихын сағылдырған «Театр юлы» китабын (Суфия Күсемова, 2005) тәржемә итә. Башҡорт академия драма театрының 100 йыллығына ҡарата «Башҡорт театры» (Айһылыу Сәғитова, Гөлсәсәк Саламатова, 2019) китабын руссанан башҡортсаға тәржемә итә. Башҡортостан театр белгестәре Айһылыу Сәғитова, Һөйөндөк Сәйетов, Рида Буранова, Ирина Шәмсетдинова, Элвира Дәүләтбирҙина, Әлиә Мәмбәтова, Элвира Әбдрәҡиповаларҙың башҡорт театры тарихы, билдәле режиссерҙары һәм актерҙары хаҡында яҙмаларынан тупланған баҫма 2020 йылда «Рәсәйҙә иң яҡшы театр тураһында китап» исеменә лайыҡ була. }} === Сценарист === {{Hider|title = ''Байрамдар, юбилейҙар сцерарийҙары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = ;Республика мәҙәни-фольклор байрамдары: * «Салауат йыйыны» («Салауаттың үлемһеҙлеге», 2004, Салауат районы, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Салауат йыйыны» («Ҡот тәңкәһе беҙҙә, Салауат!», 2005, Салауат районы, режиссёры Альмира Ҡыуатова); * «Салауат йыйыны» («Салауат доғаһы», 2008, Салауат ҡалаһы, режиссёры Азат Йыһаншин); * «Салауат йыйыны» («Батыр тыуған көн», 2009, Өфө ҡалаһы, режиссёры Рөстәм Хәкимов); * "Аҡмулланың аҡ юлдары" ("Светлые дороги Акмуллы") - мәғрифәтсенең тыуыуына 175 йыл, режиссеры Кәримә Кайдалова (2006); * «Сәйетбаба башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәген асыу һәм Шәжәрә байрамы», режиссеры Кәримә Кайдалова (2004); * «Ғафури ҡойоһо» («Мәжит Ғафуриҙең тыуыуына 125 йыл», режиссеры Кәримә Кайдалова, 2006); * "Сәләмәт бул, Сәйетбаба!" - "Шэжэрэ села Саитбаба" - 300 йыллығы, режиссеры Кәримә Кайдалова, 2004); * «Ғафури ҡойоһо» («Мәжит Ғафуриҙең тыуыуына 125 йыл», 2006, режиссеры Кәримә Кайдалова); * «Йәш тауыштар» (әҙәби китап фестивале, 2006, 2007); ;Оло шәхестәрҙең юбилей һәм хәтер кисәләре: * «[[Динис Бүләков]]» («Хәтер кисәһе», 2001, режиссеры Азат Нәҙерғолов); * «Мостай Кәрим, 80 йәш» («Шағир инанған тик мәңгелеккә», 2004, режиссеры Азат Нәҙерғолов); * «Мәжит Ғафури, тыуыуына 125 йыл» («Сыңрау торна ҡаурыйы», 2006, режиссеры Кәримә Кайдалова); * «[[Зәйнәб Биишева|Зәйнәб Биишева,]] тыуыуына 100 йыл» («Йырҙарға тиң ил ҡыҙы», 2008, режиссеры Салауат Итбаев); * «Зәйнәб Биишева, тыуыуына 100 йыл» («Бейеш быуаты», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «[[Арыҫлан Мөбәрәков|Арыҫлан Мөбәрәков,]] тыуыуына 100 йыл» («Башҡорт сәхнәһе арыҫланы», 2008, режиссеры Гөлли Мөбәрәкова); * «[[Ишмулла Дилмөхәмәтов|Ишмулла Дилмөхәмәтов,]] тыуыуына 90 йыл» («Яңғырасы. йырым!», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Мостай Кәрим, тыуыуына 85 йыл» («Әйләнә донъя күсәре», 2009, режиссеры Таңсулпан Бабичева); * «Рәйес Низаметдинов, 50 йәшенә ижад кисәһе» («Ирәмәл бүләге», 2015, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Артур Туҡтағолов, 50 йәшенә ижад кисәһе» («Һаҡмар моңо», 2016); * «Роберт Заһретдинов, тыуыуына 80 йыл» («Сың», 2016, режиссеры Айһылыу Заһретдинова); * «Рәүеф Ғәзиз улы Кәримов» СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры, Салауат Юлаев ордены кавалеры, физкультура уҡытыусыһы, 60 йәшенә юбилей кисәһе («Атай ҙа булдың һин беҙгә», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «1-се мәктәп-интернат», 60 йыллығы тантанаһы («Интернатым — пар ҡанатым», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Ауаз» (Илеш районында көнбайыш, төньяҡ төбәктәрҙәге башҡорт фольклор коллективтары фестивале, 2014); * «Уйын» (Ҡырмыҫҡалы районында башҡорт милли уйындарының республика байрамы, 2016, режиссеры Рәйес Низаметдинов); * «Сәсән» (Өфөнөң Киров районы йәштәре кисәһе, 2016); * «Ғаилә ҡото» (Өлгөлө Башҡорт ғаиләләре йыйыны, башҡорт ғаиләһе көнө — 1 март, 2017, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Хәйбулла яғы батырҙары» (100-летие Республики Башкортостан — Историко-культурный марафон — Хайбуллинский район), 2018); * «Рәми Ғарипов», тыуыуына 90 йыл («Уҡ осошо — шағир ғүмере», БРГИ-1 театр студияһы, 2022, режиссеры Алмира Ҡыуатова); }} === Башҡортостан телевидениеһы фондында һаҡланған фильмдар=== {{Hider|title = ''Сценарийҙар исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Халҡым өмөттәрен һаҡлаған йорт» - «Дом, где хранятся надежды моего народа» (1994, хр. 1 сәғәт ) видеояҙмаһы Башҡортостан телевидениеһының алтын фондына ингән. 1-се мәктәп-интернаттың тарихы, уҡытыусылары һәм уҡыусылары тураһында С.Р.Сурина өс тиҫтәнән ашыу репортаждар, очерктар, фильмдар әҙерләй. * [[Миәкә районы|«Толпар атым — уң ҡанатым» (1986) һәм «Яугир ат Керчь» (2000) телеҡиссалары - Миәкә районы]]ндағы «Большевик» колхозының ([[Илсеғол (Миәкә районы)|Илсеғол]] ауылы) 112-се [[Башҡорт атлы дивизияһы]] составында Дондан Эльбаға тиклем һуғыш юлы үтеп, Башҡортостанға кире әйләнеп ҡайтҡан «Керчь» ҡушаматлы ат тураһында ; * «Пеликандарҙың төньяҡ баш ҡалаһы Берҡаҙан» (2000) экологик фильмы - [[Дәүләкән районы]]ндағы ҡасандыр берғаҙандар (пеликандар) төйәк иткән «Берҡаҙан» һаҙлығы яҙмышына арнала; * "Ырғыҙ ҡыҙы" - "Дочь Иргиза" - Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина тураһында (2001); * "Илдә ҡалды яҡтыһы" - "Свет на земле" - Зәйнәб Биишева яҙмышы хаҡында (2001); * «Миәкә йәйғоро — аҫалы балаҫ» (2001) этнографик фильмы - Миәкә районы туҡыу-һуғыу һөнәре оҫталары хаҡында; * «Башҡортостан аҫалары» телерепортаждары (2014, 2016) - балаҫ һуғыусыларҙың республика фестивалдәре Әлшәй районында; * «Уралдың тамбурлы сигеү оҫталары» (2005) телевизион фильмдары төньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ башҡорт төбәге хазинаһы; * «Аҡмулланың аҡ көндәре» - Миәкә районында мәғрифәтсе-шағир Аҡмулла көндәре (2006, 2008); * «Башҡорт һүҙлеген төҙөүселәр»(2000) - тел ғалимы, тарих фәндәре кандидаты Әкрәм Бейеш етәкселегендә БР-ның Тарих, Тел, Әҙәбиәт институты хеҙмәткәрҙәре төркөмө; * [[Урал батыр эпосы|«Урал батыр» эпосын]] яттан һөйләүсе мәктәп уҡыусыларының республика бәйгеләре хаҡында (1998-2018йй., 40-тан ашыу тапшырыу), * «Донъяның аҡ кейеҙе» - башҡорт кейеҙен баҫыусыларҙың Әбйәлил районындағы семинарҙары, 30-лап тапшырыу (2000—2010); * «Тамға» республика байрамы" - башҡорт художестволы кейеҙ картина оҫталары ижады (2001-2016 йй.), * «Мәңгелек наҙ — башҡорт шәле» - дебет шәл бәйләүсе оҫталарҙың республика фестивалдәре, 10 тапшырыу, 2005, 2009); * «Йыһан көмбәҙе — башҡорт тирмәһе» - "Салауат йыйыны"нда республика тирмәләр бәйгеһе, 6 тапшырыу (2006—2010); * «Башҡорт китабы — Ҡояштан үрнәк» - Башҡорт китап нәшриәте бүлектәре, мөхәррирҙәре, нәшриәттең 90 йыллығы — (2009); * «Китабеннас» - «Инеш», «Башинформ», «Ғилем» нәшриәттәре эше, боронғо ҡулъяҙмалар яҙмышы, 15 тапшырыу (1999—2003); * «Алтын тирмә яҡтыһы» (Свет «Золотой юрты» - Башҡортостандағы 120 халыҡ театрының ижады, 30 тапшырыу, (1998—2009); * «Алтын һуҡмаҡ» - Башҡортостан мәғрифәтселәре мираҫы хаҡында телеочерктар (2009, 2010); * «Шағирҙың күңел баҡсаһы» - "Цветущий сад души поэта" - башҡорт шағиры [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Шәйехзада Бабич]] хаҡында телеспектаклдәр (2006); * «Кинйә абыҙ васыяты» - «Завещание Кинзи-абыза» - башҡорт батыры Кинйә Арсланов хаҡында телефильм (2007); * «Бейеш быуаты» - «Век Бииша» - Зәйнәб Биишева ижады тураһында телефильмдар (2007); * «Туған тел тылсымы» - «Волшебство родного слога» - Фуат Биишев тураһында (2010); * башҡорт фольклор ансамблдәренең бөтә Рәсәй фестивалдәренән репортаждар теҙмәһе — «Ашҡаҙар таңдары» (2006, 2008, 2011); * «Бер ауылдың тарихы» - "История одного села" - телевизион рубрикаһында (2010-2012) Сурина республиканың көнбайыш төбәгендәге башҡорт ауылдары халҡы һәм уларҙың тарихи хәтере һаман да саф, төплө булып, башҡорт тамырҙарын онотмауы хаҡында утыҙҙан ашыу тапшырыуҙар теҙмәһе әҙерләй. 18-се быуатта Башҡортостанға припущенник булып күсеп килергә мәжбүр булған сарайлы-мең ырыуы башҡортары Миәкә районының Шатмантамаҡ, Елдәр, Сатый, Баязит, Кәркәле, Ҡасыған ауылдарына нигеҙ һалған, шулай уҡ Бишбүләк районы Айыт, Елбулаҡтамаҡ, Мораҙым, Дүсән, Исекәй, Ҡасҡын ауылдары тарихы буйынса тапшырыуҙар әҙерләй. Балтас районы Сәйтәк, Ҡарыш, Иҫке Балтас, Маты, Тушҡыр ауылдары тарихы яҡтыртыла, «Они видели Победу» телеҡиссалары әҙерләнә (2010—2012 йй.); * 2011—2016 йылдарҙа «Орнамент» телепроекты аша халыҡ һөнәрмәндәре, йолалары, фольклор йыйындары, шәжәрәселәр һәм шәжәрә байрамдары, һәләтле ижади төркөмдәр тураһында йөҙ илле фильм һәм махсус репортаждар аҙна һайын эфирға сыға. Ошо ысынбарлыҡ-рухиәт бәйләнешен сағылдырған телевизион ҡиссалар тамашасыларҙың оло ҡыҙыҡһыныуын уята. Башҡорт халҡының бай рухи мәҙәниәтен төрлө яҡлы итеп күрһәтеүе менән киләсәк быуындар өсөн оло әһәмиәткә эйә. <!-- Был уникаль йылъяҙмаларҙы Интернетта Ютуб сайтында «Школа-интернат-1» йәки «БРГИ-1» плейслисты аша эҙләп табырға мөмкин. Плейлистарға һылтанма эшләргә кәрәк. Энциклопедияла бындай һөйләм яҙылмай.--> }} == Баҫылған китаптар == * "Кем кеҫәлде тәмлерәк бешерә?" Балалар өсөн әкиәттәр йыйынтығы. — Өфө: Китап, 1994. — 26 бит. * «Сыйырсыҡ тәсбихе». Балалар өсөн пьесалар, шиғырҙар, әкиәттәр йыйынтығы. — Өфө: Китап, 2001. — 176 бит. * «Аҫыл йөрәк». Пьесалар, сценарийҙар. — Өфө: Китап, 2007. — 480 бит. * «Талисман счастья» — «Ҡот тәңкәһе». Пьесы, драматические композиции, сценарии литературных вечеров и фольклорных праздников. Уфа, «Китап», 2009, - 450 с. * «Волшебный узелок» — «Тылсымлы төйөнсөк». Стихи для детей. Уфа, "Китап", 2024 г. 165с. * «Моң көмбәҙе» — «Купола мелодий». Сборник сценариев для республиканских народных праздников. «Самрау». Уфа, 2017, 240с. * «Биҙәктәрҙе кем яһаған?». Әкиәттәр. Китап. Өфө, 2018, 75 б. — «Кто создал узоры?». Сказки. Уфа, 2018, 75с. * «Хоҙайҙан маҡтау» — «Хвала от Бога». Очерки, рассказы, сценарии фильмов о мастерах народных промыслов. Уфа, 2018, 210с. * === Сәрүәр Сурина төҙөгән һәм ойошторған китап баҫмалары: === {{Hider|title = ''Баҫмалар исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Ырғыҙ ҡыҙы». Мәғариф министры Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина (1913—1998) тураһында иҫтәлектәр (42 авторҙан интервью), фотографиялар. Өфө, «Педкнига», 2013 й.2, 263 б. * «Первый Президент Республики Башкортостан Муртаза Губайдуллович Рахимов. Библиографический указатель.» Уфа, 2014, 170 с. Сост. С. Р. Бишева и С. Р. Сурина. * «Жизнь вопреки». "Элиза Мугафаровна Ахмерова. Воспоминания, фотовкладыши. Уфа, «Педкнига», 2014 г., 226 с. * «Иҫтә, һаман да иҫтә Оло Эйек буйҙары». Роза Арғынбаева иҫтәлектәре, документаль фотолар. Өфө, «Педкнига». 2017 й. * «Бөрйән йөрәге». Детдом яҙмалары. Беренсе китап. Керамика рәссамы, скульптор Фәүзиә Усманова (1942) яҙмышнамә. Өфө, «Самрау», 2015, 156 б. * «Бөрйән йөрәге» «Киске Өфө» һабаҡтары. Гәзит мәҡәләләре, фотографиялар. Өфө, «Самрау», 2015, 220 б. * «Тайсын хикмәттәре». Рәмилә Тайсынова (1962) йыйған һәм башҡортсаға тәржемә иткән ғибрәтле хикәйәттәр, көләмәстәр йыйынтығы. Өфө. «Самрау», 2018 й., 260 б. * «Северное сияние». Ветеран труда Аниса Иншакова. Рассказы о вахтовиках на Севере. Уфа, «Самрау», 2017. 240 с. * «Йырлы йөрәк». Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Шәрип Фатихов (1926—2018). Шиғырҙар, иҫтәлектәр, фотолар.Өфө, «Самрау», 2018, 232 б. * «Колосья моего поля». Салихьян Шарипов. "Стихи и авторские фотографии. Уфа, «Инеш», 2018, 150 с. * «Хәтер ҡуҙҙары». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 1-се китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Педкнига», 2017 й., 230 б. * «Юлдашым — оло юл башым». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 2-се китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Самрау», 2018 й., 260 б. * «Йәшәү ҡәҙере». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 3-сө китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Самрау», 2019 й., 232 б. * «Рәмил Мәжитов хаҡында һүҙ». Хәтернамә. Иҫтәлектәр, шиғырҙар, фотолар, мәҡәләләр. Өфө, «Инеш» 2021 й., 294 б. * «Яугирҙың ҡуйын дәфтәре». Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Зәйнулла Сәлимов. Шиғырҙар, мәҡәләләр. Өфө, «Самрау», 2022 й, 172 б. * «Һөйөү вәғәҙәһе», Юрик Салдыев, Ҡәнифә Салдыева. Шиғырҙар, иҫтәлектәр. Өфө, «Самрау», 2022 й., 202 б. }} == Телефильмдәрҙең видеояҙмалары == * .[http://www.youtube.com/watch?v=Zjq8E0zHSug «Берҡаҙан» һаҙлығы] (Асылыкүл, Дәүләкән, реж.Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр.22 мин., 2000). * [http://shubino-video.narod.ru/news/bashkirskij_film_tolpar_atym_un_kanatym_smotret_onlajn/2015-01-29-642 «Толпар атым — уң ҡанатым»] (Керчь, Миәкә, реж.Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр. 20 мин., 2001). * [http://www.youtube.com/watch?v=enEQI-nFKDg «Миәкә йәйғоро — аҫалы балаҫ»] (Мастерицы тканых паласов, реж. Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр. 32 мин., 2001). * "Тамбур ҡайыуы" - ""Вышитая песня" (Тамбурное шитье башкир на северо-востоке, реж.Наиль Хамитов, хр.26 мин., 2003). * [http://www.youtube.com/watch?v=GeQA2v9nJJk «Тамға» кейеҙ байрамы] (Семинар мастеров башкирского войлока, Абзелил, реж. Наиль Хамитов, БСТ, хр. 1 ч., 2008). * [http://www.youtube.com/watch?v=ZA0Fvgf3MGE «Башҡорт шәле»] (Мастера башкирской шали, фестивали, Уфа, реж. Наиль Хамитов, БСТ, хр. 1 час, 2010). * "Кинйә абыҙ васыяты" <nowiki>https://youtu.be/MDvjS4igSF4</nowiki> (Кинйә Арыҫланов. реж.Әнүәр Нурмөхәмәтов, БСТ, хр. 1 час. 2008). * "Билән йыйыны" (Өфө йылғаһы буйы башҡорттары, 2014 - 2 бүлектә, 2016 - 2 бүлектә, 2018 - "Орнамент" циклында. Реж.Н.Хамитов). * «Все будет хорошо» (Флорида Хусаиновна Кудашева. Цикл «Автограф» БСТ, хр. 26 мин. 2017). * «Добро возвращается» (Лиза Киямовна Агадуллина, цикл «Автограф» БСТ, хр. 26 мин. 2021). == Гәзит һәм журналдарҙағы мәҡәләләре == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * '''"Ағиҙел", "Шоңҡар" журналы:''' * «Илаһи ихласлыҡ» (Зәйнәб Биишева — тыуыуына 115 йыл). «Ағиҙел», 2023, № 1, 58-70-се биттәр. * «Сабата, бишмәт, тупый, ҡалпаҡ, сеңләү…» (Сания Усманова, Балаҡатай), «Шоңҡар», 2017, № 10, 22-27-се биттәр, фото. * «Башҡорт аҫалы балаҫы» (төрҙәре, фестиваль). «Шоңҡар», 2018, № 1, 43-47-се биттәр, фото. * «Аҡ кейеҙем аҡ бәхеттәр юрай…». «Шоңҡар», 2018, № 7, 43-49-сы биттәр, фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Шоңҡар», 2018, № 4, 39-51-се биттәр, фото. *'''«Башҡортостан ҡыҙы» журналы:''' * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 7, 318-19-сы биттәр (1-се бүлек), фото. * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 8, 326-27-се биттәр (2-се бүлек), фото. * «Аҫалы балаҫ — донъя йәме». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 9, 26-27-се биттәр (3-сө бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 10, 30-31-се биттәр (1-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 11, 22-23-сө биттәр (2-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 12, 28-29-сы биттәр (3-сө бүлек), фото. * «Һуҡма шәл». «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 1, 28-29-сы биттәр (4-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 2, 28-30-сы биттәр (5-се бүлек), фото. * «Түңгәүер моңо» (Фәриҙә Күҙәшева, Баймаҡ, Әбделкәрим). «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 6, 28-29-сы биттәр, фото. * «Туҡ тулҡына йөрәктәрҙә» (Гөлназ Гәрәева, Ырымбур өлк., Иҫке Юлдаш а.). «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 7, 12-13-сө биттәр, фото. * «Ауыл ҡото — Мөслимә» (Мәсәлимова, Әбйәлил)."Башҡортостан ҡыҙы", 2019, № 8, 12-13-сө биттәр, фото. * '''«Ватандаш» журналы:''' * «Ҡобайырға тереһыу бөркөп…» («Урал батыр» эпосын башҡарыусылар конкурсы тарихы) «Ватандаш», 2017, № 6, 142-154-се биттәр. * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Ватандаш», 2017, № 8, 162-168-се биттәр, фото. * «Илгә иман саҡырыусылар ҡоро» (Сибайҙағы мөнәжәтселәр бәйгеһе). «Ватандаш», 2017, № 12, 163-173-сө биттәр. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә» (эссе). «Ватандаш», 2018, № 4, 164-178-се биттәр, фото. * «Хранительницы народного искусства» (тамбур). «Ватандаш», 2018, № 7, стр.187-198 (перевод на англ.яз. Ф.Юнусовой), фото. * «Аҡ кейеҙем…» (Башҡорт халыҡ кәсебен тергеҙеү) «Ватандаш», 2018, № 9, 182-195-се биттәр, фото. * «Ғүмер — иртәнге төш» (Фәүзиә Усманова). «Ватандаш», № 1, 119-139-сы биттәр, фото. * «Бөрйән йөрәге» (Фәүзиә Усманова), «Ватандаш» журналы, 2019, № 2., фото. * «Парень с берегов Сакмары» (Артур Шайхитдинович Сурин). «Ватандаш», 2019, № 4, стр.200-2004. (псевдоним Кинзя Мазитов). * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Асма Маулембирдеевна Усманова, Хәйбулла). «Ватандаш», 2019, № 5, стр.59-79. * «Толпар атым — уң ҡанатым» (Керчь тигән ат тарихы, Миәкә). «Ватандаш», 2020, № 5. * '''"Башҡортостан" , «Республика Башкортостан», «Вечерняя Уфа» гәзитендә:''' * «Телесоратник культпроектов» (Айгуль Багамановна Усманова). «Республика Башкортостан», 23 сентября 2021г., № 110, стр.5. * «Щедрая яблоня Элизы Мугафаровны» (Элиза Ахмерова). «Вечерняя Уфа», 21 февраля 2020г., № 12, стр.18. * "Батырҙың таш ҡоймаһы" (Советтар Союзы Геройы Ахмәтғәлин, Учалы). "Башҡортостан" гәзите, 2020, 9 май. * '''Киске Өфө" гәзитендә:''' * [http://bashgazet.ru/obshestvo/11727-vzm-shle.html «Вәзәм шәле».]"Киске Өфө", 2016. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308235916/http://bashgazet.ru/obshestvo/11727-vzm-shle.html |date=2016-03-08 }} *"Халыҡ ижадын өйрәнеүсе һәм яратыусы" С.Сурина менән М.Хабилова әңгәмәһе. "Диалог" рубрикаһы. 2018, №7, 11-12-се б. * «Урал батыр бөрккән тереһыуға…» (Респ. конкурсына 20 йыл). «Киске Өфө», 2018, № 27, 11-се бит. * «Моңло ла һуң башҡорт доғаһы!» (Төбәк-ара 6-сы Мөнәжәтселәр конкурсы, Сибай). «Киске Өфө», 2018, № 42, 12-13-сө биттәр. * «Ҡышбабай таяғы» (яңы йыл тамашаһы өсөн пьеса). «Киске Өфө», 2018, № 48, 10-11-се биттәр. * "Туған тел тылсымы" (Фуат Биишев тураһында). "Киске Өфө", * «Фатима инәй». [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] гәзите, 2019, № 2 (836), 12-18 ғинуар. * «Бөрйән йөрәге. Фәүзиә апай китап яҙҙы». «Киске Өфө», 2019, №13, 12-се бит. * «Илаһи ихласлыҡ» (Зәйнәб Биишева) «Киске Өфө», 2019, № 17, 11-12-се биттәр. * «Быуат аръяғынан сәләм, йәки Круковский бөгөн кемде һайлар ине»."Киске Өфө", 2019, № 21, 11-12-се биттәр. * «Гәләбәштә…» (башҡорт милли кейемен тергеҙеүселәр фестивале, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2019, № 26, 12-13-сө биттәр. * «Көмөш күлдәр илендә» (Силәбе өлкәһе башҡорттары). «Киске Өфө», 2019, № 39, 12-15-се биттәр. * «Халҡыбыҙ әмәле — үҙ еребеҙ үләне». (Бөйҙә ауылында ағинәйҙәр йыйыны, Учалы). «Киске Өфө», № 40, 11-12-се биттәр. * «Иҙелбашы — аҡ ниәттәр башы» (Белорет районы ағинәйҙәре йыйыны). «Киске Өфө», 2019, № 41, 11-12-се биттәр. * «Күперҙәр һәм ҡапҡалар». (М.Кәрим «Оҙон-оҙаҡ баласаҡ» спектакленә рецензия, МЙТ). «Киске Өфө», 2019, № 41, 11-12-се биттәр. * «Те яҡҡамы, бы яҡҡамы?» (М.Кәрим тураһында иҫтәлектәр). «Киске Өфө», 2019, № 42, 11-12-се биттәр. * «Ейәнсураның Аҡьегете менән Аҡйондоҙо кем?» (Башҡорт гимназияһы). «Киске Өфө», 2019, № 43, 12-се бит. * «Тамсыларҙа диңгеҙ сағыла». (Диалог: БРГИ-1 75 йыллығы уңайынан)."Киске Өфө", 2019, № 46, 11-12-се биттәр. * «Күкрәүҙәрен тойоп замандың. Башҡорт театры тарихынан» (А.Сәғитова мәҡәләһенән тәржемә). «Киске Өфө», 2019, № 47, 12-се б. * «Һин янмаһаң, мин янмаһам». (Рәйес Түләк т-да Әмир Әминев)."Киске Өфө", 2019, № 49, 11-се бит. * «Башҡорт шәле» (Төрҙәре, халыҡ клубтары). «Киске Өфө», 2019, № 50, 12-се бит. * «Аңлы ғүмер артынан» (Гусевка, Ишкилде ауылы, Әбйәлил). «Киске Өфө», 2019, № 50, 13-сө бит. * «Ҡиссаи-Түләк» (шағир Рәйес Түләк). «Киске Өфө», 2019, № 51, 10-11-се биттәр. * «Бер күрешеү — бер ғүмер» (Мерәҫ ауылы ағинәйҙәре, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2020, № 1, 11-се бит. * «Түңгәүер хәситәһе» (Хафиза Амантаева, Йылайыр). «Киске Өфө», 2020, № 1, 16-сы бит. * «Башҡортостан — гөлбостан, тип йырларға...». (БАДТ, Ҡадир Даян пьесаһы б-са спект. рецензия). «Киске Өфө», 2020, № 7, 13-сө бит. * «Өс тағанға таян» (рәссам-дизайнер Роза Рафиҡ ҡыҙы Юлдашбаева). «Киске Өфө», 2020, № 11, 8-9-сы биттәр. * «Күҙгә күренмәгән һалдат» (Башдрамтеатр спектакленә рецензия). «Киске Өфө», 2020, № 11, 11-се бит. * «Булыр илдең балалары Рәми мәктәбендә». (Шағир ис.премия тапшырыу. Кинйә Мәзит). «Киске Өфө», 2020, № 11, 14-се бит. * Баймаҡ, Иҫке Сибайҙа осрашыу. «Киске Өфө», 2020, № 15, 11-12-се биттәр. * «Булдыҡлы, егәрленең фекере киң, теле лә бай» (Сания Усманова, Балаҡатай). «Киске Өфө», 2020, № 27, 11-12-се биттәр. * «Бөрйән сергетышы». (Монасип, Собханғол, Кейекбай ауылдары). «Киске Өфө», 2020, № 29, 11-12-се биттәр. * «Беҙҙең мәҙәниәт министры» (Әминә Ивнәй ҡыҙы Шафиҡова). «Киске Өфө», 2020, № 33, 8-10-сы биттәр. * «Сәсән ташы» («Урал батыр» ҡобайырын яҙып алыуға 110 йыл). «Киске Өфө», 2020, № 33, 11-се бит. * «Вәзәм сәкәне» "(Артур Сурин исеменәдге кубок турниры, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 4, 11-се бит. * «Бәндәбикә рухташтары» (Күгәрсен, Мәҡсүт ағинәйҙәре). «Киске Өфө», 2020, № 6, 11-се бит. * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Әсмә Усманова, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 13, 12-се бит (1-се бүлек). * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Әсмә Усманова, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 14, 11-се бит (2-се бүлек). * «Салы ҡошо һағындырғайны» (Р. Н. Гунтекин «Салы ҡошо», спект. рецензия, Кинйә Мәзит, МЙТ). «Киске Өфө», 2020, №13,13-сө бит. * «Яугир ат кәрәк!» (Керчҡа һәйкәл. Миәкә)."Киске Өфө", 2020, № 16, 11-се бит. * «Квантун һалдатын йәлләгән башҡорт егете» (Салихйән Дәүләтбирҙин, Бөрйән). «Киске Өфө», 2020, № 18, 11-12-се биттәр. * «Селтәр» саң ҡаға. (Диалог: Милли кейем. Әлфиә Әхтәриева, Фатима Хәйретдинова). «Киске Өфө», 2020, № 21, 11-12-се биттәр. * «Шәүрә Мортазина. Легендар атаһының лайыҡлы ҡыҙы». (Айһылыу Сәғитова мәҡ-нән тәржемә). «Киске Өфө», 2020, № 26, 12-се бит. * "Туризм беҙгә төҫмө?" (Диалог: Салауат Тагирович Нафиков, РБ Туризм, министр). "Киске Өфө", 2020, № ..., 11-12-се бит. * «Кем ҡайыған үрәнәген…» («Тамбур», «Ете елән», «Ханымдар», Роза Юлдашбаева, Балаҡатай). 2020, «Киске Өфө», № 40, 11-се бит. * «Башҡорт кейеме — иң йөкмәткелеһе» (Диалог. Юлай Ғәлиуллин, Сәлимә Усманова). «Киске Өфө», 2020, № 42, 11-12-се биттәр. * «Ҡиссалар һәм доғалар юлы» (Хөрмәтулла Үтәшев китабы). «Киске Өфө», 2021, № 11, 14-се бит. * «Беҙ ағартмаһаҡ, кем ағартыр донъяны?» (Икенсе Этҡол, Ниғәмәт ауылы, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 12, 11-12--се бит. * «Уратауға ҡот ҡайтарыр Салауат» (Салауат Щербаков т-да Г.Батталова фильмына рецензия). «Киске Өфө», 2021, № 13, 11-се бит. * «Бер һапҡа һапланып» (Балан байрамы, Стәрлетамаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 13, 12--се бит., * «Димсе диңгеҙ кистерә». (Сәрүәр Сурина «Абау, димсе килә!» спект. рецензия, Динә Бәширова). «Киске Өфө», 2021, № 13, 14-се бит. * «Кемдәр генә ғашиҡ, ай, булмаған!». (Визажист Элеонора Ғәлләмова). «Киске Өфө», 2021, № 16, 11-се бит., * «Аптыранығыҙмы? Аптыраманыҡ!» (Ишмырҙа-Юкәләр ағинәйҙәре, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 16, 11-12--се бит., * "Боронғо Атайсалдың бөгөнгө заңы" "(Иҫке Сибайҙа осрашыу. Баймаҡ)."Киске Өфө", 2021, № 17, 11-12--се бит. * «Көйөргәҙелә бер ғүмер» (Ағинәйҙәрҙең йола байрамы, Ермолаевка). «Киске Өфө», 2021, № 30, 11-12--се бит. * «Музыка белгесе ниндәй була?» "Киске Өфө" (Диалог: Гөлназ Салауат ҡыҙы Галина). 2021, № 32, 11-12-се биттәр. * «Замандаш» экспедицияһы. «Киске Өфө», № }} == Әҙип тураһында == {{Hider|title = ''Китаптар һәм радиотапшырыуҙар''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Р. Камалов. «Драматурги — люди с детской душой» — «Драматургтар — бала күңелле кешеләр». «Башкортостан», 1998, 20 февраль. * Г. Ҡотоева. «Из тысячей чудес состоит мир» — «Мең мөғжизә бит ул донъя». «Башҡортостан ҡыҙы», 2004. * Т. Лотфуллина. «Могла быть певицей» — «Йырсы була алыр ине». «Аҙна». 2005, 16 сентябрь. * С. Абузаров. «Потрясающее зрелище»- «Йән тетрәткән тамаша». «Башҡортостан», 2005, 15 сентябрь. * Э. Халикова. «Обыкновенное чудо». «Ватандаш». 2006-5. * Л. Абдуллина. «Балаларға рәхмәтле». «Йәшлек», 2008, 21 сентябрь. * Ә. Үтәбай. "Сәрүәр Сурина: «Ынтылам гел Яҡтыға, ышанам гел Яҡшыға…». «Ағиҙел», 2017, № 12, 138-144-се биттәр. * Л.Кирәева "Сәрүәр Сурина: «Йылы һүҙ — йән аҙығы, тере һүҙ — тел асҡысы, ихлас һүҙ — йөрәк асҡысы…» «Ағиҙел», 2022, № 12. === «Юлдаш» һәм «Ашҡаҙар» радиоһы фондындағы тапшырыуҙар: === * «Һүҙ ҡәҙере» рубрикаһы (алып барыусыһы Әлфиә Батталова). «Ҡыш һәм ҡар тураһында» Сәрүәр Сурина. 4 тапшырыу. (2009). * «Илаһи ихласлыҡ» Зәйнәб Биишева тураһында иҫтәлек. С. Сурина уҡый. (2008). * «Балалар өсөн әкиәттәр». Сәрүәр Сурина уҡый. (2014). * «Халыҡ моңдары». Сәрүәр Сурина башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара. Алып барыусыһы Зөмәйрә Сафина. (2014). * «Ике йондоҙ». Алып барыусыһы Әхмәр Үтәбай менән Сәрүәр Сурина «Ашҡаҙар» радиоһында. (2013). * «Беҙҙең донъя» Алып барыусыһы Фәрзәнә Аҡбулатова менән Сәрүәр Сурина әңгәмәһе. (2014). }} == «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы фильмдары == == '''1. Эпос  “Урал-Батыр”.''' '''Репортажи и фильмы С.Р.Суриной в фонде БСТ и  Ютубе (Республиканский конкурс исполнителей эпоса) 1994-2018гг.''' == # # Әкиәт йомғағы. Телепередача  Башкирский эпос  и сказка “Урал батыр”. Читает актер Фаяз Султанов.  Автор иллюстраций Рафик Мырдашев (Мелеуз), 22 мин. 1994.  <nowiki>https://youtu.be/pkvwUICuFhw</nowiki>  Ред. С.Р.Сурина. Реж.Ф.Харисова.   # «Урал батыр-1996» Конкурс сказителей школьников эпоса «Урал батыр», Башгосфилармония Уфа, Организаторы  Минобразования, РЦНТ РБ, Хр. 39м.40с.,  26.07.96. Ред.   А.М.Сулейманов, реж. Ф.Н.Харисова, А.Х.Якупов. #  «Урал батыр-1997» 1-й  респ. конкурс юных сказителей. Уфа, гимназия муз. воспитанников (Баш.гим.-инт. им.Г.Альмухаметова). 07.02.97. Хр. 1ч. Ю.Гайнетдинов, А.М.Сулейманов, С.Р. Сурина, А.Х. Якупов. #  “Урал-батыр”-2000”. 2-й  респ. конкурс состоялся в Бурзянском районе в 2000 году, орг. Минобразования РБ, не сохранились записи. # «Урал батыр-2001» . 3-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Бурзянский район. Хр. 27мин. 10.07.01. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>  С.Р.Сурина, А.В. Ханов. # «Урал батыр-2002». 4-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Хайбуллинский район.  Хр. 43м.27с. 16.08.02. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> С.Р.Сурина, А.В. Ханов. #  «Урал батыр и мифология», научно-прак. конференция ИИЯЛ, 2003г. Уфа, Хр. 42м.30c. 06.06.2003. <nowiki>https://youtu.be/3V8zWCoeyNg</nowiki> С.Р.Сурина, А.В. Ханов. начало. Давлеканский р-н, продолжение спецрепортажа стерто. (Фануза Надршина и др.) # «Урал батыр -2003». 5-й республиканский конкурс сказителей «Урал батыр», Баймакский р-н. хр. 1ч.03м.21с. 06.09.2003. <nowiki>https://youtu.be/7uViby4wBfM</nowiki> С.Р.Сурина,  А.В. Ханов. # «Урал батыр”. Первый международный конкурс  сэсэнов и исполнителей эпоса к 115-летию Мухаметши Бурангулова,  14 ноября 2003, г. Баймак, реж. А.Ш.Куватова. Организатор РЦНТ РБ. хр. 55м.05c. 24.01.2004. <nowiki>https://youtu.be/O68vz2ri-EY</nowiki>  С.Р.Сурина,  А.В. Ханов. #   «Урал батыр - 2004». 6-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Зианчуринский р-н, ч.2-я. Хр. 42м.45с. 12.07.2004. Нет записи. Р.Абдуллина, Ф.Ильбакова. #    «Песнь Уралу-2005». 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 1-я. Хр. 40м.00с. 16.07.2005.  <nowiki>https://youtu.be/N0JXw-s_tfA</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #   «Песнь Уралу-2005». 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 2-я. Хр. 43м.47с. 17.07.2005. <nowiki>https://youtu.be/HTuZvVl2QlA</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. # «Песнь Уралу-2006». 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 1-я. Хр. 59м.25с. 22.07.2006. <nowiki>https://youtu.be/ZWGiNV18UPc</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #  «Песнь Уралу-2006». 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. (Стихи М.Акмуллы, конец фильма стерт). <nowiki>https://youtu.be/F6bBuT3KKSI</nowiki>  Урал батыр и М.Акмулла, Первый респ. конкурс исполнителей стихов Акмуллы, гран-при: Рида Тимершаехова, Илишевский район, 240 стихов! Хр. 40м.20с. 23.07.2006. # «Песнь Уралу-2006».  8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. Хр. 9м.21с. 23.07.2006.  (Конец второй части). <nowiki>https://youtu.be/5eLVWuJCC5A</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #  “Урал батыр и юные сказители” (1998-2005гг.) Исполнители эпоса, видеофильм. Хр. 1ч.27м.07с. 18.08.2007. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>   С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов. #  “Песнь Уралу-2007”. 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н,  ч. 1-я. 1ч.04м.47с. 22.09.2007 С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. #  “Песнь Уралу-2007”. 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н. ч. 2-я. 57м.22с. 23.09.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. # «Песнь Уралу-2007»9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н.  ч. 3-я (Конкурс чтецов - стихи Рами Гарипова (начало). 59м.16с.  13.10.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов. # «Песнь Уралу-2007». 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Стерлибашевский р-н, ч. 4-я (Конкурс чтецов - стихи Рами Гарипова (продолжение). 51м.38с.  21.10.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. #   “Урал батыр” (1997-2007гг.), видеофильм к 10-летию конкурса, ТО «Хазина» БСТ. Хр. 1ч.39м.45с. 13.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. # “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1-я  (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при), хр. 59м.05с. 19.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. На юбилейный вечер, посвященный 10-летию респуб. конкурса юных исполнителей башкирского народного эпоса-кубаира "Урал-батыр", собрались все организаторы, победители - обладатели гран-при и призовых мест на предыдущих состязаниях сказителей-школьников, начиная с 1997 по 2007гг. Автор сценария праздника и видеофильма Сарвар Сурина, реж-постановщик Альмира Куватова, директор праздника Эльвира Имангулова. Дом культуры совхоза "Рощинский" Стерлитамакского р-на Башкортостана, на родине героя Отечественной войны 1812г. Кахым турэ (Касим Мырдашев) #орнамент, #бст, #сарварсурина, (Румиль Азнабаев, Ахмет Сулейманов, Асия Гайнуллина, Венера Баймухаметова, (27:50), Миндебай Юлмухаметов (30:30), Гульсасак Турумтаева (45:00) гран-при 2002), Айрат Атангулов (45:10, гран-при 2003), Миляуша Ильясова (гран-при 2004, ), Александр Щуплов (гран-при-2006,  45:40, 46:03), Алия Газизова (гран-при -2005, 45:07), Василя Казаргулова (гран-при -2007, 47:05), Альмира Калагаева, Флюра Абсаликова (55:50)... #   “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч. 2-я. Хр. 1ч. 00м.17с. 20.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/RfrMals0Wyg</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов.   #  “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.3-я. Хр. 1ч.00м.35с. 26.07.2008. #   “Песнь Уралу-2009” 11-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Белебейский р-н, детский оздоровит. лагерь «Чайка». Хр. 1ч.14м.18с. 05 07.2009.  <nowiki>https://youtu.be/X0MfwEtozl4</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Н.Х. Хамитов. # "УРАЛ-БАТЫР" Конференция в г.Сибай. 2011г. (шестая конференция по эпосу “Урал-батыр”). II Международная научно-практическая конференция «Урал-батыр» и духовное наследие народов мира», посвященной Году укрепления межнационального согласия в Республике Башкортостан. 10-11 июня 2011 года в Сибайском институте (филиал) Башкирского государственного университета. Хр. 26 мин.30 с. 2010г. <nowiki>https://youtu.be/dLV8lMjjUEk</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Н.Х. Хамитов, Г.М.Азаматова. # '''“Урал-батыр-2010”.''' 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль ''' Передача 1. Часть 1 (6).''' Хр. 26 мин.'''2010г.''' <nowiki>https://youtu.be/RyErSqPi5fw</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. (Конец репортажа продолжается в другой записи: <nowiki>https://youtu.be/QwbNe-x2ifo</nowiki> ''' (конец 1-й части около 3 минут).''' # ''' '''“Урал-батыр-2010”. 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль.  Передача 1. Часть 2 (6). Хр. 26 мин. 2010г. <nowiki>https://youtu.be/acxc9ytFB4k</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. + Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 3 (6). 2010г'''.''' # '''“Урал-батыр-2010”.''' 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль'''.''' Передача 2. Часть 4(6). Хр. 26 мин. 2010г. Гран-при Алия Газизова. <nowiki>https://youtu.be/EQD7tzHM7_k</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. # “Песнь Уралу – 2011”. 13-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.1-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/MPaK6J_hKdc</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова. #  “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.2-я. Хр. 26 мин. Гран-при Газиз Ишмухаметов. <nowiki>https://youtu.be/4G8I0D7cBjM</nowiki>  2011. С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова. #  “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.3-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/TNNPGX7ffck</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова # “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.4-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/wJShvM72QKM</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова # “Песнь Уралу – 2012”.  14-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», город Сибай (ДОЛ “Юлдаш”, гран-при Инсаф Ямилев) Хр. 40мин. 2013. 40м.<nowiki>https://youtu.be/PQ18CchWJu8</nowiki>  Авторы Р.Сафарова, Н.С.Кинзябаева. # “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Первая передача на тему: “Юрты сэсэнов”. Хр. 13 мин., 2013. <nowiki>https://youtu.be/foMWA1LiLEU</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. # “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Вторая передача на тему: “Реликвии в юртах”. Хр. 13 мин., 2013.  <nowiki>https://youtu.be/9momxnrNzMQ</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова #  “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Третья передача на тему: “Родина сэсэна Альмухаметова”. Хр. 13 мин., 2013. <nowiki>https://youtu.be/vZatr8j26h4</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Первая передача на тему: “Исполнители эпоса”. Хр. 13 мин. 2014. <nowiki>https://youtu.be/nzXmWV3X0GA</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Вторая передача на тему: “Инсценировки эпоса”. Хр. 13 мин. 2014.  <nowiki>https://youtu.be/47L9D_djAyM</nowiki>    С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Третья передача на тему: “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” ”. Хр. 13 мин. 2014.  <nowiki>https://yout</nowiki>. u.be/7y59UTSnVMY  С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #  “Песнь Уралу – 2015”. 17-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район. 30 мин. 2015. С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. # “Песнь Уралу – 2016”. 18-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район.  30 мин. 2016. # “Песнь Уралу – 2017”. 19-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район.  30 мин. 2017. <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki>   три выпуска:  Н.Х.Хамитов, Айгиз-Тамыр. # “Песнь Уралу – 2018” 20-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район. ЮБИЛЕЙный – 20-летие конкурса. Парад в Бурзяне. Открытие музея А.М.Сулейманова. 30 мин.   <nowiki>https://youtu.be/zsaa7fGUBHc</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. #   “Урал батыр – 2019” 21-й конкурс в г.Ишембай около горы Торатау. Хр. 24 мин.40 сек. 2019. <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> “Тамыр” студияһы. #   “Урал-батыр. Исполнители эпоса-кубаира 2001-2012гг.” Дайджест. На рус.яз. Для Москвы. Читает текст Булат Каримов. Хр. 10 мин. 2012. <nowiki>https://youtu.be/Qvkpu5XKyCY</nowiki>  С.Р.Сурина, Б.В.Каримов. #  “Урал Батыр” (ВЫПУСК 3) Конкурс юных сказителей и исполнителей эпического сказания. Студия “ТАМЫР”. Хр. 20 мин. 2019. #  “Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Исполнители эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. 13 мин. 2011. <nowiki>https://youtu.be/BvnE4Vs4-0c</nowiki> С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #  “Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Инсценировки эпоса "Урал-батыр". 13 мин. 2011.  <nowiki>https://youtu.be/ZBUTeuvzwYs</nowiki>    С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #   “Орнамент”. “Урал батыр и Олонхо” – встреча якутских олонхосутов и исполнителей эпоса “Урал-батыр” в БГПУ г. Уфа. Дни Якутской культуры в Республике Башкортостан. Встреча олонхосутов и исполнителей башкирского эпоса-кубаира "Урал-батыр". Уникальная школа олонхо с великими олонхосутами начала 21-го века - Николай Тимофеев, Петр Тихонов - со своими учениками. Руководитель Центра олонхо Агафья Захарова. Кадры из фильма "Фестиваль якутского народного эпоса "Олонхо", Саха-Якутия", 2013 год. Хр. 13 мин. 2011.  С.Р.Сурина, Г.М. Азаматова. # ''' “Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.1 (4). 2014г.''' <nowiki>https://youtu.be/fBEAYWPx4_E</nowiki>   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. Башкирские художники-войлочники весной 2014 года в г.Уфе собрались на научно-практический симпозиум по созданию костюмов для персонажей эпоса "Урал-батыр", в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. # ''' “Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.2 (4). 2014г. Костюмы из войлока для Һомай, Самрау, Айһылыу, Ай, Ҡояш...''' <nowiki>https://youtu.be/yRPWxWfwxVg</nowiki>   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. #  '''“Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.3 (4). 2014г. Костюмы из войлока для Кахкаха, Шульген, Змей.''' <nowiki>https://youtu.be/R2pg0DCRKBY</nowiki>    С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. #  '''“Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.4 (4). 2014г. Костюмы из войлока для дивов, мифических змей, Урала. ''' <nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki>     С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. "Орнамент" Башкирский Войлок. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4) Фильм 4-й. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр", созданные художниками-войлочниками в апреле 2014года в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. Асия Гайнуллина. # ''' ''' Статья С.Суриной об истории и победителях респ.конкурса в журнале “Ватандаш” номер 6 за  2017 год. <br />Сарвар Сурина, 2023.   # # == '''''2. Фильмы ТО «Хазина», ТО ГРПП ГУП ТРК «Башкортостан»''''' == == '''''АСМА МАУЛЕМБЕРДИЕВНА УСМАНОВА (1930-2015)''''' == краевед, ветеран просвещения, автор коллекции «Башкирский национальный костюм» руководитель фольклорного ансамбля «Кош юлы» Хайбуллинского района Республики Башкортостан 1. “Айтыш” республиканский конкурс на сцене Башкирской филармонии. Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Буранбай Искужин, Рашит Ахтари, Рамиль Кульдавлет, Ахмар Утябай, Раис Туляк, Габидулла Зарипов, Ахмат Сулейманов, Абрар Аргинбаев, Ханифа Абубакирова,ведущая Розалия Султангареева и др. 16.03.1991г., 50 мин. Ю.И.Гайнетдинов, С.Р.Сурина, А.С.Батталова, А.Х Якупов. <nowiki>https://youtu.be/JeIppsbKFog</nowiki> 2. «Хазина». Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Зияфат Ахметшина и др., 1997г., 51мин., Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 3. «Жемчужины народного творчества. Асма Усманова», 1997г., 14мин. Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 4. «Ступая на белый войлок» Интервью А.М.Усмановой, «Кош юлы» в Абзелиловском районе, 30 м., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/6toAQfWqjI8</nowiki> 5. “Китабеннас-8 (12) Кузыйкурпэс и Маянхылыу - башкирский эпос” Конференция по повести Т.Беляева. Интервью с А.М. Усмановой. Сказание о Кузыйкурпяч., 4мин., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/_xBN-RaiN6w</nowiki> 6. «Песнь Уралу -2003», респ.конкурс исполнителей эпоса. Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., 2003г. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> 7. «Хранители древнего войлока. Фатима Бактыбаева, Магинур Тапакова», 2005г., 22 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/J0awdR-LNas</nowiki> 8. «Мелодии «Кош юлы», часть1-я, 2005г., 34 мин. С.Р.Сурина. (Һарауыс, Фаима Давлетбаева, Алсу Юлдашбаева, Эльвира Такалова и др. <nowiki>https://youtu.be/EQ_rUV0R_M8</nowiki> 9. Хайбулла.Кош юлы. ч.1(2). Легендарный башкирский фольклорный ансамбль. «Мелодии «Кош юлы», часть 2-я, 2005г., 35 мин.40с. С.Р.Сурина. (Зайтуна Юлдашбаева, Марьям Юнысова, Миннеямал Хагынбаева (Бактыбаева), Флюра Аралбаева). <nowiki>https://youtu.be/H6e-0ShO3qw</nowiki> 10. «Мелодии «Кош юлы», часть 3-я, 2007г., 27 мин. С.Р.Сурина. (Акьяр, во дворе музея, Асма Усманова, Рахима Каримова и др.). <nowiki>https://youtu.be/Apu_3DKeeBo</nowiki> 11. «Мелодии «Кош юлы», часть 4-я, 2007г., 29мин.21с. С.Р.Сурина. (Гильминур Илимбетова, Танзиля Кидрасова), башк.нар.песня “Зиляйлюк”. <nowiki>https://youtu.be/8opeQsnv27o</nowiki> 12. «Легенды гор и степей», часть 1-я, 2008г., 28 м.07с., 15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5 м., <nowiki>https://youtu.be/9Q-L3Ra1nhM</nowiki> 13. «Легенды гор и степей», часть 2-я, 2008г., 28м.09с.,15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/g6GVnCfMe7A</nowiki> 14. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 1-я, 2008г., 30мин., <nowiki>https://youtu.be/n5-E6OZc2lg</nowiki> 15. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 2-я, 2008г., 32мин., (эфирный вариант). С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/rd377MVIWUc</nowiki> 16. "Ашкадар тандары-2006" Часть 4. Конкурсы. Первый фестиваль в Стерлитамаке. 2006г. Анс. «Кош юлы» - “Сук бэйлэу», «Ситэн урэу», автор сценария А.М.Усманова, 2006г., (эфирный вариант). 14 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/CbceVp6xLDQ</nowiki> 17. «Ашкадар тандары - 2008», День1. Часть первая. Конкурсы. Стерлитамак. 2008г. Анс. «Кош юлы», сценка “Короклау”, «Песни военных лет. 28-е.», автор сценария А.М.Усманова. 13 мин., (эфирный вариант). Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/Pc3jw0oZyEo</nowiki> 18. «Ашкадар тандары-2011». 10-сы бүлек. «Ҡош юлы» башҡорт халык фольклор ансамбле, Хәйбулла районы, етәксеһе Миңзифа Ишемғолова. “Беҙ 28-селәр”, автор сценария А.М.Усманова, хр. 15м., (эфирный вариант). С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/DLLsNDhLw0c</nowiki> 19. “Ашҡаҙар тандары-2011”. “28-се йылғылар йыры” – “Песни 1928-х”. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> р”. Полный вариант на сцене, (оригинал до монтажа). Автор сценария Асма Усманова. <nowiki>https://youtu.be/0X1TUFWiWrI</nowiki> 20. «Ашкадар тандары-2011». «Сенляу», Хайбулла. Асма Усманова. Сенляу - плач девушки во время проводов из отцовского дома. 2011г. Исполнение А.М.Усмановой (на сцене и в фойе, полный вариант, (оригинал до монтажа).), хр. 10м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> 21. «Орнамент» «Перина из гусиного пуха, Хайбуллинская, башкирская.», анс. «Кош юлы» в с.Степное, рук. А.М.Усманова. 13м., 2008, С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. <nowiki>https://youtu.be/PzTZ8bQyip8</nowiki> Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете, канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Асма Усманова. Хайбулла орнамент” С уважением С.Сурина. 1990-2022гг. == '''3. БАШКИРСКАЯ ПУХОВАЯ ШАЛЬ''' == == '''Фильмы и репортажи по Башкирскому спутниковому телевидению (БСТ), организованные Суриной С.Р. и по ее консультации:''' == 1.     «Башкирские шали» 1-й респ. конкурс в Башгосфилармонии.  24м.40с. “Шали Башкирии”. Фильм А.Валеевой. 1992г. А.А.Валеева, Р.А.Исмагилов, С.Р.Сурина <nowiki>https://youtu.be/sXP0ONkAIBs</nowiki> 2.    “Чудо башкирской шали” 3-й Респ. конкурс-фестиваль «Шаль вязала» в Стерлибашев. р-не РБ. 33м.30с. 2003г.  Сурина С.Р. Сафиуллина Ф.С. Гайсин И. <nowiki>https://youtu.be/GmzelunXCzM</nowiki> 3.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 1. 44м.30 с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/FqolL6Ohges</nowiki> 4.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 2. 50м. 41с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/jXcYKdVSAho</nowiki> 5.     Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 1(2), 44м.12с. 2009г.  Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/YJnYWCMlZos</nowiki> 6.    Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 2(2), 37м.37с. 2009г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki>  7.    Вечная нежность башкирской шали. 6-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). 1ч.10м. 2010г.  Сурина С.Р., Азаматова Г.М., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki> 8.    Орнамент. Башкирская тканая шаль. Абзелиловский р-н, русск. субтитры, 13мин. 2011г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/ZA0Fvgf3MGE</nowiki> 9.      Надо знать. Шали. 13мин. 2010г. Саитбатталов И.М. 10. Семь чудес Башкортостана. Шали. 19 мин. 2009г. Абсалямова С., Валеева Р., Магадеева Р. <nowiki>https://youtu.be/RnlA9kMBNyY</nowiki>. 11. Орнамент. Вазямские шали. Репетиция и концерт. 24 мин. 2014. Сурина С.Р.  <nowiki>https://youtu.be/hT_Wz3L-EMU</nowiki>   12.  Орнамент. Вазямские тканые шали. 13 мин. 2014г.  Сурина С.Р. <nowiki>https://youtu.be/lJTmyIRSFGA</nowiki> 13.  Орнамент. Башкирская шаль Фестиваль в Зианчуре. 13мин. 2015г. <nowiki>https://youtu.be/PmElMbQ8ZLk</nowiki>  Сурина С.Р. 14.  Шаль вязала. Мелеуз, Аптраковский СДК. ансамбль мастеров шали. 10 мин. 2017г.  <nowiki>https://youtu.be/XFZXI-p4KYM</nowiki> 15.  «Башкирская шаль» вернулась в Уфу. Пух башкирской козы. 03 мин., 2017г. М.Гафарова, Р.Искужин, “Вся Уфа”. <nowiki>https://youtu.be/wfMKPqt41og</nowiki> 16. Башкирский народный танец с пуховой шалью. Кугарчинский район РБ. 06 мин. 2018г. Сурина С.Р. <nowiki>https://youtu.be/we9cIN6ULbA</nowiki> с уважением Сурина СР 01.03.2023. {{Hider|title = ''Китаптары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = '''краевед, ветеран просвещения,''' '''автор коллекции «Башкирский национальный костюм»''' '''руководитель фольклорного ансамбля «Кош юлы»''' '''Хайбуллинского района Республики Башкортостан''' авторы сценария С.Р. Сурина, Ю.И.Гайнетдинов, режиссёры А.Х.Якупов, Н.Х.Хамитов, Г.М.Азаматова 1.    “Айтыш” республиканский конкурс на сцене Башкирской филармонии. Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Буранбай Искужин, Рашит Ахтари, Рамиль Кульдавлет, Ахмар Утябай, Раис Туляк, Габидулла Зарипов, Ахмат Сулейманов, Абрар Аргинбаев, Ханифа Абубакирова,ведущая Розалия Султангареева и др. 16.03.1991г., 50 мин. Ю.И.Гайнетдинов, С.Р.Сурина, А.С.Батталова, А.Х Якупов.  <nowiki>https://youtu.be/JeIppsbKFog</nowiki> 2.      «Хазина». Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Зияфат Ахметшина и др., 1997г., 51мин., Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 3.    «Жемчужины народного творчества. Асма Усманова», 1997г., 14мин. Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 4.    «Ступая на белый войлок» Интервью А.М.Усмановой, «Кош юлы» в Абзелиловском районе, 30 м., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/6toAQfWqjI8</nowiki> 5.    “Китабеннас-8 (12) Кузыйкурпэс и Маянхылыу - башкирский эпос” Конференция по повести Т.Беляева. Интервью с А.М. Усмановой. Сказание о Кузыйкурпяч., 4мин., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/_xBN-RaiN6w</nowiki> 6.    «Песнь Уралу -2003», респ.конкурс исполнителей эпоса. Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., 2003г. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> 7.    «Хранители древнего войлока. Фатима Бактыбаева, Магинур Тапакова», 2005г., 22 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/J0awdR-LNas</nowiki> 8.      «Мелодии «Кош юлы», часть1-я, 2005г., 34 мин. С.Р.Сурина. (Һарауыс, Фаима Давлетбаева, Алсу Юлдашбаева, Эльвира Такалова и др. <nowiki>https://youtu.be/EQ_rUV0R_M8</nowiki>   9.      Хайбулла.Кош юлы. ч.1(2). Легендарный башкирский фольклорный ансамбль. «Мелодии «Кош юлы», часть 2-я, 2005г., 35 мин.40с. С.Р.Сурина. (Зайтуна Юлдашбаева, Марьям Юнысова, Миннеямал Хагынбаева (Бактыбаева), Флюра Аралбаева). <nowiki>https://youtu.be/H6e-0ShO3qw</nowiki> 10.          «Мелодии «Кош юлы», часть 3-я, 2007г., 27 мин. С.Р.Сурина. (Акьяр, во дворе музея, Асма Усманова, Рахима Каримова и др.). <nowiki>https://youtu.be/Apu_3DKeeBo</nowiki> 11.          «Мелодии «Кош юлы», часть 4-я, 2007г., 29мин.21с. С.Р.Сурина.     (Гильминур Илимбетова, Танзиля Кидрасова), башк.нар.песня “Зиляйлюк”. <nowiki>https://youtu.be/8opeQsnv27o</nowiki> 12.           «Легенды гор и степей», часть 1-я, 2008г., 28 м.07с., 15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5 м., <nowiki>https://youtu.be/9Q-L3Ra1nhM</nowiki> 13.          «Легенды гор и степей», часть 2-я, 2008г., 28м.09с.,15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, С.Р.Сурина,  Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/g6GVnCfMe7A</nowiki> 14.           Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы»,  часть 1-я, 2008г., 30мин., <nowiki>https://youtu.be/n5-E6OZc2lg</nowiki> 15.            Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 2-я, 2008г., 32мин., (эфирный вариант). С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/rd377MVIWUc</nowiki> 16.          "Ашкадар тандары-2006" Часть 4. Конкурсы. Первый фестиваль в Стерлитамаке. 2006г. Анс. «Кош юлы»  - “Сук бэйлэу», «Ситэн урэу», автор сценария А.М.Усманова, 2006г., (эфирный вариант). 14 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/CbceVp6xLDQ</nowiki> 17.          «Ашкадар тандары - 2008», День1. Часть первая. Конкурсы. Стерлитамак. 2008г. Анс. «Кош юлы», сценка “Короклау”, «Песни военных лет. 28-е.», автор сценария А.М.Усманова. 13 мин., (эфирный вариант). Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/Pc3jw0oZyEo</nowiki> 18.           «Ашкадар тандары-2011». 10-сы бүлек. «Ҡош юлы» башҡорт халык фольклор ансамбле, Хәйбулла районы, етәксеһе Миңзифа Ишемғолова. “Беҙ 28-селәр”, автор сценария А.М.Усманова, хр. 15м., (эфирный вариант). С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/DLLsNDhLw0c</nowiki> 19.           “Ашҡаҙар тандары-2011”.  “28-се йылғылар йыры” – “Песни 1928-х”.  <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> р”. Полный вариант на сцене, (оригинал до монтажа). Автор сценария Асма Усманова. <nowiki>https://youtu.be/0X1TUFWiWrI</nowiki> 20.           «Ашкадар тандары-2011». «Сенляу», Хайбулла. Асма Усманова. Сенляу - плач девушки во время проводов из отцовского дома. 2011г. Исполнение А.М.Усмановой (на сцене и в фойе, полный вариант, (оригинал до монтажа).), хр. 10м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> 21.           «Орнамент» «Перина из гусиного пуха, Хайбуллинская, башкирская.», анс. «Кош юлы» в с.Степное, рук. А.М.Усманова. 13м., 2008, С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. <nowiki>https://youtu.be/PzTZ8bQyip8</nowiki> Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете, канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Асма Усманова. Хайбулла орнамент” С уважением С.Сурина.1990-2022гг. ; '''Передачи по БСТ о Башкирской шали (подготовленные С.Р.Суриной и с ее участием с1992 по 2020гг.):''' * {| class="wikitable" | colspan="2" | |название содержание Тема: “Башкирская шаль” Фильмы БСТ  со ссылками в канале “Ютуб-Сарвар Сурина.” |год создания |тайм-коды |хрон. |авторы |- | colspan="2" | |Шали Башкирии. Фильм А.Валеевой. 1992г. 1-й респ. конкурс «Башкирские шали» в БГФ |1992 |<nowiki>https://youtu.be/sXP0ONkAIBs</nowiki> |24м.40с. |А.А.Валеева Р.А.Исмагилов С.Р.Сурина |- | |1.       |Чудо башкирской шали. 3-й Респ. конкурс-фестиваль «Шаль вязала» в Стерлибашев. р-не |2003 |<nowiki>https://youtu.be/GmzelunXCzM</nowiki> |33м.30с. |Сурина С.Р. Сафиуллина Ф.С. Гайсин И. |- | |2.       |Нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 1. |2008 |<nowiki>https://youtu.be/FqolL6Ohges</nowiki> |44м.30с. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |3.       |Нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 2. |2008 |<nowiki>https://youtu.be/jXcYKdVSAho</nowiki> |50м.41с |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |4.       |Башкирская шаль. Вечная нежность башкирской шали. Часть 1(2), Уфа, 2009г. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/YJnYWCMlZos</nowiki> |44м.120с |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |5.       |"Вечная нежность башкирской шали", часть 2 (2), Уфа, 2009г. Башкортостан. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki> |37м.30с. |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |6.       |Вечная нежность башкирской шали . 6-й Респ.фестиваль в Уфе (ГДК) |2010 |00:00:59 – 01:03:00 |1ч.2м. |Сурина С.Р. Азаматова Г.М. Гайнанов Э.А. |- | |7.       |Орнамент. Башкирская тканая шаль. Абзелиловский р-н, русск. субтитры, 2011г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/ZA0Fvgf3MGE</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |8.       |Надо знать. Шали. |2010 |00:14:00-00:27:12 |13м.12с. |Саитбатталов И. |- | |9.       |Семь чудес Башкортостана. Шали. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/RnlA9kMBNyY</nowiki> |19м. |Абсалямова С. Валеева Р. Магадеева Р. |- | |10.    |Орнамент. Башкирская шаль Фестиваль в Зианчуре 2015г |2015 |<nowiki>https://youtu.be/PmElMbQ8ZLk</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. |- | |11.    |Орнамент Вазямские шали Репетиция и концерт. 2014. |2014 |<nowiki>https://youtu.be/hT_Wz3L-EMU</nowiki> |24м. |Сурина С.Р. |- | |12.    |Орнамент Вазямские тканые шали. |2014 |<nowiki>https://youtu.be/lJTmyIRSFGA</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. |- | |13.    |Шаль вязала. Мелеуз, Аптраковский СДК. ансамбль мастеров шали |2017 |<nowiki>https://youtu.be/XFZXI-p4KYM</nowiki> |10м. | |- | |14.    |«Башкирская шаль» вернулась в Уфу. Пух башкирской козы. |2017 |<nowiki>https://youtu.be/wfMKPqt41og</nowiki> |3 м. |М.Гафарова Р.Искужин “Вся Уфа” |- | |15.    |ОРНАМЕНТ. Башкирский народный танец с пуховой шалью. 2018. Кугарчинский район РБ. |2018 |<nowiki>https://youtu.be/we9cIN6ULbA</nowiki> |6м. |С.Р.Сурина |- | |16.    | | | | | |- | |17.    |ЗАН-18 (30). Миякинская радуга - асалы палас. Мастера народного ткачества Башкортостана. 2000г. |2000 |<nowiki>https://youtu.be/enEQI-nFKDg</nowiki> |27м |С.Р.Сурина В.А.Исяндавлетова |- | |18.    |Паласы Башкортостана. Часть 1. Республиканский фестиваль тканых асалы (с орнаментом) паласов. 2010г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/6C5HnZnYgxk</nowiki> |36м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Рахимов М. |- | |19.    |Паласы Башкортостана. Часть 2. Республиканский фестиваль тканых асалы (с орнаментом) паласов. 2010г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/Y0Vpv77g94Y</nowiki> |25м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. |- | |20.    |"Орнамент" Башкирский войлок (1), БСТ, на башк-рус.яз. Абзелил. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/secn4gHD440</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Хамитова Г.Ч. |- | | | | | | | |} * '''Телевизионные репортажи и телефильмы БСТ в цикле "Уралға йыр" - "Песнь Уралу" - о республиканском конкурсе исполнителей башкирского эпоса "Урал-батыр" (подготовленные С.Р.Суриной с 1994 по 2018гг.)''' * '''Фильмы и репортажи''' '''ТО «Хазина» и ГРПР (“Орнамент”)''' '''ГУП ТРК «Башкортостан»''' '''в 1996-2017гг.''' '''о республиканских конкурсах исполнителей башкирского народного эпоса «Урал батыр»''' {| class="wikitable" |№   |название |эфир и хронометраж |код |авторы |- |1.       |Әкиәт йомғағы. Телепередача  года Башкирский эпос  и сказка “Урал батыр”. Читает актер Фаяз Султанов. Автор иллюстраций Рафик Мурдашев (Мелеуз) |1994 |<nowiki>https://youtu.be/pkvwUICuFhw</nowiki> |С.Р.Сурина. А.Х.Якупов Ф.Харисова |- |2.     1. |«Урал батыр-1996» Конкурс сказителей школьников эпоса «Урал батыр», Уфа, Башгосфилармония Орг. Минобразования, РЦНТ | 26.07.96. Хр. 39м.40с | | А.М.Сулейманов Ф.Н.Харисова |- | 3.     2. | «Урал батыр-1997» 1-й респ. конкурс юных сказителей Уфа, гимназия муз. воспитанников (Баш.гим.-инт. им.Г.Альмухаметова) | 07.02.97. Хр. 1ч.00м. 00c. | | Ю.Гайнетдинов А.М.Сулейманов С.Р. Сурина А.Х. Якупов |- | |2-й респ. конкурс состоялся в Бурзянском районе в 2000 году, орг. Минобразования РБ |<nowiki>---</nowiki> |<nowiki>- не сохранился в записи</nowiki> |<nowiki>----</nowiki> |- | 4.     3. | «Урал батыр-2001» 3-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Бурзянский район | 10.07.01. Хр. 27мин. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 4. | «Урал батыр-2002» 4-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Хайбуллинский район | 16.08.02. Хр. 43м.27с. | <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 5.       | «Урал батыр и мифология» научно-прак. конференция ИИЯЛ, 2003г. Уфа, начало. Давлеканский р-н, продолжение спецрепортажа стерто. Фануза Надршина и др. | 06.06.2003. Хр. 42м.30c. | <nowiki>https://youtu.be/3V8zWCoeyNg</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- |6.       | «Урал батыр -2003» 5-й республиканский конкурс сказителей «Урал батыр», Баймакский р-н | 06.09.2003. хр. 1ч.03м.21с. | <nowiki>https://youtu.be/7uViby4wBfM</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 7.       |«Урал батыр-2003» Первый международный конкурс  сэсэнов и исполнителей эпоса к 115-летию М.Бурангулова, 14 ноября 2003, г. Баймак, реж. А.Ш.Куватова. | 24.01.2004.хр. 55м.05c. | <nowiki>https://youtu.be/O68vz2ri-EY</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | | «Урал батыр - 2004» 6-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Зианчуринский р-н, ч.2-я. | 12.07.2004. Хр. 42м.45с. | Нет записи | Р.Абдуллина Ф.Ильбакова |- | 8.       | «Песнь Уралу-2005» 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 1-я. | 16.07.2005. Хр. 40м.00с | <nowiki>https://youtu.be/N0JXw-s_tfA</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 9.       | «Песнь Уралу-2005» 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 2-я. | 17.07.2005. Хр. 43м.47с | <nowiki>https://youtu.be/HTuZvVl2QlA</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 10.               | «Песнь Уралу-2006» 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 1-я. | 22.07.2006. Хр. 59м.25с. | <nowiki>https://youtu.be/ZWGiNV18UPc</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |11.             | «Песнь Уралу-2006» 8- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. (стихи М.Акмуллы, конец фильма стерт) | 23.07.2006. Хр. 9м.21с. | <nowiki>https://youtu.be/5eLVWuJCC5A</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |12.             |«Песнь Уралу-2006» 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. Урал батыр и М.Акмулла, Первый респ конкурс исполнителей стихов Акмуллы, гран-при : Рида Тимершаехова, Илишевский район, 240 стихов! |23.07.2006. Хр. 40м.20с. |<nowiki>https://youtu.be/F6bBuT3KKSI</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.Кудакаев |- | 13.             | “Урал батыр и юные сказители” (1998-2005гг.) исполнители эпоса, видеофильм | 18.08.2007. Хр. 1ч.27м.07с. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |14.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 1-я. | 22.09.07 | 1ч.04м.47с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |15.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 2-я. | 23.09.07 | 57м.22с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- | 16.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 3-я (стихи Рами Гарипова) | 13.10.07 | 59м.16с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 17.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 4-я (стихи Рами Гарипова) | 21.10.07 | 51м.38с | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |18.             | “Урал батыр” (1997-2007гг.), видеофильм к 10-летию конкурса, ТО «Хазина» БСТ | 13.07.08. Хр. 1ч.39м.45с. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев Э.А.Гайнанов |- |19.             | “Песнь Уралу-2008” 10- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1-я  (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при) Асия Гайнуллина, | 19.07.2008. хр. 59м.05с. | <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- |20.             | “Песнь Уралу-2008” 10- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.2-я | 20.07.2008. хр. 1ч. 00м.17с. |<nowiki>https://youtu.be/C4RUY2frHn8</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- |  21.             | “Песнь Уралу-2008” 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.3-я | 26.07.2008. Хр. 1ч.00м.35с. |<nowiki>https://youtu.be/RfrMals0Wyg</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- | 22.             | «Песнь Уралу -2009» 11-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Белебейский р-н, детский оздоровит. лагерь «Чайка» | 05 07.2009. Хр. 1ч.14 м. 18сек. | <nowiki>https://youtu.be/X0MfwEtozl4</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |23.             | = "УРАЛ-БАТЫР" Конференция в г.Сибай. 2011г. (шестая конференция по эпосу “Урал-батыр”) = II Международная научно-практическая конференция «Урал-батыр» и духовное наследие народов мира», посвященной Году укрепления межнационального согласия в Республике Башкортостан. 10-11 июня 2011 года в Сибайском институте (филиал) Башкирского государственного университета. |2011г. Хр. 26мин. 30с. |<nowiki>https://youtu.be/dLV8lMjjUEk</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |24.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 1 (6). 2010г. = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль, |2010 Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/RyErSqPi5fw</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |25.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 2 (6). 2010г. = = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль, = |2010 Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/acxc9ytFB4k</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |26.             |идео начнется через 8 = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 3 (6). 2010г. = = (конең 1-й части около 3 минут) = |2010 Хр. 2, 5 мин. |<nowiki>https://youtu.be/QwbNe-x2ifo</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |27.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан. р-н. Передача 2. Часть 4(6). 2010г. = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль |2010г. Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/EQD7tzHM7_k</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |28.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.1-я |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/MPaK6J_hKdc</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |29.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.2-я         |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/4G8I0D7cBjM</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |30.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.3-я |2011 Хр. 26м.   |<nowiki>https://youtu.be/TNNPGX7ffck</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |31.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.4-я         |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/wJShvM72QKM</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |32.             |“Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Исполнители эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. |2011 Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/BvnE4Vs4-0c</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |33.             |“Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Инсценировки эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. |2011 Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/ZBUTeuvzwYs</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |34.             | “Орнамент” “Урал батыр и Олонхо” – встреча якутских олонхосутов и исполнителей эпоса “Урал-батыр” в БГПУ г. Уфа. |2011 |13м. |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |35.             |“Песнь Уралу – 2012” 14-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», город Сибай (ДОЛ “Юлдаш”) Гран-при Инсаф Ямилев. |2013. Хр. 40м. |<nowiki>https://youtu.be/PQ18CchWJu8</nowiki> |С.Р.Сурина Р.Сафарова Н.С.Кинзябаева |- |36.             | = Урал-батыр. Исполнители эпоса-кубаира 2001-2012гг. Дайджест. = = На рус.яз. Для Москвы. Читает текст Булат Каримов. = |2012. Хр. 10 мин. |<nowiki>https://youtu.be/Qvkpu5XKyCY</nowiki> |С.Р.Сурина Б.В.Каримов |- |37.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |1 - “Юрты сэсэнов”  <nowiki>https://youtu.be/foMWA1LiLEU</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |38.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |2 - “Реликвии в юртах” <nowiki>https://youtu.be/9momxnrNzMQ</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |39.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) <nowiki>https://youtu.be/vZatr8j26h4</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |40.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |1. “Исполнители эпоса”, <nowiki>https://youtu.be/nzXmWV3X0GA</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |41.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |2. “Инсценировки эпоса” <nowiki>https://youtu.be/47L9D_djAyM</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |42.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |3. “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” <nowiki>https://youtu.be/7y59UTSnVMY</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |43.             |“Песнь Уралу – 2015” 17-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2015 |30мин. |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |44.             |“Песнь Уралу – 2016” 18-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2016 |30мин. |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |45.             |“Песнь Уралу – 2017” три выпуска 19-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2017 |ЮТУБ: <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> |АЙГИЗ-ТАМЫР Н.Х.Хамитов |- |46.             |“Песнь Уралу – 2018”  ЮБИЛЕЙный 20-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2018 Хр. 30 мин |<nowiki>https://youtu.be/zsaa7fGUBHc</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |47.             |Урал Батыр | ВЫПУСК 3 | Конкурс юных сказителей и исполнителей эпического сказания. ТАМЫР. |2017. Хр. 24 мин. 40 с. |<nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> |ТАМЫР студияһы. БСТ. |- |48.             |“Урал батыр – 2019” 21-й конкурс в г.Ишембай около горы Торатау |2019 |20 мин. |С.Р.Сурина |- |49.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.1 (4). 2014г. = Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/fBEAYWPx4_E</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |50.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.2 (4). 2014г. Изготовление костюмов из войлока для Һомай, Самрау, Ай, Ҡояш... |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/yRPWxWfwxVg</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |51.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.3 (4). 2014г. Войлочные костюмы для Урала, шульгена, Айхылу и др. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/R2pg0DCRKBY</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |52.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4). 2014г. Войлочные костюмы для дивов, мифич. Персонажей из эпоса “Урал-батыр”. Талгат Засанович Масалимов, Карима Шариповна Кайдалова – руководители проекта. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |53.             |Статья С.Суриной об истории и победителях  респ.конкурса в журнале “Ватандаш” номер 6 за 2017 год. |2017 | | |} }} == '''4. "АШКАДАР ТАНДАРЫ" - фестиваль башкирских фольклорных коллективов, г.Стерлитамак. Репортажи БСТ, автор телеверсий Сарвар Сурина.''' == режиссеры монтажа Наил Хамитов, Гузель Азаматова  2006-2016 гг. 2006 – первый фестиваль - шесть передач-репортажей  хронометражом по 1 час. 2008 – второй фестиваль – шесть репортажей  хр. От 1ч. до 2 ч. 2011 – третий фестиваль – двенадцать репортажей по 30 мин. и полностью гала-концерты по 2 часа. Отдельные выступления полностью выданы в эфир – 4 репортажа (Курган, Бурзян, Гафури, Хайбулла) 2014 – рцнт не пригласил, решили сами снимать. Я вела свои съемки. 2016 – рцнт не пригласил, кто-то из них снял, не дали в эфир. = 1.     "Ашкаҙар таңдары-2011", 6-сы бүлек (12), 30 мин. 2012 й.н Республиканский праздник башкирского фольклора "Ашкадар тандары"- 2011. Ермекеевский район, Детский фольк. Анс.,  Ишимбайский район ф/а "Ишэй", Миякинский район ф/а "Кугидель" ("Күгиҙел", рук. Гульнур Динеева, Фидан Шафиков "Француз бәйете") Автор фильма Сарвар Сурина, реж. Гузель Азаматова, 2011г. = == '''5'''. '''''РОЗА Габдерауфовна МАННАНОВА (1923-2013), г.Ишимбай в телефильмах С.Р.Суриной''''' == 1.     "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть первая. 35 мин. 2015г. "Киссаи Бэндэ" - повествования о человеке, сказания о судьбах, мечтах и делах людей. Роза Габдерауфовна Маннанова (1923-2012) - родная племянница АхметЗаки Валиди-Тугана, старшая дочь его родного брата Габдерауфа (1895-1937). Розе Рауфовне и ее сестрам суждено было пройти все этапы лишения - сиротства, голода, преследований и унижений, из которых они - род Валидовых - вышли закаленными духовно, истинными борцами за жизнь и счастье человеческое. Съемки 2011года. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина, <nowiki>https://youtu.be/wXeyL1g_wO</nowiki> 2.    "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть вторая. 27 мин. 2015г. Рассказ Розы ГабдеРауфовны Маннановой о судьбе семьи Валидовых из дер.Кузян Ишимбайского района Башкортостана. Лишения, боль утраты близких, враждебное отношение властей не смогли закрыть бьющий ключ жизнерадостности, великодушия, благородства, дарованных им от Аллаха. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина,  <nowiki>https://youtu.be/gammeyZxWtU</nowiki> 3.    "Орнамент" Ахмет Заки Валиди-Туган. Старейшины музея в Кузяне. Ишимбайский район. Роза Маннанова и ее дочь Ляля Нажиповна Ишкулова.  2015 г. Музей Заки Валиди Тугана в дер. Кузян Ишимбайского района Башкортостана открыт в 1994г. Экспонаты собраны по крупицам у родных и односельчан. Автор Сарвар Сурина. Оператор Эдуард Гайнанов. Р. 10 мин. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина <nowiki>https://youtu.be/5ZyRY9YLyGg</nowiki> 4.    “Орнамент” Роза Маннанова. Истории сувениров. Рассказ о подарках и сувенирах в семейном архиве. 13 мин. 2012. 5.    “Орнамент” Роза Маннанова. История жизни в рассказах об отце и родных. 13 мин. 2012. == '''6.''' '''АСИЯ СУЛТАНОВНА ГАЙНУЛЛИНА''' '''(1955 г.р.)''' == == '''Интервью и выступления А.С.Гайнуллиной в телефильмах Сарвар Суриной.''' == == '''Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете,''' == == '''канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Хайбулла Ашкадар тандары Асия Гайнуллина”1990-2022гг.''' == 1.    "Бишек йыры-2002" часть 1, хр. 40 мин. 2002г. Колыбельные песни народов РБ. Выступление Асии Гайнуллиной "Улым  минең ир булыр" (Сибай 32:40 - 35:40:00),  "Хвала роженице и ребенку" (анс. "Кугиҙел" Мияки) БСТ, Башкирские народные обряды (анс. Күндеряк" Стерлибашевского района), колыбельные авторские песни. Ред. С.Сурина, реж. Н.Хамитов. ТО "Хазина". <nowiki>https://youtu.be/NOn8JIdAluc</nowiki> 2.    М.Акмулла (1831-1895). 175-летие Великого башкирского просветителя-поэта. Хр. 1 час.  2006г.. <nowiki>https://youtu.be/HXHslu9bt7A</nowiki> Юбилейные торжества на родной земле Мифтахетдина Акмуллы - в Миякинском районе Башкортостана, долины рек Дема (Дим, Күгиҙел), Уршак (Өршәк), где веками жили башкиры рода мин (мең, меңле, минг, минцы, мен) - куль-иль-минцы и сарайли-минцы. Почетные гости праздника: Рашит Имашев, Рашит Шакур, Ляля Имашева, Ильшат Муслимов, Габдулла Ахметшин, Гайса Хусаинов, Раил Асадуллин, Аитбай Хужин - ветеран войны из д. Аитово Миякин. района, Гарифа Кудрявая (Учалы), Ханифа Абубакирова (Абзелил), Асия Гайнуллина (Сибай), Анатолий Парпара (поэт, переводчик), Рамазан Шагалеев (Челябинск), руководители музея М.Акмуллы Байтимер и Татьяна Гильмановы (Туксанбай), Альбина, Ирина, Алмаз Гильмановы - потомки Акмуллы, Рауиля и Наил Давлетовы (д.Сафар), Артур Сурин - зам. министра Образования РБ (56:20), Гульфия Идельбаева, Факиха Тугузбаева, Рафаэль Шафиков, Ямиль Абдульманов, Зайнулла Хабибуллин, звучали стихи Акмуллы, народные песни. Автор сценария праздника и телефильма Сарвар Сурина, Реж. Карима Кайдалова, Наил Хамитов. БСТ, 2006г 3.     "Ашкадар Тандары - 2006".  Первый фестиваль. Гала-концерт.  Хр. 1час 55мин. Автор сцен. гала-концерта Зухра Файзуллина, режиссеры Ахмар Ахмадуллин, Риф Габитов, Сулпан Аскарова, Илшат Яхин, Сайдаш Сасанбаев. (Ҡатнашыусылар: Фәниә Арсланова (Хәйбулла), Зөләрәм Снегирева (Дәүләкән), Хәнифә Әбүбәкерова (Әбйәлил, Вәсилә Садиҡова, Ләлә Ғүмәрова 24:30, 59:20), Асма Усманова,  Ябай Малай (Хәйбулла 40:40, 1:34:12), Юлдыбаев (Көйөргәҙе 41:20), Ралия Аюпова (Дәүләкән, 59:30), Асия Гайнуллина (Сибай, 52:22, 01:02:57,  01:36:10), Фәниә Сынбулатова (Сибай), Розалия Солтангәрәева (1:36:40) Телерепортаж: С.Р.Сурина, Хамитов Н.Х., А.В. Ханов. 2006г. 4.    “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1 (всего 3 части). (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при), хр. 59м.05с. 19.07.2008. Асия Гайнуллина (21:12-24:00). Урал батыр-2008. Часть 1 Стерлитамак.р-н, Юбилейный вечер конкурса. 2008г. На юбилейный вечер, посвященный 10-летию респуб. конкурса юных исполнителей башкирского народного эпоса-кубаира "Урал-батыр", собрались все организаторы, победители - обладатели гран-при и призовых мест на предыдущих состязаниях сказителей-школьников, начиная с 1997 по 2007гг. Автор сценария праздника и видеофильма Сарвар Сурина, реж-постановщик Альмира Куватова, директор праздника Эльвира Имангулова. Дом культуры совхоза "Рощинский" Стерлитамакского р-на Башкортостана, на родине героя Отечественной войны 1812г. Кахым турэ (Касим Мырдашев) #орнамент, #бст, #сарварсурина, <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. 5.     "Ашкадар тандары-2008".  Гала-концерт. Стерлитамак. 2008г. <nowiki>https://youtu.be/tbc3SWZCfjo</nowiki> Гала-концерт Второго республиканского фестиваля башкирских фольклорных коллективов "Ашкадар тандары" (2008) в городе Стерлитамак Республики Башкортостан. Участники - 60 творческих коллективов. Театрализованное представление "В обрядах - тепло семейное". Автор - Асия Гайнуллина, реж. Азат Зиганшин. Гран-при - ф/а "Сэсмэуер" Абзелиловского р-на. Автор телеверсии Сарвар Сурина, реж. Наил Хамитов. 2008г. (Участники: Баязит Гайнуллин – ятаган и озляу  18:20-23:20) . 6.    "Белый войлок"- 2012. "Легенды минских башкир" часть 1 (2), хр. 26 мин. 40 сек. 2012г. <nowiki>https://youtu.be/7GvLI_CKD-0</nowiki>  Участники: Карима Кайдалова (00:45-01:20), (14:50-16:10), 24:30-26:30,  (18:38 – 19:44), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13), Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин... 7.    "Белый войлок"- 2012. Легенды и песни минских башкир. Часть 2(2), хр. 30 мин. БСТ, 2014. <nowiki>https://youtu.be/jvYCO0hVAmE</nowiki>   "Легенды и песни башкир минского рода" - Проект 7-го респ.семинара художников-войлочников, который прошел на турбазе "Сим" (директор Вячеслав Смахтин) Иглинского р-на РБ - Республики Башкортостан. Руководители семинара Карима Кайдалова, Ольга Суткевич. Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Асия Гайнуллина, Фидаил Хабибуллин...  Автор фильма Сарвар Суриной. Реж. Гузель Азаматова, оператор Дан Хамитов, монтажер Денис Молоков. 8.    “Орнамент” Войлочные костюмы для персонажей эпоса “Урал-батыр” в Центре войлока БГПУ им. Акмуллы, 4 передачи по 13 мин. 2010 г. Участники – авторы эскизов к костюмам и валяние: Талгат Масалимов, Карима Кайдалова (руководители семинара), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13). 9.    "Орнамент" Ткацкие станки в клубе села Орловка Архангельского района РБ. Хр. 13 мин. 2013. Сурина С.Р., Р.Р.Разяпов.  (Участники  3-го респ. семинара по ткачеству: Карима Кайдалова (организатор), Ляля Гумерова (из села Абзаново Архангельского р-на), Ольга Суткевич, Фаниса Сайфетдинова, Асия Гайнуллина, Гульнара Тажетдинова, Гузель Шембергер и др.)  <nowiki>https://youtu.be/NaKyqZp0T8g</nowiki> 10.      “Орнамент”.   Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”.  ч.4 (4). 2014г. Костюмы из войлока для дивов, мифических змей, Урала.   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. "Орнамент" Башкирский Войлок. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4) Фильм 4-й. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр", созданные художниками-войлочниками в апреле 2014года в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. Асия Гайнуллина. <nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki>   Сарвар Сурина, 2023. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|7|12|2020}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|7|12|2020}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/539 Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211028174302/http://libmap.bashnl.ru/node/539 |date=2021-10-28 }}{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|92279}}{{V|04|12|2022}} * [https://www.youtube.com/channel/UCOANeHytlI1MFupvFFJRn7g?view_as=subscriber '''Ютуб-канал Сарвар Суриной'''] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Күгәрсен районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]] [[Категория:Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаттары]] 70fs1a1ud3j0i1euh9gnbolmmkl539g 1305421 1305420 2026-09-13T03:35:49Z ~2026-49366-21 48913 /* Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете, */ 1305421 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы |Төп исеме = |Рәсеме = Сурина_Сәрүәр_Рәшит_ҡыҙы.jpg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 8.12.1957 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Һаҙ]] ауылы |Гражданлығы = {{USSR}} {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = тележурналист |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} '''Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы''' (псевдонимы '''Кинйә Мәзит'''; [[8 декабрь]] [[1957 йыл]]) — [[драма (жанр)|драматург]][[журналистика|, журналист]], тәржемәсе, сценарист, балалар [[әҙәбиәт|яҙыусы]]һы, [[шиғриәт|шағир]]. [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]] Яҙыусылар (2000) һәм Журналистар (1982) союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2007). Күгәрсен районының [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]]һы (2001), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтахетдин Аҡмулла]] исемендәге (2007), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге (2012) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов исемендәге (2019) премия]]<nowiki/>лар лауреаты. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы]]ның башҡарма комитетының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы менән бүләкләнгән (2017). == Биографияһы == Сәрүәр Рәшит ҡыҙы Сурина (ҡыҙ фамилияһы ''Искәндәрова'') 1957 йылдың 8 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Һаҙ]] ауылында тыуған. 1975 йылда [[Өфөләге 1-се интернат-мәктәп]]те (хәҙерге [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]]) тамамлай һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә. 1980 йылда Башҡортостан дәүләт радио һәм телевидение комитетында эш башлай. Сәрүәр Суринаның хеҙмәт юлы балалар һәм үҫмерҙәр өсөн телевизион тапшырыуҙар ойоштороуҙан башлана. Йәш быуында илһөйәрлек хисен үҫтереүгә арналған «Йәйғор», «Әкиәт йомғағы», «Күңелле станциялар», «Яҙыусылар — балаларға», «Фронт хаттары», «Туған яҡ биҙәктәре», «Туған моңдар», «Йырлайбыҙ ҙа уйнайбыҙ» кеүек телевизион теҙмәләр халыҡ ижады рухы менән һуғарыла. «Минең әкиәтем», «Тыуған яҡ легендалары», «Тыуған моңдар», «Әкиәт йомғағы» телевизион бәйгеләре тамашасы һөйөүен яулай. Башҡорт халыҡ әкиәттәре, легендалары, йыр тарихтары буйынса әҙерләгән «Ҡаҙҙы кем ашаған?», «Балта һурпаһы», «Аҡыллы ҡыҙ», «Кем көслө?», «Ҡырлай урманында осрашыуҙар», «Батыр ҡуян» һ.б. телеспектаклдәре телевидение фондында һаҡлана. 1992 йылдан «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһының «Хазина» ижади берекмәһе мөхәррире. 2010 йылдан «[[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]» ның комментатор-мөхәррире, 2018 йылға тиклем Башҡортостан юлдаш телевидениеһында өҙлөкһөҙ эшләй һәм [[Хеҙмәт ветераны (исем)|хеҙмәт ветераны]] статусына лайыҡ була. == Ижади эшмәкәрлеге == Сәрүәр Сурина мәктәп йылдарында уҡ шиғыр һәм хикәйәләр яҙа башлай. [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыған осорҙа «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә әүҙем шөғөлләнә. Уның балалар һәм өлкәндәр өсөн пьесаларҙан, сценарийҙарҙан, шиғырҙарҙан, әкиәттәрҙән торған биш китабы донъя күргән, әҙәби әҫәрҙәре ваҡытлы матбуғатта баҫылып тора. Журналист булараҡ, республикабыҙҙың гәзит һәм журналдарында халыҡ ижадына һәм шөғөлдәренә арналған мәҡәләләре, ижади портреттар, очерктар менән даими сығыш яһай. === Тележурналист === Сәрүәр Сурина [[Юлай Ғәйнетдинов]], Әнүәр Нурмөхәмәтов, Әлфиә Асылбаева-Батталова менән бергә [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]ның (БСТ) «Хазина» ижад берекмәһен ойоштороусыларҙың береһе. "Хазина" ижад берекмәһе 1992-2010 йылдарҙа эшләй, меңәрләгән телевизион тапшырыуҙар, фильмдар, репортаждарҙың төп темаһы: башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады, әҙәбиәте, мәҙәниәте, сәнғәте, һөнәрҙәре һәм кәсептәре, йырҙары һәм бейеүҙәре, халыҡ театрҙары һәм йола байрамдары - ошо уникаль хазинаны һаҡлаусы һәм артабан үҫтереүсе шәхестәр. Сәрүәр Сурина "Хазина" беремәһендә эшләү дәүерендә, республиканың барлыҡ район һәм ҡалаларында, Рәсәйҙең милләттәштәребеҙ көн иткән күп төбәктәрендә булып, [[башҡорт]] халҡының күп яҡлы ижад өлгөләрен табыуға, уларҙы киләсәк быуындар өсөн һаҡлауға һәм пропагандалауға тос өлөш индерә. Ул ижад иткән телевизион тапшырыуҙарҙың бер өлөшөн - 800-гә яҡын видеояҙманы Ютуб каналында "Сарвар Сурина" сайтында ҡарарға була. Ул халыҡ ижадының аҫыл үрнәктәрен сағылдырыусы айырым ижадсылар һәм фольлор коллективтары тураһында «Тыуған яҡ байрамдары», «Халыҡ оҫталары», «Туған тел дәрестәре» исемле тапшырыуҙар циклдарын әҙерләй. Уларҙа ижадсының тормошҡа киң һәм заманса ҡарашы, туған телгә, халҡыбыҙҙың тарихына, мәҙәниәтенә, ауыҙ-тел ижадына һәм әҙәбиәтенә ихтирамлы һәм һаҡсыл тойғолары сағыла. Бер үк ваҡытта был тапшырыуҙарҙа журналистың йор тасуирлы теле, бай лексикаһы ярылып ята. «Уҙаман», «Заң», «Шәхес» тигән баш аҫтында С. Р. Сурина үҙенең авторлыҡ программаларын эфирға сығара. Тапшырыуҙарҙа башҡорт халҡының арҙаҡлы ул-ҡыҙҙарының эшмәкәрлеге, уларҙың ғибрәтле-фәһемле яҙмыштары, оло ваҡиғалар шаңдауы һәм бөгөнгө заман проблемалары күрһәтелә. Был рубрикалар аҫтында [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Жәлил Кейекбаев]], [[Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы|Рамаҙан Өмөтбаев]], [[Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы|Зәйнәб Биишева]], [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы|Фатима Мостафина]], [[Салауат Дәүләтбаев]], [[Земфира Сәхипова]], [[Камил Әхиәров]], [[Суфиян Поварисов]], [[Хәлимә Ҡорбанаева]], [[Әкрәм Бейешев]], [[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы|Рим Йәнғужин]], [[Сәлимә Түлебаева]], [[Фуат Биишев]], [[Ғөбәйҙулла Илишев]], [[Псәнчин Вәли Шәғәли улы|Вәли Псәнчин]], [[Флүрә Аҙнабаева]], [[Ғайса Хөсәйенов]], [[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Нәжибә Мәҡсүтова]], [[Азат Айытҡолов]], Хәнифә Әбүбәкерова, Миҙхәт Байрамғолов, Вәсилә Садиҡова, Әсмә Усманова, Дамир Вәлиев һәм башҡалар хаҡында телевизион портреттар әҙерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты БРГИ-1 (2018) * «Ал да нур сәс халҡыңа» — Бөтөн донъя башҡорттары башҡарма комитеты миҙалы (2017) * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2013) * Рәсәй Федерацияһы Журналистар Союзы Почёт грамотаһы (2011) * [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (2007)<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}</ref> * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф алдынғыһы (2007) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) * Күгәрсен районының [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]]һы лауреаты (2001) === Шағир, яҙыусы һәм драматург === {{Hider|title = ''Башҡала театрҙарында:''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Алтын балта» (Йәш тамашасы театры, 1992, режиссеры Йәмилә Әбсәләмова), * «Заятүләк менән Һыуһылыу» (Башакадемтеатр, 1999, режиссеры Раушания Назарова), * «Янһарының тылсымлы санаһы»(Ҡурсаҡ театры, 2001, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Ҡаҙ батшаһы» (Ҡурсаҡ театры, 2003, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Аҫыл йөрәк» (Башакадемтеатр, 2003, режиссеры Рөстәм Хәкимов), * «Һыуһылыу әкиәте» (Милли йәштәр театры, 2005, режиссеры Илнур Муллабаев). * «Эҫе ҡар», Динис Бүләков повесы буйынса (Сибай «Сулпан» балалар театры, 2001, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Тылсымлы сана» (Сибай башҡорт драма театры, 2016). * «Урал легендалары. Торатау менән Ағиҙелһылыу», мюзикл (Стәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһе, 2019, режиссеры Лира Фәйзуллина). * «Ҡанифа юлы» (Сибай, «Сулпан» балалар театры, 2019, режиссеры Зиннур Сөләймәнов). * «Донъя бабай» (Сибай, «Сулпан» балалар театры, 2020, режиссеры Рөстәм Хәкимов). * «Абау, яусы килә!» (Салауат башҡорт драма театры, 2020, режиссеры Зиннур Сөләймәнов). * «Мамытбатыр менән Дәлеү Ғәйшә», Ҡашҡар ауылы тарихы (Сибай филармонияһы, 2021, режиссеры Сулпан Асҡарова); }} === Халыҡ театрҙары сәхнәһендә === {{Hider|title = {алыҡ театры сәхнәһендә|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Алтын балта» (Учалы районы Ҡорама өлгөлө балалар театры, 2000, режиссеры Ғаяз Ибраһимов). * «Тылсымлы хыял» (Дүртөйлө халыҡ театры, 2005), * «Аласабыр менеп кил, йәнем!» (Сәйетбаба халыҡ театры, 2005, режиссеры Зәйтүнә Зәйнышева), * «Сыңрау торна ҡаурыйы» (Ғафури халыҡ театры, 2005, режиссеры Кәримә Кайдалова), * «Гөлбәзир» (Балтас халыҡ театры, 2006, режиссеры Байрас Ибраһимов). * «Аҫыл йөрәк» (Ейәнсура өлгөлө балалар театры, 2016, режиссеры …). }} === Тәржемәсе === {{Hider|title = ''Сәрүәр Сурина тәржемәһендә классик драматургия әҫәрҙәре сәхнәлештерелә:''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * А.Островский («Глумов хатаһы йәки Дүрт аяҡлы аттың һөрөнгәне», 1998), * В.Шекспир («Лир король» , 2001), * К.Гольдони («Ике байға бер шомбай», 2002), * Ф.Бүләков («Саҡ-Суҡ ҡиссаһы» 2005; «Эх, күгәрсенкәйҙәрем!», 2008), * Н .Абдыкадыров («Сыңғыҙхандың һуңғы төйәге», 2005; «Тылсымлы сәңгелдәк», 2006). * Назим Хикмәт («Йүләркәй», 2009), * Владимир Ольшанский («Ун өсөнсө йондоҙ», 2011), * Вл. Гуркин («Саня, Ваня һәм дә Римас», 2010). Сәрүәр Сурина театр терминдарының башҡорт теленә ярашлы ҡулланышын эҙләй. Актёрлыҡ оҫталығы хаҡында «Ғәмәл» әсбабын (Таңсулпан Бабичева, 2000) тәржемә итә һәм русса-башҡортса сәхнә терминдары һүҙлеген төҙөй. Башҡорт академия драма театрының 85 йыллыҡ тарихын сағылдырған «Театр юлы» китабын (Суфия Күсемова, 2005) тәржемә итә. Башҡорт академия драма театрының 100 йыллығына ҡарата «Башҡорт театры» (Айһылыу Сәғитова, Гөлсәсәк Саламатова, 2019) китабын руссанан башҡортсаға тәржемә итә. Башҡортостан театр белгестәре Айһылыу Сәғитова, Һөйөндөк Сәйетов, Рида Буранова, Ирина Шәмсетдинова, Элвира Дәүләтбирҙина, Әлиә Мәмбәтова, Элвира Әбдрәҡиповаларҙың башҡорт театры тарихы, билдәле режиссерҙары һәм актерҙары хаҡында яҙмаларынан тупланған баҫма 2020 йылда «Рәсәйҙә иң яҡшы театр тураһында китап» исеменә лайыҡ була. }} === Сценарист === {{Hider|title = ''Байрамдар, юбилейҙар сцерарийҙары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = ;Республика мәҙәни-фольклор байрамдары: * «Салауат йыйыны» («Салауаттың үлемһеҙлеге», 2004, Салауат районы, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Салауат йыйыны» («Ҡот тәңкәһе беҙҙә, Салауат!», 2005, Салауат районы, режиссёры Альмира Ҡыуатова); * «Салауат йыйыны» («Салауат доғаһы», 2008, Салауат ҡалаһы, режиссёры Азат Йыһаншин); * «Салауат йыйыны» («Батыр тыуған көн», 2009, Өфө ҡалаһы, режиссёры Рөстәм Хәкимов); * "Аҡмулланың аҡ юлдары" ("Светлые дороги Акмуллы") - мәғрифәтсенең тыуыуына 175 йыл, режиссеры Кәримә Кайдалова (2006); * «Сәйетбаба башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәген асыу һәм Шәжәрә байрамы», режиссеры Кәримә Кайдалова (2004); * «Ғафури ҡойоһо» («Мәжит Ғафуриҙең тыуыуына 125 йыл», режиссеры Кәримә Кайдалова, 2006); * "Сәләмәт бул, Сәйетбаба!" - "Шэжэрэ села Саитбаба" - 300 йыллығы, режиссеры Кәримә Кайдалова, 2004); * «Ғафури ҡойоһо» («Мәжит Ғафуриҙең тыуыуына 125 йыл», 2006, режиссеры Кәримә Кайдалова); * «Йәш тауыштар» (әҙәби китап фестивале, 2006, 2007); ;Оло шәхестәрҙең юбилей һәм хәтер кисәләре: * «[[Динис Бүләков]]» («Хәтер кисәһе», 2001, режиссеры Азат Нәҙерғолов); * «Мостай Кәрим, 80 йәш» («Шағир инанған тик мәңгелеккә», 2004, режиссеры Азат Нәҙерғолов); * «Мәжит Ғафури, тыуыуына 125 йыл» («Сыңрау торна ҡаурыйы», 2006, режиссеры Кәримә Кайдалова); * «[[Зәйнәб Биишева|Зәйнәб Биишева,]] тыуыуына 100 йыл» («Йырҙарға тиң ил ҡыҙы», 2008, режиссеры Салауат Итбаев); * «Зәйнәб Биишева, тыуыуына 100 йыл» («Бейеш быуаты», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «[[Арыҫлан Мөбәрәков|Арыҫлан Мөбәрәков,]] тыуыуына 100 йыл» («Башҡорт сәхнәһе арыҫланы», 2008, режиссеры Гөлли Мөбәрәкова); * «[[Ишмулла Дилмөхәмәтов|Ишмулла Дилмөхәмәтов,]] тыуыуына 90 йыл» («Яңғырасы. йырым!», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Мостай Кәрим, тыуыуына 85 йыл» («Әйләнә донъя күсәре», 2009, режиссеры Таңсулпан Бабичева); * «Рәйес Низаметдинов, 50 йәшенә ижад кисәһе» («Ирәмәл бүләге», 2015, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Артур Туҡтағолов, 50 йәшенә ижад кисәһе» («Һаҡмар моңо», 2016); * «Роберт Заһретдинов, тыуыуына 80 йыл» («Сың», 2016, режиссеры Айһылыу Заһретдинова); * «Рәүеф Ғәзиз улы Кәримов» СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры, Салауат Юлаев ордены кавалеры, физкультура уҡытыусыһы, 60 йәшенә юбилей кисәһе («Атай ҙа булдың һин беҙгә», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «1-се мәктәп-интернат», 60 йыллығы тантанаһы («Интернатым — пар ҡанатым», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Ауаз» (Илеш районында көнбайыш, төньяҡ төбәктәрҙәге башҡорт фольклор коллективтары фестивале, 2014); * «Уйын» (Ҡырмыҫҡалы районында башҡорт милли уйындарының республика байрамы, 2016, режиссеры Рәйес Низаметдинов); * «Сәсән» (Өфөнөң Киров районы йәштәре кисәһе, 2016); * «Ғаилә ҡото» (Өлгөлө Башҡорт ғаиләләре йыйыны, башҡорт ғаиләһе көнө — 1 март, 2017, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Хәйбулла яғы батырҙары» (100-летие Республики Башкортостан — Историко-культурный марафон — Хайбуллинский район), 2018); * «Рәми Ғарипов», тыуыуына 90 йыл («Уҡ осошо — шағир ғүмере», БРГИ-1 театр студияһы, 2022, режиссеры Алмира Ҡыуатова); }} === Башҡортостан телевидениеһы фондында һаҡланған фильмдар=== {{Hider|title = ''Сценарийҙар исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Халҡым өмөттәрен һаҡлаған йорт» - «Дом, где хранятся надежды моего народа» (1994, хр. 1 сәғәт ) видеояҙмаһы Башҡортостан телевидениеһының алтын фондына ингән. 1-се мәктәп-интернаттың тарихы, уҡытыусылары һәм уҡыусылары тураһында С.Р.Сурина өс тиҫтәнән ашыу репортаждар, очерктар, фильмдар әҙерләй. * [[Миәкә районы|«Толпар атым — уң ҡанатым» (1986) һәм «Яугир ат Керчь» (2000) телеҡиссалары - Миәкә районы]]ндағы «Большевик» колхозының ([[Илсеғол (Миәкә районы)|Илсеғол]] ауылы) 112-се [[Башҡорт атлы дивизияһы]] составында Дондан Эльбаға тиклем һуғыш юлы үтеп, Башҡортостанға кире әйләнеп ҡайтҡан «Керчь» ҡушаматлы ат тураһында ; * «Пеликандарҙың төньяҡ баш ҡалаһы Берҡаҙан» (2000) экологик фильмы - [[Дәүләкән районы]]ндағы ҡасандыр берғаҙандар (пеликандар) төйәк иткән «Берҡаҙан» һаҙлығы яҙмышына арнала; * "Ырғыҙ ҡыҙы" - "Дочь Иргиза" - Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина тураһында (2001); * "Илдә ҡалды яҡтыһы" - "Свет на земле" - Зәйнәб Биишева яҙмышы хаҡында (2001); * «Миәкә йәйғоро — аҫалы балаҫ» (2001) этнографик фильмы - Миәкә районы туҡыу-һуғыу һөнәре оҫталары хаҡында; * «Башҡортостан аҫалары» телерепортаждары (2014, 2016) - балаҫ һуғыусыларҙың республика фестивалдәре Әлшәй районында; * «Уралдың тамбурлы сигеү оҫталары» (2005) телевизион фильмдары төньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ башҡорт төбәге хазинаһы; * «Аҡмулланың аҡ көндәре» - Миәкә районында мәғрифәтсе-шағир Аҡмулла көндәре (2006, 2008); * «Башҡорт һүҙлеген төҙөүселәр»(2000) - тел ғалимы, тарих фәндәре кандидаты Әкрәм Бейеш етәкселегендә БР-ның Тарих, Тел, Әҙәбиәт институты хеҙмәткәрҙәре төркөмө; * [[Урал батыр эпосы|«Урал батыр» эпосын]] яттан һөйләүсе мәктәп уҡыусыларының республика бәйгеләре хаҡында (1998-2018йй., 40-тан ашыу тапшырыу), * «Донъяның аҡ кейеҙе» - башҡорт кейеҙен баҫыусыларҙың Әбйәлил районындағы семинарҙары, 30-лап тапшырыу (2000—2010); * «Тамға» республика байрамы" - башҡорт художестволы кейеҙ картина оҫталары ижады (2001-2016 йй.), * «Мәңгелек наҙ — башҡорт шәле» - дебет шәл бәйләүсе оҫталарҙың республика фестивалдәре, 10 тапшырыу, 2005, 2009); * «Йыһан көмбәҙе — башҡорт тирмәһе» - "Салауат йыйыны"нда республика тирмәләр бәйгеһе, 6 тапшырыу (2006—2010); * «Башҡорт китабы — Ҡояштан үрнәк» - Башҡорт китап нәшриәте бүлектәре, мөхәррирҙәре, нәшриәттең 90 йыллығы — (2009); * «Китабеннас» - «Инеш», «Башинформ», «Ғилем» нәшриәттәре эше, боронғо ҡулъяҙмалар яҙмышы, 15 тапшырыу (1999—2003); * «Алтын тирмә яҡтыһы» (Свет «Золотой юрты» - Башҡортостандағы 120 халыҡ театрының ижады, 30 тапшырыу, (1998—2009); * «Алтын һуҡмаҡ» - Башҡортостан мәғрифәтселәре мираҫы хаҡында телеочерктар (2009, 2010); * «Шағирҙың күңел баҡсаһы» - "Цветущий сад души поэта" - башҡорт шағиры [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Шәйехзада Бабич]] хаҡында телеспектаклдәр (2006); * «Кинйә абыҙ васыяты» - «Завещание Кинзи-абыза» - башҡорт батыры Кинйә Арсланов хаҡында телефильм (2007); * «Бейеш быуаты» - «Век Бииша» - Зәйнәб Биишева ижады тураһында телефильмдар (2007); * «Туған тел тылсымы» - «Волшебство родного слога» - Фуат Биишев тураһында (2010); * башҡорт фольклор ансамблдәренең бөтә Рәсәй фестивалдәренән репортаждар теҙмәһе — «Ашҡаҙар таңдары» (2006, 2008, 2011); * «Бер ауылдың тарихы» - "История одного села" - телевизион рубрикаһында (2010-2012) Сурина республиканың көнбайыш төбәгендәге башҡорт ауылдары халҡы һәм уларҙың тарихи хәтере һаман да саф, төплө булып, башҡорт тамырҙарын онотмауы хаҡында утыҙҙан ашыу тапшырыуҙар теҙмәһе әҙерләй. 18-се быуатта Башҡортостанға припущенник булып күсеп килергә мәжбүр булған сарайлы-мең ырыуы башҡортары Миәкә районының Шатмантамаҡ, Елдәр, Сатый, Баязит, Кәркәле, Ҡасыған ауылдарына нигеҙ һалған, шулай уҡ Бишбүләк районы Айыт, Елбулаҡтамаҡ, Мораҙым, Дүсән, Исекәй, Ҡасҡын ауылдары тарихы буйынса тапшырыуҙар әҙерләй. Балтас районы Сәйтәк, Ҡарыш, Иҫке Балтас, Маты, Тушҡыр ауылдары тарихы яҡтыртыла, «Они видели Победу» телеҡиссалары әҙерләнә (2010—2012 йй.); * 2011—2016 йылдарҙа «Орнамент» телепроекты аша халыҡ һөнәрмәндәре, йолалары, фольклор йыйындары, шәжәрәселәр һәм шәжәрә байрамдары, һәләтле ижади төркөмдәр тураһында йөҙ илле фильм һәм махсус репортаждар аҙна һайын эфирға сыға. Ошо ысынбарлыҡ-рухиәт бәйләнешен сағылдырған телевизион ҡиссалар тамашасыларҙың оло ҡыҙыҡһыныуын уята. Башҡорт халҡының бай рухи мәҙәниәтен төрлө яҡлы итеп күрһәтеүе менән киләсәк быуындар өсөн оло әһәмиәткә эйә. <!-- Был уникаль йылъяҙмаларҙы Интернетта Ютуб сайтында «Школа-интернат-1» йәки «БРГИ-1» плейслисты аша эҙләп табырға мөмкин. Плейлистарға һылтанма эшләргә кәрәк. Энциклопедияла бындай һөйләм яҙылмай.--> }} == Баҫылған китаптар == * "Кем кеҫәлде тәмлерәк бешерә?" Балалар өсөн әкиәттәр йыйынтығы. — Өфө: Китап, 1994. — 26 бит. * «Сыйырсыҡ тәсбихе». Балалар өсөн пьесалар, шиғырҙар, әкиәттәр йыйынтығы. — Өфө: Китап, 2001. — 176 бит. * «Аҫыл йөрәк». Пьесалар, сценарийҙар. — Өфө: Китап, 2007. — 480 бит. * «Талисман счастья» — «Ҡот тәңкәһе». Пьесы, драматические композиции, сценарии литературных вечеров и фольклорных праздников. Уфа, «Китап», 2009, - 450 с. * «Волшебный узелок» — «Тылсымлы төйөнсөк». Стихи для детей. Уфа, "Китап", 2024 г. 165с. * «Моң көмбәҙе» — «Купола мелодий». Сборник сценариев для республиканских народных праздников. «Самрау». Уфа, 2017, 240с. * «Биҙәктәрҙе кем яһаған?». Әкиәттәр. Китап. Өфө, 2018, 75 б. — «Кто создал узоры?». Сказки. Уфа, 2018, 75с. * «Хоҙайҙан маҡтау» — «Хвала от Бога». Очерки, рассказы, сценарии фильмов о мастерах народных промыслов. Уфа, 2018, 210с. * === Сәрүәр Сурина төҙөгән һәм ойошторған китап баҫмалары: === {{Hider|title = ''Баҫмалар исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Ырғыҙ ҡыҙы». Мәғариф министры Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина (1913—1998) тураһында иҫтәлектәр (42 авторҙан интервью), фотографиялар. Өфө, «Педкнига», 2013 й.2, 263 б. * «Первый Президент Республики Башкортостан Муртаза Губайдуллович Рахимов. Библиографический указатель.» Уфа, 2014, 170 с. Сост. С. Р. Бишева и С. Р. Сурина. * «Жизнь вопреки». "Элиза Мугафаровна Ахмерова. Воспоминания, фотовкладыши. Уфа, «Педкнига», 2014 г., 226 с. * «Иҫтә, һаман да иҫтә Оло Эйек буйҙары». Роза Арғынбаева иҫтәлектәре, документаль фотолар. Өфө, «Педкнига». 2017 й. * «Бөрйән йөрәге». Детдом яҙмалары. Беренсе китап. Керамика рәссамы, скульптор Фәүзиә Усманова (1942) яҙмышнамә. Өфө, «Самрау», 2015, 156 б. * «Бөрйән йөрәге» «Киске Өфө» һабаҡтары. Гәзит мәҡәләләре, фотографиялар. Өфө, «Самрау», 2015, 220 б. * «Тайсын хикмәттәре». Рәмилә Тайсынова (1962) йыйған һәм башҡортсаға тәржемә иткән ғибрәтле хикәйәттәр, көләмәстәр йыйынтығы. Өфө. «Самрау», 2018 й., 260 б. * «Северное сияние». Ветеран труда Аниса Иншакова. Рассказы о вахтовиках на Севере. Уфа, «Самрау», 2017. 240 с. * «Йырлы йөрәк». Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Шәрип Фатихов (1926—2018). Шиғырҙар, иҫтәлектәр, фотолар.Өфө, «Самрау», 2018, 232 б. * «Колосья моего поля». Салихьян Шарипов. "Стихи и авторские фотографии. Уфа, «Инеш», 2018, 150 с. * «Хәтер ҡуҙҙары». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 1-се китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Педкнига», 2017 й., 230 б. * «Юлдашым — оло юл башым». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 2-се китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Самрау», 2018 й., 260 б. * «Йәшәү ҡәҙере». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 3-сө китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Самрау», 2019 й., 232 б. * «Рәмил Мәжитов хаҡында һүҙ». Хәтернамә. Иҫтәлектәр, шиғырҙар, фотолар, мәҡәләләр. Өфө, «Инеш» 2021 й., 294 б. * «Яугирҙың ҡуйын дәфтәре». Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Зәйнулла Сәлимов. Шиғырҙар, мәҡәләләр. Өфө, «Самрау», 2022 й, 172 б. * «Һөйөү вәғәҙәһе», Юрик Салдыев, Ҡәнифә Салдыева. Шиғырҙар, иҫтәлектәр. Өфө, «Самрау», 2022 й., 202 б. }} == Телефильмдәрҙең видеояҙмалары == * .[http://www.youtube.com/watch?v=Zjq8E0zHSug «Берҡаҙан» һаҙлығы] (Асылыкүл, Дәүләкән, реж.Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр.22 мин., 2000). * [http://shubino-video.narod.ru/news/bashkirskij_film_tolpar_atym_un_kanatym_smotret_onlajn/2015-01-29-642 «Толпар атым — уң ҡанатым»] (Керчь, Миәкә, реж.Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр. 20 мин., 2001). * [http://www.youtube.com/watch?v=enEQI-nFKDg «Миәкә йәйғоро — аҫалы балаҫ»] (Мастерицы тканых паласов, реж. Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр. 32 мин., 2001). * "Тамбур ҡайыуы" - ""Вышитая песня" (Тамбурное шитье башкир на северо-востоке, реж.Наиль Хамитов, хр.26 мин., 2003). * [http://www.youtube.com/watch?v=GeQA2v9nJJk «Тамға» кейеҙ байрамы] (Семинар мастеров башкирского войлока, Абзелил, реж. Наиль Хамитов, БСТ, хр. 1 ч., 2008). * [http://www.youtube.com/watch?v=ZA0Fvgf3MGE «Башҡорт шәле»] (Мастера башкирской шали, фестивали, Уфа, реж. Наиль Хамитов, БСТ, хр. 1 час, 2010). * "Кинйә абыҙ васыяты" <nowiki>https://youtu.be/MDvjS4igSF4</nowiki> (Кинйә Арыҫланов. реж.Әнүәр Нурмөхәмәтов, БСТ, хр. 1 час. 2008). * "Билән йыйыны" (Өфө йылғаһы буйы башҡорттары, 2014 - 2 бүлектә, 2016 - 2 бүлектә, 2018 - "Орнамент" циклында. Реж.Н.Хамитов). * «Все будет хорошо» (Флорида Хусаиновна Кудашева. Цикл «Автограф» БСТ, хр. 26 мин. 2017). * «Добро возвращается» (Лиза Киямовна Агадуллина, цикл «Автограф» БСТ, хр. 26 мин. 2021). == Гәзит һәм журналдарҙағы мәҡәләләре == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * '''"Ағиҙел", "Шоңҡар" журналы:''' * «Илаһи ихласлыҡ» (Зәйнәб Биишева — тыуыуына 115 йыл). «Ағиҙел», 2023, № 1, 58-70-се биттәр. * «Сабата, бишмәт, тупый, ҡалпаҡ, сеңләү…» (Сания Усманова, Балаҡатай), «Шоңҡар», 2017, № 10, 22-27-се биттәр, фото. * «Башҡорт аҫалы балаҫы» (төрҙәре, фестиваль). «Шоңҡар», 2018, № 1, 43-47-се биттәр, фото. * «Аҡ кейеҙем аҡ бәхеттәр юрай…». «Шоңҡар», 2018, № 7, 43-49-сы биттәр, фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Шоңҡар», 2018, № 4, 39-51-се биттәр, фото. *'''«Башҡортостан ҡыҙы» журналы:''' * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 7, 318-19-сы биттәр (1-се бүлек), фото. * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 8, 326-27-се биттәр (2-се бүлек), фото. * «Аҫалы балаҫ — донъя йәме». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 9, 26-27-се биттәр (3-сө бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 10, 30-31-се биттәр (1-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 11, 22-23-сө биттәр (2-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 12, 28-29-сы биттәр (3-сө бүлек), фото. * «Һуҡма шәл». «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 1, 28-29-сы биттәр (4-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 2, 28-30-сы биттәр (5-се бүлек), фото. * «Түңгәүер моңо» (Фәриҙә Күҙәшева, Баймаҡ, Әбделкәрим). «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 6, 28-29-сы биттәр, фото. * «Туҡ тулҡына йөрәктәрҙә» (Гөлназ Гәрәева, Ырымбур өлк., Иҫке Юлдаш а.). «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 7, 12-13-сө биттәр, фото. * «Ауыл ҡото — Мөслимә» (Мәсәлимова, Әбйәлил)."Башҡортостан ҡыҙы", 2019, № 8, 12-13-сө биттәр, фото. * '''«Ватандаш» журналы:''' * «Ҡобайырға тереһыу бөркөп…» («Урал батыр» эпосын башҡарыусылар конкурсы тарихы) «Ватандаш», 2017, № 6, 142-154-се биттәр. * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Ватандаш», 2017, № 8, 162-168-се биттәр, фото. * «Илгә иман саҡырыусылар ҡоро» (Сибайҙағы мөнәжәтселәр бәйгеһе). «Ватандаш», 2017, № 12, 163-173-сө биттәр. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә» (эссе). «Ватандаш», 2018, № 4, 164-178-се биттәр, фото. * «Хранительницы народного искусства» (тамбур). «Ватандаш», 2018, № 7, стр.187-198 (перевод на англ.яз. Ф.Юнусовой), фото. * «Аҡ кейеҙем…» (Башҡорт халыҡ кәсебен тергеҙеү) «Ватандаш», 2018, № 9, 182-195-се биттәр, фото. * «Ғүмер — иртәнге төш» (Фәүзиә Усманова). «Ватандаш», № 1, 119-139-сы биттәр, фото. * «Бөрйән йөрәге» (Фәүзиә Усманова), «Ватандаш» журналы, 2019, № 2., фото. * «Парень с берегов Сакмары» (Артур Шайхитдинович Сурин). «Ватандаш», 2019, № 4, стр.200-2004. (псевдоним Кинзя Мазитов). * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Асма Маулембирдеевна Усманова, Хәйбулла). «Ватандаш», 2019, № 5, стр.59-79. * «Толпар атым — уң ҡанатым» (Керчь тигән ат тарихы, Миәкә). «Ватандаш», 2020, № 5. * '''"Башҡортостан" , «Республика Башкортостан», «Вечерняя Уфа» гәзитендә:''' * «Телесоратник культпроектов» (Айгуль Багамановна Усманова). «Республика Башкортостан», 23 сентября 2021г., № 110, стр.5. * «Щедрая яблоня Элизы Мугафаровны» (Элиза Ахмерова). «Вечерняя Уфа», 21 февраля 2020г., № 12, стр.18. * "Батырҙың таш ҡоймаһы" (Советтар Союзы Геройы Ахмәтғәлин, Учалы). "Башҡортостан" гәзите, 2020, 9 май. * '''Киске Өфө" гәзитендә:''' * [http://bashgazet.ru/obshestvo/11727-vzm-shle.html «Вәзәм шәле».]"Киске Өфө", 2016. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308235916/http://bashgazet.ru/obshestvo/11727-vzm-shle.html |date=2016-03-08 }} *"Халыҡ ижадын өйрәнеүсе һәм яратыусы" С.Сурина менән М.Хабилова әңгәмәһе. "Диалог" рубрикаһы. 2018, №7, 11-12-се б. * «Урал батыр бөрккән тереһыуға…» (Респ. конкурсына 20 йыл). «Киске Өфө», 2018, № 27, 11-се бит. * «Моңло ла һуң башҡорт доғаһы!» (Төбәк-ара 6-сы Мөнәжәтселәр конкурсы, Сибай). «Киске Өфө», 2018, № 42, 12-13-сө биттәр. * «Ҡышбабай таяғы» (яңы йыл тамашаһы өсөн пьеса). «Киске Өфө», 2018, № 48, 10-11-се биттәр. * "Туған тел тылсымы" (Фуат Биишев тураһында). "Киске Өфө", * «Фатима инәй». [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] гәзите, 2019, № 2 (836), 12-18 ғинуар. * «Бөрйән йөрәге. Фәүзиә апай китап яҙҙы». «Киске Өфө», 2019, №13, 12-се бит. * «Илаһи ихласлыҡ» (Зәйнәб Биишева) «Киске Өфө», 2019, № 17, 11-12-се биттәр. * «Быуат аръяғынан сәләм, йәки Круковский бөгөн кемде һайлар ине»."Киске Өфө", 2019, № 21, 11-12-се биттәр. * «Гәләбәштә…» (башҡорт милли кейемен тергеҙеүселәр фестивале, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2019, № 26, 12-13-сө биттәр. * «Көмөш күлдәр илендә» (Силәбе өлкәһе башҡорттары). «Киске Өфө», 2019, № 39, 12-15-се биттәр. * «Халҡыбыҙ әмәле — үҙ еребеҙ үләне». (Бөйҙә ауылында ағинәйҙәр йыйыны, Учалы). «Киске Өфө», № 40, 11-12-се биттәр. * «Иҙелбашы — аҡ ниәттәр башы» (Белорет районы ағинәйҙәре йыйыны). «Киске Өфө», 2019, № 41, 11-12-се биттәр. * «Күперҙәр һәм ҡапҡалар». (М.Кәрим «Оҙон-оҙаҡ баласаҡ» спектакленә рецензия, МЙТ). «Киске Өфө», 2019, № 41, 11-12-се биттәр. * «Те яҡҡамы, бы яҡҡамы?» (М.Кәрим тураһында иҫтәлектәр). «Киске Өфө», 2019, № 42, 11-12-се биттәр. * «Ейәнсураның Аҡьегете менән Аҡйондоҙо кем?» (Башҡорт гимназияһы). «Киске Өфө», 2019, № 43, 12-се бит. * «Тамсыларҙа диңгеҙ сағыла». (Диалог: БРГИ-1 75 йыллығы уңайынан)."Киске Өфө", 2019, № 46, 11-12-се биттәр. * «Күкрәүҙәрен тойоп замандың. Башҡорт театры тарихынан» (А.Сәғитова мәҡәләһенән тәржемә). «Киске Өфө», 2019, № 47, 12-се б. * «Һин янмаһаң, мин янмаһам». (Рәйес Түләк т-да Әмир Әминев)."Киске Өфө", 2019, № 49, 11-се бит. * «Башҡорт шәле» (Төрҙәре, халыҡ клубтары). «Киске Өфө», 2019, № 50, 12-се бит. * «Аңлы ғүмер артынан» (Гусевка, Ишкилде ауылы, Әбйәлил). «Киске Өфө», 2019, № 50, 13-сө бит. * «Ҡиссаи-Түләк» (шағир Рәйес Түләк). «Киске Өфө», 2019, № 51, 10-11-се биттәр. * «Бер күрешеү — бер ғүмер» (Мерәҫ ауылы ағинәйҙәре, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2020, № 1, 11-се бит. * «Түңгәүер хәситәһе» (Хафиза Амантаева, Йылайыр). «Киске Өфө», 2020, № 1, 16-сы бит. * «Башҡортостан — гөлбостан, тип йырларға...». (БАДТ, Ҡадир Даян пьесаһы б-са спект. рецензия). «Киске Өфө», 2020, № 7, 13-сө бит. * «Өс тағанға таян» (рәссам-дизайнер Роза Рафиҡ ҡыҙы Юлдашбаева). «Киске Өфө», 2020, № 11, 8-9-сы биттәр. * «Күҙгә күренмәгән һалдат» (Башдрамтеатр спектакленә рецензия). «Киске Өфө», 2020, № 11, 11-се бит. * «Булыр илдең балалары Рәми мәктәбендә». (Шағир ис.премия тапшырыу. Кинйә Мәзит). «Киске Өфө», 2020, № 11, 14-се бит. * Баймаҡ, Иҫке Сибайҙа осрашыу. «Киске Өфө», 2020, № 15, 11-12-се биттәр. * «Булдыҡлы, егәрленең фекере киң, теле лә бай» (Сания Усманова, Балаҡатай). «Киске Өфө», 2020, № 27, 11-12-се биттәр. * «Бөрйән сергетышы». (Монасип, Собханғол, Кейекбай ауылдары). «Киске Өфө», 2020, № 29, 11-12-се биттәр. * «Беҙҙең мәҙәниәт министры» (Әминә Ивнәй ҡыҙы Шафиҡова). «Киске Өфө», 2020, № 33, 8-10-сы биттәр. * «Сәсән ташы» («Урал батыр» ҡобайырын яҙып алыуға 110 йыл). «Киске Өфө», 2020, № 33, 11-се бит. * «Вәзәм сәкәне» "(Артур Сурин исеменәдге кубок турниры, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 4, 11-се бит. * «Бәндәбикә рухташтары» (Күгәрсен, Мәҡсүт ағинәйҙәре). «Киске Өфө», 2020, № 6, 11-се бит. * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Әсмә Усманова, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 13, 12-се бит (1-се бүлек). * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Әсмә Усманова, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 14, 11-се бит (2-се бүлек). * «Салы ҡошо һағындырғайны» (Р. Н. Гунтекин «Салы ҡошо», спект. рецензия, Кинйә Мәзит, МЙТ). «Киске Өфө», 2020, №13,13-сө бит. * «Яугир ат кәрәк!» (Керчҡа һәйкәл. Миәкә)."Киске Өфө", 2020, № 16, 11-се бит. * «Квантун һалдатын йәлләгән башҡорт егете» (Салихйән Дәүләтбирҙин, Бөрйән). «Киске Өфө», 2020, № 18, 11-12-се биттәр. * «Селтәр» саң ҡаға. (Диалог: Милли кейем. Әлфиә Әхтәриева, Фатима Хәйретдинова). «Киске Өфө», 2020, № 21, 11-12-се биттәр. * «Шәүрә Мортазина. Легендар атаһының лайыҡлы ҡыҙы». (Айһылыу Сәғитова мәҡ-нән тәржемә). «Киске Өфө», 2020, № 26, 12-се бит. * "Туризм беҙгә төҫмө?" (Диалог: Салауат Тагирович Нафиков, РБ Туризм, министр). "Киске Өфө", 2020, № ..., 11-12-се бит. * «Кем ҡайыған үрәнәген…» («Тамбур», «Ете елән», «Ханымдар», Роза Юлдашбаева, Балаҡатай). 2020, «Киске Өфө», № 40, 11-се бит. * «Башҡорт кейеме — иң йөкмәткелеһе» (Диалог. Юлай Ғәлиуллин, Сәлимә Усманова). «Киске Өфө», 2020, № 42, 11-12-се биттәр. * «Ҡиссалар һәм доғалар юлы» (Хөрмәтулла Үтәшев китабы). «Киске Өфө», 2021, № 11, 14-се бит. * «Беҙ ағартмаһаҡ, кем ағартыр донъяны?» (Икенсе Этҡол, Ниғәмәт ауылы, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 12, 11-12--се бит. * «Уратауға ҡот ҡайтарыр Салауат» (Салауат Щербаков т-да Г.Батталова фильмына рецензия). «Киске Өфө», 2021, № 13, 11-се бит. * «Бер һапҡа һапланып» (Балан байрамы, Стәрлетамаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 13, 12--се бит., * «Димсе диңгеҙ кистерә». (Сәрүәр Сурина «Абау, димсе килә!» спект. рецензия, Динә Бәширова). «Киске Өфө», 2021, № 13, 14-се бит. * «Кемдәр генә ғашиҡ, ай, булмаған!». (Визажист Элеонора Ғәлләмова). «Киске Өфө», 2021, № 16, 11-се бит., * «Аптыранығыҙмы? Аптыраманыҡ!» (Ишмырҙа-Юкәләр ағинәйҙәре, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 16, 11-12--се бит., * "Боронғо Атайсалдың бөгөнгө заңы" "(Иҫке Сибайҙа осрашыу. Баймаҡ)."Киске Өфө", 2021, № 17, 11-12--се бит. * «Көйөргәҙелә бер ғүмер» (Ағинәйҙәрҙең йола байрамы, Ермолаевка). «Киске Өфө», 2021, № 30, 11-12--се бит. * «Музыка белгесе ниндәй була?» "Киске Өфө" (Диалог: Гөлназ Салауат ҡыҙы Галина). 2021, № 32, 11-12-се биттәр. * «Замандаш» экспедицияһы. «Киске Өфө», № }} == Әҙип тураһында == {{Hider|title = ''Китаптар һәм радиотапшырыуҙар''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Р. Камалов. «Драматурги — люди с детской душой» — «Драматургтар — бала күңелле кешеләр». «Башкортостан», 1998, 20 февраль. * Г. Ҡотоева. «Из тысячей чудес состоит мир» — «Мең мөғжизә бит ул донъя». «Башҡортостан ҡыҙы», 2004. * Т. Лотфуллина. «Могла быть певицей» — «Йырсы була алыр ине». «Аҙна». 2005, 16 сентябрь. * С. Абузаров. «Потрясающее зрелище»- «Йән тетрәткән тамаша». «Башҡортостан», 2005, 15 сентябрь. * Э. Халикова. «Обыкновенное чудо». «Ватандаш». 2006-5. * Л. Абдуллина. «Балаларға рәхмәтле». «Йәшлек», 2008, 21 сентябрь. * Ә. Үтәбай. "Сәрүәр Сурина: «Ынтылам гел Яҡтыға, ышанам гел Яҡшыға…». «Ағиҙел», 2017, № 12, 138-144-се биттәр. * Л.Кирәева "Сәрүәр Сурина: «Йылы һүҙ — йән аҙығы, тере һүҙ — тел асҡысы, ихлас һүҙ — йөрәк асҡысы…» «Ағиҙел», 2022, № 12. === «Юлдаш» һәм «Ашҡаҙар» радиоһы фондындағы тапшырыуҙар: === * «Һүҙ ҡәҙере» рубрикаһы (алып барыусыһы Әлфиә Батталова). «Ҡыш һәм ҡар тураһында» Сәрүәр Сурина. 4 тапшырыу. (2009). * «Илаһи ихласлыҡ» Зәйнәб Биишева тураһында иҫтәлек. С. Сурина уҡый. (2008). * «Балалар өсөн әкиәттәр». Сәрүәр Сурина уҡый. (2014). * «Халыҡ моңдары». Сәрүәр Сурина башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара. Алып барыусыһы Зөмәйрә Сафина. (2014). * «Ике йондоҙ». Алып барыусыһы Әхмәр Үтәбай менән Сәрүәр Сурина «Ашҡаҙар» радиоһында. (2013). * «Беҙҙең донъя» Алып барыусыһы Фәрзәнә Аҡбулатова менән Сәрүәр Сурина әңгәмәһе. (2014). }} == «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы фильмдары == == '''1. Эпос  “Урал-Батыр”.''' '''Репортажи и фильмы С.Р.Суриной в фонде БСТ и  Ютубе (Республиканский конкурс исполнителей эпоса) 1994-2018гг.''' == # # Әкиәт йомғағы. Телепередача  Башкирский эпос  и сказка “Урал батыр”. Читает актер Фаяз Султанов.  Автор иллюстраций Рафик Мырдашев (Мелеуз), 22 мин. 1994.  <nowiki>https://youtu.be/pkvwUICuFhw</nowiki>  Ред. С.Р.Сурина. Реж.Ф.Харисова.   # «Урал батыр-1996» Конкурс сказителей школьников эпоса «Урал батыр», Башгосфилармония Уфа, Организаторы  Минобразования, РЦНТ РБ, Хр. 39м.40с.,  26.07.96. Ред.   А.М.Сулейманов, реж. Ф.Н.Харисова, А.Х.Якупов. #  «Урал батыр-1997» 1-й  респ. конкурс юных сказителей. Уфа, гимназия муз. воспитанников (Баш.гим.-инт. им.Г.Альмухаметова). 07.02.97. Хр. 1ч. Ю.Гайнетдинов, А.М.Сулейманов, С.Р. Сурина, А.Х. Якупов. #  “Урал-батыр”-2000”. 2-й  респ. конкурс состоялся в Бурзянском районе в 2000 году, орг. Минобразования РБ, не сохранились записи. # «Урал батыр-2001» . 3-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Бурзянский район. Хр. 27мин. 10.07.01. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>  С.Р.Сурина, А.В. Ханов. # «Урал батыр-2002». 4-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Хайбуллинский район.  Хр. 43м.27с. 16.08.02. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> С.Р.Сурина, А.В. Ханов. #  «Урал батыр и мифология», научно-прак. конференция ИИЯЛ, 2003г. Уфа, Хр. 42м.30c. 06.06.2003. <nowiki>https://youtu.be/3V8zWCoeyNg</nowiki> С.Р.Сурина, А.В. Ханов. начало. Давлеканский р-н, продолжение спецрепортажа стерто. (Фануза Надршина и др.) # «Урал батыр -2003». 5-й республиканский конкурс сказителей «Урал батыр», Баймакский р-н. хр. 1ч.03м.21с. 06.09.2003. <nowiki>https://youtu.be/7uViby4wBfM</nowiki> С.Р.Сурина,  А.В. Ханов. # «Урал батыр”. Первый международный конкурс  сэсэнов и исполнителей эпоса к 115-летию Мухаметши Бурангулова,  14 ноября 2003, г. Баймак, реж. А.Ш.Куватова. Организатор РЦНТ РБ. хр. 55м.05c. 24.01.2004. <nowiki>https://youtu.be/O68vz2ri-EY</nowiki>  С.Р.Сурина,  А.В. Ханов. #   «Урал батыр - 2004». 6-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Зианчуринский р-н, ч.2-я. Хр. 42м.45с. 12.07.2004. Нет записи. Р.Абдуллина, Ф.Ильбакова. #    «Песнь Уралу-2005». 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 1-я. Хр. 40м.00с. 16.07.2005.  <nowiki>https://youtu.be/N0JXw-s_tfA</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #   «Песнь Уралу-2005». 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 2-я. Хр. 43м.47с. 17.07.2005. <nowiki>https://youtu.be/HTuZvVl2QlA</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. # «Песнь Уралу-2006». 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 1-я. Хр. 59м.25с. 22.07.2006. <nowiki>https://youtu.be/ZWGiNV18UPc</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #  «Песнь Уралу-2006». 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. (Стихи М.Акмуллы, конец фильма стерт). <nowiki>https://youtu.be/F6bBuT3KKSI</nowiki>  Урал батыр и М.Акмулла, Первый респ. конкурс исполнителей стихов Акмуллы, гран-при: Рида Тимершаехова, Илишевский район, 240 стихов! Хр. 40м.20с. 23.07.2006. # «Песнь Уралу-2006».  8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. Хр. 9м.21с. 23.07.2006.  (Конец второй части). <nowiki>https://youtu.be/5eLVWuJCC5A</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #  “Урал батыр и юные сказители” (1998-2005гг.) Исполнители эпоса, видеофильм. Хр. 1ч.27м.07с. 18.08.2007. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>   С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов. #  “Песнь Уралу-2007”. 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н,  ч. 1-я. 1ч.04м.47с. 22.09.2007 С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. #  “Песнь Уралу-2007”. 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н. ч. 2-я. 57м.22с. 23.09.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. # «Песнь Уралу-2007»9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н.  ч. 3-я (Конкурс чтецов - стихи Рами Гарипова (начало). 59м.16с.  13.10.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов. # «Песнь Уралу-2007». 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Стерлибашевский р-н, ч. 4-я (Конкурс чтецов - стихи Рами Гарипова (продолжение). 51м.38с.  21.10.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. #   “Урал батыр” (1997-2007гг.), видеофильм к 10-летию конкурса, ТО «Хазина» БСТ. Хр. 1ч.39м.45с. 13.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. # “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1-я  (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при), хр. 59м.05с. 19.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. На юбилейный вечер, посвященный 10-летию респуб. конкурса юных исполнителей башкирского народного эпоса-кубаира "Урал-батыр", собрались все организаторы, победители - обладатели гран-при и призовых мест на предыдущих состязаниях сказителей-школьников, начиная с 1997 по 2007гг. Автор сценария праздника и видеофильма Сарвар Сурина, реж-постановщик Альмира Куватова, директор праздника Эльвира Имангулова. Дом культуры совхоза "Рощинский" Стерлитамакского р-на Башкортостана, на родине героя Отечественной войны 1812г. Кахым турэ (Касим Мырдашев) #орнамент, #бст, #сарварсурина, (Румиль Азнабаев, Ахмет Сулейманов, Асия Гайнуллина, Венера Баймухаметова, (27:50), Миндебай Юлмухаметов (30:30), Гульсасак Турумтаева (45:00) гран-при 2002), Айрат Атангулов (45:10, гран-при 2003), Миляуша Ильясова (гран-при 2004, ), Александр Щуплов (гран-при-2006,  45:40, 46:03), Алия Газизова (гран-при -2005, 45:07), Василя Казаргулова (гран-при -2007, 47:05), Альмира Калагаева, Флюра Абсаликова (55:50)... #   “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч. 2-я. Хр. 1ч. 00м.17с. 20.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/RfrMals0Wyg</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов.   #  “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.3-я. Хр. 1ч.00м.35с. 26.07.2008. #   “Песнь Уралу-2009” 11-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Белебейский р-н, детский оздоровит. лагерь «Чайка». Хр. 1ч.14м.18с. 05 07.2009.  <nowiki>https://youtu.be/X0MfwEtozl4</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Н.Х. Хамитов. # "УРАЛ-БАТЫР" Конференция в г.Сибай. 2011г. (шестая конференция по эпосу “Урал-батыр”). II Международная научно-практическая конференция «Урал-батыр» и духовное наследие народов мира», посвященной Году укрепления межнационального согласия в Республике Башкортостан. 10-11 июня 2011 года в Сибайском институте (филиал) Башкирского государственного университета. Хр. 26 мин.30 с. 2010г. <nowiki>https://youtu.be/dLV8lMjjUEk</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Н.Х. Хамитов, Г.М.Азаматова. # '''“Урал-батыр-2010”.''' 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль ''' Передача 1. Часть 1 (6).''' Хр. 26 мин.'''2010г.''' <nowiki>https://youtu.be/RyErSqPi5fw</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. (Конец репортажа продолжается в другой записи: <nowiki>https://youtu.be/QwbNe-x2ifo</nowiki> ''' (конец 1-й части около 3 минут).''' # ''' '''“Урал-батыр-2010”. 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль.  Передача 1. Часть 2 (6). Хр. 26 мин. 2010г. <nowiki>https://youtu.be/acxc9ytFB4k</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. + Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 3 (6). 2010г'''.''' # '''“Урал-батыр-2010”.''' 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль'''.''' Передача 2. Часть 4(6). Хр. 26 мин. 2010г. Гран-при Алия Газизова. <nowiki>https://youtu.be/EQD7tzHM7_k</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. # “Песнь Уралу – 2011”. 13-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.1-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/MPaK6J_hKdc</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова. #  “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.2-я. Хр. 26 мин. Гран-при Газиз Ишмухаметов. <nowiki>https://youtu.be/4G8I0D7cBjM</nowiki>  2011. С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова. #  “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.3-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/TNNPGX7ffck</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова # “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.4-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/wJShvM72QKM</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова # “Песнь Уралу – 2012”.  14-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», город Сибай (ДОЛ “Юлдаш”, гран-при Инсаф Ямилев) Хр. 40мин. 2013. 40м.<nowiki>https://youtu.be/PQ18CchWJu8</nowiki>  Авторы Р.Сафарова, Н.С.Кинзябаева. # “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Первая передача на тему: “Юрты сэсэнов”. Хр. 13 мин., 2013. <nowiki>https://youtu.be/foMWA1LiLEU</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. # “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Вторая передача на тему: “Реликвии в юртах”. Хр. 13 мин., 2013.  <nowiki>https://youtu.be/9momxnrNzMQ</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова #  “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Третья передача на тему: “Родина сэсэна Альмухаметова”. Хр. 13 мин., 2013. <nowiki>https://youtu.be/vZatr8j26h4</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Первая передача на тему: “Исполнители эпоса”. Хр. 13 мин. 2014. <nowiki>https://youtu.be/nzXmWV3X0GA</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Вторая передача на тему: “Инсценировки эпоса”. Хр. 13 мин. 2014.  <nowiki>https://youtu.be/47L9D_djAyM</nowiki>    С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Третья передача на тему: “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” ”. Хр. 13 мин. 2014.  <nowiki>https://yout</nowiki>. u.be/7y59UTSnVMY  С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #  “Песнь Уралу – 2015”. 17-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район. 30 мин. 2015. С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. # “Песнь Уралу – 2016”. 18-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район.  30 мин. 2016. # “Песнь Уралу – 2017”. 19-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район.  30 мин. 2017. <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki>   три выпуска:  Н.Х.Хамитов, Айгиз-Тамыр. # “Песнь Уралу – 2018” 20-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район. ЮБИЛЕЙный – 20-летие конкурса. Парад в Бурзяне. Открытие музея А.М.Сулейманова. 30 мин.   <nowiki>https://youtu.be/zsaa7fGUBHc</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. #   “Урал батыр – 2019” 21-й конкурс в г.Ишембай около горы Торатау. Хр. 24 мин.40 сек. 2019. <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> “Тамыр” студияһы. #   “Урал-батыр. Исполнители эпоса-кубаира 2001-2012гг.” Дайджест. На рус.яз. Для Москвы. Читает текст Булат Каримов. Хр. 10 мин. 2012. <nowiki>https://youtu.be/Qvkpu5XKyCY</nowiki>  С.Р.Сурина, Б.В.Каримов. #  “Урал Батыр” (ВЫПУСК 3) Конкурс юных сказителей и исполнителей эпического сказания. Студия “ТАМЫР”. Хр. 20 мин. 2019. #  “Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Исполнители эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. 13 мин. 2011. <nowiki>https://youtu.be/BvnE4Vs4-0c</nowiki> С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #  “Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Инсценировки эпоса "Урал-батыр". 13 мин. 2011.  <nowiki>https://youtu.be/ZBUTeuvzwYs</nowiki>    С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #   “Орнамент”. “Урал батыр и Олонхо” – встреча якутских олонхосутов и исполнителей эпоса “Урал-батыр” в БГПУ г. Уфа. Дни Якутской культуры в Республике Башкортостан. Встреча олонхосутов и исполнителей башкирского эпоса-кубаира "Урал-батыр". Уникальная школа олонхо с великими олонхосутами начала 21-го века - Николай Тимофеев, Петр Тихонов - со своими учениками. Руководитель Центра олонхо Агафья Захарова. Кадры из фильма "Фестиваль якутского народного эпоса "Олонхо", Саха-Якутия", 2013 год. Хр. 13 мин. 2011.  С.Р.Сурина, Г.М. Азаматова. # ''' “Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.1 (4). 2014г.''' <nowiki>https://youtu.be/fBEAYWPx4_E</nowiki>   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. Башкирские художники-войлочники весной 2014 года в г.Уфе собрались на научно-практический симпозиум по созданию костюмов для персонажей эпоса "Урал-батыр", в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. # ''' “Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.2 (4). 2014г. Костюмы из войлока для Һомай, Самрау, Айһылыу, Ай, Ҡояш...''' <nowiki>https://youtu.be/yRPWxWfwxVg</nowiki>   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. #  '''“Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.3 (4). 2014г. Костюмы из войлока для Кахкаха, Шульген, Змей.''' <nowiki>https://youtu.be/R2pg0DCRKBY</nowiki>    С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. #  '''“Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.4 (4). 2014г. Костюмы из войлока для дивов, мифических змей, Урала. ''' <nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki>     С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. "Орнамент" Башкирский Войлок. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4) Фильм 4-й. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр", созданные художниками-войлочниками в апреле 2014года в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. Асия Гайнуллина. # ''' ''' Статья С.Суриной об истории и победителях респ.конкурса в журнале “Ватандаш” номер 6 за  2017 год. <br />Сарвар Сурина, 2023.   # # == '''''2. Фильмы ТО «Хазина», ТО ГРПП ГУП ТРК «Башкортостан»''''' == == '''''АСМА МАУЛЕМБЕРДИЕВНА УСМАНОВА (1930-2015)''''' == краевед, ветеран просвещения, автор коллекции «Башкирский национальный костюм» руководитель фольклорного ансамбля «Кош юлы» Хайбуллинского района Республики Башкортостан 1. “Айтыш” республиканский конкурс на сцене Башкирской филармонии. Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Буранбай Искужин, Рашит Ахтари, Рамиль Кульдавлет, Ахмар Утябай, Раис Туляк, Габидулла Зарипов, Ахмат Сулейманов, Абрар Аргинбаев, Ханифа Абубакирова,ведущая Розалия Султангареева и др. 16.03.1991г., 50 мин. Ю.И.Гайнетдинов, С.Р.Сурина, А.С.Батталова, А.Х Якупов. <nowiki>https://youtu.be/JeIppsbKFog</nowiki> 2. «Хазина». Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Зияфат Ахметшина и др., 1997г., 51мин., Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 3. «Жемчужины народного творчества. Асма Усманова», 1997г., 14мин. Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 4. «Ступая на белый войлок» Интервью А.М.Усмановой, «Кош юлы» в Абзелиловском районе, 30 м., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/6toAQfWqjI8</nowiki> 5. “Китабеннас-8 (12) Кузыйкурпэс и Маянхылыу - башкирский эпос” Конференция по повести Т.Беляева. Интервью с А.М. Усмановой. Сказание о Кузыйкурпяч., 4мин., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/_xBN-RaiN6w</nowiki> 6. «Песнь Уралу -2003», респ.конкурс исполнителей эпоса. Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., 2003г. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> 7. «Хранители древнего войлока. Фатима Бактыбаева, Магинур Тапакова», 2005г., 22 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/J0awdR-LNas</nowiki> 8. «Мелодии «Кош юлы», часть1-я, 2005г., 34 мин. С.Р.Сурина. (Һарауыс, Фаима Давлетбаева, Алсу Юлдашбаева, Эльвира Такалова и др. <nowiki>https://youtu.be/EQ_rUV0R_M8</nowiki> 9. Хайбулла.Кош юлы. ч.1(2). Легендарный башкирский фольклорный ансамбль. «Мелодии «Кош юлы», часть 2-я, 2005г., 35 мин.40с. С.Р.Сурина. (Зайтуна Юлдашбаева, Марьям Юнысова, Миннеямал Хагынбаева (Бактыбаева), Флюра Аралбаева). <nowiki>https://youtu.be/H6e-0ShO3qw</nowiki> 10. «Мелодии «Кош юлы», часть 3-я, 2007г., 27 мин. С.Р.Сурина. (Акьяр, во дворе музея, Асма Усманова, Рахима Каримова и др.). <nowiki>https://youtu.be/Apu_3DKeeBo</nowiki> 11. «Мелодии «Кош юлы», часть 4-я, 2007г., 29мин.21с. С.Р.Сурина. (Гильминур Илимбетова, Танзиля Кидрасова), башк.нар.песня “Зиляйлюк”. <nowiki>https://youtu.be/8opeQsnv27o</nowiki> 12. «Легенды гор и степей», часть 1-я, 2008г., 28 м.07с., 15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5 м., <nowiki>https://youtu.be/9Q-L3Ra1nhM</nowiki> 13. «Легенды гор и степей», часть 2-я, 2008г., 28м.09с.,15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/g6GVnCfMe7A</nowiki> 14. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 1-я, 2008г., 30мин., <nowiki>https://youtu.be/n5-E6OZc2lg</nowiki> 15. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 2-я, 2008г., 32мин., (эфирный вариант). С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/rd377MVIWUc</nowiki> 16. "Ашкадар тандары-2006" Часть 4. Конкурсы. Первый фестиваль в Стерлитамаке. 2006г. Анс. «Кош юлы» - “Сук бэйлэу», «Ситэн урэу», автор сценария А.М.Усманова, 2006г., (эфирный вариант). 14 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/CbceVp6xLDQ</nowiki> 17. «Ашкадар тандары - 2008», День1. Часть первая. Конкурсы. Стерлитамак. 2008г. Анс. «Кош юлы», сценка “Короклау”, «Песни военных лет. 28-е.», автор сценария А.М.Усманова. 13 мин., (эфирный вариант). Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/Pc3jw0oZyEo</nowiki> 18. «Ашкадар тандары-2011». 10-сы бүлек. «Ҡош юлы» башҡорт халык фольклор ансамбле, Хәйбулла районы, етәксеһе Миңзифа Ишемғолова. “Беҙ 28-селәр”, автор сценария А.М.Усманова, хр. 15м., (эфирный вариант). С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/DLLsNDhLw0c</nowiki> 19. “Ашҡаҙар тандары-2011”. “28-се йылғылар йыры” – “Песни 1928-х”. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> р”. Полный вариант на сцене, (оригинал до монтажа). Автор сценария Асма Усманова. <nowiki>https://youtu.be/0X1TUFWiWrI</nowiki> 20. «Ашкадар тандары-2011». «Сенляу», Хайбулла. Асма Усманова. Сенляу - плач девушки во время проводов из отцовского дома. 2011г. Исполнение А.М.Усмановой (на сцене и в фойе, полный вариант, (оригинал до монтажа).), хр. 10м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> 21. «Орнамент» «Перина из гусиного пуха, Хайбуллинская, башкирская.», анс. «Кош юлы» в с.Степное, рук. А.М.Усманова. 13м., 2008, С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. <nowiki>https://youtu.be/PzTZ8bQyip8</nowiki> Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете, канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Асма Усманова. Хайбулла орнамент” С уважением С.Сурина. 1990-2022гг. == '''3. БАШКИРСКАЯ ПУХОВАЯ ШАЛЬ''' == == '''Фильмы и репортажи по Башкирскому спутниковому телевидению (БСТ), организованные Суриной С.Р. и по ее консультации:''' == 1.     «Башкирские шали» 1-й респ. конкурс в Башгосфилармонии.  24м.40с. “Шали Башкирии”. Фильм А.Валеевой. 1992г. А.А.Валеева, Р.А.Исмагилов, С.Р.Сурина <nowiki>https://youtu.be/sXP0ONkAIBs</nowiki> 2.    “Чудо башкирской шали” 3-й Респ. конкурс-фестиваль «Шаль вязала» в Стерлибашев. р-не РБ. 33м.30с. 2003г.  Сурина С.Р. Сафиуллина Ф.С. Гайсин И. <nowiki>https://youtu.be/GmzelunXCzM</nowiki> 3.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 1. 44м.30 с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/FqolL6Ohges</nowiki> 4.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 2. 50м. 41с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/jXcYKdVSAho</nowiki> 5.     Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 1(2), 44м.12с. 2009г.  Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/YJnYWCMlZos</nowiki> 6.    Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 2(2), 37м.37с. 2009г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki>  7.    Вечная нежность башкирской шали. 6-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). 1ч.10м. 2010г.  Сурина С.Р., Азаматова Г.М., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki> 8.    Орнамент. Башкирская тканая шаль. Абзелиловский р-н, русск. субтитры, 13мин. 2011г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/ZA0Fvgf3MGE</nowiki> 9.      Надо знать. Шали. 13мин. 2010г. Саитбатталов И.М. 10. Семь чудес Башкортостана. Шали. 19 мин. 2009г. Абсалямова С., Валеева Р., Магадеева Р. <nowiki>https://youtu.be/RnlA9kMBNyY</nowiki>. 11. Орнамент. Вазямские шали. Репетиция и концерт. 24 мин. 2014. Сурина С.Р.  <nowiki>https://youtu.be/hT_Wz3L-EMU</nowiki>   12.  Орнамент. Вазямские тканые шали. 13 мин. 2014г.  Сурина С.Р. <nowiki>https://youtu.be/lJTmyIRSFGA</nowiki> 13.  Орнамент. Башкирская шаль Фестиваль в Зианчуре. 13мин. 2015г. <nowiki>https://youtu.be/PmElMbQ8ZLk</nowiki>  Сурина С.Р. 14.  Шаль вязала. Мелеуз, Аптраковский СДК. ансамбль мастеров шали. 10 мин. 2017г.  <nowiki>https://youtu.be/XFZXI-p4KYM</nowiki> 15.  «Башкирская шаль» вернулась в Уфу. Пух башкирской козы. 03 мин., 2017г. М.Гафарова, Р.Искужин, “Вся Уфа”. <nowiki>https://youtu.be/wfMKPqt41og</nowiki> 16. Башкирский народный танец с пуховой шалью. Кугарчинский район РБ. 06 мин. 2018г. Сурина С.Р. <nowiki>https://youtu.be/we9cIN6ULbA</nowiki> с уважением Сурина СР 01.03.2023. {{Hider|title = ''Китаптары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = '''краевед, ветеран просвещения,''' '''автор коллекции «Башкирский национальный костюм»''' '''руководитель фольклорного ансамбля «Кош юлы»''' '''Хайбуллинского района Республики Башкортостан''' авторы сценария С.Р. Сурина, Ю.И.Гайнетдинов, режиссёры А.Х.Якупов, Н.Х.Хамитов, Г.М.Азаматова 1.    “Айтыш” республиканский конкурс на сцене Башкирской филармонии. Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Буранбай Искужин, Рашит Ахтари, Рамиль Кульдавлет, Ахмар Утябай, Раис Туляк, Габидулла Зарипов, Ахмат Сулейманов, Абрар Аргинбаев, Ханифа Абубакирова,ведущая Розалия Султангареева и др. 16.03.1991г., 50 мин. Ю.И.Гайнетдинов, С.Р.Сурина, А.С.Батталова, А.Х Якупов.  <nowiki>https://youtu.be/JeIppsbKFog</nowiki> 2.      «Хазина». Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Зияфат Ахметшина и др., 1997г., 51мин., Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 3.    «Жемчужины народного творчества. Асма Усманова», 1997г., 14мин. Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 4.    «Ступая на белый войлок» Интервью А.М.Усмановой, «Кош юлы» в Абзелиловском районе, 30 м., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/6toAQfWqjI8</nowiki> 5.    “Китабеннас-8 (12) Кузыйкурпэс и Маянхылыу - башкирский эпос” Конференция по повести Т.Беляева. Интервью с А.М. Усмановой. Сказание о Кузыйкурпяч., 4мин., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/_xBN-RaiN6w</nowiki> 6.    «Песнь Уралу -2003», респ.конкурс исполнителей эпоса. Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., 2003г. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> 7.    «Хранители древнего войлока. Фатима Бактыбаева, Магинур Тапакова», 2005г., 22 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/J0awdR-LNas</nowiki> 8.      «Мелодии «Кош юлы», часть1-я, 2005г., 34 мин. С.Р.Сурина. (Һарауыс, Фаима Давлетбаева, Алсу Юлдашбаева, Эльвира Такалова и др. <nowiki>https://youtu.be/EQ_rUV0R_M8</nowiki>   9.      Хайбулла.Кош юлы. ч.1(2). Легендарный башкирский фольклорный ансамбль. «Мелодии «Кош юлы», часть 2-я, 2005г., 35 мин.40с. С.Р.Сурина. (Зайтуна Юлдашбаева, Марьям Юнысова, Миннеямал Хагынбаева (Бактыбаева), Флюра Аралбаева). <nowiki>https://youtu.be/H6e-0ShO3qw</nowiki> 10.          «Мелодии «Кош юлы», часть 3-я, 2007г., 27 мин. С.Р.Сурина. (Акьяр, во дворе музея, Асма Усманова, Рахима Каримова и др.). <nowiki>https://youtu.be/Apu_3DKeeBo</nowiki> 11.          «Мелодии «Кош юлы», часть 4-я, 2007г., 29мин.21с. С.Р.Сурина.     (Гильминур Илимбетова, Танзиля Кидрасова), башк.нар.песня “Зиляйлюк”. <nowiki>https://youtu.be/8opeQsnv27o</nowiki> 12.           «Легенды гор и степей», часть 1-я, 2008г., 28 м.07с., 15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5 м., <nowiki>https://youtu.be/9Q-L3Ra1nhM</nowiki> 13.          «Легенды гор и степей», часть 2-я, 2008г., 28м.09с.,15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, С.Р.Сурина,  Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/g6GVnCfMe7A</nowiki> 14.           Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы»,  часть 1-я, 2008г., 30мин., <nowiki>https://youtu.be/n5-E6OZc2lg</nowiki> 15.            Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 2-я, 2008г., 32мин., (эфирный вариант). С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/rd377MVIWUc</nowiki> 16.          "Ашкадар тандары-2006" Часть 4. Конкурсы. Первый фестиваль в Стерлитамаке. 2006г. Анс. «Кош юлы»  - “Сук бэйлэу», «Ситэн урэу», автор сценария А.М.Усманова, 2006г., (эфирный вариант). 14 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/CbceVp6xLDQ</nowiki> 17.          «Ашкадар тандары - 2008», День1. Часть первая. Конкурсы. Стерлитамак. 2008г. Анс. «Кош юлы», сценка “Короклау”, «Песни военных лет. 28-е.», автор сценария А.М.Усманова. 13 мин., (эфирный вариант). Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/Pc3jw0oZyEo</nowiki> 18.           «Ашкадар тандары-2011». 10-сы бүлек. «Ҡош юлы» башҡорт халык фольклор ансамбле, Хәйбулла районы, етәксеһе Миңзифа Ишемғолова. “Беҙ 28-селәр”, автор сценария А.М.Усманова, хр. 15м., (эфирный вариант). С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/DLLsNDhLw0c</nowiki> 19.           “Ашҡаҙар тандары-2011”.  “28-се йылғылар йыры” – “Песни 1928-х”.  <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> р”. Полный вариант на сцене, (оригинал до монтажа). Автор сценария Асма Усманова. <nowiki>https://youtu.be/0X1TUFWiWrI</nowiki> 20.           «Ашкадар тандары-2011». «Сенляу», Хайбулла. Асма Усманова. Сенляу - плач девушки во время проводов из отцовского дома. 2011г. Исполнение А.М.Усмановой (на сцене и в фойе, полный вариант, (оригинал до монтажа).), хр. 10м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> 21.           «Орнамент» «Перина из гусиного пуха, Хайбуллинская, башкирская.», анс. «Кош юлы» в с.Степное, рук. А.М.Усманова. 13м., 2008, С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. <nowiki>https://youtu.be/PzTZ8bQyip8</nowiki> Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете, канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Асма Усманова. Хайбулла орнамент” С уважением С.Сурина.1990-2022гг. ; '''Передачи по БСТ о Башкирской шали (подготовленные С.Р.Суриной и с ее участием с1992 по 2020гг.):''' * {| class="wikitable" | colspan="2" | |название содержание Тема: “Башкирская шаль” Фильмы БСТ  со ссылками в канале “Ютуб-Сарвар Сурина.” |год создания |тайм-коды |хрон. |авторы |- | colspan="2" | |Шали Башкирии. Фильм А.Валеевой. 1992г. 1-й респ. конкурс «Башкирские шали» в БГФ |1992 |<nowiki>https://youtu.be/sXP0ONkAIBs</nowiki> |24м.40с. |А.А.Валеева Р.А.Исмагилов С.Р.Сурина |- | |1.       |Чудо башкирской шали. 3-й Респ. конкурс-фестиваль «Шаль вязала» в Стерлибашев. р-не |2003 |<nowiki>https://youtu.be/GmzelunXCzM</nowiki> |33м.30с. |Сурина С.Р. Сафиуллина Ф.С. Гайсин И. |- | |2.       |Нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 1. |2008 |<nowiki>https://youtu.be/FqolL6Ohges</nowiki> |44м.30с. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |3.       |Нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 2. |2008 |<nowiki>https://youtu.be/jXcYKdVSAho</nowiki> |50м.41с |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |4.       |Башкирская шаль. Вечная нежность башкирской шали. Часть 1(2), Уфа, 2009г. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/YJnYWCMlZos</nowiki> |44м.120с |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |5.       |"Вечная нежность башкирской шали", часть 2 (2), Уфа, 2009г. Башкортостан. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki> |37м.30с. |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |6.       |Вечная нежность башкирской шали . 6-й Респ.фестиваль в Уфе (ГДК) |2010 |00:00:59 – 01:03:00 |1ч.2м. |Сурина С.Р. Азаматова Г.М. Гайнанов Э.А. |- | |7.       |Орнамент. Башкирская тканая шаль. Абзелиловский р-н, русск. субтитры, 2011г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/ZA0Fvgf3MGE</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |8.       |Надо знать. Шали. |2010 |00:14:00-00:27:12 |13м.12с. |Саитбатталов И. |- | |9.       |Семь чудес Башкортостана. Шали. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/RnlA9kMBNyY</nowiki> |19м. |Абсалямова С. Валеева Р. Магадеева Р. |- | |10.    |Орнамент. Башкирская шаль Фестиваль в Зианчуре 2015г |2015 |<nowiki>https://youtu.be/PmElMbQ8ZLk</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. |- | |11.    |Орнамент Вазямские шали Репетиция и концерт. 2014. |2014 |<nowiki>https://youtu.be/hT_Wz3L-EMU</nowiki> |24м. |Сурина С.Р. |- | |12.    |Орнамент Вазямские тканые шали. |2014 |<nowiki>https://youtu.be/lJTmyIRSFGA</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. |- | |13.    |Шаль вязала. Мелеуз, Аптраковский СДК. ансамбль мастеров шали |2017 |<nowiki>https://youtu.be/XFZXI-p4KYM</nowiki> |10м. | |- | |14.    |«Башкирская шаль» вернулась в Уфу. Пух башкирской козы. |2017 |<nowiki>https://youtu.be/wfMKPqt41og</nowiki> |3 м. |М.Гафарова Р.Искужин “Вся Уфа” |- | |15.    |ОРНАМЕНТ. Башкирский народный танец с пуховой шалью. 2018. Кугарчинский район РБ. |2018 |<nowiki>https://youtu.be/we9cIN6ULbA</nowiki> |6м. |С.Р.Сурина |- | |16.    | | | | | |- | |17.    |ЗАН-18 (30). Миякинская радуга - асалы палас. Мастера народного ткачества Башкортостана. 2000г. |2000 |<nowiki>https://youtu.be/enEQI-nFKDg</nowiki> |27м |С.Р.Сурина В.А.Исяндавлетова |- | |18.    |Паласы Башкортостана. Часть 1. Республиканский фестиваль тканых асалы (с орнаментом) паласов. 2010г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/6C5HnZnYgxk</nowiki> |36м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Рахимов М. |- | |19.    |Паласы Башкортостана. Часть 2. Республиканский фестиваль тканых асалы (с орнаментом) паласов. 2010г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/Y0Vpv77g94Y</nowiki> |25м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. |- | |20.    |"Орнамент" Башкирский войлок (1), БСТ, на башк-рус.яз. Абзелил. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/secn4gHD440</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Хамитова Г.Ч. |- | | | | | | | |} * '''Телевизионные репортажи и телефильмы БСТ в цикле "Уралға йыр" - "Песнь Уралу" - о республиканском конкурсе исполнителей башкирского эпоса "Урал-батыр" (подготовленные С.Р.Суриной с 1994 по 2018гг.)''' * '''Фильмы и репортажи''' '''ТО «Хазина» и ГРПР (“Орнамент”)''' '''ГУП ТРК «Башкортостан»''' '''в 1996-2017гг.''' '''о республиканских конкурсах исполнителей башкирского народного эпоса «Урал батыр»''' {| class="wikitable" |№   |название |эфир и хронометраж |код |авторы |- |1.       |Әкиәт йомғағы. Телепередача  года Башкирский эпос  и сказка “Урал батыр”. Читает актер Фаяз Султанов. Автор иллюстраций Рафик Мурдашев (Мелеуз) |1994 |<nowiki>https://youtu.be/pkvwUICuFhw</nowiki> |С.Р.Сурина. А.Х.Якупов Ф.Харисова |- |2.     1. |«Урал батыр-1996» Конкурс сказителей школьников эпоса «Урал батыр», Уфа, Башгосфилармония Орг. Минобразования, РЦНТ | 26.07.96. Хр. 39м.40с | | А.М.Сулейманов Ф.Н.Харисова |- | 3.     2. | «Урал батыр-1997» 1-й респ. конкурс юных сказителей Уфа, гимназия муз. воспитанников (Баш.гим.-инт. им.Г.Альмухаметова) | 07.02.97. Хр. 1ч.00м. 00c. | | Ю.Гайнетдинов А.М.Сулейманов С.Р. Сурина А.Х. Якупов |- | |2-й респ. конкурс состоялся в Бурзянском районе в 2000 году, орг. Минобразования РБ |<nowiki>---</nowiki> |<nowiki>- не сохранился в записи</nowiki> |<nowiki>----</nowiki> |- | 4.     3. | «Урал батыр-2001» 3-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Бурзянский район | 10.07.01. Хр. 27мин. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 4. | «Урал батыр-2002» 4-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Хайбуллинский район | 16.08.02. Хр. 43м.27с. | <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 5.       | «Урал батыр и мифология» научно-прак. конференция ИИЯЛ, 2003г. Уфа, начало. Давлеканский р-н, продолжение спецрепортажа стерто. Фануза Надршина и др. | 06.06.2003. Хр. 42м.30c. | <nowiki>https://youtu.be/3V8zWCoeyNg</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- |6.       | «Урал батыр -2003» 5-й республиканский конкурс сказителей «Урал батыр», Баймакский р-н | 06.09.2003. хр. 1ч.03м.21с. | <nowiki>https://youtu.be/7uViby4wBfM</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 7.       |«Урал батыр-2003» Первый международный конкурс  сэсэнов и исполнителей эпоса к 115-летию М.Бурангулова, 14 ноября 2003, г. Баймак, реж. А.Ш.Куватова. | 24.01.2004.хр. 55м.05c. | <nowiki>https://youtu.be/O68vz2ri-EY</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | | «Урал батыр - 2004» 6-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Зианчуринский р-н, ч.2-я. | 12.07.2004. Хр. 42м.45с. | Нет записи | Р.Абдуллина Ф.Ильбакова |- | 8.       | «Песнь Уралу-2005» 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 1-я. | 16.07.2005. Хр. 40м.00с | <nowiki>https://youtu.be/N0JXw-s_tfA</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 9.       | «Песнь Уралу-2005» 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 2-я. | 17.07.2005. Хр. 43м.47с | <nowiki>https://youtu.be/HTuZvVl2QlA</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 10.               | «Песнь Уралу-2006» 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 1-я. | 22.07.2006. Хр. 59м.25с. | <nowiki>https://youtu.be/ZWGiNV18UPc</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |11.             | «Песнь Уралу-2006» 8- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. (стихи М.Акмуллы, конец фильма стерт) | 23.07.2006. Хр. 9м.21с. | <nowiki>https://youtu.be/5eLVWuJCC5A</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |12.             |«Песнь Уралу-2006» 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. Урал батыр и М.Акмулла, Первый респ конкурс исполнителей стихов Акмуллы, гран-при : Рида Тимершаехова, Илишевский район, 240 стихов! |23.07.2006. Хр. 40м.20с. |<nowiki>https://youtu.be/F6bBuT3KKSI</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.Кудакаев |- | 13.             | “Урал батыр и юные сказители” (1998-2005гг.) исполнители эпоса, видеофильм | 18.08.2007. Хр. 1ч.27м.07с. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |14.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 1-я. | 22.09.07 | 1ч.04м.47с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |15.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 2-я. | 23.09.07 | 57м.22с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- | 16.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 3-я (стихи Рами Гарипова) | 13.10.07 | 59м.16с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 17.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 4-я (стихи Рами Гарипова) | 21.10.07 | 51м.38с | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |18.             | “Урал батыр” (1997-2007гг.), видеофильм к 10-летию конкурса, ТО «Хазина» БСТ | 13.07.08. Хр. 1ч.39м.45с. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев Э.А.Гайнанов |- |19.             | “Песнь Уралу-2008” 10- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1-я  (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при) Асия Гайнуллина, | 19.07.2008. хр. 59м.05с. | <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- |20.             | “Песнь Уралу-2008” 10- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.2-я | 20.07.2008. хр. 1ч. 00м.17с. |<nowiki>https://youtu.be/C4RUY2frHn8</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- |  21.             | “Песнь Уралу-2008” 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.3-я | 26.07.2008. Хр. 1ч.00м.35с. |<nowiki>https://youtu.be/RfrMals0Wyg</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- | 22.             | «Песнь Уралу -2009» 11-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Белебейский р-н, детский оздоровит. лагерь «Чайка» | 05 07.2009. Хр. 1ч.14 м. 18сек. | <nowiki>https://youtu.be/X0MfwEtozl4</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |23.             | = "УРАЛ-БАТЫР" Конференция в г.Сибай. 2011г. (шестая конференция по эпосу “Урал-батыр”) = II Международная научно-практическая конференция «Урал-батыр» и духовное наследие народов мира», посвященной Году укрепления межнационального согласия в Республике Башкортостан. 10-11 июня 2011 года в Сибайском институте (филиал) Башкирского государственного университета. |2011г. Хр. 26мин. 30с. |<nowiki>https://youtu.be/dLV8lMjjUEk</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |24.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 1 (6). 2010г. = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль, |2010 Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/RyErSqPi5fw</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |25.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 2 (6). 2010г. = = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль, = |2010 Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/acxc9ytFB4k</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |26.             |идео начнется через 8 = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 3 (6). 2010г. = = (конең 1-й части около 3 минут) = |2010 Хр. 2, 5 мин. |<nowiki>https://youtu.be/QwbNe-x2ifo</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |27.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан. р-н. Передача 2. Часть 4(6). 2010г. = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль |2010г. Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/EQD7tzHM7_k</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |28.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.1-я |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/MPaK6J_hKdc</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |29.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.2-я         |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/4G8I0D7cBjM</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |30.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.3-я |2011 Хр. 26м.   |<nowiki>https://youtu.be/TNNPGX7ffck</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |31.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.4-я         |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/wJShvM72QKM</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |32.             |“Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Исполнители эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. |2011 Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/BvnE4Vs4-0c</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |33.             |“Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Инсценировки эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. |2011 Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/ZBUTeuvzwYs</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |34.             | “Орнамент” “Урал батыр и Олонхо” – встреча якутских олонхосутов и исполнителей эпоса “Урал-батыр” в БГПУ г. Уфа. |2011 |13м. |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |35.             |“Песнь Уралу – 2012” 14-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», город Сибай (ДОЛ “Юлдаш”) Гран-при Инсаф Ямилев. |2013. Хр. 40м. |<nowiki>https://youtu.be/PQ18CchWJu8</nowiki> |С.Р.Сурина Р.Сафарова Н.С.Кинзябаева |- |36.             | = Урал-батыр. Исполнители эпоса-кубаира 2001-2012гг. Дайджест. = = На рус.яз. Для Москвы. Читает текст Булат Каримов. = |2012. Хр. 10 мин. |<nowiki>https://youtu.be/Qvkpu5XKyCY</nowiki> |С.Р.Сурина Б.В.Каримов |- |37.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |1 - “Юрты сэсэнов”  <nowiki>https://youtu.be/foMWA1LiLEU</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |38.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |2 - “Реликвии в юртах” <nowiki>https://youtu.be/9momxnrNzMQ</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |39.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) <nowiki>https://youtu.be/vZatr8j26h4</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |40.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |1. “Исполнители эпоса”, <nowiki>https://youtu.be/nzXmWV3X0GA</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |41.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |2. “Инсценировки эпоса” <nowiki>https://youtu.be/47L9D_djAyM</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |42.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |3. “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” <nowiki>https://youtu.be/7y59UTSnVMY</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |43.             |“Песнь Уралу – 2015” 17-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2015 |30мин. |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |44.             |“Песнь Уралу – 2016” 18-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2016 |30мин. |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |45.             |“Песнь Уралу – 2017” три выпуска 19-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2017 |ЮТУБ: <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> |АЙГИЗ-ТАМЫР Н.Х.Хамитов |- |46.             |“Песнь Уралу – 2018”  ЮБИЛЕЙный 20-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2018 Хр. 30 мин |<nowiki>https://youtu.be/zsaa7fGUBHc</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |47.             |Урал Батыр | ВЫПУСК 3 | Конкурс юных сказителей и исполнителей эпического сказания. ТАМЫР. |2017. Хр. 24 мин. 40 с. |<nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> |ТАМЫР студияһы. БСТ. |- |48.             |“Урал батыр – 2019” 21-й конкурс в г.Ишембай около горы Торатау |2019 |20 мин. |С.Р.Сурина |- |49.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.1 (4). 2014г. = Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/fBEAYWPx4_E</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |50.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.2 (4). 2014г. Изготовление костюмов из войлока для Һомай, Самрау, Ай, Ҡояш... |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/yRPWxWfwxVg</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |51.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.3 (4). 2014г. Войлочные костюмы для Урала, шульгена, Айхылу и др. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/R2pg0DCRKBY</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |52.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4). 2014г. Войлочные костюмы для дивов, мифич. Персонажей из эпоса “Урал-батыр”. Талгат Засанович Масалимов, Карима Шариповна Кайдалова – руководители проекта. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |53.             |Статья С.Суриной об истории и победителях  респ.конкурса в журнале “Ватандаш” номер 6 за 2017 год. |2017 | | |} }} == '''4. "АШКАДАР ТАНДАРЫ" - фестиваль башкирских фольклорных коллективов, г.Стерлитамак. Репортажи БСТ, автор телеверсий Сарвар Сурина.''' == режиссеры монтажа Наил Хамитов, Гузель Азаматова  2006-2016 гг. 2006 – первый фестиваль - шесть передач-репортажей  хронометражом по 1 час. 2008 – второй фестиваль – шесть репортажей  хр. От 1ч. до 2 ч. 2011 – третий фестиваль – двенадцать репортажей по 30 мин. и полностью гала-концерты по 2 часа. Отдельные выступления полностью выданы в эфир – 4 репортажа (Курган, Бурзян, Гафури, Хайбулла) 2014 – рцнт не пригласил, решили сами снимать. Я вела свои съемки. 2016 – рцнт не пригласил, кто-то из них снял, не дали в эфир. = 1.     "Ашкаҙар таңдары-2011", 6-сы бүлек (12), 30 мин. 2012 й.н Республиканский праздник башкирского фольклора "Ашкадар тандары"- 2011. Ермекеевский район, Детский фольк. Анс.,  Ишимбайский район ф/а "Ишэй", Миякинский район ф/а "Кугидель" ("Күгиҙел", рук. Гульнур Динеева, Фидан Шафиков "Француз бәйете") Автор фильма Сарвар Сурина, реж. Гузель Азаматова, 2011г. = == '''5'''. '''''РОЗА Габдерауфовна МАННАНОВА (1923-2013), г.Ишимбай в телефильмах С.Р.Суриной''''' == 1.     "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть первая. 35 мин. 2015г. "Киссаи Бэндэ" - повествования о человеке, сказания о судьбах, мечтах и делах людей. Роза Габдерауфовна Маннанова (1923-2012) - родная племянница АхметЗаки Валиди-Тугана, старшая дочь его родного брата Габдерауфа (1895-1937). Розе Рауфовне и ее сестрам суждено было пройти все этапы лишения - сиротства, голода, преследований и унижений, из которых они - род Валидовых - вышли закаленными духовно, истинными борцами за жизнь и счастье человеческое. Съемки 2011года. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина, <nowiki>https://youtu.be/wXeyL1g_wO</nowiki> 2.    "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть вторая. 27 мин. 2015г. Рассказ Розы ГабдеРауфовны Маннановой о судьбе семьи Валидовых из дер.Кузян Ишимбайского района Башкортостана. Лишения, боль утраты близких, враждебное отношение властей не смогли закрыть бьющий ключ жизнерадостности, великодушия, благородства, дарованных им от Аллаха. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина,  <nowiki>https://youtu.be/gammeyZxWtU</nowiki> 3.    "Орнамент" Ахмет Заки Валиди-Туган. Старейшины музея в Кузяне. Ишимбайский район. Роза Маннанова и ее дочь Ляля Нажиповна Ишкулова.  2015 г. Музей Заки Валиди Тугана в дер. Кузян Ишимбайского района Башкортостана открыт в 1994г. Экспонаты собраны по крупицам у родных и односельчан. Автор Сарвар Сурина. Оператор Эдуард Гайнанов. Р. 10 мин. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина <nowiki>https://youtu.be/5ZyRY9YLyGg</nowiki> 4.    “Орнамент” Роза Маннанова. Истории сувениров. Рассказ о подарках и сувенирах в семейном архиве. 13 мин. 2012. 5.    “Орнамент” Роза Маннанова. История жизни в рассказах об отце и родных. 13 мин. 2012. == '''6.''' '''АСИЯ СУЛТАНОВНА ГАЙНУЛЛИНА''' '''(1955 г.р.)''' == == '''Интервью и выступления А.С.Гайнуллиной в телефильмах Сарвар Суриной.''' == == '''Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете,''' == == '''канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “#Хайбулла#Ашкадар тандары#Асия Гайнуллина” #1990-2022гг.''' == 1.    "Бишек йыры-2002" часть 1, хр. 40 мин. 2002г. Колыбельные песни народов РБ. Выступление Асии Гайнуллиной "Улым  минең ир булыр" (Сибай 32:40 - 35:40:00),  "Хвала роженице и ребенку" (анс. "Кугиҙел" Мияки) БСТ, Башкирские народные обряды (анс. Күндеряк" Стерлибашевского района), колыбельные авторские песни. Ред. С.Сурина, реж. Н.Хамитов. ТО "Хазина". <nowiki>https://youtu.be/NOn8JIdAluc</nowiki> 2.    М.Акмулла (1831-1895). 175-летие Великого башкирского просветителя-поэта. Хр. 1 час.  2006г.. <nowiki>https://youtu.be/HXHslu9bt7A</nowiki> Юбилейные торжества на родной земле Мифтахетдина Акмуллы - в Миякинском районе Башкортостана, долины рек Дема (Дим, Күгиҙел), Уршак (Өршәк), где веками жили башкиры рода мин (мең, меңле, минг, минцы, мен) - куль-иль-минцы и сарайли-минцы. Почетные гости праздника: Рашит Имашев, Рашит Шакур, Ляля Имашева, Ильшат Муслимов, Габдулла Ахметшин, Гайса Хусаинов, Раил Асадуллин, Аитбай Хужин - ветеран войны из д. Аитово Миякин. района, Гарифа Кудрявая (Учалы), Ханифа Абубакирова (Абзелил), Асия Гайнуллина (Сибай), Анатолий Парпара (поэт, переводчик), Рамазан Шагалеев (Челябинск), руководители музея М.Акмуллы Байтимер и Татьяна Гильмановы (Туксанбай), Альбина, Ирина, Алмаз Гильмановы - потомки Акмуллы, Рауиля и Наил Давлетовы (д.Сафар), Артур Сурин - зам. министра Образования РБ (56:20), Гульфия Идельбаева, Факиха Тугузбаева, Рафаэль Шафиков, Ямиль Абдульманов, Зайнулла Хабибуллин, звучали стихи Акмуллы, народные песни. Автор сценария праздника и телефильма Сарвар Сурина, Реж. Карима Кайдалова, Наил Хамитов. БСТ, 2006г 3.     "Ашкадар Тандары - 2006".  Первый фестиваль. Гала-концерт.  Хр. 1час 55мин. Автор сцен. гала-концерта Зухра Файзуллина, режиссеры Ахмар Ахмадуллин, Риф Габитов, Сулпан Аскарова, Илшат Яхин, Сайдаш Сасанбаев. (Ҡатнашыусылар: Фәниә Арсланова (Хәйбулла), Зөләрәм Снегирева (Дәүләкән), Хәнифә Әбүбәкерова (Әбйәлил, Вәсилә Садиҡова, Ләлә Ғүмәрова 24:30, 59:20), Асма Усманова,  Ябай Малай (Хәйбулла 40:40, 1:34:12), Юлдыбаев (Көйөргәҙе 41:20), Ралия Аюпова (Дәүләкән, 59:30), Асия Гайнуллина (Сибай, 52:22, 01:02:57,  01:36:10), Фәниә Сынбулатова (Сибай), Розалия Солтангәрәева (1:36:40) Телерепортаж: С.Р.Сурина, Хамитов Н.Х., А.В. Ханов. 2006г. 4.    “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1 (всего 3 части). (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при), хр. 59м.05с. 19.07.2008. Асия Гайнуллина (21:12-24:00). Урал батыр-2008. Часть 1 Стерлитамак.р-н, Юбилейный вечер конкурса. 2008г. На юбилейный вечер, посвященный 10-летию респуб. конкурса юных исполнителей башкирского народного эпоса-кубаира "Урал-батыр", собрались все организаторы, победители - обладатели гран-при и призовых мест на предыдущих состязаниях сказителей-школьников, начиная с 1997 по 2007гг. Автор сценария праздника и видеофильма Сарвар Сурина, реж-постановщик Альмира Куватова, директор праздника Эльвира Имангулова. Дом культуры совхоза "Рощинский" Стерлитамакского р-на Башкортостана, на родине героя Отечественной войны 1812г. Кахым турэ (Касим Мырдашев) #орнамент, #бст, #сарварсурина, <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. 5.     "Ашкадар тандары-2008".  Гала-концерт. Стерлитамак. 2008г. <nowiki>https://youtu.be/tbc3SWZCfjo</nowiki> Гала-концерт Второго республиканского фестиваля башкирских фольклорных коллективов "Ашкадар тандары" (2008) в городе Стерлитамак Республики Башкортостан. Участники - 60 творческих коллективов. Театрализованное представление "В обрядах - тепло семейное". Автор - Асия Гайнуллина, реж. Азат Зиганшин. Гран-при - ф/а "Сэсмэуер" Абзелиловского р-на. Автор телеверсии Сарвар Сурина, реж. Наил Хамитов. 2008г. (Участники: Баязит Гайнуллин – ятаган и озляу  18:20-23:20) . 6.    "Белый войлок"- 2012. "Легенды минских башкир" часть 1 (2), хр. 26 мин. 40 сек. 2012г. <nowiki>https://youtu.be/7GvLI_CKD-0</nowiki>  Участники: Карима Кайдалова (00:45-01:20), (14:50-16:10), 24:30-26:30,  (18:38 – 19:44), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13), Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин... 7.    "Белый войлок"- 2012. Легенды и песни минских башкир. Часть 2(2), хр. 30 мин. БСТ, 2014. <nowiki>https://youtu.be/jvYCO0hVAmE</nowiki>   "Легенды и песни башкир минского рода" - Проект 7-го респ.семинара художников-войлочников, который прошел на турбазе "Сим" (директор Вячеслав Смахтин) Иглинского р-на РБ - Республики Башкортостан. Руководители семинара Карима Кайдалова, Ольга Суткевич. Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Асия Гайнуллина, Фидаил Хабибуллин...  Автор фильма Сарвар Суриной. Реж. Гузель Азаматова, оператор Дан Хамитов, монтажер Денис Молоков. 8.    “Орнамент” Войлочные костюмы для персонажей эпоса “Урал-батыр” в Центре войлока БГПУ им. Акмуллы, 4 передачи по 13 мин. 2010 г. Участники – авторы эскизов к костюмам и валяние: Талгат Масалимов, Карима Кайдалова (руководители семинара), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13). 9.    "Орнамент" Ткацкие станки в клубе села Орловка Архангельского района РБ. Хр. 13 мин. 2013. Сурина С.Р., Р.Р.Разяпов.  (Участники  3-го респ. семинара по ткачеству: Карима Кайдалова (организатор), Ляля Гумерова (из села Абзаново Архангельского р-на), Ольга Суткевич, Фаниса Сайфетдинова, Асия Гайнуллина, Гульнара Тажетдинова, Гузель Шембергер и др.)  <nowiki>https://youtu.be/NaKyqZp0T8g</nowiki> 10.      “Орнамент”.   Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”.  ч.4 (4). 2014г. Костюмы из войлока для дивов, мифических змей, Урала.   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. "Орнамент" Башкирский Войлок. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4) Фильм 4-й. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр", созданные художниками-войлочниками в апреле 2014года в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. Асия Гайнуллина. <nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki>   Сарвар Сурина, 2023. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|7|12|2020}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|7|12|2020}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/539 Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211028174302/http://libmap.bashnl.ru/node/539 |date=2021-10-28 }}{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|92279}}{{V|04|12|2022}} * [https://www.youtube.com/channel/UCOANeHytlI1MFupvFFJRn7g?view_as=subscriber '''Ютуб-канал Сарвар Суриной'''] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Күгәрсен районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]] [[Категория:Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаттары]] li1yyzuf4v9az3vnqzlj9eju2ljldky 1305422 1305421 2026-09-13T03:39:07Z ~2026-49366-21 48913 /* канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “#Хайбулла#Ашкадар тандары#Асия Гайнуллина” #1990-2022гг. */ 1305422 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы |Төп исеме = |Рәсеме = Сурина_Сәрүәр_Рәшит_ҡыҙы.jpg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 8.12.1957 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Һаҙ]] ауылы |Гражданлығы = {{USSR}} {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = тележурналист |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} '''Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы''' (псевдонимы '''Кинйә Мәзит'''; [[8 декабрь]] [[1957 йыл]]) — [[драма (жанр)|драматург]][[журналистика|, журналист]], тәржемәсе, сценарист, балалар [[әҙәбиәт|яҙыусы]]һы, [[шиғриәт|шағир]]. [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]] Яҙыусылар (2000) һәм Журналистар (1982) союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2007). Күгәрсен районының [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]]һы (2001), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтахетдин Аҡмулла]] исемендәге (2007), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге (2012) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов исемендәге (2019) премия]]<nowiki/>лар лауреаты. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы]]ның башҡарма комитетының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы менән бүләкләнгән (2017). == Биографияһы == Сәрүәр Рәшит ҡыҙы Сурина (ҡыҙ фамилияһы ''Искәндәрова'') 1957 йылдың 8 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Һаҙ]] ауылында тыуған. 1975 йылда [[Өфөләге 1-се интернат-мәктәп]]те (хәҙерге [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]]) тамамлай һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә. 1980 йылда Башҡортостан дәүләт радио һәм телевидение комитетында эш башлай. Сәрүәр Суринаның хеҙмәт юлы балалар һәм үҫмерҙәр өсөн телевизион тапшырыуҙар ойоштороуҙан башлана. Йәш быуында илһөйәрлек хисен үҫтереүгә арналған «Йәйғор», «Әкиәт йомғағы», «Күңелле станциялар», «Яҙыусылар — балаларға», «Фронт хаттары», «Туған яҡ биҙәктәре», «Туған моңдар», «Йырлайбыҙ ҙа уйнайбыҙ» кеүек телевизион теҙмәләр халыҡ ижады рухы менән һуғарыла. «Минең әкиәтем», «Тыуған яҡ легендалары», «Тыуған моңдар», «Әкиәт йомғағы» телевизион бәйгеләре тамашасы һөйөүен яулай. Башҡорт халыҡ әкиәттәре, легендалары, йыр тарихтары буйынса әҙерләгән «Ҡаҙҙы кем ашаған?», «Балта һурпаһы», «Аҡыллы ҡыҙ», «Кем көслө?», «Ҡырлай урманында осрашыуҙар», «Батыр ҡуян» һ.б. телеспектаклдәре телевидение фондында һаҡлана. 1992 йылдан «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһының «Хазина» ижади берекмәһе мөхәррире. 2010 йылдан «[[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]» ның комментатор-мөхәррире, 2018 йылға тиклем Башҡортостан юлдаш телевидениеһында өҙлөкһөҙ эшләй һәм [[Хеҙмәт ветераны (исем)|хеҙмәт ветераны]] статусына лайыҡ була. == Ижади эшмәкәрлеге == Сәрүәр Сурина мәктәп йылдарында уҡ шиғыр һәм хикәйәләр яҙа башлай. [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыған осорҙа «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә әүҙем шөғөлләнә. Уның балалар һәм өлкәндәр өсөн пьесаларҙан, сценарийҙарҙан, шиғырҙарҙан, әкиәттәрҙән торған биш китабы донъя күргән, әҙәби әҫәрҙәре ваҡытлы матбуғатта баҫылып тора. Журналист булараҡ, республикабыҙҙың гәзит һәм журналдарында халыҡ ижадына һәм шөғөлдәренә арналған мәҡәләләре, ижади портреттар, очерктар менән даими сығыш яһай. === Тележурналист === Сәрүәр Сурина [[Юлай Ғәйнетдинов]], Әнүәр Нурмөхәмәтов, Әлфиә Асылбаева-Батталова менән бергә [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]ның (БСТ) «Хазина» ижад берекмәһен ойоштороусыларҙың береһе. "Хазина" ижад берекмәһе 1992-2010 йылдарҙа эшләй, меңәрләгән телевизион тапшырыуҙар, фильмдар, репортаждарҙың төп темаһы: башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады, әҙәбиәте, мәҙәниәте, сәнғәте, һөнәрҙәре һәм кәсептәре, йырҙары һәм бейеүҙәре, халыҡ театрҙары һәм йола байрамдары - ошо уникаль хазинаны һаҡлаусы һәм артабан үҫтереүсе шәхестәр. Сәрүәр Сурина "Хазина" беремәһендә эшләү дәүерендә, республиканың барлыҡ район һәм ҡалаларында, Рәсәйҙең милләттәштәребеҙ көн иткән күп төбәктәрендә булып, [[башҡорт]] халҡының күп яҡлы ижад өлгөләрен табыуға, уларҙы киләсәк быуындар өсөн һаҡлауға һәм пропагандалауға тос өлөш индерә. Ул ижад иткән телевизион тапшырыуҙарҙың бер өлөшөн - 800-гә яҡын видеояҙманы Ютуб каналында "Сарвар Сурина" сайтында ҡарарға була. Ул халыҡ ижадының аҫыл үрнәктәрен сағылдырыусы айырым ижадсылар һәм фольлор коллективтары тураһында «Тыуған яҡ байрамдары», «Халыҡ оҫталары», «Туған тел дәрестәре» исемле тапшырыуҙар циклдарын әҙерләй. Уларҙа ижадсының тормошҡа киң һәм заманса ҡарашы, туған телгә, халҡыбыҙҙың тарихына, мәҙәниәтенә, ауыҙ-тел ижадына һәм әҙәбиәтенә ихтирамлы һәм һаҡсыл тойғолары сағыла. Бер үк ваҡытта был тапшырыуҙарҙа журналистың йор тасуирлы теле, бай лексикаһы ярылып ята. «Уҙаман», «Заң», «Шәхес» тигән баш аҫтында С. Р. Сурина үҙенең авторлыҡ программаларын эфирға сығара. Тапшырыуҙарҙа башҡорт халҡының арҙаҡлы ул-ҡыҙҙарының эшмәкәрлеге, уларҙың ғибрәтле-фәһемле яҙмыштары, оло ваҡиғалар шаңдауы һәм бөгөнгө заман проблемалары күрһәтелә. Был рубрикалар аҫтында [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Жәлил Кейекбаев]], [[Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы|Рамаҙан Өмөтбаев]], [[Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы|Зәйнәб Биишева]], [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы|Фатима Мостафина]], [[Салауат Дәүләтбаев]], [[Земфира Сәхипова]], [[Камил Әхиәров]], [[Суфиян Поварисов]], [[Хәлимә Ҡорбанаева]], [[Әкрәм Бейешев]], [[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы|Рим Йәнғужин]], [[Сәлимә Түлебаева]], [[Фуат Биишев]], [[Ғөбәйҙулла Илишев]], [[Псәнчин Вәли Шәғәли улы|Вәли Псәнчин]], [[Флүрә Аҙнабаева]], [[Ғайса Хөсәйенов]], [[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Нәжибә Мәҡсүтова]], [[Азат Айытҡолов]], Хәнифә Әбүбәкерова, Миҙхәт Байрамғолов, Вәсилә Садиҡова, Әсмә Усманова, Дамир Вәлиев һәм башҡалар хаҡында телевизион портреттар әҙерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты БРГИ-1 (2018) * «Ал да нур сәс халҡыңа» — Бөтөн донъя башҡорттары башҡарма комитеты миҙалы (2017) * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2013) * Рәсәй Федерацияһы Журналистар Союзы Почёт грамотаһы (2011) * [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (2007)<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}</ref> * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф алдынғыһы (2007) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) * Күгәрсен районының [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]]һы лауреаты (2001) === Шағир, яҙыусы һәм драматург === {{Hider|title = ''Башҡала театрҙарында:''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Алтын балта» (Йәш тамашасы театры, 1992, режиссеры Йәмилә Әбсәләмова), * «Заятүләк менән Һыуһылыу» (Башакадемтеатр, 1999, режиссеры Раушания Назарова), * «Янһарының тылсымлы санаһы»(Ҡурсаҡ театры, 2001, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Ҡаҙ батшаһы» (Ҡурсаҡ театры, 2003, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Аҫыл йөрәк» (Башакадемтеатр, 2003, режиссеры Рөстәм Хәкимов), * «Һыуһылыу әкиәте» (Милли йәштәр театры, 2005, режиссеры Илнур Муллабаев). * «Эҫе ҡар», Динис Бүләков повесы буйынса (Сибай «Сулпан» балалар театры, 2001, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Тылсымлы сана» (Сибай башҡорт драма театры, 2016). * «Урал легендалары. Торатау менән Ағиҙелһылыу», мюзикл (Стәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһе, 2019, режиссеры Лира Фәйзуллина). * «Ҡанифа юлы» (Сибай, «Сулпан» балалар театры, 2019, режиссеры Зиннур Сөләймәнов). * «Донъя бабай» (Сибай, «Сулпан» балалар театры, 2020, режиссеры Рөстәм Хәкимов). * «Абау, яусы килә!» (Салауат башҡорт драма театры, 2020, режиссеры Зиннур Сөләймәнов). * «Мамытбатыр менән Дәлеү Ғәйшә», Ҡашҡар ауылы тарихы (Сибай филармонияһы, 2021, режиссеры Сулпан Асҡарова); }} === Халыҡ театрҙары сәхнәһендә === {{Hider|title = {алыҡ театры сәхнәһендә|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Алтын балта» (Учалы районы Ҡорама өлгөлө балалар театры, 2000, режиссеры Ғаяз Ибраһимов). * «Тылсымлы хыял» (Дүртөйлө халыҡ театры, 2005), * «Аласабыр менеп кил, йәнем!» (Сәйетбаба халыҡ театры, 2005, режиссеры Зәйтүнә Зәйнышева), * «Сыңрау торна ҡаурыйы» (Ғафури халыҡ театры, 2005, режиссеры Кәримә Кайдалова), * «Гөлбәзир» (Балтас халыҡ театры, 2006, режиссеры Байрас Ибраһимов). * «Аҫыл йөрәк» (Ейәнсура өлгөлө балалар театры, 2016, режиссеры …). }} === Тәржемәсе === {{Hider|title = ''Сәрүәр Сурина тәржемәһендә классик драматургия әҫәрҙәре сәхнәлештерелә:''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * А.Островский («Глумов хатаһы йәки Дүрт аяҡлы аттың һөрөнгәне», 1998), * В.Шекспир («Лир король» , 2001), * К.Гольдони («Ике байға бер шомбай», 2002), * Ф.Бүләков («Саҡ-Суҡ ҡиссаһы» 2005; «Эх, күгәрсенкәйҙәрем!», 2008), * Н .Абдыкадыров («Сыңғыҙхандың һуңғы төйәге», 2005; «Тылсымлы сәңгелдәк», 2006). * Назим Хикмәт («Йүләркәй», 2009), * Владимир Ольшанский («Ун өсөнсө йондоҙ», 2011), * Вл. Гуркин («Саня, Ваня һәм дә Римас», 2010). Сәрүәр Сурина театр терминдарының башҡорт теленә ярашлы ҡулланышын эҙләй. Актёрлыҡ оҫталығы хаҡында «Ғәмәл» әсбабын (Таңсулпан Бабичева, 2000) тәржемә итә һәм русса-башҡортса сәхнә терминдары һүҙлеген төҙөй. Башҡорт академия драма театрының 85 йыллыҡ тарихын сағылдырған «Театр юлы» китабын (Суфия Күсемова, 2005) тәржемә итә. Башҡорт академия драма театрының 100 йыллығына ҡарата «Башҡорт театры» (Айһылыу Сәғитова, Гөлсәсәк Саламатова, 2019) китабын руссанан башҡортсаға тәржемә итә. Башҡортостан театр белгестәре Айһылыу Сәғитова, Һөйөндөк Сәйетов, Рида Буранова, Ирина Шәмсетдинова, Элвира Дәүләтбирҙина, Әлиә Мәмбәтова, Элвира Әбдрәҡиповаларҙың башҡорт театры тарихы, билдәле режиссерҙары һәм актерҙары хаҡында яҙмаларынан тупланған баҫма 2020 йылда «Рәсәйҙә иң яҡшы театр тураһында китап» исеменә лайыҡ була. }} === Сценарист === {{Hider|title = ''Байрамдар, юбилейҙар сцерарийҙары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = ;Республика мәҙәни-фольклор байрамдары: * «Салауат йыйыны» («Салауаттың үлемһеҙлеге», 2004, Салауат районы, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Салауат йыйыны» («Ҡот тәңкәһе беҙҙә, Салауат!», 2005, Салауат районы, режиссёры Альмира Ҡыуатова); * «Салауат йыйыны» («Салауат доғаһы», 2008, Салауат ҡалаһы, режиссёры Азат Йыһаншин); * «Салауат йыйыны» («Батыр тыуған көн», 2009, Өфө ҡалаһы, режиссёры Рөстәм Хәкимов); * "Аҡмулланың аҡ юлдары" ("Светлые дороги Акмуллы") - мәғрифәтсенең тыуыуына 175 йыл, режиссеры Кәримә Кайдалова (2006); * «Сәйетбаба башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәген асыу һәм Шәжәрә байрамы», режиссеры Кәримә Кайдалова (2004); * «Ғафури ҡойоһо» («Мәжит Ғафуриҙең тыуыуына 125 йыл», режиссеры Кәримә Кайдалова, 2006); * "Сәләмәт бул, Сәйетбаба!" - "Шэжэрэ села Саитбаба" - 300 йыллығы, режиссеры Кәримә Кайдалова, 2004); * «Ғафури ҡойоһо» («Мәжит Ғафуриҙең тыуыуына 125 йыл», 2006, режиссеры Кәримә Кайдалова); * «Йәш тауыштар» (әҙәби китап фестивале, 2006, 2007); ;Оло шәхестәрҙең юбилей һәм хәтер кисәләре: * «[[Динис Бүләков]]» («Хәтер кисәһе», 2001, режиссеры Азат Нәҙерғолов); * «Мостай Кәрим, 80 йәш» («Шағир инанған тик мәңгелеккә», 2004, режиссеры Азат Нәҙерғолов); * «Мәжит Ғафури, тыуыуына 125 йыл» («Сыңрау торна ҡаурыйы», 2006, режиссеры Кәримә Кайдалова); * «[[Зәйнәб Биишева|Зәйнәб Биишева,]] тыуыуына 100 йыл» («Йырҙарға тиң ил ҡыҙы», 2008, режиссеры Салауат Итбаев); * «Зәйнәб Биишева, тыуыуына 100 йыл» («Бейеш быуаты», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «[[Арыҫлан Мөбәрәков|Арыҫлан Мөбәрәков,]] тыуыуына 100 йыл» («Башҡорт сәхнәһе арыҫланы», 2008, режиссеры Гөлли Мөбәрәкова); * «[[Ишмулла Дилмөхәмәтов|Ишмулла Дилмөхәмәтов,]] тыуыуына 90 йыл» («Яңғырасы. йырым!», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Мостай Кәрим, тыуыуына 85 йыл» («Әйләнә донъя күсәре», 2009, режиссеры Таңсулпан Бабичева); * «Рәйес Низаметдинов, 50 йәшенә ижад кисәһе» («Ирәмәл бүләге», 2015, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Артур Туҡтағолов, 50 йәшенә ижад кисәһе» («Һаҡмар моңо», 2016); * «Роберт Заһретдинов, тыуыуына 80 йыл» («Сың», 2016, режиссеры Айһылыу Заһретдинова); * «Рәүеф Ғәзиз улы Кәримов» СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры, Салауат Юлаев ордены кавалеры, физкультура уҡытыусыһы, 60 йәшенә юбилей кисәһе («Атай ҙа булдың һин беҙгә», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «1-се мәктәп-интернат», 60 йыллығы тантанаһы («Интернатым — пар ҡанатым», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Ауаз» (Илеш районында көнбайыш, төньяҡ төбәктәрҙәге башҡорт фольклор коллективтары фестивале, 2014); * «Уйын» (Ҡырмыҫҡалы районында башҡорт милли уйындарының республика байрамы, 2016, режиссеры Рәйес Низаметдинов); * «Сәсән» (Өфөнөң Киров районы йәштәре кисәһе, 2016); * «Ғаилә ҡото» (Өлгөлө Башҡорт ғаиләләре йыйыны, башҡорт ғаиләһе көнө — 1 март, 2017, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Хәйбулла яғы батырҙары» (100-летие Республики Башкортостан — Историко-культурный марафон — Хайбуллинский район), 2018); * «Рәми Ғарипов», тыуыуына 90 йыл («Уҡ осошо — шағир ғүмере», БРГИ-1 театр студияһы, 2022, режиссеры Алмира Ҡыуатова); }} === Башҡортостан телевидениеһы фондында һаҡланған фильмдар=== {{Hider|title = ''Сценарийҙар исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Халҡым өмөттәрен һаҡлаған йорт» - «Дом, где хранятся надежды моего народа» (1994, хр. 1 сәғәт ) видеояҙмаһы Башҡортостан телевидениеһының алтын фондына ингән. 1-се мәктәп-интернаттың тарихы, уҡытыусылары һәм уҡыусылары тураһында С.Р.Сурина өс тиҫтәнән ашыу репортаждар, очерктар, фильмдар әҙерләй. * [[Миәкә районы|«Толпар атым — уң ҡанатым» (1986) һәм «Яугир ат Керчь» (2000) телеҡиссалары - Миәкә районы]]ндағы «Большевик» колхозының ([[Илсеғол (Миәкә районы)|Илсеғол]] ауылы) 112-се [[Башҡорт атлы дивизияһы]] составында Дондан Эльбаға тиклем һуғыш юлы үтеп, Башҡортостанға кире әйләнеп ҡайтҡан «Керчь» ҡушаматлы ат тураһында ; * «Пеликандарҙың төньяҡ баш ҡалаһы Берҡаҙан» (2000) экологик фильмы - [[Дәүләкән районы]]ндағы ҡасандыр берғаҙандар (пеликандар) төйәк иткән «Берҡаҙан» һаҙлығы яҙмышына арнала; * "Ырғыҙ ҡыҙы" - "Дочь Иргиза" - Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина тураһында (2001); * "Илдә ҡалды яҡтыһы" - "Свет на земле" - Зәйнәб Биишева яҙмышы хаҡында (2001); * «Миәкә йәйғоро — аҫалы балаҫ» (2001) этнографик фильмы - Миәкә районы туҡыу-һуғыу һөнәре оҫталары хаҡында; * «Башҡортостан аҫалары» телерепортаждары (2014, 2016) - балаҫ һуғыусыларҙың республика фестивалдәре Әлшәй районында; * «Уралдың тамбурлы сигеү оҫталары» (2005) телевизион фильмдары төньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ башҡорт төбәге хазинаһы; * «Аҡмулланың аҡ көндәре» - Миәкә районында мәғрифәтсе-шағир Аҡмулла көндәре (2006, 2008); * «Башҡорт һүҙлеген төҙөүселәр»(2000) - тел ғалимы, тарих фәндәре кандидаты Әкрәм Бейеш етәкселегендә БР-ның Тарих, Тел, Әҙәбиәт институты хеҙмәткәрҙәре төркөмө; * [[Урал батыр эпосы|«Урал батыр» эпосын]] яттан һөйләүсе мәктәп уҡыусыларының республика бәйгеләре хаҡында (1998-2018йй., 40-тан ашыу тапшырыу), * «Донъяның аҡ кейеҙе» - башҡорт кейеҙен баҫыусыларҙың Әбйәлил районындағы семинарҙары, 30-лап тапшырыу (2000—2010); * «Тамға» республика байрамы" - башҡорт художестволы кейеҙ картина оҫталары ижады (2001-2016 йй.), * «Мәңгелек наҙ — башҡорт шәле» - дебет шәл бәйләүсе оҫталарҙың республика фестивалдәре, 10 тапшырыу, 2005, 2009); * «Йыһан көмбәҙе — башҡорт тирмәһе» - "Салауат йыйыны"нда республика тирмәләр бәйгеһе, 6 тапшырыу (2006—2010); * «Башҡорт китабы — Ҡояштан үрнәк» - Башҡорт китап нәшриәте бүлектәре, мөхәррирҙәре, нәшриәттең 90 йыллығы — (2009); * «Китабеннас» - «Инеш», «Башинформ», «Ғилем» нәшриәттәре эше, боронғо ҡулъяҙмалар яҙмышы, 15 тапшырыу (1999—2003); * «Алтын тирмә яҡтыһы» (Свет «Золотой юрты» - Башҡортостандағы 120 халыҡ театрының ижады, 30 тапшырыу, (1998—2009); * «Алтын һуҡмаҡ» - Башҡортостан мәғрифәтселәре мираҫы хаҡында телеочерктар (2009, 2010); * «Шағирҙың күңел баҡсаһы» - "Цветущий сад души поэта" - башҡорт шағиры [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Шәйехзада Бабич]] хаҡында телеспектаклдәр (2006); * «Кинйә абыҙ васыяты» - «Завещание Кинзи-абыза» - башҡорт батыры Кинйә Арсланов хаҡында телефильм (2007); * «Бейеш быуаты» - «Век Бииша» - Зәйнәб Биишева ижады тураһында телефильмдар (2007); * «Туған тел тылсымы» - «Волшебство родного слога» - Фуат Биишев тураһында (2010); * башҡорт фольклор ансамблдәренең бөтә Рәсәй фестивалдәренән репортаждар теҙмәһе — «Ашҡаҙар таңдары» (2006, 2008, 2011); * «Бер ауылдың тарихы» - "История одного села" - телевизион рубрикаһында (2010-2012) Сурина республиканың көнбайыш төбәгендәге башҡорт ауылдары халҡы һәм уларҙың тарихи хәтере һаман да саф, төплө булып, башҡорт тамырҙарын онотмауы хаҡында утыҙҙан ашыу тапшырыуҙар теҙмәһе әҙерләй. 18-се быуатта Башҡортостанға припущенник булып күсеп килергә мәжбүр булған сарайлы-мең ырыуы башҡортары Миәкә районының Шатмантамаҡ, Елдәр, Сатый, Баязит, Кәркәле, Ҡасыған ауылдарына нигеҙ һалған, шулай уҡ Бишбүләк районы Айыт, Елбулаҡтамаҡ, Мораҙым, Дүсән, Исекәй, Ҡасҡын ауылдары тарихы буйынса тапшырыуҙар әҙерләй. Балтас районы Сәйтәк, Ҡарыш, Иҫке Балтас, Маты, Тушҡыр ауылдары тарихы яҡтыртыла, «Они видели Победу» телеҡиссалары әҙерләнә (2010—2012 йй.); * 2011—2016 йылдарҙа «Орнамент» телепроекты аша халыҡ һөнәрмәндәре, йолалары, фольклор йыйындары, шәжәрәселәр һәм шәжәрә байрамдары, һәләтле ижади төркөмдәр тураһында йөҙ илле фильм һәм махсус репортаждар аҙна һайын эфирға сыға. Ошо ысынбарлыҡ-рухиәт бәйләнешен сағылдырған телевизион ҡиссалар тамашасыларҙың оло ҡыҙыҡһыныуын уята. Башҡорт халҡының бай рухи мәҙәниәтен төрлө яҡлы итеп күрһәтеүе менән киләсәк быуындар өсөн оло әһәмиәткә эйә. <!-- Был уникаль йылъяҙмаларҙы Интернетта Ютуб сайтында «Школа-интернат-1» йәки «БРГИ-1» плейслисты аша эҙләп табырға мөмкин. Плейлистарға һылтанма эшләргә кәрәк. Энциклопедияла бындай һөйләм яҙылмай.--> }} == Баҫылған китаптар == * "Кем кеҫәлде тәмлерәк бешерә?" Балалар өсөн әкиәттәр йыйынтығы. — Өфө: Китап, 1994. — 26 бит. * «Сыйырсыҡ тәсбихе». Балалар өсөн пьесалар, шиғырҙар, әкиәттәр йыйынтығы. — Өфө: Китап, 2001. — 176 бит. * «Аҫыл йөрәк». Пьесалар, сценарийҙар. — Өфө: Китап, 2007. — 480 бит. * «Талисман счастья» — «Ҡот тәңкәһе». Пьесы, драматические композиции, сценарии литературных вечеров и фольклорных праздников. Уфа, «Китап», 2009, - 450 с. * «Волшебный узелок» — «Тылсымлы төйөнсөк». Стихи для детей. Уфа, "Китап", 2024 г. 165с. * «Моң көмбәҙе» — «Купола мелодий». Сборник сценариев для республиканских народных праздников. «Самрау». Уфа, 2017, 240с. * «Биҙәктәрҙе кем яһаған?». Әкиәттәр. Китап. Өфө, 2018, 75 б. — «Кто создал узоры?». Сказки. Уфа, 2018, 75с. * «Хоҙайҙан маҡтау» — «Хвала от Бога». Очерки, рассказы, сценарии фильмов о мастерах народных промыслов. Уфа, 2018, 210с. * === Сәрүәр Сурина төҙөгән һәм ойошторған китап баҫмалары: === {{Hider|title = ''Баҫмалар исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Ырғыҙ ҡыҙы». Мәғариф министры Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина (1913—1998) тураһында иҫтәлектәр (42 авторҙан интервью), фотографиялар. Өфө, «Педкнига», 2013 й.2, 263 б. * «Первый Президент Республики Башкортостан Муртаза Губайдуллович Рахимов. Библиографический указатель.» Уфа, 2014, 170 с. Сост. С. Р. Бишева и С. Р. Сурина. * «Жизнь вопреки». "Элиза Мугафаровна Ахмерова. Воспоминания, фотовкладыши. Уфа, «Педкнига», 2014 г., 226 с. * «Иҫтә, һаман да иҫтә Оло Эйек буйҙары». Роза Арғынбаева иҫтәлектәре, документаль фотолар. Өфө, «Педкнига». 2017 й. * «Бөрйән йөрәге». Детдом яҙмалары. Беренсе китап. Керамика рәссамы, скульптор Фәүзиә Усманова (1942) яҙмышнамә. Өфө, «Самрау», 2015, 156 б. * «Бөрйән йөрәге» «Киске Өфө» һабаҡтары. Гәзит мәҡәләләре, фотографиялар. Өфө, «Самрау», 2015, 220 б. * «Тайсын хикмәттәре». Рәмилә Тайсынова (1962) йыйған һәм башҡортсаға тәржемә иткән ғибрәтле хикәйәттәр, көләмәстәр йыйынтығы. Өфө. «Самрау», 2018 й., 260 б. * «Северное сияние». Ветеран труда Аниса Иншакова. Рассказы о вахтовиках на Севере. Уфа, «Самрау», 2017. 240 с. * «Йырлы йөрәк». Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Шәрип Фатихов (1926—2018). Шиғырҙар, иҫтәлектәр, фотолар.Өфө, «Самрау», 2018, 232 б. * «Колосья моего поля». Салихьян Шарипов. "Стихи и авторские фотографии. Уфа, «Инеш», 2018, 150 с. * «Хәтер ҡуҙҙары». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 1-се китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Педкнига», 2017 й., 230 б. * «Юлдашым — оло юл башым». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 2-се китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Самрау», 2018 й., 260 б. * «Йәшәү ҡәҙере». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 3-сө китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Самрау», 2019 й., 232 б. * «Рәмил Мәжитов хаҡында һүҙ». Хәтернамә. Иҫтәлектәр, шиғырҙар, фотолар, мәҡәләләр. Өфө, «Инеш» 2021 й., 294 б. * «Яугирҙың ҡуйын дәфтәре». Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Зәйнулла Сәлимов. Шиғырҙар, мәҡәләләр. Өфө, «Самрау», 2022 й, 172 б. * «Һөйөү вәғәҙәһе», Юрик Салдыев, Ҡәнифә Салдыева. Шиғырҙар, иҫтәлектәр. Өфө, «Самрау», 2022 й., 202 б. }} == Телефильмдәрҙең видеояҙмалары == * .[http://www.youtube.com/watch?v=Zjq8E0zHSug «Берҡаҙан» һаҙлығы] (Асылыкүл, Дәүләкән, реж.Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр.22 мин., 2000). * [http://shubino-video.narod.ru/news/bashkirskij_film_tolpar_atym_un_kanatym_smotret_onlajn/2015-01-29-642 «Толпар атым — уң ҡанатым»] (Керчь, Миәкә, реж.Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр. 20 мин., 2001). * [http://www.youtube.com/watch?v=enEQI-nFKDg «Миәкә йәйғоро — аҫалы балаҫ»] (Мастерицы тканых паласов, реж. Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр. 32 мин., 2001). * "Тамбур ҡайыуы" - ""Вышитая песня" (Тамбурное шитье башкир на северо-востоке, реж.Наиль Хамитов, хр.26 мин., 2003). * [http://www.youtube.com/watch?v=GeQA2v9nJJk «Тамға» кейеҙ байрамы] (Семинар мастеров башкирского войлока, Абзелил, реж. Наиль Хамитов, БСТ, хр. 1 ч., 2008). * [http://www.youtube.com/watch?v=ZA0Fvgf3MGE «Башҡорт шәле»] (Мастера башкирской шали, фестивали, Уфа, реж. Наиль Хамитов, БСТ, хр. 1 час, 2010). * "Кинйә абыҙ васыяты" <nowiki>https://youtu.be/MDvjS4igSF4</nowiki> (Кинйә Арыҫланов. реж.Әнүәр Нурмөхәмәтов, БСТ, хр. 1 час. 2008). * "Билән йыйыны" (Өфө йылғаһы буйы башҡорттары, 2014 - 2 бүлектә, 2016 - 2 бүлектә, 2018 - "Орнамент" циклында. Реж.Н.Хамитов). * «Все будет хорошо» (Флорида Хусаиновна Кудашева. Цикл «Автограф» БСТ, хр. 26 мин. 2017). * «Добро возвращается» (Лиза Киямовна Агадуллина, цикл «Автограф» БСТ, хр. 26 мин. 2021). == Гәзит һәм журналдарҙағы мәҡәләләре == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * '''"Ағиҙел", "Шоңҡар" журналы:''' * «Илаһи ихласлыҡ» (Зәйнәб Биишева — тыуыуына 115 йыл). «Ағиҙел», 2023, № 1, 58-70-се биттәр. * «Сабата, бишмәт, тупый, ҡалпаҡ, сеңләү…» (Сания Усманова, Балаҡатай), «Шоңҡар», 2017, № 10, 22-27-се биттәр, фото. * «Башҡорт аҫалы балаҫы» (төрҙәре, фестиваль). «Шоңҡар», 2018, № 1, 43-47-се биттәр, фото. * «Аҡ кейеҙем аҡ бәхеттәр юрай…». «Шоңҡар», 2018, № 7, 43-49-сы биттәр, фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Шоңҡар», 2018, № 4, 39-51-се биттәр, фото. *'''«Башҡортостан ҡыҙы» журналы:''' * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 7, 318-19-сы биттәр (1-се бүлек), фото. * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 8, 326-27-се биттәр (2-се бүлек), фото. * «Аҫалы балаҫ — донъя йәме». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 9, 26-27-се биттәр (3-сө бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 10, 30-31-се биттәр (1-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 11, 22-23-сө биттәр (2-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 12, 28-29-сы биттәр (3-сө бүлек), фото. * «Һуҡма шәл». «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 1, 28-29-сы биттәр (4-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 2, 28-30-сы биттәр (5-се бүлек), фото. * «Түңгәүер моңо» (Фәриҙә Күҙәшева, Баймаҡ, Әбделкәрим). «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 6, 28-29-сы биттәр, фото. * «Туҡ тулҡына йөрәктәрҙә» (Гөлназ Гәрәева, Ырымбур өлк., Иҫке Юлдаш а.). «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 7, 12-13-сө биттәр, фото. * «Ауыл ҡото — Мөслимә» (Мәсәлимова, Әбйәлил)."Башҡортостан ҡыҙы", 2019, № 8, 12-13-сө биттәр, фото. * '''«Ватандаш» журналы:''' * «Ҡобайырға тереһыу бөркөп…» («Урал батыр» эпосын башҡарыусылар конкурсы тарихы) «Ватандаш», 2017, № 6, 142-154-се биттәр. * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Ватандаш», 2017, № 8, 162-168-се биттәр, фото. * «Илгә иман саҡырыусылар ҡоро» (Сибайҙағы мөнәжәтселәр бәйгеһе). «Ватандаш», 2017, № 12, 163-173-сө биттәр. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә» (эссе). «Ватандаш», 2018, № 4, 164-178-се биттәр, фото. * «Хранительницы народного искусства» (тамбур). «Ватандаш», 2018, № 7, стр.187-198 (перевод на англ.яз. Ф.Юнусовой), фото. * «Аҡ кейеҙем…» (Башҡорт халыҡ кәсебен тергеҙеү) «Ватандаш», 2018, № 9, 182-195-се биттәр, фото. * «Ғүмер — иртәнге төш» (Фәүзиә Усманова). «Ватандаш», № 1, 119-139-сы биттәр, фото. * «Бөрйән йөрәге» (Фәүзиә Усманова), «Ватандаш» журналы, 2019, № 2., фото. * «Парень с берегов Сакмары» (Артур Шайхитдинович Сурин). «Ватандаш», 2019, № 4, стр.200-2004. (псевдоним Кинзя Мазитов). * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Асма Маулембирдеевна Усманова, Хәйбулла). «Ватандаш», 2019, № 5, стр.59-79. * «Толпар атым — уң ҡанатым» (Керчь тигән ат тарихы, Миәкә). «Ватандаш», 2020, № 5. * '''"Башҡортостан" , «Республика Башкортостан», «Вечерняя Уфа» гәзитендә:''' * «Телесоратник культпроектов» (Айгуль Багамановна Усманова). «Республика Башкортостан», 23 сентября 2021г., № 110, стр.5. * «Щедрая яблоня Элизы Мугафаровны» (Элиза Ахмерова). «Вечерняя Уфа», 21 февраля 2020г., № 12, стр.18. * "Батырҙың таш ҡоймаһы" (Советтар Союзы Геройы Ахмәтғәлин, Учалы). "Башҡортостан" гәзите, 2020, 9 май. * '''Киске Өфө" гәзитендә:''' * [http://bashgazet.ru/obshestvo/11727-vzm-shle.html «Вәзәм шәле».]"Киске Өфө", 2016. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308235916/http://bashgazet.ru/obshestvo/11727-vzm-shle.html |date=2016-03-08 }} *"Халыҡ ижадын өйрәнеүсе һәм яратыусы" С.Сурина менән М.Хабилова әңгәмәһе. "Диалог" рубрикаһы. 2018, №7, 11-12-се б. * «Урал батыр бөрккән тереһыуға…» (Респ. конкурсына 20 йыл). «Киске Өфө», 2018, № 27, 11-се бит. * «Моңло ла һуң башҡорт доғаһы!» (Төбәк-ара 6-сы Мөнәжәтселәр конкурсы, Сибай). «Киске Өфө», 2018, № 42, 12-13-сө биттәр. * «Ҡышбабай таяғы» (яңы йыл тамашаһы өсөн пьеса). «Киске Өфө», 2018, № 48, 10-11-се биттәр. * "Туған тел тылсымы" (Фуат Биишев тураһында). "Киске Өфө", * «Фатима инәй». [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] гәзите, 2019, № 2 (836), 12-18 ғинуар. * «Бөрйән йөрәге. Фәүзиә апай китап яҙҙы». «Киске Өфө», 2019, №13, 12-се бит. * «Илаһи ихласлыҡ» (Зәйнәб Биишева) «Киске Өфө», 2019, № 17, 11-12-се биттәр. * «Быуат аръяғынан сәләм, йәки Круковский бөгөн кемде һайлар ине»."Киске Өфө", 2019, № 21, 11-12-се биттәр. * «Гәләбәштә…» (башҡорт милли кейемен тергеҙеүселәр фестивале, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2019, № 26, 12-13-сө биттәр. * «Көмөш күлдәр илендә» (Силәбе өлкәһе башҡорттары). «Киске Өфө», 2019, № 39, 12-15-се биттәр. * «Халҡыбыҙ әмәле — үҙ еребеҙ үләне». (Бөйҙә ауылында ағинәйҙәр йыйыны, Учалы). «Киске Өфө», № 40, 11-12-се биттәр. * «Иҙелбашы — аҡ ниәттәр башы» (Белорет районы ағинәйҙәре йыйыны). «Киске Өфө», 2019, № 41, 11-12-се биттәр. * «Күперҙәр һәм ҡапҡалар». (М.Кәрим «Оҙон-оҙаҡ баласаҡ» спектакленә рецензия, МЙТ). «Киске Өфө», 2019, № 41, 11-12-се биттәр. * «Те яҡҡамы, бы яҡҡамы?» (М.Кәрим тураһында иҫтәлектәр). «Киске Өфө», 2019, № 42, 11-12-се биттәр. * «Ейәнсураның Аҡьегете менән Аҡйондоҙо кем?» (Башҡорт гимназияһы). «Киске Өфө», 2019, № 43, 12-се бит. * «Тамсыларҙа диңгеҙ сағыла». (Диалог: БРГИ-1 75 йыллығы уңайынан)."Киске Өфө", 2019, № 46, 11-12-се биттәр. * «Күкрәүҙәрен тойоп замандың. Башҡорт театры тарихынан» (А.Сәғитова мәҡәләһенән тәржемә). «Киске Өфө», 2019, № 47, 12-се б. * «Һин янмаһаң, мин янмаһам». (Рәйес Түләк т-да Әмир Әминев)."Киске Өфө", 2019, № 49, 11-се бит. * «Башҡорт шәле» (Төрҙәре, халыҡ клубтары). «Киске Өфө», 2019, № 50, 12-се бит. * «Аңлы ғүмер артынан» (Гусевка, Ишкилде ауылы, Әбйәлил). «Киске Өфө», 2019, № 50, 13-сө бит. * «Ҡиссаи-Түләк» (шағир Рәйес Түләк). «Киске Өфө», 2019, № 51, 10-11-се биттәр. * «Бер күрешеү — бер ғүмер» (Мерәҫ ауылы ағинәйҙәре, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2020, № 1, 11-се бит. * «Түңгәүер хәситәһе» (Хафиза Амантаева, Йылайыр). «Киске Өфө», 2020, № 1, 16-сы бит. * «Башҡортостан — гөлбостан, тип йырларға...». (БАДТ, Ҡадир Даян пьесаһы б-са спект. рецензия). «Киске Өфө», 2020, № 7, 13-сө бит. * «Өс тағанға таян» (рәссам-дизайнер Роза Рафиҡ ҡыҙы Юлдашбаева). «Киске Өфө», 2020, № 11, 8-9-сы биттәр. * «Күҙгә күренмәгән һалдат» (Башдрамтеатр спектакленә рецензия). «Киске Өфө», 2020, № 11, 11-се бит. * «Булыр илдең балалары Рәми мәктәбендә». (Шағир ис.премия тапшырыу. Кинйә Мәзит). «Киске Өфө», 2020, № 11, 14-се бит. * Баймаҡ, Иҫке Сибайҙа осрашыу. «Киске Өфө», 2020, № 15, 11-12-се биттәр. * «Булдыҡлы, егәрленең фекере киң, теле лә бай» (Сания Усманова, Балаҡатай). «Киске Өфө», 2020, № 27, 11-12-се биттәр. * «Бөрйән сергетышы». (Монасип, Собханғол, Кейекбай ауылдары). «Киске Өфө», 2020, № 29, 11-12-се биттәр. * «Беҙҙең мәҙәниәт министры» (Әминә Ивнәй ҡыҙы Шафиҡова). «Киске Өфө», 2020, № 33, 8-10-сы биттәр. * «Сәсән ташы» («Урал батыр» ҡобайырын яҙып алыуға 110 йыл). «Киске Өфө», 2020, № 33, 11-се бит. * «Вәзәм сәкәне» "(Артур Сурин исеменәдге кубок турниры, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 4, 11-се бит. * «Бәндәбикә рухташтары» (Күгәрсен, Мәҡсүт ағинәйҙәре). «Киске Өфө», 2020, № 6, 11-се бит. * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Әсмә Усманова, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 13, 12-се бит (1-се бүлек). * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Әсмә Усманова, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 14, 11-се бит (2-се бүлек). * «Салы ҡошо һағындырғайны» (Р. Н. Гунтекин «Салы ҡошо», спект. рецензия, Кинйә Мәзит, МЙТ). «Киске Өфө», 2020, №13,13-сө бит. * «Яугир ат кәрәк!» (Керчҡа һәйкәл. Миәкә)."Киске Өфө", 2020, № 16, 11-се бит. * «Квантун һалдатын йәлләгән башҡорт егете» (Салихйән Дәүләтбирҙин, Бөрйән). «Киске Өфө», 2020, № 18, 11-12-се биттәр. * «Селтәр» саң ҡаға. (Диалог: Милли кейем. Әлфиә Әхтәриева, Фатима Хәйретдинова). «Киске Өфө», 2020, № 21, 11-12-се биттәр. * «Шәүрә Мортазина. Легендар атаһының лайыҡлы ҡыҙы». (Айһылыу Сәғитова мәҡ-нән тәржемә). «Киске Өфө», 2020, № 26, 12-се бит. * "Туризм беҙгә төҫмө?" (Диалог: Салауат Тагирович Нафиков, РБ Туризм, министр). "Киске Өфө", 2020, № ..., 11-12-се бит. * «Кем ҡайыған үрәнәген…» («Тамбур», «Ете елән», «Ханымдар», Роза Юлдашбаева, Балаҡатай). 2020, «Киске Өфө», № 40, 11-се бит. * «Башҡорт кейеме — иң йөкмәткелеһе» (Диалог. Юлай Ғәлиуллин, Сәлимә Усманова). «Киске Өфө», 2020, № 42, 11-12-се биттәр. * «Ҡиссалар һәм доғалар юлы» (Хөрмәтулла Үтәшев китабы). «Киске Өфө», 2021, № 11, 14-се бит. * «Беҙ ағартмаһаҡ, кем ағартыр донъяны?» (Икенсе Этҡол, Ниғәмәт ауылы, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 12, 11-12--се бит. * «Уратауға ҡот ҡайтарыр Салауат» (Салауат Щербаков т-да Г.Батталова фильмына рецензия). «Киске Өфө», 2021, № 13, 11-се бит. * «Бер һапҡа һапланып» (Балан байрамы, Стәрлетамаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 13, 12--се бит., * «Димсе диңгеҙ кистерә». (Сәрүәр Сурина «Абау, димсе килә!» спект. рецензия, Динә Бәширова). «Киске Өфө», 2021, № 13, 14-се бит. * «Кемдәр генә ғашиҡ, ай, булмаған!». (Визажист Элеонора Ғәлләмова). «Киске Өфө», 2021, № 16, 11-се бит., * «Аптыранығыҙмы? Аптыраманыҡ!» (Ишмырҙа-Юкәләр ағинәйҙәре, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 16, 11-12--се бит., * "Боронғо Атайсалдың бөгөнгө заңы" "(Иҫке Сибайҙа осрашыу. Баймаҡ)."Киске Өфө", 2021, № 17, 11-12--се бит. * «Көйөргәҙелә бер ғүмер» (Ағинәйҙәрҙең йола байрамы, Ермолаевка). «Киске Өфө», 2021, № 30, 11-12--се бит. * «Музыка белгесе ниндәй була?» "Киске Өфө" (Диалог: Гөлназ Салауат ҡыҙы Галина). 2021, № 32, 11-12-се биттәр. * «Замандаш» экспедицияһы. «Киске Өфө», № }} == Әҙип тураһында == {{Hider|title = ''Китаптар һәм радиотапшырыуҙар''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Р. Камалов. «Драматурги — люди с детской душой» — «Драматургтар — бала күңелле кешеләр». «Башкортостан», 1998, 20 февраль. * Г. Ҡотоева. «Из тысячей чудес состоит мир» — «Мең мөғжизә бит ул донъя». «Башҡортостан ҡыҙы», 2004. * Т. Лотфуллина. «Могла быть певицей» — «Йырсы була алыр ине». «Аҙна». 2005, 16 сентябрь. * С. Абузаров. «Потрясающее зрелище»- «Йән тетрәткән тамаша». «Башҡортостан», 2005, 15 сентябрь. * Э. Халикова. «Обыкновенное чудо». «Ватандаш». 2006-5. * Л. Абдуллина. «Балаларға рәхмәтле». «Йәшлек», 2008, 21 сентябрь. * Ә. Үтәбай. "Сәрүәр Сурина: «Ынтылам гел Яҡтыға, ышанам гел Яҡшыға…». «Ағиҙел», 2017, № 12, 138-144-се биттәр. * Л.Кирәева "Сәрүәр Сурина: «Йылы һүҙ — йән аҙығы, тере һүҙ — тел асҡысы, ихлас һүҙ — йөрәк асҡысы…» «Ағиҙел», 2022, № 12. === «Юлдаш» һәм «Ашҡаҙар» радиоһы фондындағы тапшырыуҙар: === * «Һүҙ ҡәҙере» рубрикаһы (алып барыусыһы Әлфиә Батталова). «Ҡыш һәм ҡар тураһында» Сәрүәр Сурина. 4 тапшырыу. (2009). * «Илаһи ихласлыҡ» Зәйнәб Биишева тураһында иҫтәлек. С. Сурина уҡый. (2008). * «Балалар өсөн әкиәттәр». Сәрүәр Сурина уҡый. (2014). * «Халыҡ моңдары». Сәрүәр Сурина башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара. Алып барыусыһы Зөмәйрә Сафина. (2014). * «Ике йондоҙ». Алып барыусыһы Әхмәр Үтәбай менән Сәрүәр Сурина «Ашҡаҙар» радиоһында. (2013). * «Беҙҙең донъя» Алып барыусыһы Фәрзәнә Аҡбулатова менән Сәрүәр Сурина әңгәмәһе. (2014). }} == «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы фильмдары == == '''1. Эпос  “Урал-Батыр”.''' '''Репортажи и фильмы С.Р.Суриной в фонде БСТ и  Ютубе (Республиканский конкурс исполнителей эпоса) 1994-2018гг.''' == # # Әкиәт йомғағы. Телепередача  Башкирский эпос  и сказка “Урал батыр”. Читает актер Фаяз Султанов.  Автор иллюстраций Рафик Мырдашев (Мелеуз), 22 мин. 1994.  <nowiki>https://youtu.be/pkvwUICuFhw</nowiki>  Ред. С.Р.Сурина. Реж.Ф.Харисова.   # «Урал батыр-1996» Конкурс сказителей школьников эпоса «Урал батыр», Башгосфилармония Уфа, Организаторы  Минобразования, РЦНТ РБ, Хр. 39м.40с.,  26.07.96. Ред.   А.М.Сулейманов, реж. Ф.Н.Харисова, А.Х.Якупов. #  «Урал батыр-1997» 1-й  респ. конкурс юных сказителей. Уфа, гимназия муз. воспитанников (Баш.гим.-инт. им.Г.Альмухаметова). 07.02.97. Хр. 1ч. Ю.Гайнетдинов, А.М.Сулейманов, С.Р. Сурина, А.Х. Якупов. #  “Урал-батыр”-2000”. 2-й  респ. конкурс состоялся в Бурзянском районе в 2000 году, орг. Минобразования РБ, не сохранились записи. # «Урал батыр-2001» . 3-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Бурзянский район. Хр. 27мин. 10.07.01. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>  С.Р.Сурина, А.В. Ханов. # «Урал батыр-2002». 4-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Хайбуллинский район.  Хр. 43м.27с. 16.08.02. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> С.Р.Сурина, А.В. Ханов. #  «Урал батыр и мифология», научно-прак. конференция ИИЯЛ, 2003г. Уфа, Хр. 42м.30c. 06.06.2003. <nowiki>https://youtu.be/3V8zWCoeyNg</nowiki> С.Р.Сурина, А.В. Ханов. начало. Давлеканский р-н, продолжение спецрепортажа стерто. (Фануза Надршина и др.) # «Урал батыр -2003». 5-й республиканский конкурс сказителей «Урал батыр», Баймакский р-н. хр. 1ч.03м.21с. 06.09.2003. <nowiki>https://youtu.be/7uViby4wBfM</nowiki> С.Р.Сурина,  А.В. Ханов. # «Урал батыр”. Первый международный конкурс  сэсэнов и исполнителей эпоса к 115-летию Мухаметши Бурангулова,  14 ноября 2003, г. Баймак, реж. А.Ш.Куватова. Организатор РЦНТ РБ. хр. 55м.05c. 24.01.2004. <nowiki>https://youtu.be/O68vz2ri-EY</nowiki>  С.Р.Сурина,  А.В. Ханов. #   «Урал батыр - 2004». 6-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Зианчуринский р-н, ч.2-я. Хр. 42м.45с. 12.07.2004. Нет записи. Р.Абдуллина, Ф.Ильбакова. #    «Песнь Уралу-2005». 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 1-я. Хр. 40м.00с. 16.07.2005.  <nowiki>https://youtu.be/N0JXw-s_tfA</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #   «Песнь Уралу-2005». 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 2-я. Хр. 43м.47с. 17.07.2005. <nowiki>https://youtu.be/HTuZvVl2QlA</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. # «Песнь Уралу-2006». 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 1-я. Хр. 59м.25с. 22.07.2006. <nowiki>https://youtu.be/ZWGiNV18UPc</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #  «Песнь Уралу-2006». 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. (Стихи М.Акмуллы, конец фильма стерт). <nowiki>https://youtu.be/F6bBuT3KKSI</nowiki>  Урал батыр и М.Акмулла, Первый респ. конкурс исполнителей стихов Акмуллы, гран-при: Рида Тимершаехова, Илишевский район, 240 стихов! Хр. 40м.20с. 23.07.2006. # «Песнь Уралу-2006».  8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. Хр. 9м.21с. 23.07.2006.  (Конец второй части). <nowiki>https://youtu.be/5eLVWuJCC5A</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #  “Урал батыр и юные сказители” (1998-2005гг.) Исполнители эпоса, видеофильм. Хр. 1ч.27м.07с. 18.08.2007. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>   С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов. #  “Песнь Уралу-2007”. 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н,  ч. 1-я. 1ч.04м.47с. 22.09.2007 С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. #  “Песнь Уралу-2007”. 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н. ч. 2-я. 57м.22с. 23.09.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. # «Песнь Уралу-2007»9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н.  ч. 3-я (Конкурс чтецов - стихи Рами Гарипова (начало). 59м.16с.  13.10.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов. # «Песнь Уралу-2007». 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Стерлибашевский р-н, ч. 4-я (Конкурс чтецов - стихи Рами Гарипова (продолжение). 51м.38с.  21.10.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. #   “Урал батыр” (1997-2007гг.), видеофильм к 10-летию конкурса, ТО «Хазина» БСТ. Хр. 1ч.39м.45с. 13.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. # “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1-я  (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при), хр. 59м.05с. 19.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. На юбилейный вечер, посвященный 10-летию респуб. конкурса юных исполнителей башкирского народного эпоса-кубаира "Урал-батыр", собрались все организаторы, победители - обладатели гран-при и призовых мест на предыдущих состязаниях сказителей-школьников, начиная с 1997 по 2007гг. Автор сценария праздника и видеофильма Сарвар Сурина, реж-постановщик Альмира Куватова, директор праздника Эльвира Имангулова. Дом культуры совхоза "Рощинский" Стерлитамакского р-на Башкортостана, на родине героя Отечественной войны 1812г. Кахым турэ (Касим Мырдашев) #орнамент, #бст, #сарварсурина, (Румиль Азнабаев, Ахмет Сулейманов, Асия Гайнуллина, Венера Баймухаметова, (27:50), Миндебай Юлмухаметов (30:30), Гульсасак Турумтаева (45:00) гран-при 2002), Айрат Атангулов (45:10, гран-при 2003), Миляуша Ильясова (гран-при 2004, ), Александр Щуплов (гран-при-2006,  45:40, 46:03), Алия Газизова (гран-при -2005, 45:07), Василя Казаргулова (гран-при -2007, 47:05), Альмира Калагаева, Флюра Абсаликова (55:50)... #   “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч. 2-я. Хр. 1ч. 00м.17с. 20.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/RfrMals0Wyg</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов.   #  “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.3-я. Хр. 1ч.00м.35с. 26.07.2008. #   “Песнь Уралу-2009” 11-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Белебейский р-н, детский оздоровит. лагерь «Чайка». Хр. 1ч.14м.18с. 05 07.2009.  <nowiki>https://youtu.be/X0MfwEtozl4</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Н.Х. Хамитов. # "УРАЛ-БАТЫР" Конференция в г.Сибай. 2011г. (шестая конференция по эпосу “Урал-батыр”). II Международная научно-практическая конференция «Урал-батыр» и духовное наследие народов мира», посвященной Году укрепления межнационального согласия в Республике Башкортостан. 10-11 июня 2011 года в Сибайском институте (филиал) Башкирского государственного университета. Хр. 26 мин.30 с. 2010г. <nowiki>https://youtu.be/dLV8lMjjUEk</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Н.Х. Хамитов, Г.М.Азаматова. # '''“Урал-батыр-2010”.''' 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль ''' Передача 1. Часть 1 (6).''' Хр. 26 мин.'''2010г.''' <nowiki>https://youtu.be/RyErSqPi5fw</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. (Конец репортажа продолжается в другой записи: <nowiki>https://youtu.be/QwbNe-x2ifo</nowiki> ''' (конец 1-й части около 3 минут).''' # ''' '''“Урал-батыр-2010”. 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль.  Передача 1. Часть 2 (6). Хр. 26 мин. 2010г. <nowiki>https://youtu.be/acxc9ytFB4k</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. + Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 3 (6). 2010г'''.''' # '''“Урал-батыр-2010”.''' 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль'''.''' Передача 2. Часть 4(6). Хр. 26 мин. 2010г. Гран-при Алия Газизова. <nowiki>https://youtu.be/EQD7tzHM7_k</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. # “Песнь Уралу – 2011”. 13-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.1-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/MPaK6J_hKdc</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова. #  “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.2-я. Хр. 26 мин. Гран-при Газиз Ишмухаметов. <nowiki>https://youtu.be/4G8I0D7cBjM</nowiki>  2011. С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова. #  “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.3-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/TNNPGX7ffck</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова # “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.4-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/wJShvM72QKM</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова # “Песнь Уралу – 2012”.  14-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», город Сибай (ДОЛ “Юлдаш”, гран-при Инсаф Ямилев) Хр. 40мин. 2013. 40м.<nowiki>https://youtu.be/PQ18CchWJu8</nowiki>  Авторы Р.Сафарова, Н.С.Кинзябаева. # “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Первая передача на тему: “Юрты сэсэнов”. Хр. 13 мин., 2013. <nowiki>https://youtu.be/foMWA1LiLEU</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. # “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Вторая передача на тему: “Реликвии в юртах”. Хр. 13 мин., 2013.  <nowiki>https://youtu.be/9momxnrNzMQ</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова #  “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Третья передача на тему: “Родина сэсэна Альмухаметова”. Хр. 13 мин., 2013. <nowiki>https://youtu.be/vZatr8j26h4</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Первая передача на тему: “Исполнители эпоса”. Хр. 13 мин. 2014. <nowiki>https://youtu.be/nzXmWV3X0GA</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Вторая передача на тему: “Инсценировки эпоса”. Хр. 13 мин. 2014.  <nowiki>https://youtu.be/47L9D_djAyM</nowiki>    С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Третья передача на тему: “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” ”. Хр. 13 мин. 2014.  <nowiki>https://yout</nowiki>. u.be/7y59UTSnVMY  С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #  “Песнь Уралу – 2015”. 17-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район. 30 мин. 2015. С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. # “Песнь Уралу – 2016”. 18-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район.  30 мин. 2016. # “Песнь Уралу – 2017”. 19-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район.  30 мин. 2017. <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki>   три выпуска:  Н.Х.Хамитов, Айгиз-Тамыр. # “Песнь Уралу – 2018” 20-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район. ЮБИЛЕЙный – 20-летие конкурса. Парад в Бурзяне. Открытие музея А.М.Сулейманова. 30 мин.   <nowiki>https://youtu.be/zsaa7fGUBHc</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. #   “Урал батыр – 2019” 21-й конкурс в г.Ишембай около горы Торатау. Хр. 24 мин.40 сек. 2019. <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> “Тамыр” студияһы. #   “Урал-батыр. Исполнители эпоса-кубаира 2001-2012гг.” Дайджест. На рус.яз. Для Москвы. Читает текст Булат Каримов. Хр. 10 мин. 2012. <nowiki>https://youtu.be/Qvkpu5XKyCY</nowiki>  С.Р.Сурина, Б.В.Каримов. #  “Урал Батыр” (ВЫПУСК 3) Конкурс юных сказителей и исполнителей эпического сказания. Студия “ТАМЫР”. Хр. 20 мин. 2019. #  “Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Исполнители эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. 13 мин. 2011. <nowiki>https://youtu.be/BvnE4Vs4-0c</nowiki> С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #  “Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Инсценировки эпоса "Урал-батыр". 13 мин. 2011.  <nowiki>https://youtu.be/ZBUTeuvzwYs</nowiki>    С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #   “Орнамент”. “Урал батыр и Олонхо” – встреча якутских олонхосутов и исполнителей эпоса “Урал-батыр” в БГПУ г. Уфа. Дни Якутской культуры в Республике Башкортостан. Встреча олонхосутов и исполнителей башкирского эпоса-кубаира "Урал-батыр". Уникальная школа олонхо с великими олонхосутами начала 21-го века - Николай Тимофеев, Петр Тихонов - со своими учениками. Руководитель Центра олонхо Агафья Захарова. Кадры из фильма "Фестиваль якутского народного эпоса "Олонхо", Саха-Якутия", 2013 год. Хр. 13 мин. 2011.  С.Р.Сурина, Г.М. Азаматова. # ''' “Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.1 (4). 2014г.''' <nowiki>https://youtu.be/fBEAYWPx4_E</nowiki>   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. Башкирские художники-войлочники весной 2014 года в г.Уфе собрались на научно-практический симпозиум по созданию костюмов для персонажей эпоса "Урал-батыр", в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. # ''' “Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.2 (4). 2014г. Костюмы из войлока для Һомай, Самрау, Айһылыу, Ай, Ҡояш...''' <nowiki>https://youtu.be/yRPWxWfwxVg</nowiki>   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. #  '''“Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.3 (4). 2014г. Костюмы из войлока для Кахкаха, Шульген, Змей.''' <nowiki>https://youtu.be/R2pg0DCRKBY</nowiki>    С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. #  '''“Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.4 (4). 2014г. Костюмы из войлока для дивов, мифических змей, Урала. ''' <nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki>     С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. "Орнамент" Башкирский Войлок. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4) Фильм 4-й. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр", созданные художниками-войлочниками в апреле 2014года в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. Асия Гайнуллина. # ''' ''' Статья С.Суриной об истории и победителях респ.конкурса в журнале “Ватандаш” номер 6 за  2017 год. <br />Сарвар Сурина, 2023.   # # == '''''2. Фильмы ТО «Хазина», ТО ГРПП ГУП ТРК «Башкортостан»''''' == == '''''АСМА МАУЛЕМБЕРДИЕВНА УСМАНОВА (1930-2015)''''' == краевед, ветеран просвещения, автор коллекции «Башкирский национальный костюм» руководитель фольклорного ансамбля «Кош юлы» Хайбуллинского района Республики Башкортостан 1. “Айтыш” республиканский конкурс на сцене Башкирской филармонии. Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Буранбай Искужин, Рашит Ахтари, Рамиль Кульдавлет, Ахмар Утябай, Раис Туляк, Габидулла Зарипов, Ахмат Сулейманов, Абрар Аргинбаев, Ханифа Абубакирова,ведущая Розалия Султангареева и др. 16.03.1991г., 50 мин. Ю.И.Гайнетдинов, С.Р.Сурина, А.С.Батталова, А.Х Якупов. <nowiki>https://youtu.be/JeIppsbKFog</nowiki> 2. «Хазина». Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Зияфат Ахметшина и др., 1997г., 51мин., Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 3. «Жемчужины народного творчества. Асма Усманова», 1997г., 14мин. Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 4. «Ступая на белый войлок» Интервью А.М.Усмановой, «Кош юлы» в Абзелиловском районе, 30 м., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/6toAQfWqjI8</nowiki> 5. “Китабеннас-8 (12) Кузыйкурпэс и Маянхылыу - башкирский эпос” Конференция по повести Т.Беляева. Интервью с А.М. Усмановой. Сказание о Кузыйкурпяч., 4мин., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/_xBN-RaiN6w</nowiki> 6. «Песнь Уралу -2003», респ.конкурс исполнителей эпоса. Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., 2003г. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> 7. «Хранители древнего войлока. Фатима Бактыбаева, Магинур Тапакова», 2005г., 22 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/J0awdR-LNas</nowiki> 8. «Мелодии «Кош юлы», часть1-я, 2005г., 34 мин. С.Р.Сурина. (Һарауыс, Фаима Давлетбаева, Алсу Юлдашбаева, Эльвира Такалова и др. <nowiki>https://youtu.be/EQ_rUV0R_M8</nowiki> 9. Хайбулла.Кош юлы. ч.1(2). Легендарный башкирский фольклорный ансамбль. «Мелодии «Кош юлы», часть 2-я, 2005г., 35 мин.40с. С.Р.Сурина. (Зайтуна Юлдашбаева, Марьям Юнысова, Миннеямал Хагынбаева (Бактыбаева), Флюра Аралбаева). <nowiki>https://youtu.be/H6e-0ShO3qw</nowiki> 10. «Мелодии «Кош юлы», часть 3-я, 2007г., 27 мин. С.Р.Сурина. (Акьяр, во дворе музея, Асма Усманова, Рахима Каримова и др.). <nowiki>https://youtu.be/Apu_3DKeeBo</nowiki> 11. «Мелодии «Кош юлы», часть 4-я, 2007г., 29мин.21с. С.Р.Сурина. (Гильминур Илимбетова, Танзиля Кидрасова), башк.нар.песня “Зиляйлюк”. <nowiki>https://youtu.be/8opeQsnv27o</nowiki> 12. «Легенды гор и степей», часть 1-я, 2008г., 28 м.07с., 15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5 м., <nowiki>https://youtu.be/9Q-L3Ra1nhM</nowiki> 13. «Легенды гор и степей», часть 2-я, 2008г., 28м.09с.,15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/g6GVnCfMe7A</nowiki> 14. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 1-я, 2008г., 30мин., <nowiki>https://youtu.be/n5-E6OZc2lg</nowiki> 15. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 2-я, 2008г., 32мин., (эфирный вариант). С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/rd377MVIWUc</nowiki> 16. "Ашкадар тандары-2006" Часть 4. Конкурсы. Первый фестиваль в Стерлитамаке. 2006г. Анс. «Кош юлы» - “Сук бэйлэу», «Ситэн урэу», автор сценария А.М.Усманова, 2006г., (эфирный вариант). 14 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/CbceVp6xLDQ</nowiki> 17. «Ашкадар тандары - 2008», День1. Часть первая. Конкурсы. Стерлитамак. 2008г. Анс. «Кош юлы», сценка “Короклау”, «Песни военных лет. 28-е.», автор сценария А.М.Усманова. 13 мин., (эфирный вариант). Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/Pc3jw0oZyEo</nowiki> 18. «Ашкадар тандары-2011». 10-сы бүлек. «Ҡош юлы» башҡорт халык фольклор ансамбле, Хәйбулла районы, етәксеһе Миңзифа Ишемғолова. “Беҙ 28-селәр”, автор сценария А.М.Усманова, хр. 15м., (эфирный вариант). С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/DLLsNDhLw0c</nowiki> 19. “Ашҡаҙар тандары-2011”. “28-се йылғылар йыры” – “Песни 1928-х”. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> р”. Полный вариант на сцене, (оригинал до монтажа). Автор сценария Асма Усманова. <nowiki>https://youtu.be/0X1TUFWiWrI</nowiki> 20. «Ашкадар тандары-2011». «Сенляу», Хайбулла. Асма Усманова. Сенляу - плач девушки во время проводов из отцовского дома. 2011г. Исполнение А.М.Усмановой (на сцене и в фойе, полный вариант, (оригинал до монтажа).), хр. 10м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> 21. «Орнамент» «Перина из гусиного пуха, Хайбуллинская, башкирская.», анс. «Кош юлы» в с.Степное, рук. А.М.Усманова. 13м., 2008, С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. <nowiki>https://youtu.be/PzTZ8bQyip8</nowiki> Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете, канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Асма Усманова. Хайбулла орнамент” С уважением С.Сурина. 1990-2022гг. == '''3. БАШКИРСКАЯ ПУХОВАЯ ШАЛЬ''' == == '''Фильмы и репортажи по Башкирскому спутниковому телевидению (БСТ), организованные Суриной С.Р. и по ее консультации:''' == 1.     «Башкирские шали» 1-й респ. конкурс в Башгосфилармонии.  24м.40с. “Шали Башкирии”. Фильм А.Валеевой. 1992г. А.А.Валеева, Р.А.Исмагилов, С.Р.Сурина <nowiki>https://youtu.be/sXP0ONkAIBs</nowiki> 2.    “Чудо башкирской шали” 3-й Респ. конкурс-фестиваль «Шаль вязала» в Стерлибашев. р-не РБ. 33м.30с. 2003г.  Сурина С.Р. Сафиуллина Ф.С. Гайсин И. <nowiki>https://youtu.be/GmzelunXCzM</nowiki> 3.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 1. 44м.30 с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/FqolL6Ohges</nowiki> 4.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 2. 50м. 41с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/jXcYKdVSAho</nowiki> 5.     Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 1(2), 44м.12с. 2009г.  Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/YJnYWCMlZos</nowiki> 6.    Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 2(2), 37м.37с. 2009г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki>  7.    Вечная нежность башкирской шали. 6-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). 1ч.10м. 2010г.  Сурина С.Р., Азаматова Г.М., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki> 8.    Орнамент. Башкирская тканая шаль. Абзелиловский р-н, русск. субтитры, 13мин. 2011г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/ZA0Fvgf3MGE</nowiki> 9.      Надо знать. Шали. 13мин. 2010г. Саитбатталов И.М. 10. Семь чудес Башкортостана. Шали. 19 мин. 2009г. Абсалямова С., Валеева Р., Магадеева Р. <nowiki>https://youtu.be/RnlA9kMBNyY</nowiki>. 11. Орнамент. Вазямские шали. Репетиция и концерт. 24 мин. 2014. Сурина С.Р.  <nowiki>https://youtu.be/hT_Wz3L-EMU</nowiki>   12.  Орнамент. Вазямские тканые шали. 13 мин. 2014г.  Сурина С.Р. <nowiki>https://youtu.be/lJTmyIRSFGA</nowiki> 13.  Орнамент. Башкирская шаль Фестиваль в Зианчуре. 13мин. 2015г. <nowiki>https://youtu.be/PmElMbQ8ZLk</nowiki>  Сурина С.Р. 14.  Шаль вязала. Мелеуз, Аптраковский СДК. ансамбль мастеров шали. 10 мин. 2017г.  <nowiki>https://youtu.be/XFZXI-p4KYM</nowiki> 15.  «Башкирская шаль» вернулась в Уфу. Пух башкирской козы. 03 мин., 2017г. М.Гафарова, Р.Искужин, “Вся Уфа”. <nowiki>https://youtu.be/wfMKPqt41og</nowiki> 16. Башкирский народный танец с пуховой шалью. Кугарчинский район РБ. 06 мин. 2018г. Сурина С.Р. <nowiki>https://youtu.be/we9cIN6ULbA</nowiki> с уважением Сурина СР 01.03.2023. {{Hider|title = ''Китаптары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = '''краевед, ветеран просвещения,''' '''автор коллекции «Башкирский национальный костюм»''' '''руководитель фольклорного ансамбля «Кош юлы»''' '''Хайбуллинского района Республики Башкортостан''' авторы сценария С.Р. Сурина, Ю.И.Гайнетдинов, режиссёры А.Х.Якупов, Н.Х.Хамитов, Г.М.Азаматова 1.    “Айтыш” республиканский конкурс на сцене Башкирской филармонии. Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Буранбай Искужин, Рашит Ахтари, Рамиль Кульдавлет, Ахмар Утябай, Раис Туляк, Габидулла Зарипов, Ахмат Сулейманов, Абрар Аргинбаев, Ханифа Абубакирова,ведущая Розалия Султангареева и др. 16.03.1991г., 50 мин. Ю.И.Гайнетдинов, С.Р.Сурина, А.С.Батталова, А.Х Якупов.  <nowiki>https://youtu.be/JeIppsbKFog</nowiki> 2.      «Хазина». Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Зияфат Ахметшина и др., 1997г., 51мин., Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 3.    «Жемчужины народного творчества. Асма Усманова», 1997г., 14мин. Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 4.    «Ступая на белый войлок» Интервью А.М.Усмановой, «Кош юлы» в Абзелиловском районе, 30 м., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/6toAQfWqjI8</nowiki> 5.    “Китабеннас-8 (12) Кузыйкурпэс и Маянхылыу - башкирский эпос” Конференция по повести Т.Беляева. Интервью с А.М. Усмановой. Сказание о Кузыйкурпяч., 4мин., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/_xBN-RaiN6w</nowiki> 6.    «Песнь Уралу -2003», респ.конкурс исполнителей эпоса. Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., 2003г. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> 7.    «Хранители древнего войлока. Фатима Бактыбаева, Магинур Тапакова», 2005г., 22 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/J0awdR-LNas</nowiki> 8.      «Мелодии «Кош юлы», часть1-я, 2005г., 34 мин. С.Р.Сурина. (Һарауыс, Фаима Давлетбаева, Алсу Юлдашбаева, Эльвира Такалова и др. <nowiki>https://youtu.be/EQ_rUV0R_M8</nowiki>   9.      Хайбулла.Кош юлы. ч.1(2). Легендарный башкирский фольклорный ансамбль. «Мелодии «Кош юлы», часть 2-я, 2005г., 35 мин.40с. С.Р.Сурина. (Зайтуна Юлдашбаева, Марьям Юнысова, Миннеямал Хагынбаева (Бактыбаева), Флюра Аралбаева). <nowiki>https://youtu.be/H6e-0ShO3qw</nowiki> 10.          «Мелодии «Кош юлы», часть 3-я, 2007г., 27 мин. С.Р.Сурина. (Акьяр, во дворе музея, Асма Усманова, Рахима Каримова и др.). <nowiki>https://youtu.be/Apu_3DKeeBo</nowiki> 11.          «Мелодии «Кош юлы», часть 4-я, 2007г., 29мин.21с. С.Р.Сурина.     (Гильминур Илимбетова, Танзиля Кидрасова), башк.нар.песня “Зиляйлюк”. <nowiki>https://youtu.be/8opeQsnv27o</nowiki> 12.           «Легенды гор и степей», часть 1-я, 2008г., 28 м.07с., 15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5 м., <nowiki>https://youtu.be/9Q-L3Ra1nhM</nowiki> 13.          «Легенды гор и степей», часть 2-я, 2008г., 28м.09с.,15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, С.Р.Сурина,  Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/g6GVnCfMe7A</nowiki> 14.           Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы»,  часть 1-я, 2008г., 30мин., <nowiki>https://youtu.be/n5-E6OZc2lg</nowiki> 15.            Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 2-я, 2008г., 32мин., (эфирный вариант). С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/rd377MVIWUc</nowiki> 16.          "Ашкадар тандары-2006" Часть 4. Конкурсы. Первый фестиваль в Стерлитамаке. 2006г. Анс. «Кош юлы»  - “Сук бэйлэу», «Ситэн урэу», автор сценария А.М.Усманова, 2006г., (эфирный вариант). 14 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/CbceVp6xLDQ</nowiki> 17.          «Ашкадар тандары - 2008», День1. Часть первая. Конкурсы. Стерлитамак. 2008г. Анс. «Кош юлы», сценка “Короклау”, «Песни военных лет. 28-е.», автор сценария А.М.Усманова. 13 мин., (эфирный вариант). Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/Pc3jw0oZyEo</nowiki> 18.           «Ашкадар тандары-2011». 10-сы бүлек. «Ҡош юлы» башҡорт халык фольклор ансамбле, Хәйбулла районы, етәксеһе Миңзифа Ишемғолова. “Беҙ 28-селәр”, автор сценария А.М.Усманова, хр. 15м., (эфирный вариант). С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/DLLsNDhLw0c</nowiki> 19.           “Ашҡаҙар тандары-2011”.  “28-се йылғылар йыры” – “Песни 1928-х”.  <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> р”. Полный вариант на сцене, (оригинал до монтажа). Автор сценария Асма Усманова. <nowiki>https://youtu.be/0X1TUFWiWrI</nowiki> 20.           «Ашкадар тандары-2011». «Сенляу», Хайбулла. Асма Усманова. Сенляу - плач девушки во время проводов из отцовского дома. 2011г. Исполнение А.М.Усмановой (на сцене и в фойе, полный вариант, (оригинал до монтажа).), хр. 10м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> 21.           «Орнамент» «Перина из гусиного пуха, Хайбуллинская, башкирская.», анс. «Кош юлы» в с.Степное, рук. А.М.Усманова. 13м., 2008, С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. <nowiki>https://youtu.be/PzTZ8bQyip8</nowiki> Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете, канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Асма Усманова. Хайбулла орнамент” С уважением С.Сурина.1990-2022гг. ; '''Передачи по БСТ о Башкирской шали (подготовленные С.Р.Суриной и с ее участием с1992 по 2020гг.):''' * {| class="wikitable" | colspan="2" | |название содержание Тема: “Башкирская шаль” Фильмы БСТ  со ссылками в канале “Ютуб-Сарвар Сурина.” |год создания |тайм-коды |хрон. |авторы |- | colspan="2" | |Шали Башкирии. Фильм А.Валеевой. 1992г. 1-й респ. конкурс «Башкирские шали» в БГФ |1992 |<nowiki>https://youtu.be/sXP0ONkAIBs</nowiki> |24м.40с. |А.А.Валеева Р.А.Исмагилов С.Р.Сурина |- | |1.       |Чудо башкирской шали. 3-й Респ. конкурс-фестиваль «Шаль вязала» в Стерлибашев. р-не |2003 |<nowiki>https://youtu.be/GmzelunXCzM</nowiki> |33м.30с. |Сурина С.Р. Сафиуллина Ф.С. Гайсин И. |- | |2.       |Нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 1. |2008 |<nowiki>https://youtu.be/FqolL6Ohges</nowiki> |44м.30с. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |3.       |Нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 2. |2008 |<nowiki>https://youtu.be/jXcYKdVSAho</nowiki> |50м.41с |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |4.       |Башкирская шаль. Вечная нежность башкирской шали. Часть 1(2), Уфа, 2009г. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/YJnYWCMlZos</nowiki> |44м.120с |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |5.       |"Вечная нежность башкирской шали", часть 2 (2), Уфа, 2009г. Башкортостан. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki> |37м.30с. |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |6.       |Вечная нежность башкирской шали . 6-й Респ.фестиваль в Уфе (ГДК) |2010 |00:00:59 – 01:03:00 |1ч.2м. |Сурина С.Р. Азаматова Г.М. Гайнанов Э.А. |- | |7.       |Орнамент. Башкирская тканая шаль. Абзелиловский р-н, русск. субтитры, 2011г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/ZA0Fvgf3MGE</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |8.       |Надо знать. Шали. |2010 |00:14:00-00:27:12 |13м.12с. |Саитбатталов И. |- | |9.       |Семь чудес Башкортостана. Шали. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/RnlA9kMBNyY</nowiki> |19м. |Абсалямова С. Валеева Р. Магадеева Р. |- | |10.    |Орнамент. Башкирская шаль Фестиваль в Зианчуре 2015г |2015 |<nowiki>https://youtu.be/PmElMbQ8ZLk</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. |- | |11.    |Орнамент Вазямские шали Репетиция и концерт. 2014. |2014 |<nowiki>https://youtu.be/hT_Wz3L-EMU</nowiki> |24м. |Сурина С.Р. |- | |12.    |Орнамент Вазямские тканые шали. |2014 |<nowiki>https://youtu.be/lJTmyIRSFGA</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. |- | |13.    |Шаль вязала. Мелеуз, Аптраковский СДК. ансамбль мастеров шали |2017 |<nowiki>https://youtu.be/XFZXI-p4KYM</nowiki> |10м. | |- | |14.    |«Башкирская шаль» вернулась в Уфу. Пух башкирской козы. |2017 |<nowiki>https://youtu.be/wfMKPqt41og</nowiki> |3 м. |М.Гафарова Р.Искужин “Вся Уфа” |- | |15.    |ОРНАМЕНТ. Башкирский народный танец с пуховой шалью. 2018. Кугарчинский район РБ. |2018 |<nowiki>https://youtu.be/we9cIN6ULbA</nowiki> |6м. |С.Р.Сурина |- | |16.    | | | | | |- | |17.    |ЗАН-18 (30). Миякинская радуга - асалы палас. Мастера народного ткачества Башкортостана. 2000г. |2000 |<nowiki>https://youtu.be/enEQI-nFKDg</nowiki> |27м |С.Р.Сурина В.А.Исяндавлетова |- | |18.    |Паласы Башкортостана. Часть 1. Республиканский фестиваль тканых асалы (с орнаментом) паласов. 2010г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/6C5HnZnYgxk</nowiki> |36м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Рахимов М. |- | |19.    |Паласы Башкортостана. Часть 2. Республиканский фестиваль тканых асалы (с орнаментом) паласов. 2010г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/Y0Vpv77g94Y</nowiki> |25м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. |- | |20.    |"Орнамент" Башкирский войлок (1), БСТ, на башк-рус.яз. Абзелил. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/secn4gHD440</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Хамитова Г.Ч. |- | | | | | | | |} * '''Телевизионные репортажи и телефильмы БСТ в цикле "Уралға йыр" - "Песнь Уралу" - о республиканском конкурсе исполнителей башкирского эпоса "Урал-батыр" (подготовленные С.Р.Суриной с 1994 по 2018гг.)''' * '''Фильмы и репортажи''' '''ТО «Хазина» и ГРПР (“Орнамент”)''' '''ГУП ТРК «Башкортостан»''' '''в 1996-2017гг.''' '''о республиканских конкурсах исполнителей башкирского народного эпоса «Урал батыр»''' {| class="wikitable" |№   |название |эфир и хронометраж |код |авторы |- |1.       |Әкиәт йомғағы. Телепередача  года Башкирский эпос  и сказка “Урал батыр”. Читает актер Фаяз Султанов. Автор иллюстраций Рафик Мурдашев (Мелеуз) |1994 |<nowiki>https://youtu.be/pkvwUICuFhw</nowiki> |С.Р.Сурина. А.Х.Якупов Ф.Харисова |- |2.     1. |«Урал батыр-1996» Конкурс сказителей школьников эпоса «Урал батыр», Уфа, Башгосфилармония Орг. Минобразования, РЦНТ | 26.07.96. Хр. 39м.40с | | А.М.Сулейманов Ф.Н.Харисова |- | 3.     2. | «Урал батыр-1997» 1-й респ. конкурс юных сказителей Уфа, гимназия муз. воспитанников (Баш.гим.-инт. им.Г.Альмухаметова) | 07.02.97. Хр. 1ч.00м. 00c. | | Ю.Гайнетдинов А.М.Сулейманов С.Р. Сурина А.Х. Якупов |- | |2-й респ. конкурс состоялся в Бурзянском районе в 2000 году, орг. Минобразования РБ |<nowiki>---</nowiki> |<nowiki>- не сохранился в записи</nowiki> |<nowiki>----</nowiki> |- | 4.     3. | «Урал батыр-2001» 3-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Бурзянский район | 10.07.01. Хр. 27мин. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 4. | «Урал батыр-2002» 4-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Хайбуллинский район | 16.08.02. Хр. 43м.27с. | <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 5.       | «Урал батыр и мифология» научно-прак. конференция ИИЯЛ, 2003г. Уфа, начало. Давлеканский р-н, продолжение спецрепортажа стерто. Фануза Надршина и др. | 06.06.2003. Хр. 42м.30c. | <nowiki>https://youtu.be/3V8zWCoeyNg</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- |6.       | «Урал батыр -2003» 5-й республиканский конкурс сказителей «Урал батыр», Баймакский р-н | 06.09.2003. хр. 1ч.03м.21с. | <nowiki>https://youtu.be/7uViby4wBfM</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 7.       |«Урал батыр-2003» Первый международный конкурс  сэсэнов и исполнителей эпоса к 115-летию М.Бурангулова, 14 ноября 2003, г. Баймак, реж. А.Ш.Куватова. | 24.01.2004.хр. 55м.05c. | <nowiki>https://youtu.be/O68vz2ri-EY</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | | «Урал батыр - 2004» 6-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Зианчуринский р-н, ч.2-я. | 12.07.2004. Хр. 42м.45с. | Нет записи | Р.Абдуллина Ф.Ильбакова |- | 8.       | «Песнь Уралу-2005» 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 1-я. | 16.07.2005. Хр. 40м.00с | <nowiki>https://youtu.be/N0JXw-s_tfA</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 9.       | «Песнь Уралу-2005» 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 2-я. | 17.07.2005. Хр. 43м.47с | <nowiki>https://youtu.be/HTuZvVl2QlA</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 10.               | «Песнь Уралу-2006» 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 1-я. | 22.07.2006. Хр. 59м.25с. | <nowiki>https://youtu.be/ZWGiNV18UPc</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |11.             | «Песнь Уралу-2006» 8- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. (стихи М.Акмуллы, конец фильма стерт) | 23.07.2006. Хр. 9м.21с. | <nowiki>https://youtu.be/5eLVWuJCC5A</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |12.             |«Песнь Уралу-2006» 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. Урал батыр и М.Акмулла, Первый респ конкурс исполнителей стихов Акмуллы, гран-при : Рида Тимершаехова, Илишевский район, 240 стихов! |23.07.2006. Хр. 40м.20с. |<nowiki>https://youtu.be/F6bBuT3KKSI</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.Кудакаев |- | 13.             | “Урал батыр и юные сказители” (1998-2005гг.) исполнители эпоса, видеофильм | 18.08.2007. Хр. 1ч.27м.07с. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |14.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 1-я. | 22.09.07 | 1ч.04м.47с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |15.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 2-я. | 23.09.07 | 57м.22с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- | 16.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 3-я (стихи Рами Гарипова) | 13.10.07 | 59м.16с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 17.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 4-я (стихи Рами Гарипова) | 21.10.07 | 51м.38с | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |18.             | “Урал батыр” (1997-2007гг.), видеофильм к 10-летию конкурса, ТО «Хазина» БСТ | 13.07.08. Хр. 1ч.39м.45с. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев Э.А.Гайнанов |- |19.             | “Песнь Уралу-2008” 10- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1-я  (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при) Асия Гайнуллина, | 19.07.2008. хр. 59м.05с. | <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- |20.             | “Песнь Уралу-2008” 10- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.2-я | 20.07.2008. хр. 1ч. 00м.17с. |<nowiki>https://youtu.be/C4RUY2frHn8</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- |  21.             | “Песнь Уралу-2008” 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.3-я | 26.07.2008. Хр. 1ч.00м.35с. |<nowiki>https://youtu.be/RfrMals0Wyg</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- | 22.             | «Песнь Уралу -2009» 11-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Белебейский р-н, детский оздоровит. лагерь «Чайка» | 05 07.2009. Хр. 1ч.14 м. 18сек. | <nowiki>https://youtu.be/X0MfwEtozl4</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |23.             | = "УРАЛ-БАТЫР" Конференция в г.Сибай. 2011г. (шестая конференция по эпосу “Урал-батыр”) = II Международная научно-практическая конференция «Урал-батыр» и духовное наследие народов мира», посвященной Году укрепления межнационального согласия в Республике Башкортостан. 10-11 июня 2011 года в Сибайском институте (филиал) Башкирского государственного университета. |2011г. Хр. 26мин. 30с. |<nowiki>https://youtu.be/dLV8lMjjUEk</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |24.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 1 (6). 2010г. = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль, |2010 Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/RyErSqPi5fw</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |25.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 2 (6). 2010г. = = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль, = |2010 Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/acxc9ytFB4k</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |26.             |идео начнется через 8 = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 3 (6). 2010г. = = (конең 1-й части около 3 минут) = |2010 Хр. 2, 5 мин. |<nowiki>https://youtu.be/QwbNe-x2ifo</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |27.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан. р-н. Передача 2. Часть 4(6). 2010г. = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль |2010г. Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/EQD7tzHM7_k</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |28.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.1-я |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/MPaK6J_hKdc</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |29.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.2-я         |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/4G8I0D7cBjM</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |30.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.3-я |2011 Хр. 26м.   |<nowiki>https://youtu.be/TNNPGX7ffck</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |31.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.4-я         |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/wJShvM72QKM</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |32.             |“Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Исполнители эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. |2011 Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/BvnE4Vs4-0c</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |33.             |“Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Инсценировки эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. |2011 Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/ZBUTeuvzwYs</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |34.             | “Орнамент” “Урал батыр и Олонхо” – встреча якутских олонхосутов и исполнителей эпоса “Урал-батыр” в БГПУ г. Уфа. |2011 |13м. |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |35.             |“Песнь Уралу – 2012” 14-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», город Сибай (ДОЛ “Юлдаш”) Гран-при Инсаф Ямилев. |2013. Хр. 40м. |<nowiki>https://youtu.be/PQ18CchWJu8</nowiki> |С.Р.Сурина Р.Сафарова Н.С.Кинзябаева |- |36.             | = Урал-батыр. Исполнители эпоса-кубаира 2001-2012гг. Дайджест. = = На рус.яз. Для Москвы. Читает текст Булат Каримов. = |2012. Хр. 10 мин. |<nowiki>https://youtu.be/Qvkpu5XKyCY</nowiki> |С.Р.Сурина Б.В.Каримов |- |37.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |1 - “Юрты сэсэнов”  <nowiki>https://youtu.be/foMWA1LiLEU</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |38.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |2 - “Реликвии в юртах” <nowiki>https://youtu.be/9momxnrNzMQ</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |39.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) <nowiki>https://youtu.be/vZatr8j26h4</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |40.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |1. “Исполнители эпоса”, <nowiki>https://youtu.be/nzXmWV3X0GA</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |41.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |2. “Инсценировки эпоса” <nowiki>https://youtu.be/47L9D_djAyM</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |42.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |3. “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” <nowiki>https://youtu.be/7y59UTSnVMY</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |43.             |“Песнь Уралу – 2015” 17-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2015 |30мин. |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |44.             |“Песнь Уралу – 2016” 18-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2016 |30мин. |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |45.             |“Песнь Уралу – 2017” три выпуска 19-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2017 |ЮТУБ: <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> |АЙГИЗ-ТАМЫР Н.Х.Хамитов |- |46.             |“Песнь Уралу – 2018”  ЮБИЛЕЙный 20-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2018 Хр. 30 мин |<nowiki>https://youtu.be/zsaa7fGUBHc</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |47.             |Урал Батыр | ВЫПУСК 3 | Конкурс юных сказителей и исполнителей эпического сказания. ТАМЫР. |2017. Хр. 24 мин. 40 с. |<nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> |ТАМЫР студияһы. БСТ. |- |48.             |“Урал батыр – 2019” 21-й конкурс в г.Ишембай около горы Торатау |2019 |20 мин. |С.Р.Сурина |- |49.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.1 (4). 2014г. = Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/fBEAYWPx4_E</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |50.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.2 (4). 2014г. Изготовление костюмов из войлока для Һомай, Самрау, Ай, Ҡояш... |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/yRPWxWfwxVg</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |51.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.3 (4). 2014г. Войлочные костюмы для Урала, шульгена, Айхылу и др. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/R2pg0DCRKBY</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |52.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4). 2014г. Войлочные костюмы для дивов, мифич. Персонажей из эпоса “Урал-батыр”. Талгат Засанович Масалимов, Карима Шариповна Кайдалова – руководители проекта. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |53.             |Статья С.Суриной об истории и победителях  респ.конкурса в журнале “Ватандаш” номер 6 за 2017 год. |2017 | | |} }} == '''4. "АШКАДАР ТАНДАРЫ" - фестиваль башкирских фольклорных коллективов, г.Стерлитамак. Репортажи БСТ, автор телеверсий Сарвар Сурина.''' == режиссеры монтажа Наил Хамитов, Гузель Азаматова  2006-2016 гг. 2006 – первый фестиваль - шесть передач-репортажей  хронометражом по 1 час. 2008 – второй фестиваль – шесть репортажей  хр. От 1ч. до 2 ч. 2011 – третий фестиваль – двенадцать репортажей по 30 мин. и полностью гала-концерты по 2 часа. Отдельные выступления полностью выданы в эфир – 4 репортажа (Курган, Бурзян, Гафури, Хайбулла) 2014 – рцнт не пригласил, решили сами снимать. Я вела свои съемки. 2016 – рцнт не пригласил, кто-то из них снял, не дали в эфир. = 1.     "Ашкаҙар таңдары-2011", 6-сы бүлек (12), 30 мин. 2012 й.н Республиканский праздник башкирского фольклора "Ашкадар тандары"- 2011. Ермекеевский район, Детский фольк. Анс.,  Ишимбайский район ф/а "Ишэй", Миякинский район ф/а "Кугидель" ("Күгиҙел", рук. Гульнур Динеева, Фидан Шафиков "Француз бәйете") Автор фильма Сарвар Сурина, реж. Гузель Азаматова, 2011г. = == '''5'''. '''''РОЗА Габдерауфовна МАННАНОВА (1923-2013), г.Ишимбай в телефильмах С.Р.Суриной''''' == 1.     "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть первая. 35 мин. 2015г. "Киссаи Бэндэ" - повествования о человеке, сказания о судьбах, мечтах и делах людей. Роза Габдерауфовна Маннанова (1923-2012) - родная племянница АхметЗаки Валиди-Тугана, старшая дочь его родного брата Габдерауфа (1895-1937). Розе Рауфовне и ее сестрам суждено было пройти все этапы лишения - сиротства, голода, преследований и унижений, из которых они - род Валидовых - вышли закаленными духовно, истинными борцами за жизнь и счастье человеческое. Съемки 2011года. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина, <nowiki>https://youtu.be/wXeyL1g_wO</nowiki> 2.    "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть вторая. 27 мин. 2015г. Рассказ Розы ГабдеРауфовны Маннановой о судьбе семьи Валидовых из дер.Кузян Ишимбайского района Башкортостана. Лишения, боль утраты близких, враждебное отношение властей не смогли закрыть бьющий ключ жизнерадостности, великодушия, благородства, дарованных им от Аллаха. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина,  <nowiki>https://youtu.be/gammeyZxWtU</nowiki> 3.    "Орнамент" Ахмет Заки Валиди-Туган. Старейшины музея в Кузяне. Ишимбайский район. Роза Маннанова и ее дочь Ляля Нажиповна Ишкулова.  2015 г. Музей Заки Валиди Тугана в дер. Кузян Ишимбайского района Башкортостана открыт в 1994г. Экспонаты собраны по крупицам у родных и односельчан. Автор Сарвар Сурина. Оператор Эдуард Гайнанов. Р. 10 мин. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина <nowiki>https://youtu.be/5ZyRY9YLyGg</nowiki> 4.    “Орнамент” Роза Маннанова. Истории сувениров. Рассказ о подарках и сувенирах в семейном архиве. 13 мин. 2012. 5.    “Орнамент” Роза Маннанова. История жизни в рассказах об отце и родных. 13 мин. 2012. == '''6.''' '''АСИЯ СУЛТАНОВНА ГАЙНУЛЛИНА''' '''(1955 г.р.)''' == == '''Интервью и выступления А.С.Гайнуллиной в телефильмах Сарвар Суриной.''' == == '''Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете,''' == == '''канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “#Хайбулла#Ашкадар тандары#Асия Гайнуллина #Артур Сурин #Факиха Тугузбаева #Гайса Хусаинов” #1990-2022гг.''' == 1.    "Бишек йыры-2002" часть 1, хр. 40 мин. 2002г. Колыбельные песни народов РБ. Выступление Асии Гайнуллиной "Улым  минең ир булыр" (Сибай 32:40 - 35:40:00),  "Хвала роженице и ребенку" (анс. "Кугиҙел" Мияки) БСТ, Башкирские народные обряды (анс. Күндеряк" Стерлибашевского района), колыбельные авторские песни. Ред. С.Сурина, реж. Н.Хамитов. ТО "Хазина". <nowiki>https://youtu.be/NOn8JIdAluc</nowiki> 2.    М.Акмулла (1831-1895). 175-летие Великого башкирского просветителя-поэта. Хр. 1 час.  2006г.. <nowiki>https://youtu.be/HXHslu9bt7A</nowiki> Юбилейные торжества на родной земле Мифтахетдина Акмуллы - в Миякинском районе Башкортостана, долины рек Дема (Дим, Күгиҙел), Уршак (Өршәк), где веками жили башкиры рода мин (мең, меңле, минг, минцы, мен) - куль-иль-минцы и сарайли-минцы. Почетные гости праздника: Рашит Имашев, Рашит Шакур, Ляля Имашева, Ильшат Муслимов, Габдулла Ахметшин, Гайса Хусаинов, Раил Асадуллин, Аитбай Хужин - ветеран войны из д. Аитово Миякинc района, Гарифа Кудрявая (Учалы), Ханифа Абубакирова (Абзелил), Асия Гайнуллина (Сибай), Анатолий Парпара (поэт, переводчик), Рамазан Шагалеев (Челябинск), руководители музея М.Акмуллы Байтимер и Татьяна Гильмановы (д.Туксанбай), Альбина, Ирина, Алмаз Гильмановы - потомки М.Акмуллы (д.Туксанбай), Рауиля и Наил Давлетовы (д.Сафар), Артур Сурин - зам. министра Образования РБ (56:20), Гульфия Идельбаева, Факиха Тугузбаева, Рафаэль Шафиков, Ямиль Абдульманов, Зайнулла Хабибуллин, звучали стихи Акмуллы, народные песни. Автор сценария праздника и телефильма Сарвар Сурина, Реж. Карима Кайдалова, Наил Хамитов. БСТ, 2006г 3.     "Ашкадар Тандары - 2006".  Первый фестиваль. Гала-концерт.  Хр. 1час 55мин. Автор сцен. гала-концерта Зухра Файзуллина, режиссеры Ахмар Ахмадуллин, Риф Габитов, Сулпан Аскарова, Илшат Яхин, Сайдаш Сасанбаев. (Ҡатнашыусылар: Фәниә Арсланова (Хәйбулла), Зөләрәм Снегирева (Дәүләкән), Хәнифә Әбүбәкерова (Әбйәлил, Вәсилә Садиҡова, Ләлә Ғүмәрова 24:30, 59:20), Асма Усманова,  Ябай Малай (Хәйбулла 40:40, 1:34:12), Юлдыбаев (Көйөргәҙе 41:20), Ралия Аюпова (Дәүләкән, 59:30), Асия Гайнуллина (Сибай, 52:22, 01:02:57,  01:36:10), Фәниә Сынбулатова (Сибай), Розалия Солтангәрәева (1:36:40) Телерепортаж: С.Р.Сурина, Хамитов Н.Х., А.В. Ханов. 2006г. 4.    “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1 (всего 3 части). (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при), хр. 59м.05с. 19.07.2008. Асия Гайнуллина (21:12-24:00). Урал батыр-2008. Часть 1 Стерлитамак.р-н, Юбилейный вечер конкурса. 2008г. На юбилейный вечер, посвященный 10-летию респуб. конкурса юных исполнителей башкирского народного эпоса-кубаира "Урал-батыр", собрались все организаторы, победители - обладатели гран-при и призовых мест на предыдущих состязаниях сказителей-школьников, начиная с 1997 по 2007гг. Автор сценария праздника и видеофильма Сарвар Сурина, реж-постановщик Альмира Куватова, директор праздника Эльвира Имангулова. Дом культуры совхоза "Рощинский" Стерлитамакского р-на Башкортостана, на родине героя Отечественной войны 1812г. Кахым турэ (Касим Мырдашев) #орнамент, #бст, #сарварсурина, <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. 5.     "Ашкадар тандары-2008".  Гала-концерт. Стерлитамак. 2008г. <nowiki>https://youtu.be/tbc3SWZCfjo</nowiki> Гала-концерт Второго республиканского фестиваля башкирских фольклорных коллективов "Ашкадар тандары" (2008) в городе Стерлитамак Республики Башкортостан. Участники - 60 творческих коллективов. Театрализованное представление "В обрядах - тепло семейное". Автор - Асия Гайнуллина, реж. Азат Зиганшин. Гран-при - ф/а "Сэсмэуер" Абзелиловского р-на. Автор телеверсии Сарвар Сурина, реж. Наил Хамитов. 2008г. (Участники: Баязит Гайнуллин – ятаган и озляу  18:20-23:20) . 6.    "Белый войлок"- 2012. "Легенды минских башкир" часть 1 (2), хр. 26 мин. 40 сек. 2012г. <nowiki>https://youtu.be/7GvLI_CKD-0</nowiki>  Участники: Карима Кайдалова (00:45-01:20), (14:50-16:10), 24:30-26:30,  (18:38 – 19:44), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13), Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин... 7.    "Белый войлок"- 2012. Легенды и песни минских башкир. Часть 2(2), хр. 30 мин. БСТ, 2014. <nowiki>https://youtu.be/jvYCO0hVAmE</nowiki>   "Легенды и песни башкир минского рода" - Проект 7-го респ.семинара художников-войлочников, который прошел на турбазе "Сим" (директор Вячеслав Смахтин) Иглинского р-на РБ - Республики Башкортостан. Руководители семинара Карима Кайдалова, Ольга Суткевич. Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Асия Гайнуллина, Фидаил Хабибуллин...  Автор фильма Сарвар Суриной. Реж. Гузель Азаматова, оператор Дан Хамитов, монтажер Денис Молоков. 8.    “Орнамент” Войлочные костюмы для персонажей эпоса “Урал-батыр” в Центре войлока БГПУ им. Акмуллы, 4 передачи по 13 мин. 2010 г. Участники – авторы эскизов к костюмам и валяние: Талгат Масалимов, Карима Кайдалова (руководители семинара), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13). 9.    "Орнамент" Ткацкие станки в клубе села Орловка Архангельского района РБ. Хр. 13 мин. 2013. Сурина С.Р., Р.Р.Разяпов.  (Участники  3-го респ. семинара по ткачеству: Карима Кайдалова (организатор), Ляля Гумерова (из села Абзаново Архангельского р-на), Ольга Суткевич, Фаниса Сайфетдинова, Асия Гайнуллина, Гульнара Тажетдинова, Гузель Шембергер и др.)  <nowiki>https://youtu.be/NaKyqZp0T8g</nowiki> 10.      “Орнамент”.   Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”.  ч.4 (4). 2014г. Костюмы из войлока для дивов, мифических змей, Урала.   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. "Орнамент" Башкирский Войлок. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4) Фильм 4-й. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр", созданные художниками-войлочниками в апреле 2014года в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. Асия Гайнуллина. <nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki>   Сарвар Сурина, 2023. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|7|12|2020}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|7|12|2020}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/539 Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211028174302/http://libmap.bashnl.ru/node/539 |date=2021-10-28 }}{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|92279}}{{V|04|12|2022}} * [https://www.youtube.com/channel/UCOANeHytlI1MFupvFFJRn7g?view_as=subscriber '''Ютуб-канал Сарвар Суриной'''] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Күгәрсен районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]] [[Категория:Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаттары]] gg57eg48hovt9y3syus821dg4ncdzdb 1305423 1305422 2026-09-13T03:42:54Z ~2026-49366-21 48913 /* канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “#Хайбулла#Ашкадар тандары#Асия Гайнуллина #Артур Сурин #Факиха Тугузбаева #Гайса Хусаинов” #1990-2022гг. */ 1305423 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы |Төп исеме = |Рәсеме = Сурина_Сәрүәр_Рәшит_ҡыҙы.jpg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 8.12.1957 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Һаҙ]] ауылы |Гражданлығы = {{USSR}} {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = тележурналист |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} '''Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы''' (псевдонимы '''Кинйә Мәзит'''; [[8 декабрь]] [[1957 йыл]]) — [[драма (жанр)|драматург]][[журналистика|, журналист]], тәржемәсе, сценарист, балалар [[әҙәбиәт|яҙыусы]]һы, [[шиғриәт|шағир]]. [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]] Яҙыусылар (2000) һәм Журналистар (1982) союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2007). Күгәрсен районының [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]]һы (2001), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтахетдин Аҡмулла]] исемендәге (2007), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге (2012) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов исемендәге (2019) премия]]<nowiki/>лар лауреаты. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы]]ның башҡарма комитетының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы менән бүләкләнгән (2017). == Биографияһы == Сәрүәр Рәшит ҡыҙы Сурина (ҡыҙ фамилияһы ''Искәндәрова'') 1957 йылдың 8 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Һаҙ]] ауылында тыуған. 1975 йылда [[Өфөләге 1-се интернат-мәктәп]]те (хәҙерге [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]]) тамамлай һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә. 1980 йылда Башҡортостан дәүләт радио һәм телевидение комитетында эш башлай. Сәрүәр Суринаның хеҙмәт юлы балалар һәм үҫмерҙәр өсөн телевизион тапшырыуҙар ойоштороуҙан башлана. Йәш быуында илһөйәрлек хисен үҫтереүгә арналған «Йәйғор», «Әкиәт йомғағы», «Күңелле станциялар», «Яҙыусылар — балаларға», «Фронт хаттары», «Туған яҡ биҙәктәре», «Туған моңдар», «Йырлайбыҙ ҙа уйнайбыҙ» кеүек телевизион теҙмәләр халыҡ ижады рухы менән һуғарыла. «Минең әкиәтем», «Тыуған яҡ легендалары», «Тыуған моңдар», «Әкиәт йомғағы» телевизион бәйгеләре тамашасы һөйөүен яулай. Башҡорт халыҡ әкиәттәре, легендалары, йыр тарихтары буйынса әҙерләгән «Ҡаҙҙы кем ашаған?», «Балта һурпаһы», «Аҡыллы ҡыҙ», «Кем көслө?», «Ҡырлай урманында осрашыуҙар», «Батыр ҡуян» һ.б. телеспектаклдәре телевидение фондында һаҡлана. 1992 йылдан «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһының «Хазина» ижади берекмәһе мөхәррире. 2010 йылдан «[[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]» ның комментатор-мөхәррире, 2018 йылға тиклем Башҡортостан юлдаш телевидениеһында өҙлөкһөҙ эшләй һәм [[Хеҙмәт ветераны (исем)|хеҙмәт ветераны]] статусына лайыҡ була. == Ижади эшмәкәрлеге == Сәрүәр Сурина мәктәп йылдарында уҡ шиғыр һәм хикәйәләр яҙа башлай. [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыған осорҙа «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә әүҙем шөғөлләнә. Уның балалар һәм өлкәндәр өсөн пьесаларҙан, сценарийҙарҙан, шиғырҙарҙан, әкиәттәрҙән торған биш китабы донъя күргән, әҙәби әҫәрҙәре ваҡытлы матбуғатта баҫылып тора. Журналист булараҡ, республикабыҙҙың гәзит һәм журналдарында халыҡ ижадына һәм шөғөлдәренә арналған мәҡәләләре, ижади портреттар, очерктар менән даими сығыш яһай. === Тележурналист === Сәрүәр Сурина [[Юлай Ғәйнетдинов]], Әнүәр Нурмөхәмәтов, Әлфиә Асылбаева-Батталова менән бергә [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]ның (БСТ) «Хазина» ижад берекмәһен ойоштороусыларҙың береһе. "Хазина" ижад берекмәһе 1992-2010 йылдарҙа эшләй, меңәрләгән телевизион тапшырыуҙар, фильмдар, репортаждарҙың төп темаһы: башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады, әҙәбиәте, мәҙәниәте, сәнғәте, һөнәрҙәре һәм кәсептәре, йырҙары һәм бейеүҙәре, халыҡ театрҙары һәм йола байрамдары - ошо уникаль хазинаны һаҡлаусы һәм артабан үҫтереүсе шәхестәр. Сәрүәр Сурина "Хазина" беремәһендә эшләү дәүерендә, республиканың барлыҡ район һәм ҡалаларында, Рәсәйҙең милләттәштәребеҙ көн иткән күп төбәктәрендә булып, [[башҡорт]] халҡының күп яҡлы ижад өлгөләрен табыуға, уларҙы киләсәк быуындар өсөн һаҡлауға һәм пропагандалауға тос өлөш индерә. Ул ижад иткән телевизион тапшырыуҙарҙың бер өлөшөн - 800-гә яҡын видеояҙманы Ютуб каналында "Сарвар Сурина" сайтында ҡарарға була. Ул халыҡ ижадының аҫыл үрнәктәрен сағылдырыусы айырым ижадсылар һәм фольлор коллективтары тураһында «Тыуған яҡ байрамдары», «Халыҡ оҫталары», «Туған тел дәрестәре» исемле тапшырыуҙар циклдарын әҙерләй. Уларҙа ижадсының тормошҡа киң һәм заманса ҡарашы, туған телгә, халҡыбыҙҙың тарихына, мәҙәниәтенә, ауыҙ-тел ижадына һәм әҙәбиәтенә ихтирамлы һәм һаҡсыл тойғолары сағыла. Бер үк ваҡытта был тапшырыуҙарҙа журналистың йор тасуирлы теле, бай лексикаһы ярылып ята. «Уҙаман», «Заң», «Шәхес» тигән баш аҫтында С. Р. Сурина үҙенең авторлыҡ программаларын эфирға сығара. Тапшырыуҙарҙа башҡорт халҡының арҙаҡлы ул-ҡыҙҙарының эшмәкәрлеге, уларҙың ғибрәтле-фәһемле яҙмыштары, оло ваҡиғалар шаңдауы һәм бөгөнгө заман проблемалары күрһәтелә. Был рубрикалар аҫтында [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Жәлил Кейекбаев]], [[Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы|Рамаҙан Өмөтбаев]], [[Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы|Зәйнәб Биишева]], [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы|Фатима Мостафина]], [[Салауат Дәүләтбаев]], [[Земфира Сәхипова]], [[Камил Әхиәров]], [[Суфиян Поварисов]], [[Хәлимә Ҡорбанаева]], [[Әкрәм Бейешев]], [[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы|Рим Йәнғужин]], [[Сәлимә Түлебаева]], [[Фуат Биишев]], [[Ғөбәйҙулла Илишев]], [[Псәнчин Вәли Шәғәли улы|Вәли Псәнчин]], [[Флүрә Аҙнабаева]], [[Ғайса Хөсәйенов]], [[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Нәжибә Мәҡсүтова]], [[Азат Айытҡолов]], Хәнифә Әбүбәкерова, Миҙхәт Байрамғолов, Вәсилә Садиҡова, Әсмә Усманова, Дамир Вәлиев һәм башҡалар хаҡында телевизион портреттар әҙерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты БРГИ-1 (2018) * «Ал да нур сәс халҡыңа» — Бөтөн донъя башҡорттары башҡарма комитеты миҙалы (2017) * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2013) * Рәсәй Федерацияһы Журналистар Союзы Почёт грамотаһы (2011) * [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (2007)<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}</ref> * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф алдынғыһы (2007) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) * Күгәрсен районының [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]]һы лауреаты (2001) === Шағир, яҙыусы һәм драматург === {{Hider|title = ''Башҡала театрҙарында:''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Алтын балта» (Йәш тамашасы театры, 1992, режиссеры Йәмилә Әбсәләмова), * «Заятүләк менән Һыуһылыу» (Башакадемтеатр, 1999, режиссеры Раушания Назарова), * «Янһарының тылсымлы санаһы»(Ҡурсаҡ театры, 2001, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Ҡаҙ батшаһы» (Ҡурсаҡ театры, 2003, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Аҫыл йөрәк» (Башакадемтеатр, 2003, режиссеры Рөстәм Хәкимов), * «Һыуһылыу әкиәте» (Милли йәштәр театры, 2005, режиссеры Илнур Муллабаев). * «Эҫе ҡар», Динис Бүләков повесы буйынса (Сибай «Сулпан» балалар театры, 2001, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Тылсымлы сана» (Сибай башҡорт драма театры, 2016). * «Урал легендалары. Торатау менән Ағиҙелһылыу», мюзикл (Стәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһе, 2019, режиссеры Лира Фәйзуллина). * «Ҡанифа юлы» (Сибай, «Сулпан» балалар театры, 2019, режиссеры Зиннур Сөләймәнов). * «Донъя бабай» (Сибай, «Сулпан» балалар театры, 2020, режиссеры Рөстәм Хәкимов). * «Абау, яусы килә!» (Салауат башҡорт драма театры, 2020, режиссеры Зиннур Сөләймәнов). * «Мамытбатыр менән Дәлеү Ғәйшә», Ҡашҡар ауылы тарихы (Сибай филармонияһы, 2021, режиссеры Сулпан Асҡарова); }} === Халыҡ театрҙары сәхнәһендә === {{Hider|title = {алыҡ театры сәхнәһендә|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Алтын балта» (Учалы районы Ҡорама өлгөлө балалар театры, 2000, режиссеры Ғаяз Ибраһимов). * «Тылсымлы хыял» (Дүртөйлө халыҡ театры, 2005), * «Аласабыр менеп кил, йәнем!» (Сәйетбаба халыҡ театры, 2005, режиссеры Зәйтүнә Зәйнышева), * «Сыңрау торна ҡаурыйы» (Ғафури халыҡ театры, 2005, режиссеры Кәримә Кайдалова), * «Гөлбәзир» (Балтас халыҡ театры, 2006, режиссеры Байрас Ибраһимов). * «Аҫыл йөрәк» (Ейәнсура өлгөлө балалар театры, 2016, режиссеры …). }} === Тәржемәсе === {{Hider|title = ''Сәрүәр Сурина тәржемәһендә классик драматургия әҫәрҙәре сәхнәлештерелә:''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * А.Островский («Глумов хатаһы йәки Дүрт аяҡлы аттың һөрөнгәне», 1998), * В.Шекспир («Лир король» , 2001), * К.Гольдони («Ике байға бер шомбай», 2002), * Ф.Бүләков («Саҡ-Суҡ ҡиссаһы» 2005; «Эх, күгәрсенкәйҙәрем!», 2008), * Н .Абдыкадыров («Сыңғыҙхандың һуңғы төйәге», 2005; «Тылсымлы сәңгелдәк», 2006). * Назим Хикмәт («Йүләркәй», 2009), * Владимир Ольшанский («Ун өсөнсө йондоҙ», 2011), * Вл. Гуркин («Саня, Ваня һәм дә Римас», 2010). Сәрүәр Сурина театр терминдарының башҡорт теленә ярашлы ҡулланышын эҙләй. Актёрлыҡ оҫталығы хаҡында «Ғәмәл» әсбабын (Таңсулпан Бабичева, 2000) тәржемә итә һәм русса-башҡортса сәхнә терминдары һүҙлеген төҙөй. Башҡорт академия драма театрының 85 йыллыҡ тарихын сағылдырған «Театр юлы» китабын (Суфия Күсемова, 2005) тәржемә итә. Башҡорт академия драма театрының 100 йыллығына ҡарата «Башҡорт театры» (Айһылыу Сәғитова, Гөлсәсәк Саламатова, 2019) китабын руссанан башҡортсаға тәржемә итә. Башҡортостан театр белгестәре Айһылыу Сәғитова, Һөйөндөк Сәйетов, Рида Буранова, Ирина Шәмсетдинова, Элвира Дәүләтбирҙина, Әлиә Мәмбәтова, Элвира Әбдрәҡиповаларҙың башҡорт театры тарихы, билдәле режиссерҙары һәм актерҙары хаҡында яҙмаларынан тупланған баҫма 2020 йылда «Рәсәйҙә иң яҡшы театр тураһында китап» исеменә лайыҡ була. }} === Сценарист === {{Hider|title = ''Байрамдар, юбилейҙар сцерарийҙары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = ;Республика мәҙәни-фольклор байрамдары: * «Салауат йыйыны» («Салауаттың үлемһеҙлеге», 2004, Салауат районы, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Салауат йыйыны» («Ҡот тәңкәһе беҙҙә, Салауат!», 2005, Салауат районы, режиссёры Альмира Ҡыуатова); * «Салауат йыйыны» («Салауат доғаһы», 2008, Салауат ҡалаһы, режиссёры Азат Йыһаншин); * «Салауат йыйыны» («Батыр тыуған көн», 2009, Өфө ҡалаһы, режиссёры Рөстәм Хәкимов); * "Аҡмулланың аҡ юлдары" ("Светлые дороги Акмуллы") - мәғрифәтсенең тыуыуына 175 йыл, режиссеры Кәримә Кайдалова (2006); * «Сәйетбаба башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәген асыу һәм Шәжәрә байрамы», режиссеры Кәримә Кайдалова (2004); * «Ғафури ҡойоһо» («Мәжит Ғафуриҙең тыуыуына 125 йыл», режиссеры Кәримә Кайдалова, 2006); * "Сәләмәт бул, Сәйетбаба!" - "Шэжэрэ села Саитбаба" - 300 йыллығы, режиссеры Кәримә Кайдалова, 2004); * «Ғафури ҡойоһо» («Мәжит Ғафуриҙең тыуыуына 125 йыл», 2006, режиссеры Кәримә Кайдалова); * «Йәш тауыштар» (әҙәби китап фестивале, 2006, 2007); ;Оло шәхестәрҙең юбилей һәм хәтер кисәләре: * «[[Динис Бүләков]]» («Хәтер кисәһе», 2001, режиссеры Азат Нәҙерғолов); * «Мостай Кәрим, 80 йәш» («Шағир инанған тик мәңгелеккә», 2004, режиссеры Азат Нәҙерғолов); * «Мәжит Ғафури, тыуыуына 125 йыл» («Сыңрау торна ҡаурыйы», 2006, режиссеры Кәримә Кайдалова); * «[[Зәйнәб Биишева|Зәйнәб Биишева,]] тыуыуына 100 йыл» («Йырҙарға тиң ил ҡыҙы», 2008, режиссеры Салауат Итбаев); * «Зәйнәб Биишева, тыуыуына 100 йыл» («Бейеш быуаты», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «[[Арыҫлан Мөбәрәков|Арыҫлан Мөбәрәков,]] тыуыуына 100 йыл» («Башҡорт сәхнәһе арыҫланы», 2008, режиссеры Гөлли Мөбәрәкова); * «[[Ишмулла Дилмөхәмәтов|Ишмулла Дилмөхәмәтов,]] тыуыуына 90 йыл» («Яңғырасы. йырым!», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Мостай Кәрим, тыуыуына 85 йыл» («Әйләнә донъя күсәре», 2009, режиссеры Таңсулпан Бабичева); * «Рәйес Низаметдинов, 50 йәшенә ижад кисәһе» («Ирәмәл бүләге», 2015, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Артур Туҡтағолов, 50 йәшенә ижад кисәһе» («Һаҡмар моңо», 2016); * «Роберт Заһретдинов, тыуыуына 80 йыл» («Сың», 2016, режиссеры Айһылыу Заһретдинова); * «Рәүеф Ғәзиз улы Кәримов» СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры, Салауат Юлаев ордены кавалеры, физкультура уҡытыусыһы, 60 йәшенә юбилей кисәһе («Атай ҙа булдың һин беҙгә», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «1-се мәктәп-интернат», 60 йыллығы тантанаһы («Интернатым — пар ҡанатым», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Ауаз» (Илеш районында көнбайыш, төньяҡ төбәктәрҙәге башҡорт фольклор коллективтары фестивале, 2014); * «Уйын» (Ҡырмыҫҡалы районында башҡорт милли уйындарының республика байрамы, 2016, режиссеры Рәйес Низаметдинов); * «Сәсән» (Өфөнөң Киров районы йәштәре кисәһе, 2016); * «Ғаилә ҡото» (Өлгөлө Башҡорт ғаиләләре йыйыны, башҡорт ғаиләһе көнө — 1 март, 2017, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Хәйбулла яғы батырҙары» (100-летие Республики Башкортостан — Историко-культурный марафон — Хайбуллинский район), 2018); * «Рәми Ғарипов», тыуыуына 90 йыл («Уҡ осошо — шағир ғүмере», БРГИ-1 театр студияһы, 2022, режиссеры Алмира Ҡыуатова); }} === Башҡортостан телевидениеһы фондында һаҡланған фильмдар=== {{Hider|title = ''Сценарийҙар исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Халҡым өмөттәрен һаҡлаған йорт» - «Дом, где хранятся надежды моего народа» (1994, хр. 1 сәғәт ) видеояҙмаһы Башҡортостан телевидениеһының алтын фондына ингән. 1-се мәктәп-интернаттың тарихы, уҡытыусылары һәм уҡыусылары тураһында С.Р.Сурина өс тиҫтәнән ашыу репортаждар, очерктар, фильмдар әҙерләй. * [[Миәкә районы|«Толпар атым — уң ҡанатым» (1986) һәм «Яугир ат Керчь» (2000) телеҡиссалары - Миәкә районы]]ндағы «Большевик» колхозының ([[Илсеғол (Миәкә районы)|Илсеғол]] ауылы) 112-се [[Башҡорт атлы дивизияһы]] составында Дондан Эльбаға тиклем һуғыш юлы үтеп, Башҡортостанға кире әйләнеп ҡайтҡан «Керчь» ҡушаматлы ат тураһында ; * «Пеликандарҙың төньяҡ баш ҡалаһы Берҡаҙан» (2000) экологик фильмы - [[Дәүләкән районы]]ндағы ҡасандыр берғаҙандар (пеликандар) төйәк иткән «Берҡаҙан» һаҙлығы яҙмышына арнала; * "Ырғыҙ ҡыҙы" - "Дочь Иргиза" - Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина тураһында (2001); * "Илдә ҡалды яҡтыһы" - "Свет на земле" - Зәйнәб Биишева яҙмышы хаҡында (2001); * «Миәкә йәйғоро — аҫалы балаҫ» (2001) этнографик фильмы - Миәкә районы туҡыу-һуғыу һөнәре оҫталары хаҡында; * «Башҡортостан аҫалары» телерепортаждары (2014, 2016) - балаҫ һуғыусыларҙың республика фестивалдәре Әлшәй районында; * «Уралдың тамбурлы сигеү оҫталары» (2005) телевизион фильмдары төньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ башҡорт төбәге хазинаһы; * «Аҡмулланың аҡ көндәре» - Миәкә районында мәғрифәтсе-шағир Аҡмулла көндәре (2006, 2008); * «Башҡорт һүҙлеген төҙөүселәр»(2000) - тел ғалимы, тарих фәндәре кандидаты Әкрәм Бейеш етәкселегендә БР-ның Тарих, Тел, Әҙәбиәт институты хеҙмәткәрҙәре төркөмө; * [[Урал батыр эпосы|«Урал батыр» эпосын]] яттан һөйләүсе мәктәп уҡыусыларының республика бәйгеләре хаҡында (1998-2018йй., 40-тан ашыу тапшырыу), * «Донъяның аҡ кейеҙе» - башҡорт кейеҙен баҫыусыларҙың Әбйәлил районындағы семинарҙары, 30-лап тапшырыу (2000—2010); * «Тамға» республика байрамы" - башҡорт художестволы кейеҙ картина оҫталары ижады (2001-2016 йй.), * «Мәңгелек наҙ — башҡорт шәле» - дебет шәл бәйләүсе оҫталарҙың республика фестивалдәре, 10 тапшырыу, 2005, 2009); * «Йыһан көмбәҙе — башҡорт тирмәһе» - "Салауат йыйыны"нда республика тирмәләр бәйгеһе, 6 тапшырыу (2006—2010); * «Башҡорт китабы — Ҡояштан үрнәк» - Башҡорт китап нәшриәте бүлектәре, мөхәррирҙәре, нәшриәттең 90 йыллығы — (2009); * «Китабеннас» - «Инеш», «Башинформ», «Ғилем» нәшриәттәре эше, боронғо ҡулъяҙмалар яҙмышы, 15 тапшырыу (1999—2003); * «Алтын тирмә яҡтыһы» (Свет «Золотой юрты» - Башҡортостандағы 120 халыҡ театрының ижады, 30 тапшырыу, (1998—2009); * «Алтын һуҡмаҡ» - Башҡортостан мәғрифәтселәре мираҫы хаҡында телеочерктар (2009, 2010); * «Шағирҙың күңел баҡсаһы» - "Цветущий сад души поэта" - башҡорт шағиры [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Шәйехзада Бабич]] хаҡында телеспектаклдәр (2006); * «Кинйә абыҙ васыяты» - «Завещание Кинзи-абыза» - башҡорт батыры Кинйә Арсланов хаҡында телефильм (2007); * «Бейеш быуаты» - «Век Бииша» - Зәйнәб Биишева ижады тураһында телефильмдар (2007); * «Туған тел тылсымы» - «Волшебство родного слога» - Фуат Биишев тураһында (2010); * башҡорт фольклор ансамблдәренең бөтә Рәсәй фестивалдәренән репортаждар теҙмәһе — «Ашҡаҙар таңдары» (2006, 2008, 2011); * «Бер ауылдың тарихы» - "История одного села" - телевизион рубрикаһында (2010-2012) Сурина республиканың көнбайыш төбәгендәге башҡорт ауылдары халҡы һәм уларҙың тарихи хәтере һаман да саф, төплө булып, башҡорт тамырҙарын онотмауы хаҡында утыҙҙан ашыу тапшырыуҙар теҙмәһе әҙерләй. 18-се быуатта Башҡортостанға припущенник булып күсеп килергә мәжбүр булған сарайлы-мең ырыуы башҡортары Миәкә районының Шатмантамаҡ, Елдәр, Сатый, Баязит, Кәркәле, Ҡасыған ауылдарына нигеҙ һалған, шулай уҡ Бишбүләк районы Айыт, Елбулаҡтамаҡ, Мораҙым, Дүсән, Исекәй, Ҡасҡын ауылдары тарихы буйынса тапшырыуҙар әҙерләй. Балтас районы Сәйтәк, Ҡарыш, Иҫке Балтас, Маты, Тушҡыр ауылдары тарихы яҡтыртыла, «Они видели Победу» телеҡиссалары әҙерләнә (2010—2012 йй.); * 2011—2016 йылдарҙа «Орнамент» телепроекты аша халыҡ һөнәрмәндәре, йолалары, фольклор йыйындары, шәжәрәселәр һәм шәжәрә байрамдары, һәләтле ижади төркөмдәр тураһында йөҙ илле фильм һәм махсус репортаждар аҙна һайын эфирға сыға. Ошо ысынбарлыҡ-рухиәт бәйләнешен сағылдырған телевизион ҡиссалар тамашасыларҙың оло ҡыҙыҡһыныуын уята. Башҡорт халҡының бай рухи мәҙәниәтен төрлө яҡлы итеп күрһәтеүе менән киләсәк быуындар өсөн оло әһәмиәткә эйә. <!-- Был уникаль йылъяҙмаларҙы Интернетта Ютуб сайтында «Школа-интернат-1» йәки «БРГИ-1» плейслисты аша эҙләп табырға мөмкин. Плейлистарға һылтанма эшләргә кәрәк. Энциклопедияла бындай һөйләм яҙылмай.--> }} == Баҫылған китаптар == * "Кем кеҫәлде тәмлерәк бешерә?" Балалар өсөн әкиәттәр йыйынтығы. — Өфө: Китап, 1994. — 26 бит. * «Сыйырсыҡ тәсбихе». Балалар өсөн пьесалар, шиғырҙар, әкиәттәр йыйынтығы. — Өфө: Китап, 2001. — 176 бит. * «Аҫыл йөрәк». Пьесалар, сценарийҙар. — Өфө: Китап, 2007. — 480 бит. * «Талисман счастья» — «Ҡот тәңкәһе». Пьесы, драматические композиции, сценарии литературных вечеров и фольклорных праздников. Уфа, «Китап», 2009, - 450 с. * «Волшебный узелок» — «Тылсымлы төйөнсөк». Стихи для детей. Уфа, "Китап", 2024 г. 165с. * «Моң көмбәҙе» — «Купола мелодий». Сборник сценариев для республиканских народных праздников. «Самрау». Уфа, 2017, 240с. * «Биҙәктәрҙе кем яһаған?». Әкиәттәр. Китап. Өфө, 2018, 75 б. — «Кто создал узоры?». Сказки. Уфа, 2018, 75с. * «Хоҙайҙан маҡтау» — «Хвала от Бога». Очерки, рассказы, сценарии фильмов о мастерах народных промыслов. Уфа, 2018, 210с. * === Сәрүәр Сурина төҙөгән һәм ойошторған китап баҫмалары: === {{Hider|title = ''Баҫмалар исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Ырғыҙ ҡыҙы». Мәғариф министры Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина (1913—1998) тураһында иҫтәлектәр (42 авторҙан интервью), фотографиялар. Өфө, «Педкнига», 2013 й.2, 263 б. * «Первый Президент Республики Башкортостан Муртаза Губайдуллович Рахимов. Библиографический указатель.» Уфа, 2014, 170 с. Сост. С. Р. Бишева и С. Р. Сурина. * «Жизнь вопреки». "Элиза Мугафаровна Ахмерова. Воспоминания, фотовкладыши. Уфа, «Педкнига», 2014 г., 226 с. * «Иҫтә, һаман да иҫтә Оло Эйек буйҙары». Роза Арғынбаева иҫтәлектәре, документаль фотолар. Өфө, «Педкнига». 2017 й. * «Бөрйән йөрәге». Детдом яҙмалары. Беренсе китап. Керамика рәссамы, скульптор Фәүзиә Усманова (1942) яҙмышнамә. Өфө, «Самрау», 2015, 156 б. * «Бөрйән йөрәге» «Киске Өфө» һабаҡтары. Гәзит мәҡәләләре, фотографиялар. Өфө, «Самрау», 2015, 220 б. * «Тайсын хикмәттәре». Рәмилә Тайсынова (1962) йыйған һәм башҡортсаға тәржемә иткән ғибрәтле хикәйәттәр, көләмәстәр йыйынтығы. Өфө. «Самрау», 2018 й., 260 б. * «Северное сияние». Ветеран труда Аниса Иншакова. Рассказы о вахтовиках на Севере. Уфа, «Самрау», 2017. 240 с. * «Йырлы йөрәк». Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Шәрип Фатихов (1926—2018). Шиғырҙар, иҫтәлектәр, фотолар.Өфө, «Самрау», 2018, 232 б. * «Колосья моего поля». Салихьян Шарипов. "Стихи и авторские фотографии. Уфа, «Инеш», 2018, 150 с. * «Хәтер ҡуҙҙары». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 1-се китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Педкнига», 2017 й., 230 б. * «Юлдашым — оло юл башым». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 2-се китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Самрау», 2018 й., 260 б. * «Йәшәү ҡәҙере». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 3-сө китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Самрау», 2019 й., 232 б. * «Рәмил Мәжитов хаҡында һүҙ». Хәтернамә. Иҫтәлектәр, шиғырҙар, фотолар, мәҡәләләр. Өфө, «Инеш» 2021 й., 294 б. * «Яугирҙың ҡуйын дәфтәре». Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Зәйнулла Сәлимов. Шиғырҙар, мәҡәләләр. Өфө, «Самрау», 2022 й, 172 б. * «Һөйөү вәғәҙәһе», Юрик Салдыев, Ҡәнифә Салдыева. Шиғырҙар, иҫтәлектәр. Өфө, «Самрау», 2022 й., 202 б. }} == Телефильмдәрҙең видеояҙмалары == * .[http://www.youtube.com/watch?v=Zjq8E0zHSug «Берҡаҙан» һаҙлығы] (Асылыкүл, Дәүләкән, реж.Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр.22 мин., 2000). * [http://shubino-video.narod.ru/news/bashkirskij_film_tolpar_atym_un_kanatym_smotret_onlajn/2015-01-29-642 «Толпар атым — уң ҡанатым»] (Керчь, Миәкә, реж.Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр. 20 мин., 2001). * [http://www.youtube.com/watch?v=enEQI-nFKDg «Миәкә йәйғоро — аҫалы балаҫ»] (Мастерицы тканых паласов, реж. Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр. 32 мин., 2001). * "Тамбур ҡайыуы" - ""Вышитая песня" (Тамбурное шитье башкир на северо-востоке, реж.Наиль Хамитов, хр.26 мин., 2003). * [http://www.youtube.com/watch?v=GeQA2v9nJJk «Тамға» кейеҙ байрамы] (Семинар мастеров башкирского войлока, Абзелил, реж. Наиль Хамитов, БСТ, хр. 1 ч., 2008). * [http://www.youtube.com/watch?v=ZA0Fvgf3MGE «Башҡорт шәле»] (Мастера башкирской шали, фестивали, Уфа, реж. Наиль Хамитов, БСТ, хр. 1 час, 2010). * "Кинйә абыҙ васыяты" <nowiki>https://youtu.be/MDvjS4igSF4</nowiki> (Кинйә Арыҫланов. реж.Әнүәр Нурмөхәмәтов, БСТ, хр. 1 час. 2008). * "Билән йыйыны" (Өфө йылғаһы буйы башҡорттары, 2014 - 2 бүлектә, 2016 - 2 бүлектә, 2018 - "Орнамент" циклында. Реж.Н.Хамитов). * «Все будет хорошо» (Флорида Хусаиновна Кудашева. Цикл «Автограф» БСТ, хр. 26 мин. 2017). * «Добро возвращается» (Лиза Киямовна Агадуллина, цикл «Автограф» БСТ, хр. 26 мин. 2021). == Гәзит һәм журналдарҙағы мәҡәләләре == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * '''"Ағиҙел", "Шоңҡар" журналы:''' * «Илаһи ихласлыҡ» (Зәйнәб Биишева — тыуыуына 115 йыл). «Ағиҙел», 2023, № 1, 58-70-се биттәр. * «Сабата, бишмәт, тупый, ҡалпаҡ, сеңләү…» (Сания Усманова, Балаҡатай), «Шоңҡар», 2017, № 10, 22-27-се биттәр, фото. * «Башҡорт аҫалы балаҫы» (төрҙәре, фестиваль). «Шоңҡар», 2018, № 1, 43-47-се биттәр, фото. * «Аҡ кейеҙем аҡ бәхеттәр юрай…». «Шоңҡар», 2018, № 7, 43-49-сы биттәр, фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Шоңҡар», 2018, № 4, 39-51-се биттәр, фото. *'''«Башҡортостан ҡыҙы» журналы:''' * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 7, 318-19-сы биттәр (1-се бүлек), фото. * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 8, 326-27-се биттәр (2-се бүлек), фото. * «Аҫалы балаҫ — донъя йәме». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 9, 26-27-се биттәр (3-сө бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 10, 30-31-се биттәр (1-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 11, 22-23-сө биттәр (2-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 12, 28-29-сы биттәр (3-сө бүлек), фото. * «Һуҡма шәл». «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 1, 28-29-сы биттәр (4-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 2, 28-30-сы биттәр (5-се бүлек), фото. * «Түңгәүер моңо» (Фәриҙә Күҙәшева, Баймаҡ, Әбделкәрим). «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 6, 28-29-сы биттәр, фото. * «Туҡ тулҡына йөрәктәрҙә» (Гөлназ Гәрәева, Ырымбур өлк., Иҫке Юлдаш а.). «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 7, 12-13-сө биттәр, фото. * «Ауыл ҡото — Мөслимә» (Мәсәлимова, Әбйәлил)."Башҡортостан ҡыҙы", 2019, № 8, 12-13-сө биттәр, фото. * '''«Ватандаш» журналы:''' * «Ҡобайырға тереһыу бөркөп…» («Урал батыр» эпосын башҡарыусылар конкурсы тарихы) «Ватандаш», 2017, № 6, 142-154-се биттәр. * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Ватандаш», 2017, № 8, 162-168-се биттәр, фото. * «Илгә иман саҡырыусылар ҡоро» (Сибайҙағы мөнәжәтселәр бәйгеһе). «Ватандаш», 2017, № 12, 163-173-сө биттәр. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә» (эссе). «Ватандаш», 2018, № 4, 164-178-се биттәр, фото. * «Хранительницы народного искусства» (тамбур). «Ватандаш», 2018, № 7, стр.187-198 (перевод на англ.яз. Ф.Юнусовой), фото. * «Аҡ кейеҙем…» (Башҡорт халыҡ кәсебен тергеҙеү) «Ватандаш», 2018, № 9, 182-195-се биттәр, фото. * «Ғүмер — иртәнге төш» (Фәүзиә Усманова). «Ватандаш», № 1, 119-139-сы биттәр, фото. * «Бөрйән йөрәге» (Фәүзиә Усманова), «Ватандаш» журналы, 2019, № 2., фото. * «Парень с берегов Сакмары» (Артур Шайхитдинович Сурин). «Ватандаш», 2019, № 4, стр.200-2004. (псевдоним Кинзя Мазитов). * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Асма Маулембирдеевна Усманова, Хәйбулла). «Ватандаш», 2019, № 5, стр.59-79. * «Толпар атым — уң ҡанатым» (Керчь тигән ат тарихы, Миәкә). «Ватандаш», 2020, № 5. * '''"Башҡортостан" , «Республика Башкортостан», «Вечерняя Уфа» гәзитендә:''' * «Телесоратник культпроектов» (Айгуль Багамановна Усманова). «Республика Башкортостан», 23 сентября 2021г., № 110, стр.5. * «Щедрая яблоня Элизы Мугафаровны» (Элиза Ахмерова). «Вечерняя Уфа», 21 февраля 2020г., № 12, стр.18. * "Батырҙың таш ҡоймаһы" (Советтар Союзы Геройы Ахмәтғәлин, Учалы). "Башҡортостан" гәзите, 2020, 9 май. * '''Киске Өфө" гәзитендә:''' * [http://bashgazet.ru/obshestvo/11727-vzm-shle.html «Вәзәм шәле».]"Киске Өфө", 2016. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308235916/http://bashgazet.ru/obshestvo/11727-vzm-shle.html |date=2016-03-08 }} *"Халыҡ ижадын өйрәнеүсе һәм яратыусы" С.Сурина менән М.Хабилова әңгәмәһе. "Диалог" рубрикаһы. 2018, №7, 11-12-се б. * «Урал батыр бөрккән тереһыуға…» (Респ. конкурсына 20 йыл). «Киске Өфө», 2018, № 27, 11-се бит. * «Моңло ла һуң башҡорт доғаһы!» (Төбәк-ара 6-сы Мөнәжәтселәр конкурсы, Сибай). «Киске Өфө», 2018, № 42, 12-13-сө биттәр. * «Ҡышбабай таяғы» (яңы йыл тамашаһы өсөн пьеса). «Киске Өфө», 2018, № 48, 10-11-се биттәр. * "Туған тел тылсымы" (Фуат Биишев тураһында). "Киске Өфө", * «Фатима инәй». [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] гәзите, 2019, № 2 (836), 12-18 ғинуар. * «Бөрйән йөрәге. Фәүзиә апай китап яҙҙы». «Киске Өфө», 2019, №13, 12-се бит. * «Илаһи ихласлыҡ» (Зәйнәб Биишева) «Киске Өфө», 2019, № 17, 11-12-се биттәр. * «Быуат аръяғынан сәләм, йәки Круковский бөгөн кемде һайлар ине»."Киске Өфө", 2019, № 21, 11-12-се биттәр. * «Гәләбәштә…» (башҡорт милли кейемен тергеҙеүселәр фестивале, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2019, № 26, 12-13-сө биттәр. * «Көмөш күлдәр илендә» (Силәбе өлкәһе башҡорттары). «Киске Өфө», 2019, № 39, 12-15-се биттәр. * «Халҡыбыҙ әмәле — үҙ еребеҙ үләне». (Бөйҙә ауылында ағинәйҙәр йыйыны, Учалы). «Киске Өфө», № 40, 11-12-се биттәр. * «Иҙелбашы — аҡ ниәттәр башы» (Белорет районы ағинәйҙәре йыйыны). «Киске Өфө», 2019, № 41, 11-12-се биттәр. * «Күперҙәр һәм ҡапҡалар». (М.Кәрим «Оҙон-оҙаҡ баласаҡ» спектакленә рецензия, МЙТ). «Киске Өфө», 2019, № 41, 11-12-се биттәр. * «Те яҡҡамы, бы яҡҡамы?» (М.Кәрим тураһында иҫтәлектәр). «Киске Өфө», 2019, № 42, 11-12-се биттәр. * «Ейәнсураның Аҡьегете менән Аҡйондоҙо кем?» (Башҡорт гимназияһы). «Киске Өфө», 2019, № 43, 12-се бит. * «Тамсыларҙа диңгеҙ сағыла». (Диалог: БРГИ-1 75 йыллығы уңайынан)."Киске Өфө", 2019, № 46, 11-12-се биттәр. * «Күкрәүҙәрен тойоп замандың. Башҡорт театры тарихынан» (А.Сәғитова мәҡәләһенән тәржемә). «Киске Өфө», 2019, № 47, 12-се б. * «Һин янмаһаң, мин янмаһам». (Рәйес Түләк т-да Әмир Әминев)."Киске Өфө", 2019, № 49, 11-се бит. * «Башҡорт шәле» (Төрҙәре, халыҡ клубтары). «Киске Өфө», 2019, № 50, 12-се бит. * «Аңлы ғүмер артынан» (Гусевка, Ишкилде ауылы, Әбйәлил). «Киске Өфө», 2019, № 50, 13-сө бит. * «Ҡиссаи-Түләк» (шағир Рәйес Түләк). «Киске Өфө», 2019, № 51, 10-11-се биттәр. * «Бер күрешеү — бер ғүмер» (Мерәҫ ауылы ағинәйҙәре, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2020, № 1, 11-се бит. * «Түңгәүер хәситәһе» (Хафиза Амантаева, Йылайыр). «Киске Өфө», 2020, № 1, 16-сы бит. * «Башҡортостан — гөлбостан, тип йырларға...». (БАДТ, Ҡадир Даян пьесаһы б-са спект. рецензия). «Киске Өфө», 2020, № 7, 13-сө бит. * «Өс тағанға таян» (рәссам-дизайнер Роза Рафиҡ ҡыҙы Юлдашбаева). «Киске Өфө», 2020, № 11, 8-9-сы биттәр. * «Күҙгә күренмәгән һалдат» (Башдрамтеатр спектакленә рецензия). «Киске Өфө», 2020, № 11, 11-се бит. * «Булыр илдең балалары Рәми мәктәбендә». (Шағир ис.премия тапшырыу. Кинйә Мәзит). «Киске Өфө», 2020, № 11, 14-се бит. * Баймаҡ, Иҫке Сибайҙа осрашыу. «Киске Өфө», 2020, № 15, 11-12-се биттәр. * «Булдыҡлы, егәрленең фекере киң, теле лә бай» (Сания Усманова, Балаҡатай). «Киске Өфө», 2020, № 27, 11-12-се биттәр. * «Бөрйән сергетышы». (Монасип, Собханғол, Кейекбай ауылдары). «Киске Өфө», 2020, № 29, 11-12-се биттәр. * «Беҙҙең мәҙәниәт министры» (Әминә Ивнәй ҡыҙы Шафиҡова). «Киске Өфө», 2020, № 33, 8-10-сы биттәр. * «Сәсән ташы» («Урал батыр» ҡобайырын яҙып алыуға 110 йыл). «Киске Өфө», 2020, № 33, 11-се бит. * «Вәзәм сәкәне» "(Артур Сурин исеменәдге кубок турниры, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 4, 11-се бит. * «Бәндәбикә рухташтары» (Күгәрсен, Мәҡсүт ағинәйҙәре). «Киске Өфө», 2020, № 6, 11-се бит. * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Әсмә Усманова, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 13, 12-се бит (1-се бүлек). * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Әсмә Усманова, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 14, 11-се бит (2-се бүлек). * «Салы ҡошо һағындырғайны» (Р. Н. Гунтекин «Салы ҡошо», спект. рецензия, Кинйә Мәзит, МЙТ). «Киске Өфө», 2020, №13,13-сө бит. * «Яугир ат кәрәк!» (Керчҡа һәйкәл. Миәкә)."Киске Өфө", 2020, № 16, 11-се бит. * «Квантун һалдатын йәлләгән башҡорт егете» (Салихйән Дәүләтбирҙин, Бөрйән). «Киске Өфө», 2020, № 18, 11-12-се биттәр. * «Селтәр» саң ҡаға. (Диалог: Милли кейем. Әлфиә Әхтәриева, Фатима Хәйретдинова). «Киске Өфө», 2020, № 21, 11-12-се биттәр. * «Шәүрә Мортазина. Легендар атаһының лайыҡлы ҡыҙы». (Айһылыу Сәғитова мәҡ-нән тәржемә). «Киске Өфө», 2020, № 26, 12-се бит. * "Туризм беҙгә төҫмө?" (Диалог: Салауат Тагирович Нафиков, РБ Туризм, министр). "Киске Өфө", 2020, № ..., 11-12-се бит. * «Кем ҡайыған үрәнәген…» («Тамбур», «Ете елән», «Ханымдар», Роза Юлдашбаева, Балаҡатай). 2020, «Киске Өфө», № 40, 11-се бит. * «Башҡорт кейеме — иң йөкмәткелеһе» (Диалог. Юлай Ғәлиуллин, Сәлимә Усманова). «Киске Өфө», 2020, № 42, 11-12-се биттәр. * «Ҡиссалар һәм доғалар юлы» (Хөрмәтулла Үтәшев китабы). «Киске Өфө», 2021, № 11, 14-се бит. * «Беҙ ағартмаһаҡ, кем ағартыр донъяны?» (Икенсе Этҡол, Ниғәмәт ауылы, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 12, 11-12--се бит. * «Уратауға ҡот ҡайтарыр Салауат» (Салауат Щербаков т-да Г.Батталова фильмына рецензия). «Киске Өфө», 2021, № 13, 11-се бит. * «Бер һапҡа һапланып» (Балан байрамы, Стәрлетамаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 13, 12--се бит., * «Димсе диңгеҙ кистерә». (Сәрүәр Сурина «Абау, димсе килә!» спект. рецензия, Динә Бәширова). «Киске Өфө», 2021, № 13, 14-се бит. * «Кемдәр генә ғашиҡ, ай, булмаған!». (Визажист Элеонора Ғәлләмова). «Киске Өфө», 2021, № 16, 11-се бит., * «Аптыранығыҙмы? Аптыраманыҡ!» (Ишмырҙа-Юкәләр ағинәйҙәре, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 16, 11-12--се бит., * "Боронғо Атайсалдың бөгөнгө заңы" "(Иҫке Сибайҙа осрашыу. Баймаҡ)."Киске Өфө", 2021, № 17, 11-12--се бит. * «Көйөргәҙелә бер ғүмер» (Ағинәйҙәрҙең йола байрамы, Ермолаевка). «Киске Өфө», 2021, № 30, 11-12--се бит. * «Музыка белгесе ниндәй була?» "Киске Өфө" (Диалог: Гөлназ Салауат ҡыҙы Галина). 2021, № 32, 11-12-се биттәр. * «Замандаш» экспедицияһы. «Киске Өфө», № }} == Әҙип тураһында == {{Hider|title = ''Китаптар һәм радиотапшырыуҙар''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Р. Камалов. «Драматурги — люди с детской душой» — «Драматургтар — бала күңелле кешеләр». «Башкортостан», 1998, 20 февраль. * Г. Ҡотоева. «Из тысячей чудес состоит мир» — «Мең мөғжизә бит ул донъя». «Башҡортостан ҡыҙы», 2004. * Т. Лотфуллина. «Могла быть певицей» — «Йырсы була алыр ине». «Аҙна». 2005, 16 сентябрь. * С. Абузаров. «Потрясающее зрелище»- «Йән тетрәткән тамаша». «Башҡортостан», 2005, 15 сентябрь. * Э. Халикова. «Обыкновенное чудо». «Ватандаш». 2006-5. * Л. Абдуллина. «Балаларға рәхмәтле». «Йәшлек», 2008, 21 сентябрь. * Ә. Үтәбай. "Сәрүәр Сурина: «Ынтылам гел Яҡтыға, ышанам гел Яҡшыға…». «Ағиҙел», 2017, № 12, 138-144-се биттәр. * Л.Кирәева "Сәрүәр Сурина: «Йылы һүҙ — йән аҙығы, тере һүҙ — тел асҡысы, ихлас һүҙ — йөрәк асҡысы…» «Ағиҙел», 2022, № 12. === «Юлдаш» һәм «Ашҡаҙар» радиоһы фондындағы тапшырыуҙар: === * «Һүҙ ҡәҙере» рубрикаһы (алып барыусыһы Әлфиә Батталова). «Ҡыш һәм ҡар тураһында» Сәрүәр Сурина. 4 тапшырыу. (2009). * «Илаһи ихласлыҡ» Зәйнәб Биишева тураһында иҫтәлек. С. Сурина уҡый. (2008). * «Балалар өсөн әкиәттәр». Сәрүәр Сурина уҡый. (2014). * «Халыҡ моңдары». Сәрүәр Сурина башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара. Алып барыусыһы Зөмәйрә Сафина. (2014). * «Ике йондоҙ». Алып барыусыһы Әхмәр Үтәбай менән Сәрүәр Сурина «Ашҡаҙар» радиоһында. (2013). * «Беҙҙең донъя» Алып барыусыһы Фәрзәнә Аҡбулатова менән Сәрүәр Сурина әңгәмәһе. (2014). }} == «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы фильмдары == == '''1. Эпос  “Урал-Батыр”.''' '''Репортажи и фильмы С.Р.Суриной в фонде БСТ и  Ютубе (Республиканский конкурс исполнителей эпоса) 1994-2018гг.''' == # # Әкиәт йомғағы. Телепередача  Башкирский эпос  и сказка “Урал батыр”. Читает актер Фаяз Султанов.  Автор иллюстраций Рафик Мырдашев (Мелеуз), 22 мин. 1994.  <nowiki>https://youtu.be/pkvwUICuFhw</nowiki>  Ред. С.Р.Сурина. Реж.Ф.Харисова.   # «Урал батыр-1996» Конкурс сказителей школьников эпоса «Урал батыр», Башгосфилармония Уфа, Организаторы  Минобразования, РЦНТ РБ, Хр. 39м.40с.,  26.07.96. Ред.   А.М.Сулейманов, реж. Ф.Н.Харисова, А.Х.Якупов. #  «Урал батыр-1997» 1-й  респ. конкурс юных сказителей. Уфа, гимназия муз. воспитанников (Баш.гим.-инт. им.Г.Альмухаметова). 07.02.97. Хр. 1ч. Ю.Гайнетдинов, А.М.Сулейманов, С.Р. Сурина, А.Х. Якупов. #  “Урал-батыр”-2000”. 2-й  респ. конкурс состоялся в Бурзянском районе в 2000 году, орг. Минобразования РБ, не сохранились записи. # «Урал батыр-2001» . 3-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Бурзянский район. Хр. 27мин. 10.07.01. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>  С.Р.Сурина, А.В. Ханов. # «Урал батыр-2002». 4-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Хайбуллинский район.  Хр. 43м.27с. 16.08.02. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> С.Р.Сурина, А.В. Ханов. #  «Урал батыр и мифология», научно-прак. конференция ИИЯЛ, 2003г. Уфа, Хр. 42м.30c. 06.06.2003. <nowiki>https://youtu.be/3V8zWCoeyNg</nowiki> С.Р.Сурина, А.В. Ханов. начало. Давлеканский р-н, продолжение спецрепортажа стерто. (Фануза Надршина и др.) # «Урал батыр -2003». 5-й республиканский конкурс сказителей «Урал батыр», Баймакский р-н. хр. 1ч.03м.21с. 06.09.2003. <nowiki>https://youtu.be/7uViby4wBfM</nowiki> С.Р.Сурина,  А.В. Ханов. # «Урал батыр”. Первый международный конкурс  сэсэнов и исполнителей эпоса к 115-летию Мухаметши Бурангулова,  14 ноября 2003, г. Баймак, реж. А.Ш.Куватова. Организатор РЦНТ РБ. хр. 55м.05c. 24.01.2004. <nowiki>https://youtu.be/O68vz2ri-EY</nowiki>  С.Р.Сурина,  А.В. Ханов. #   «Урал батыр - 2004». 6-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Зианчуринский р-н, ч.2-я. Хр. 42м.45с. 12.07.2004. Нет записи. Р.Абдуллина, Ф.Ильбакова. #    «Песнь Уралу-2005». 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 1-я. Хр. 40м.00с. 16.07.2005.  <nowiki>https://youtu.be/N0JXw-s_tfA</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #   «Песнь Уралу-2005». 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 2-я. Хр. 43м.47с. 17.07.2005. <nowiki>https://youtu.be/HTuZvVl2QlA</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. # «Песнь Уралу-2006». 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 1-я. Хр. 59м.25с. 22.07.2006. <nowiki>https://youtu.be/ZWGiNV18UPc</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #  «Песнь Уралу-2006». 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. (Стихи М.Акмуллы, конец фильма стерт). <nowiki>https://youtu.be/F6bBuT3KKSI</nowiki>  Урал батыр и М.Акмулла, Первый респ. конкурс исполнителей стихов Акмуллы, гран-при: Рида Тимершаехова, Илишевский район, 240 стихов! Хр. 40м.20с. 23.07.2006. # «Песнь Уралу-2006».  8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. Хр. 9м.21с. 23.07.2006.  (Конец второй части). <nowiki>https://youtu.be/5eLVWuJCC5A</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #  “Урал батыр и юные сказители” (1998-2005гг.) Исполнители эпоса, видеофильм. Хр. 1ч.27м.07с. 18.08.2007. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>   С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов. #  “Песнь Уралу-2007”. 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н,  ч. 1-я. 1ч.04м.47с. 22.09.2007 С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. #  “Песнь Уралу-2007”. 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н. ч. 2-я. 57м.22с. 23.09.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. # «Песнь Уралу-2007»9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н.  ч. 3-я (Конкурс чтецов - стихи Рами Гарипова (начало). 59м.16с.  13.10.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов. # «Песнь Уралу-2007». 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Стерлибашевский р-н, ч. 4-я (Конкурс чтецов - стихи Рами Гарипова (продолжение). 51м.38с.  21.10.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. #   “Урал батыр” (1997-2007гг.), видеофильм к 10-летию конкурса, ТО «Хазина» БСТ. Хр. 1ч.39м.45с. 13.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. # “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1-я  (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при), хр. 59м.05с. 19.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. На юбилейный вечер, посвященный 10-летию респуб. конкурса юных исполнителей башкирского народного эпоса-кубаира "Урал-батыр", собрались все организаторы, победители - обладатели гран-при и призовых мест на предыдущих состязаниях сказителей-школьников, начиная с 1997 по 2007гг. Автор сценария праздника и видеофильма Сарвар Сурина, реж-постановщик Альмира Куватова, директор праздника Эльвира Имангулова. Дом культуры совхоза "Рощинский" Стерлитамакского р-на Башкортостана, на родине героя Отечественной войны 1812г. Кахым турэ (Касим Мырдашев) #орнамент, #бст, #сарварсурина, (Румиль Азнабаев, Ахмет Сулейманов, Асия Гайнуллина, Венера Баймухаметова, (27:50), Миндебай Юлмухаметов (30:30), Гульсасак Турумтаева (45:00) гран-при 2002), Айрат Атангулов (45:10, гран-при 2003), Миляуша Ильясова (гран-при 2004, ), Александр Щуплов (гран-при-2006,  45:40, 46:03), Алия Газизова (гран-при -2005, 45:07), Василя Казаргулова (гран-при -2007, 47:05), Альмира Калагаева, Флюра Абсаликова (55:50)... #   “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч. 2-я. Хр. 1ч. 00м.17с. 20.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/RfrMals0Wyg</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов.   #  “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.3-я. Хр. 1ч.00м.35с. 26.07.2008. #   “Песнь Уралу-2009” 11-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Белебейский р-н, детский оздоровит. лагерь «Чайка». Хр. 1ч.14м.18с. 05 07.2009.  <nowiki>https://youtu.be/X0MfwEtozl4</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Н.Х. Хамитов. # "УРАЛ-БАТЫР" Конференция в г.Сибай. 2011г. (шестая конференция по эпосу “Урал-батыр”). II Международная научно-практическая конференция «Урал-батыр» и духовное наследие народов мира», посвященной Году укрепления межнационального согласия в Республике Башкортостан. 10-11 июня 2011 года в Сибайском институте (филиал) Башкирского государственного университета. Хр. 26 мин.30 с. 2010г. <nowiki>https://youtu.be/dLV8lMjjUEk</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Н.Х. Хамитов, Г.М.Азаматова. # '''“Урал-батыр-2010”.''' 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль ''' Передача 1. Часть 1 (6).''' Хр. 26 мин.'''2010г.''' <nowiki>https://youtu.be/RyErSqPi5fw</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. (Конец репортажа продолжается в другой записи: <nowiki>https://youtu.be/QwbNe-x2ifo</nowiki> ''' (конец 1-й части около 3 минут).''' # ''' '''“Урал-батыр-2010”. 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль.  Передача 1. Часть 2 (6). Хр. 26 мин. 2010г. <nowiki>https://youtu.be/acxc9ytFB4k</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. + Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 3 (6). 2010г'''.''' # '''“Урал-батыр-2010”.''' 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль'''.''' Передача 2. Часть 4(6). Хр. 26 мин. 2010г. Гран-при Алия Газизова. <nowiki>https://youtu.be/EQD7tzHM7_k</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. # “Песнь Уралу – 2011”. 13-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.1-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/MPaK6J_hKdc</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова. #  “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.2-я. Хр. 26 мин. Гран-при Газиз Ишмухаметов. <nowiki>https://youtu.be/4G8I0D7cBjM</nowiki>  2011. С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова. #  “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.3-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/TNNPGX7ffck</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова # “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.4-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/wJShvM72QKM</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова # “Песнь Уралу – 2012”.  14-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», город Сибай (ДОЛ “Юлдаш”, гран-при Инсаф Ямилев) Хр. 40мин. 2013. 40м.<nowiki>https://youtu.be/PQ18CchWJu8</nowiki>  Авторы Р.Сафарова, Н.С.Кинзябаева. # “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Первая передача на тему: “Юрты сэсэнов”. Хр. 13 мин., 2013. <nowiki>https://youtu.be/foMWA1LiLEU</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. # “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Вторая передача на тему: “Реликвии в юртах”. Хр. 13 мин., 2013.  <nowiki>https://youtu.be/9momxnrNzMQ</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова #  “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Третья передача на тему: “Родина сэсэна Альмухаметова”. Хр. 13 мин., 2013. <nowiki>https://youtu.be/vZatr8j26h4</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Первая передача на тему: “Исполнители эпоса”. Хр. 13 мин. 2014. <nowiki>https://youtu.be/nzXmWV3X0GA</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Вторая передача на тему: “Инсценировки эпоса”. Хр. 13 мин. 2014.  <nowiki>https://youtu.be/47L9D_djAyM</nowiki>    С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Третья передача на тему: “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” ”. Хр. 13 мин. 2014.  <nowiki>https://yout</nowiki>. u.be/7y59UTSnVMY  С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #  “Песнь Уралу – 2015”. 17-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район. 30 мин. 2015. С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. # “Песнь Уралу – 2016”. 18-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район.  30 мин. 2016. # “Песнь Уралу – 2017”. 19-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район.  30 мин. 2017. <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki>   три выпуска:  Н.Х.Хамитов, Айгиз-Тамыр. # “Песнь Уралу – 2018” 20-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район. ЮБИЛЕЙный – 20-летие конкурса. Парад в Бурзяне. Открытие музея А.М.Сулейманова. 30 мин.   <nowiki>https://youtu.be/zsaa7fGUBHc</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. #   “Урал батыр – 2019” 21-й конкурс в г.Ишембай около горы Торатау. Хр. 24 мин.40 сек. 2019. <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> “Тамыр” студияһы. #   “Урал-батыр. Исполнители эпоса-кубаира 2001-2012гг.” Дайджест. На рус.яз. Для Москвы. Читает текст Булат Каримов. Хр. 10 мин. 2012. <nowiki>https://youtu.be/Qvkpu5XKyCY</nowiki>  С.Р.Сурина, Б.В.Каримов. #  “Урал Батыр” (ВЫПУСК 3) Конкурс юных сказителей и исполнителей эпического сказания. Студия “ТАМЫР”. Хр. 20 мин. 2019. #  “Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Исполнители эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. 13 мин. 2011. <nowiki>https://youtu.be/BvnE4Vs4-0c</nowiki> С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #  “Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Инсценировки эпоса "Урал-батыр". 13 мин. 2011.  <nowiki>https://youtu.be/ZBUTeuvzwYs</nowiki>    С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #   “Орнамент”. “Урал батыр и Олонхо” – встреча якутских олонхосутов и исполнителей эпоса “Урал-батыр” в БГПУ г. Уфа. Дни Якутской культуры в Республике Башкортостан. Встреча олонхосутов и исполнителей башкирского эпоса-кубаира "Урал-батыр". Уникальная школа олонхо с великими олонхосутами начала 21-го века - Николай Тимофеев, Петр Тихонов - со своими учениками. Руководитель Центра олонхо Агафья Захарова. Кадры из фильма "Фестиваль якутского народного эпоса "Олонхо", Саха-Якутия", 2013 год. Хр. 13 мин. 2011.  С.Р.Сурина, Г.М. Азаматова. # ''' “Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.1 (4). 2014г.''' <nowiki>https://youtu.be/fBEAYWPx4_E</nowiki>   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. Башкирские художники-войлочники весной 2014 года в г.Уфе собрались на научно-практический симпозиум по созданию костюмов для персонажей эпоса "Урал-батыр", в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. # ''' “Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.2 (4). 2014г. Костюмы из войлока для Һомай, Самрау, Айһылыу, Ай, Ҡояш...''' <nowiki>https://youtu.be/yRPWxWfwxVg</nowiki>   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. #  '''“Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.3 (4). 2014г. Костюмы из войлока для Кахкаха, Шульген, Змей.''' <nowiki>https://youtu.be/R2pg0DCRKBY</nowiki>    С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. #  '''“Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.4 (4). 2014г. Костюмы из войлока для дивов, мифических змей, Урала. ''' <nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki>     С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. "Орнамент" Башкирский Войлок. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4) Фильм 4-й. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр", созданные художниками-войлочниками в апреле 2014года в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. Асия Гайнуллина. # ''' ''' Статья С.Суриной об истории и победителях респ.конкурса в журнале “Ватандаш” номер 6 за  2017 год. <br />Сарвар Сурина, 2023.   # # == '''''2. Фильмы ТО «Хазина», ТО ГРПП ГУП ТРК «Башкортостан»''''' == == '''''АСМА МАУЛЕМБЕРДИЕВНА УСМАНОВА (1930-2015)''''' == краевед, ветеран просвещения, автор коллекции «Башкирский национальный костюм» руководитель фольклорного ансамбля «Кош юлы» Хайбуллинского района Республики Башкортостан 1. “Айтыш” республиканский конкурс на сцене Башкирской филармонии. Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Буранбай Искужин, Рашит Ахтари, Рамиль Кульдавлет, Ахмар Утябай, Раис Туляк, Габидулла Зарипов, Ахмат Сулейманов, Абрар Аргинбаев, Ханифа Абубакирова,ведущая Розалия Султангареева и др. 16.03.1991г., 50 мин. Ю.И.Гайнетдинов, С.Р.Сурина, А.С.Батталова, А.Х Якупов. <nowiki>https://youtu.be/JeIppsbKFog</nowiki> 2. «Хазина». Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Зияфат Ахметшина и др., 1997г., 51мин., Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 3. «Жемчужины народного творчества. Асма Усманова», 1997г., 14мин. Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 4. «Ступая на белый войлок» Интервью А.М.Усмановой, «Кош юлы» в Абзелиловском районе, 30 м., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/6toAQfWqjI8</nowiki> 5. “Китабеннас-8 (12) Кузыйкурпэс и Маянхылыу - башкирский эпос” Конференция по повести Т.Беляева. Интервью с А.М. Усмановой. Сказание о Кузыйкурпяч., 4мин., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/_xBN-RaiN6w</nowiki> 6. «Песнь Уралу -2003», респ.конкурс исполнителей эпоса. Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., 2003г. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> 7. «Хранители древнего войлока. Фатима Бактыбаева, Магинур Тапакова», 2005г., 22 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/J0awdR-LNas</nowiki> 8. «Мелодии «Кош юлы», часть1-я, 2005г., 34 мин. С.Р.Сурина. (Һарауыс, Фаима Давлетбаева, Алсу Юлдашбаева, Эльвира Такалова и др. <nowiki>https://youtu.be/EQ_rUV0R_M8</nowiki> 9. Хайбулла.Кош юлы. ч.1(2). Легендарный башкирский фольклорный ансамбль. «Мелодии «Кош юлы», часть 2-я, 2005г., 35 мин.40с. С.Р.Сурина. (Зайтуна Юлдашбаева, Марьям Юнысова, Миннеямал Хагынбаева (Бактыбаева), Флюра Аралбаева). <nowiki>https://youtu.be/H6e-0ShO3qw</nowiki> 10. «Мелодии «Кош юлы», часть 3-я, 2007г., 27 мин. С.Р.Сурина. (Акьяр, во дворе музея, Асма Усманова, Рахима Каримова и др.). <nowiki>https://youtu.be/Apu_3DKeeBo</nowiki> 11. «Мелодии «Кош юлы», часть 4-я, 2007г., 29мин.21с. С.Р.Сурина. (Гильминур Илимбетова, Танзиля Кидрасова), башк.нар.песня “Зиляйлюк”. <nowiki>https://youtu.be/8opeQsnv27o</nowiki> 12. «Легенды гор и степей», часть 1-я, 2008г., 28 м.07с., 15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5 м., <nowiki>https://youtu.be/9Q-L3Ra1nhM</nowiki> 13. «Легенды гор и степей», часть 2-я, 2008г., 28м.09с.,15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/g6GVnCfMe7A</nowiki> 14. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 1-я, 2008г., 30мин., <nowiki>https://youtu.be/n5-E6OZc2lg</nowiki> 15. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 2-я, 2008г., 32мин., (эфирный вариант). С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/rd377MVIWUc</nowiki> 16. "Ашкадар тандары-2006" Часть 4. Конкурсы. Первый фестиваль в Стерлитамаке. 2006г. Анс. «Кош юлы» - “Сук бэйлэу», «Ситэн урэу», автор сценария А.М.Усманова, 2006г., (эфирный вариант). 14 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/CbceVp6xLDQ</nowiki> 17. «Ашкадар тандары - 2008», День1. Часть первая. Конкурсы. Стерлитамак. 2008г. Анс. «Кош юлы», сценка “Короклау”, «Песни военных лет. 28-е.», автор сценария А.М.Усманова. 13 мин., (эфирный вариант). Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/Pc3jw0oZyEo</nowiki> 18. «Ашкадар тандары-2011». 10-сы бүлек. «Ҡош юлы» башҡорт халык фольклор ансамбле, Хәйбулла районы, етәксеһе Миңзифа Ишемғолова. “Беҙ 28-селәр”, автор сценария А.М.Усманова, хр. 15м., (эфирный вариант). С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/DLLsNDhLw0c</nowiki> 19. “Ашҡаҙар тандары-2011”. “28-се йылғылар йыры” – “Песни 1928-х”. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> р”. Полный вариант на сцене, (оригинал до монтажа). Автор сценария Асма Усманова. <nowiki>https://youtu.be/0X1TUFWiWrI</nowiki> 20. «Ашкадар тандары-2011». «Сенляу», Хайбулла. Асма Усманова. Сенляу - плач девушки во время проводов из отцовского дома. 2011г. Исполнение А.М.Усмановой (на сцене и в фойе, полный вариант, (оригинал до монтажа).), хр. 10м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> 21. «Орнамент» «Перина из гусиного пуха, Хайбуллинская, башкирская.», анс. «Кош юлы» в с.Степное, рук. А.М.Усманова. 13м., 2008, С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. <nowiki>https://youtu.be/PzTZ8bQyip8</nowiki> Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете, канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Асма Усманова. Хайбулла орнамент” С уважением С.Сурина. 1990-2022гг. == '''3. БАШКИРСКАЯ ПУХОВАЯ ШАЛЬ''' == == '''Фильмы и репортажи по Башкирскому спутниковому телевидению (БСТ), организованные Суриной С.Р. и по ее консультации:''' == 1.     «Башкирские шали» 1-й респ. конкурс в Башгосфилармонии.  24м.40с. “Шали Башкирии”. Фильм А.Валеевой. 1992г. А.А.Валеева, Р.А.Исмагилов, С.Р.Сурина <nowiki>https://youtu.be/sXP0ONkAIBs</nowiki> 2.    “Чудо башкирской шали” 3-й Респ. конкурс-фестиваль «Шаль вязала» в Стерлибашев. р-не РБ. 33м.30с. 2003г.  Сурина С.Р. Сафиуллина Ф.С. Гайсин И. <nowiki>https://youtu.be/GmzelunXCzM</nowiki> 3.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 1. 44м.30 с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/FqolL6Ohges</nowiki> 4.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 2. 50м. 41с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/jXcYKdVSAho</nowiki> 5.     Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 1(2), 44м.12с. 2009г.  Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/YJnYWCMlZos</nowiki> 6.    Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 2(2), 37м.37с. 2009г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki>  7.    Вечная нежность башкирской шали. 6-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). 1ч.10м. 2010г.  Сурина С.Р., Азаматова Г.М., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki> 8.    Орнамент. Башкирская тканая шаль. Абзелиловский р-н, русск. субтитры, 13мин. 2011г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/ZA0Fvgf3MGE</nowiki> 9.      Надо знать. Шали. 13мин. 2010г. Саитбатталов И.М. 10. Семь чудес Башкортостана. Шали. 19 мин. 2009г. Абсалямова С., Валеева Р., Магадеева Р. <nowiki>https://youtu.be/RnlA9kMBNyY</nowiki>. 11. Орнамент. Вазямские шали. Репетиция и концерт. 24 мин. 2014. Сурина С.Р.  <nowiki>https://youtu.be/hT_Wz3L-EMU</nowiki>   12.  Орнамент. Вазямские тканые шали. 13 мин. 2014г.  Сурина С.Р. <nowiki>https://youtu.be/lJTmyIRSFGA</nowiki> 13.  Орнамент. Башкирская шаль Фестиваль в Зианчуре. 13мин. 2015г. <nowiki>https://youtu.be/PmElMbQ8ZLk</nowiki>  Сурина С.Р. 14.  Шаль вязала. Мелеуз, Аптраковский СДК. ансамбль мастеров шали. 10 мин. 2017г.  <nowiki>https://youtu.be/XFZXI-p4KYM</nowiki> 15.  «Башкирская шаль» вернулась в Уфу. Пух башкирской козы. 03 мин., 2017г. М.Гафарова, Р.Искужин, “Вся Уфа”. <nowiki>https://youtu.be/wfMKPqt41og</nowiki> 16. Башкирский народный танец с пуховой шалью. Кугарчинский район РБ. 06 мин. 2018г. Сурина С.Р. <nowiki>https://youtu.be/we9cIN6ULbA</nowiki> с уважением Сурина СР 01.03.2023. {{Hider|title = ''Китаптары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = '''краевед, ветеран просвещения,''' '''автор коллекции «Башкирский национальный костюм»''' '''руководитель фольклорного ансамбля «Кош юлы»''' '''Хайбуллинского района Республики Башкортостан''' авторы сценария С.Р. Сурина, Ю.И.Гайнетдинов, режиссёры А.Х.Якупов, Н.Х.Хамитов, Г.М.Азаматова 1.    “Айтыш” республиканский конкурс на сцене Башкирской филармонии. Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Буранбай Искужин, Рашит Ахтари, Рамиль Кульдавлет, Ахмар Утябай, Раис Туляк, Габидулла Зарипов, Ахмат Сулейманов, Абрар Аргинбаев, Ханифа Абубакирова,ведущая Розалия Султангареева и др. 16.03.1991г., 50 мин. Ю.И.Гайнетдинов, С.Р.Сурина, А.С.Батталова, А.Х Якупов.  <nowiki>https://youtu.be/JeIppsbKFog</nowiki> 2.      «Хазина». Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Зияфат Ахметшина и др., 1997г., 51мин., Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 3.    «Жемчужины народного творчества. Асма Усманова», 1997г., 14мин. Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 4.    «Ступая на белый войлок» Интервью А.М.Усмановой, «Кош юлы» в Абзелиловском районе, 30 м., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/6toAQfWqjI8</nowiki> 5.    “Китабеннас-8 (12) Кузыйкурпэс и Маянхылыу - башкирский эпос” Конференция по повести Т.Беляева. Интервью с А.М. Усмановой. Сказание о Кузыйкурпяч., 4мин., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/_xBN-RaiN6w</nowiki> 6.    «Песнь Уралу -2003», респ.конкурс исполнителей эпоса. Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., 2003г. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> 7.    «Хранители древнего войлока. Фатима Бактыбаева, Магинур Тапакова», 2005г., 22 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/J0awdR-LNas</nowiki> 8.      «Мелодии «Кош юлы», часть1-я, 2005г., 34 мин. С.Р.Сурина. (Һарауыс, Фаима Давлетбаева, Алсу Юлдашбаева, Эльвира Такалова и др. <nowiki>https://youtu.be/EQ_rUV0R_M8</nowiki>   9.      Хайбулла.Кош юлы. ч.1(2). Легендарный башкирский фольклорный ансамбль. «Мелодии «Кош юлы», часть 2-я, 2005г., 35 мин.40с. С.Р.Сурина. (Зайтуна Юлдашбаева, Марьям Юнысова, Миннеямал Хагынбаева (Бактыбаева), Флюра Аралбаева). <nowiki>https://youtu.be/H6e-0ShO3qw</nowiki> 10.          «Мелодии «Кош юлы», часть 3-я, 2007г., 27 мин. С.Р.Сурина. (Акьяр, во дворе музея, Асма Усманова, Рахима Каримова и др.). <nowiki>https://youtu.be/Apu_3DKeeBo</nowiki> 11.          «Мелодии «Кош юлы», часть 4-я, 2007г., 29мин.21с. С.Р.Сурина.     (Гильминур Илимбетова, Танзиля Кидрасова), башк.нар.песня “Зиляйлюк”. <nowiki>https://youtu.be/8opeQsnv27o</nowiki> 12.           «Легенды гор и степей», часть 1-я, 2008г., 28 м.07с., 15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5 м., <nowiki>https://youtu.be/9Q-L3Ra1nhM</nowiki> 13.          «Легенды гор и степей», часть 2-я, 2008г., 28м.09с.,15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, С.Р.Сурина,  Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/g6GVnCfMe7A</nowiki> 14.           Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы»,  часть 1-я, 2008г., 30мин., <nowiki>https://youtu.be/n5-E6OZc2lg</nowiki> 15.            Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 2-я, 2008г., 32мин., (эфирный вариант). С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/rd377MVIWUc</nowiki> 16.          "Ашкадар тандары-2006" Часть 4. Конкурсы. Первый фестиваль в Стерлитамаке. 2006г. Анс. «Кош юлы»  - “Сук бэйлэу», «Ситэн урэу», автор сценария А.М.Усманова, 2006г., (эфирный вариант). 14 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/CbceVp6xLDQ</nowiki> 17.          «Ашкадар тандары - 2008», День1. Часть первая. Конкурсы. Стерлитамак. 2008г. Анс. «Кош юлы», сценка “Короклау”, «Песни военных лет. 28-е.», автор сценария А.М.Усманова. 13 мин., (эфирный вариант). Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/Pc3jw0oZyEo</nowiki> 18.           «Ашкадар тандары-2011». 10-сы бүлек. «Ҡош юлы» башҡорт халык фольклор ансамбле, Хәйбулла районы, етәксеһе Миңзифа Ишемғолова. “Беҙ 28-селәр”, автор сценария А.М.Усманова, хр. 15м., (эфирный вариант). С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/DLLsNDhLw0c</nowiki> 19.           “Ашҡаҙар тандары-2011”.  “28-се йылғылар йыры” – “Песни 1928-х”.  <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> р”. Полный вариант на сцене, (оригинал до монтажа). Автор сценария Асма Усманова. <nowiki>https://youtu.be/0X1TUFWiWrI</nowiki> 20.           «Ашкадар тандары-2011». «Сенляу», Хайбулла. Асма Усманова. Сенляу - плач девушки во время проводов из отцовского дома. 2011г. Исполнение А.М.Усмановой (на сцене и в фойе, полный вариант, (оригинал до монтажа).), хр. 10м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> 21.           «Орнамент» «Перина из гусиного пуха, Хайбуллинская, башкирская.», анс. «Кош юлы» в с.Степное, рук. А.М.Усманова. 13м., 2008, С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. <nowiki>https://youtu.be/PzTZ8bQyip8</nowiki> Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете, канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Асма Усманова. Хайбулла орнамент” С уважением С.Сурина.1990-2022гг. ; '''Передачи по БСТ о Башкирской шали (подготовленные С.Р.Суриной и с ее участием с1992 по 2020гг.):''' * {| class="wikitable" | colspan="2" | |название содержание Тема: “Башкирская шаль” Фильмы БСТ  со ссылками в канале “Ютуб-Сарвар Сурина.” |год создания |тайм-коды |хрон. |авторы |- | colspan="2" | |Шали Башкирии. Фильм А.Валеевой. 1992г. 1-й респ. конкурс «Башкирские шали» в БГФ |1992 |<nowiki>https://youtu.be/sXP0ONkAIBs</nowiki> |24м.40с. |А.А.Валеева Р.А.Исмагилов С.Р.Сурина |- | |1.       |Чудо башкирской шали. 3-й Респ. конкурс-фестиваль «Шаль вязала» в Стерлибашев. р-не |2003 |<nowiki>https://youtu.be/GmzelunXCzM</nowiki> |33м.30с. |Сурина С.Р. Сафиуллина Ф.С. Гайсин И. |- | |2.       |Нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 1. |2008 |<nowiki>https://youtu.be/FqolL6Ohges</nowiki> |44м.30с. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |3.       |Нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 2. |2008 |<nowiki>https://youtu.be/jXcYKdVSAho</nowiki> |50м.41с |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |4.       |Башкирская шаль. Вечная нежность башкирской шали. Часть 1(2), Уфа, 2009г. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/YJnYWCMlZos</nowiki> |44м.120с |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |5.       |"Вечная нежность башкирской шали", часть 2 (2), Уфа, 2009г. Башкортостан. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki> |37м.30с. |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |6.       |Вечная нежность башкирской шали . 6-й Респ.фестиваль в Уфе (ГДК) |2010 |00:00:59 – 01:03:00 |1ч.2м. |Сурина С.Р. Азаматова Г.М. Гайнанов Э.А. |- | |7.       |Орнамент. Башкирская тканая шаль. Абзелиловский р-н, русск. субтитры, 2011г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/ZA0Fvgf3MGE</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |8.       |Надо знать. Шали. |2010 |00:14:00-00:27:12 |13м.12с. |Саитбатталов И. |- | |9.       |Семь чудес Башкортостана. Шали. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/RnlA9kMBNyY</nowiki> |19м. |Абсалямова С. Валеева Р. Магадеева Р. |- | |10.    |Орнамент. Башкирская шаль Фестиваль в Зианчуре 2015г |2015 |<nowiki>https://youtu.be/PmElMbQ8ZLk</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. |- | |11.    |Орнамент Вазямские шали Репетиция и концерт. 2014. |2014 |<nowiki>https://youtu.be/hT_Wz3L-EMU</nowiki> |24м. |Сурина С.Р. |- | |12.    |Орнамент Вазямские тканые шали. |2014 |<nowiki>https://youtu.be/lJTmyIRSFGA</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. |- | |13.    |Шаль вязала. Мелеуз, Аптраковский СДК. ансамбль мастеров шали |2017 |<nowiki>https://youtu.be/XFZXI-p4KYM</nowiki> |10м. | |- | |14.    |«Башкирская шаль» вернулась в Уфу. Пух башкирской козы. |2017 |<nowiki>https://youtu.be/wfMKPqt41og</nowiki> |3 м. |М.Гафарова Р.Искужин “Вся Уфа” |- | |15.    |ОРНАМЕНТ. Башкирский народный танец с пуховой шалью. 2018. Кугарчинский район РБ. |2018 |<nowiki>https://youtu.be/we9cIN6ULbA</nowiki> |6м. |С.Р.Сурина |- | |16.    | | | | | |- | |17.    |ЗАН-18 (30). Миякинская радуга - асалы палас. Мастера народного ткачества Башкортостана. 2000г. |2000 |<nowiki>https://youtu.be/enEQI-nFKDg</nowiki> |27м |С.Р.Сурина В.А.Исяндавлетова |- | |18.    |Паласы Башкортостана. Часть 1. Республиканский фестиваль тканых асалы (с орнаментом) паласов. 2010г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/6C5HnZnYgxk</nowiki> |36м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Рахимов М. |- | |19.    |Паласы Башкортостана. Часть 2. Республиканский фестиваль тканых асалы (с орнаментом) паласов. 2010г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/Y0Vpv77g94Y</nowiki> |25м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. |- | |20.    |"Орнамент" Башкирский войлок (1), БСТ, на башк-рус.яз. Абзелил. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/secn4gHD440</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Хамитова Г.Ч. |- | | | | | | | |} * '''Телевизионные репортажи и телефильмы БСТ в цикле "Уралға йыр" - "Песнь Уралу" - о республиканском конкурсе исполнителей башкирского эпоса "Урал-батыр" (подготовленные С.Р.Суриной с 1994 по 2018гг.)''' * '''Фильмы и репортажи''' '''ТО «Хазина» и ГРПР (“Орнамент”)''' '''ГУП ТРК «Башкортостан»''' '''в 1996-2017гг.''' '''о республиканских конкурсах исполнителей башкирского народного эпоса «Урал батыр»''' {| class="wikitable" |№   |название |эфир и хронометраж |код |авторы |- |1.       |Әкиәт йомғағы. Телепередача  года Башкирский эпос  и сказка “Урал батыр”. Читает актер Фаяз Султанов. Автор иллюстраций Рафик Мурдашев (Мелеуз) |1994 |<nowiki>https://youtu.be/pkvwUICuFhw</nowiki> |С.Р.Сурина. А.Х.Якупов Ф.Харисова |- |2.     1. |«Урал батыр-1996» Конкурс сказителей школьников эпоса «Урал батыр», Уфа, Башгосфилармония Орг. Минобразования, РЦНТ | 26.07.96. Хр. 39м.40с | | А.М.Сулейманов Ф.Н.Харисова |- | 3.     2. | «Урал батыр-1997» 1-й респ. конкурс юных сказителей Уфа, гимназия муз. воспитанников (Баш.гим.-инт. им.Г.Альмухаметова) | 07.02.97. Хр. 1ч.00м. 00c. | | Ю.Гайнетдинов А.М.Сулейманов С.Р. Сурина А.Х. Якупов |- | |2-й респ. конкурс состоялся в Бурзянском районе в 2000 году, орг. Минобразования РБ |<nowiki>---</nowiki> |<nowiki>- не сохранился в записи</nowiki> |<nowiki>----</nowiki> |- | 4.     3. | «Урал батыр-2001» 3-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Бурзянский район | 10.07.01. Хр. 27мин. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 4. | «Урал батыр-2002» 4-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Хайбуллинский район | 16.08.02. Хр. 43м.27с. | <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 5.       | «Урал батыр и мифология» научно-прак. конференция ИИЯЛ, 2003г. Уфа, начало. Давлеканский р-н, продолжение спецрепортажа стерто. Фануза Надршина и др. | 06.06.2003. Хр. 42м.30c. | <nowiki>https://youtu.be/3V8zWCoeyNg</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- |6.       | «Урал батыр -2003» 5-й республиканский конкурс сказителей «Урал батыр», Баймакский р-н | 06.09.2003. хр. 1ч.03м.21с. | <nowiki>https://youtu.be/7uViby4wBfM</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 7.       |«Урал батыр-2003» Первый международный конкурс  сэсэнов и исполнителей эпоса к 115-летию М.Бурангулова, 14 ноября 2003, г. Баймак, реж. А.Ш.Куватова. | 24.01.2004.хр. 55м.05c. | <nowiki>https://youtu.be/O68vz2ri-EY</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | | «Урал батыр - 2004» 6-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Зианчуринский р-н, ч.2-я. | 12.07.2004. Хр. 42м.45с. | Нет записи | Р.Абдуллина Ф.Ильбакова |- | 8.       | «Песнь Уралу-2005» 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 1-я. | 16.07.2005. Хр. 40м.00с | <nowiki>https://youtu.be/N0JXw-s_tfA</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 9.       | «Песнь Уралу-2005» 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 2-я. | 17.07.2005. Хр. 43м.47с | <nowiki>https://youtu.be/HTuZvVl2QlA</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 10.               | «Песнь Уралу-2006» 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 1-я. | 22.07.2006. Хр. 59м.25с. | <nowiki>https://youtu.be/ZWGiNV18UPc</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |11.             | «Песнь Уралу-2006» 8- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. (стихи М.Акмуллы, конец фильма стерт) | 23.07.2006. Хр. 9м.21с. | <nowiki>https://youtu.be/5eLVWuJCC5A</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |12.             |«Песнь Уралу-2006» 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. Урал батыр и М.Акмулла, Первый респ конкурс исполнителей стихов Акмуллы, гран-при : Рида Тимершаехова, Илишевский район, 240 стихов! |23.07.2006. Хр. 40м.20с. |<nowiki>https://youtu.be/F6bBuT3KKSI</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.Кудакаев |- | 13.             | “Урал батыр и юные сказители” (1998-2005гг.) исполнители эпоса, видеофильм | 18.08.2007. Хр. 1ч.27м.07с. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |14.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 1-я. | 22.09.07 | 1ч.04м.47с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |15.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 2-я. | 23.09.07 | 57м.22с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- | 16.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 3-я (стихи Рами Гарипова) | 13.10.07 | 59м.16с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 17.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 4-я (стихи Рами Гарипова) | 21.10.07 | 51м.38с | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |18.             | “Урал батыр” (1997-2007гг.), видеофильм к 10-летию конкурса, ТО «Хазина» БСТ | 13.07.08. Хр. 1ч.39м.45с. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев Э.А.Гайнанов |- |19.             | “Песнь Уралу-2008” 10- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1-я  (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при) Асия Гайнуллина, | 19.07.2008. хр. 59м.05с. | <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- |20.             | “Песнь Уралу-2008” 10- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.2-я | 20.07.2008. хр. 1ч. 00м.17с. |<nowiki>https://youtu.be/C4RUY2frHn8</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- |  21.             | “Песнь Уралу-2008” 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.3-я | 26.07.2008. Хр. 1ч.00м.35с. |<nowiki>https://youtu.be/RfrMals0Wyg</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- | 22.             | «Песнь Уралу -2009» 11-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Белебейский р-н, детский оздоровит. лагерь «Чайка» | 05 07.2009. Хр. 1ч.14 м. 18сек. | <nowiki>https://youtu.be/X0MfwEtozl4</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |23.             | = "УРАЛ-БАТЫР" Конференция в г.Сибай. 2011г. (шестая конференция по эпосу “Урал-батыр”) = II Международная научно-практическая конференция «Урал-батыр» и духовное наследие народов мира», посвященной Году укрепления межнационального согласия в Республике Башкортостан. 10-11 июня 2011 года в Сибайском институте (филиал) Башкирского государственного университета. |2011г. Хр. 26мин. 30с. |<nowiki>https://youtu.be/dLV8lMjjUEk</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |24.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 1 (6). 2010г. = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль, |2010 Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/RyErSqPi5fw</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |25.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 2 (6). 2010г. = = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль, = |2010 Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/acxc9ytFB4k</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |26.             |идео начнется через 8 = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 3 (6). 2010г. = = (конең 1-й части около 3 минут) = |2010 Хр. 2, 5 мин. |<nowiki>https://youtu.be/QwbNe-x2ifo</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |27.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан. р-н. Передача 2. Часть 4(6). 2010г. = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль |2010г. Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/EQD7tzHM7_k</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |28.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.1-я |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/MPaK6J_hKdc</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |29.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.2-я         |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/4G8I0D7cBjM</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |30.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.3-я |2011 Хр. 26м.   |<nowiki>https://youtu.be/TNNPGX7ffck</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |31.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.4-я         |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/wJShvM72QKM</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |32.             |“Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Исполнители эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. |2011 Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/BvnE4Vs4-0c</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |33.             |“Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Инсценировки эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. |2011 Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/ZBUTeuvzwYs</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |34.             | “Орнамент” “Урал батыр и Олонхо” – встреча якутских олонхосутов и исполнителей эпоса “Урал-батыр” в БГПУ г. Уфа. |2011 |13м. |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |35.             |“Песнь Уралу – 2012” 14-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», город Сибай (ДОЛ “Юлдаш”) Гран-при Инсаф Ямилев. |2013. Хр. 40м. |<nowiki>https://youtu.be/PQ18CchWJu8</nowiki> |С.Р.Сурина Р.Сафарова Н.С.Кинзябаева |- |36.             | = Урал-батыр. Исполнители эпоса-кубаира 2001-2012гг. Дайджест. = = На рус.яз. Для Москвы. Читает текст Булат Каримов. = |2012. Хр. 10 мин. |<nowiki>https://youtu.be/Qvkpu5XKyCY</nowiki> |С.Р.Сурина Б.В.Каримов |- |37.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |1 - “Юрты сэсэнов”  <nowiki>https://youtu.be/foMWA1LiLEU</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |38.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |2 - “Реликвии в юртах” <nowiki>https://youtu.be/9momxnrNzMQ</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |39.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) <nowiki>https://youtu.be/vZatr8j26h4</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |40.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |1. “Исполнители эпоса”, <nowiki>https://youtu.be/nzXmWV3X0GA</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |41.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |2. “Инсценировки эпоса” <nowiki>https://youtu.be/47L9D_djAyM</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |42.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |3. “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” <nowiki>https://youtu.be/7y59UTSnVMY</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |43.             |“Песнь Уралу – 2015” 17-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2015 |30мин. |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |44.             |“Песнь Уралу – 2016” 18-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2016 |30мин. |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |45.             |“Песнь Уралу – 2017” три выпуска 19-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2017 |ЮТУБ: <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> |АЙГИЗ-ТАМЫР Н.Х.Хамитов |- |46.             |“Песнь Уралу – 2018”  ЮБИЛЕЙный 20-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2018 Хр. 30 мин |<nowiki>https://youtu.be/zsaa7fGUBHc</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |47.             |Урал Батыр | ВЫПУСК 3 | Конкурс юных сказителей и исполнителей эпического сказания. ТАМЫР. |2017. Хр. 24 мин. 40 с. |<nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> |ТАМЫР студияһы. БСТ. |- |48.             |“Урал батыр – 2019” 21-й конкурс в г.Ишембай около горы Торатау |2019 |20 мин. |С.Р.Сурина |- |49.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.1 (4). 2014г. = Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/fBEAYWPx4_E</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |50.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.2 (4). 2014г. Изготовление костюмов из войлока для Һомай, Самрау, Ай, Ҡояш... |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/yRPWxWfwxVg</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |51.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.3 (4). 2014г. Войлочные костюмы для Урала, шульгена, Айхылу и др. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/R2pg0DCRKBY</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |52.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4). 2014г. Войлочные костюмы для дивов, мифич. Персонажей из эпоса “Урал-батыр”. Талгат Засанович Масалимов, Карима Шариповна Кайдалова – руководители проекта. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |53.             |Статья С.Суриной об истории и победителях  респ.конкурса в журнале “Ватандаш” номер 6 за 2017 год. |2017 | | |} }} == '''4. "АШКАДАР ТАНДАРЫ" - фестиваль башкирских фольклорных коллективов, г.Стерлитамак. Репортажи БСТ, автор телеверсий Сарвар Сурина.''' == режиссеры монтажа Наил Хамитов, Гузель Азаматова  2006-2016 гг. 2006 – первый фестиваль - шесть передач-репортажей  хронометражом по 1 час. 2008 – второй фестиваль – шесть репортажей  хр. От 1ч. до 2 ч. 2011 – третий фестиваль – двенадцать репортажей по 30 мин. и полностью гала-концерты по 2 часа. Отдельные выступления полностью выданы в эфир – 4 репортажа (Курган, Бурзян, Гафури, Хайбулла) 2014 – рцнт не пригласил, решили сами снимать. Я вела свои съемки. 2016 – рцнт не пригласил, кто-то из них снял, не дали в эфир. = 1.     "Ашкаҙар таңдары-2011", 6-сы бүлек (12), 30 мин. 2012 й.н Республиканский праздник башкирского фольклора "Ашкадар тандары"- 2011. Ермекеевский район, Детский фольк. Анс.,  Ишимбайский район ф/а "Ишэй", Миякинский район ф/а "Кугидель" ("Күгиҙел", рук. Гульнур Динеева, Фидан Шафиков "Француз бәйете") Автор фильма Сарвар Сурина, реж. Гузель Азаматова, 2011г. = == '''5'''. '''''РОЗА Габдерауфовна МАННАНОВА (1923-2013), г.Ишимбай в телефильмах С.Р.Суриной''''' == 1.     "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть первая. 35 мин. 2015г. "Киссаи Бэндэ" - повествования о человеке, сказания о судьбах, мечтах и делах людей. Роза Габдерауфовна Маннанова (1923-2012) - родная племянница АхметЗаки Валиди-Тугана, старшая дочь его родного брата Габдерауфа (1895-1937). Розе Рауфовне и ее сестрам суждено было пройти все этапы лишения - сиротства, голода, преследований и унижений, из которых они - род Валидовых - вышли закаленными духовно, истинными борцами за жизнь и счастье человеческое. Съемки 2011года. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина, <nowiki>https://youtu.be/wXeyL1g_wO</nowiki> 2.    "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть вторая. 27 мин. 2015г. Рассказ Розы ГабдеРауфовны Маннановой о судьбе семьи Валидовых из дер.Кузян Ишимбайского района Башкортостана. Лишения, боль утраты близких, враждебное отношение властей не смогли закрыть бьющий ключ жизнерадостности, великодушия, благородства, дарованных им от Аллаха. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина,  <nowiki>https://youtu.be/gammeyZxWtU</nowiki> 3.    "Орнамент" Ахмет Заки Валиди-Туган. Старейшины музея в Кузяне. Ишимбайский район. Роза Маннанова и ее дочь Ляля Нажиповна Ишкулова.  2015 г. Музей Заки Валиди Тугана в дер. Кузян Ишимбайского района Башкортостана открыт в 1994г. Экспонаты собраны по крупицам у родных и односельчан. Автор Сарвар Сурина. Оператор Эдуард Гайнанов. Р. 10 мин. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина <nowiki>https://youtu.be/5ZyRY9YLyGg</nowiki> 4.    “Орнамент” Роза Маннанова. Истории сувениров. Рассказ о подарках и сувенирах в семейном архиве. 13 мин. 2012. 5.    “Орнамент” Роза Маннанова. История жизни в рассказах об отце и родных. 13 мин. 2012. == '''6.''' '''АСИЯ СУЛТАНОВНА ГАЙНУЛЛИНА''' '''(1955 г.р.)''' == == '''Интервью и выступления А.С.Гайнуллиной в телефильмах Сарвар Суриной.''' == == '''Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете,''' == == '''канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “#Хайбулла#Ашкадар тандары#Асия Гайнуллина #Артур Сурин #Факиха Тугузбаева #Гайса Хусаинов #Ханифа Абубакирова ” #1990-2022гг.''' == 1.    "Бишек йыры-2002" часть 1, хр. 40 мин. 2002г. Колыбельные песни народов РБ. Выступление Асии Гайнуллиной "Улым  минең ир булыр" (Сибай 32:40 - 35:40:00),  "Хвала роженице и ребенку" (анс. "Кугиҙел" Мияки) БСТ, Башкирские народные обряды (анс. Күндеряк" Стерлибашевского района), колыбельные авторские песни. Ред. С.Сурина, реж. Н.Хамитов. ТО "Хазина". <nowiki>https://youtu.be/NOn8JIdAluc</nowiki> 2.    Мифтахетдин Акмулла (1831-1895). 175-летие Великого башкирского просветителя-поэта. Телерепортаж. Хр. 1 час.  2006г.. <nowiki>https://youtu.be/HXHslu9bt7A</nowiki> Юбилейные торжества на родной земле Мифтахетдина Акмуллы - в Миякинском районе Башкортостана, долины рек Дема (Дим, Күгиҙел), Уршак (Өршәк), где веками жили башкиры рода мин (мең, меңле, минг, минцы, мен) - куль-иль-минцы и сарайли-минцы. Почётные гости праздника: Рашит Имашев, Рашит Шакур, Ляля Имашева, Ильшат Муслимов, Габдулла Ахметшин, Гайса Хусаинов, Раил Асадуллин, Аитбай Хужин - ветеран войны из д. Аитово Миякинcкого района, Гарифа Кудрявая (г.Учалы), Ханифа Абубакирова (Абзелиловский район РБ), Асия Гайнуллина (г.Сибай), Анатолий Парпара (поэт, переводчик), Рамазан Шагалеев (г.Челябинск), руководители музея М.Акмуллы Байтимер и Татьяна Гильмановы (д.Туксанбай), Альбина, Ирина, Алмаз Гильмановы - потомки М.Акмуллы (д.Туксанбай), Рауиля и Наил Давлетовы (д.Сафар), Артур Сурин - зам. министра Образования РБ (56:20), Гульфия Идельбаева, Факиха Тугузбаева, Рафаэль Шафиков, Ямиль Абдульманов, Зайнулла Хабибуллин, звучали стихи Акмуллы, народные песни. Автор сценария праздника и телефильма Сарвар Сурина, Режиссёр праздника Карима Кайдалова, режиссёр телеверсии Наил Хамитов. БСТ, 2006г. 3.     "Ашкадар Тандары - 2006".  Первый фестиваль. Гала-концерт.  Хр. 1час 55мин. Автор сцен. гала-концерта Зухра Файзуллина, режиссеры Ахмар Ахмадуллин, Риф Габитов, Сулпан Аскарова, Илшат Яхин, Сайдаш Сасанбаев. (Ҡатнашыусылар: Фәниә Арсланова (Хәйбулла), Зөләрәм Снегирева (Дәүләкән), Хәнифә Әбүбәкерова (Әбйәлил, Вәсилә Садиҡова, Ләлә Ғүмәрова 24:30, 59:20), Асма Усманова,  Ябай Малай (Хәйбулла 40:40, 1:34:12), Юлдыбаев (Көйөргәҙе 41:20), Ралия Аюпова (Дәүләкән, 59:30), Асия Гайнуллина (Сибай, 52:22, 01:02:57,  01:36:10), Фәниә Сынбулатова (Сибай), Розалия Солтангәрәева (1:36:40) Телерепортаж: С.Р.Сурина, Хамитов Н.Х., А.В. Ханов. 2006г. 4.    “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1 (всего 3 части). (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при), хр. 59м.05с. 19.07.2008. Асия Гайнуллина (21:12-24:00). Урал батыр-2008. Часть 1 Стерлитамак.р-н, Юбилейный вечер конкурса. 2008г. На юбилейный вечер, посвященный 10-летию респуб. конкурса юных исполнителей башкирского народного эпоса-кубаира "Урал-батыр", собрались все организаторы, победители - обладатели гран-при и призовых мест на предыдущих состязаниях сказителей-школьников, начиная с 1997 по 2007гг. Автор сценария праздника и видеофильма Сарвар Сурина, реж-постановщик Альмира Куватова, директор праздника Эльвира Имангулова. Дом культуры совхоза "Рощинский" Стерлитамакского р-на Башкортостана, на родине героя Отечественной войны 1812г. Кахым турэ (Касим Мырдашев) #орнамент, #бст, #сарварсурина, <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. 5.     "Ашкадар тандары-2008".  Гала-концерт. Стерлитамак. 2008г. <nowiki>https://youtu.be/tbc3SWZCfjo</nowiki> Гала-концерт Второго республиканского фестиваля башкирских фольклорных коллективов "Ашкадар тандары" (2008) в городе Стерлитамак Республики Башкортостан. Участники - 60 творческих коллективов. Театрализованное представление "В обрядах - тепло семейное". Автор - Асия Гайнуллина, реж. Азат Зиганшин. Гран-при - ф/а "Сэсмэуер" Абзелиловского р-на. Автор телеверсии Сарвар Сурина, реж. Наил Хамитов. 2008г. (Участники: Баязит Гайнуллин – ятаган и озляу  18:20-23:20) . 6.    "Белый войлок"- 2012. "Легенды минских башкир" часть 1 (2), хр. 26 мин. 40 сек. 2012г. <nowiki>https://youtu.be/7GvLI_CKD-0</nowiki>  Участники: Карима Кайдалова (00:45-01:20), (14:50-16:10), 24:30-26:30,  (18:38 – 19:44), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13), Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин... 7.    "Белый войлок"- 2012. Легенды и песни минских башкир. Часть 2(2), хр. 30 мин. БСТ, 2014. <nowiki>https://youtu.be/jvYCO0hVAmE</nowiki>   "Легенды и песни башкир минского рода" - Проект 7-го респ.семинара художников-войлочников, который прошел на турбазе "Сим" (директор Вячеслав Смахтин) Иглинского р-на РБ - Республики Башкортостан. Руководители семинара Карима Кайдалова, Ольга Суткевич. Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Асия Гайнуллина, Фидаил Хабибуллин...  Автор фильма Сарвар Суриной. Реж. Гузель Азаматова, оператор Дан Хамитов, монтажер Денис Молоков. 8.    “Орнамент” Войлочные костюмы для персонажей эпоса “Урал-батыр” в Центре войлока БГПУ им. Акмуллы, 4 передачи по 13 мин. 2010 г. Участники – авторы эскизов к костюмам и валяние: Талгат Масалимов, Карима Кайдалова (руководители семинара), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13). 9.    "Орнамент" Ткацкие станки в клубе села Орловка Архангельского района РБ. Хр. 13 мин. 2013. Сурина С.Р., Р.Р.Разяпов.  (Участники  3-го респ. семинара по ткачеству: Карима Кайдалова (организатор), Ляля Гумерова (из села Абзаново Архангельского р-на), Ольга Суткевич, Фаниса Сайфетдинова, Асия Гайнуллина, Гульнара Тажетдинова, Гузель Шембергер и др.)  <nowiki>https://youtu.be/NaKyqZp0T8g</nowiki> 10.      “Орнамент”.   Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”.  ч.4 (4). 2014г. Костюмы из войлока для дивов, мифических змей, Урала.   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. "Орнамент" Башкирский Войлок. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4) Фильм 4-й. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр", созданные художниками-войлочниками в апреле 2014года в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. Асия Гайнуллина. <nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki>   Сарвар Сурина, 2023. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|7|12|2020}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|7|12|2020}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/539 Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211028174302/http://libmap.bashnl.ru/node/539 |date=2021-10-28 }}{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|92279}}{{V|04|12|2022}} * [https://www.youtube.com/channel/UCOANeHytlI1MFupvFFJRn7g?view_as=subscriber '''Ютуб-канал Сарвар Суриной'''] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Күгәрсен районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]] [[Категория:Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаттары]] g0u03kx6zxubhibh52j5vf8ezhuy6kt 1305424 1305423 2026-09-13T04:23:20Z ~2026-49366-21 48913 /* канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “#Хайбулла#Ашкадар тандары#Асия Гайнуллина #Артур Сурин #Факиха Тугузбаева #Гайса Хусаинов #Ханифа Абубакирова ” #1990-2022гг. */ 1305424 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы |Төп исеме = |Рәсеме = Сурина_Сәрүәр_Рәшит_ҡыҙы.jpg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 8.12.1957 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Һаҙ]] ауылы |Гражданлығы = {{USSR}} {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = тележурналист |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} '''Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы''' (псевдонимы '''Кинйә Мәзит'''; [[8 декабрь]] [[1957 йыл]]) — [[драма (жанр)|драматург]][[журналистика|, журналист]], тәржемәсе, сценарист, балалар [[әҙәбиәт|яҙыусы]]һы, [[шиғриәт|шағир]]. [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]] Яҙыусылар (2000) һәм Журналистар (1982) союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2007). Күгәрсен районының [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]]һы (2001), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтахетдин Аҡмулла]] исемендәге (2007), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге (2012) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов исемендәге (2019) премия]]<nowiki/>лар лауреаты. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы]]ның башҡарма комитетының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы менән бүләкләнгән (2017). == Биографияһы == Сәрүәр Рәшит ҡыҙы Сурина (ҡыҙ фамилияһы ''Искәндәрова'') 1957 йылдың 8 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Һаҙ]] ауылында тыуған. 1975 йылда [[Өфөләге 1-се интернат-мәктәп]]те (хәҙерге [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]]) тамамлай һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә. 1980 йылда Башҡортостан дәүләт радио һәм телевидение комитетында эш башлай. Сәрүәр Суринаның хеҙмәт юлы балалар һәм үҫмерҙәр өсөн телевизион тапшырыуҙар ойоштороуҙан башлана. Йәш быуында илһөйәрлек хисен үҫтереүгә арналған «Йәйғор», «Әкиәт йомғағы», «Күңелле станциялар», «Яҙыусылар — балаларға», «Фронт хаттары», «Туған яҡ биҙәктәре», «Туған моңдар», «Йырлайбыҙ ҙа уйнайбыҙ» кеүек телевизион теҙмәләр халыҡ ижады рухы менән һуғарыла. «Минең әкиәтем», «Тыуған яҡ легендалары», «Тыуған моңдар», «Әкиәт йомғағы» телевизион бәйгеләре тамашасы һөйөүен яулай. Башҡорт халыҡ әкиәттәре, легендалары, йыр тарихтары буйынса әҙерләгән «Ҡаҙҙы кем ашаған?», «Балта һурпаһы», «Аҡыллы ҡыҙ», «Кем көслө?», «Ҡырлай урманында осрашыуҙар», «Батыр ҡуян» һ.б. телеспектаклдәре телевидение фондында һаҡлана. 1992 йылдан «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһының «Хазина» ижади берекмәһе мөхәррире. 2010 йылдан «[[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]» ның комментатор-мөхәррире, 2018 йылға тиклем Башҡортостан юлдаш телевидениеһында өҙлөкһөҙ эшләй һәм [[Хеҙмәт ветераны (исем)|хеҙмәт ветераны]] статусына лайыҡ була. == Ижади эшмәкәрлеге == Сәрүәр Сурина мәктәп йылдарында уҡ шиғыр һәм хикәйәләр яҙа башлай. [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыған осорҙа «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә әүҙем шөғөлләнә. Уның балалар һәм өлкәндәр өсөн пьесаларҙан, сценарийҙарҙан, шиғырҙарҙан, әкиәттәрҙән торған биш китабы донъя күргән, әҙәби әҫәрҙәре ваҡытлы матбуғатта баҫылып тора. Журналист булараҡ, республикабыҙҙың гәзит һәм журналдарында халыҡ ижадына һәм шөғөлдәренә арналған мәҡәләләре, ижади портреттар, очерктар менән даими сығыш яһай. === Тележурналист === Сәрүәр Сурина [[Юлай Ғәйнетдинов]], Әнүәр Нурмөхәмәтов, Әлфиә Асылбаева-Батталова менән бергә [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]ның (БСТ) «Хазина» ижад берекмәһен ойоштороусыларҙың береһе. "Хазина" ижад берекмәһе 1992-2010 йылдарҙа эшләй, меңәрләгән телевизион тапшырыуҙар, фильмдар, репортаждарҙың төп темаһы: башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады, әҙәбиәте, мәҙәниәте, сәнғәте, һөнәрҙәре һәм кәсептәре, йырҙары һәм бейеүҙәре, халыҡ театрҙары һәм йола байрамдары - ошо уникаль хазинаны һаҡлаусы һәм артабан үҫтереүсе шәхестәр. Сәрүәр Сурина "Хазина" беремәһендә эшләү дәүерендә, республиканың барлыҡ район һәм ҡалаларында, Рәсәйҙең милләттәштәребеҙ көн иткән күп төбәктәрендә булып, [[башҡорт]] халҡының күп яҡлы ижад өлгөләрен табыуға, уларҙы киләсәк быуындар өсөн һаҡлауға һәм пропагандалауға тос өлөш индерә. Ул ижад иткән телевизион тапшырыуҙарҙың бер өлөшөн - 800-гә яҡын видеояҙманы Ютуб каналында "Сарвар Сурина" сайтында ҡарарға була. Ул халыҡ ижадының аҫыл үрнәктәрен сағылдырыусы айырым ижадсылар һәм фольлор коллективтары тураһында «Тыуған яҡ байрамдары», «Халыҡ оҫталары», «Туған тел дәрестәре» исемле тапшырыуҙар циклдарын әҙерләй. Уларҙа ижадсының тормошҡа киң һәм заманса ҡарашы, туған телгә, халҡыбыҙҙың тарихына, мәҙәниәтенә, ауыҙ-тел ижадына һәм әҙәбиәтенә ихтирамлы һәм һаҡсыл тойғолары сағыла. Бер үк ваҡытта был тапшырыуҙарҙа журналистың йор тасуирлы теле, бай лексикаһы ярылып ята. «Уҙаман», «Заң», «Шәхес» тигән баш аҫтында С. Р. Сурина үҙенең авторлыҡ программаларын эфирға сығара. Тапшырыуҙарҙа башҡорт халҡының арҙаҡлы ул-ҡыҙҙарының эшмәкәрлеге, уларҙың ғибрәтле-фәһемле яҙмыштары, оло ваҡиғалар шаңдауы һәм бөгөнгө заман проблемалары күрһәтелә. Был рубрикалар аҫтында [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Жәлил Кейекбаев]], [[Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы|Рамаҙан Өмөтбаев]], [[Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы|Зәйнәб Биишева]], [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы|Фатима Мостафина]], [[Салауат Дәүләтбаев]], [[Земфира Сәхипова]], [[Камил Әхиәров]], [[Суфиян Поварисов]], [[Хәлимә Ҡорбанаева]], [[Әкрәм Бейешев]], [[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы|Рим Йәнғужин]], [[Сәлимә Түлебаева]], [[Фуат Биишев]], [[Ғөбәйҙулла Илишев]], [[Псәнчин Вәли Шәғәли улы|Вәли Псәнчин]], [[Флүрә Аҙнабаева]], [[Ғайса Хөсәйенов]], [[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Нәжибә Мәҡсүтова]], [[Азат Айытҡолов]], Хәнифә Әбүбәкерова, Миҙхәт Байрамғолов, Вәсилә Садиҡова, Әсмә Усманова, Дамир Вәлиев һәм башҡалар хаҡында телевизион портреттар әҙерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты БРГИ-1 (2018) * «Ал да нур сәс халҡыңа» — Бөтөн донъя башҡорттары башҡарма комитеты миҙалы (2017) * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2013) * Рәсәй Федерацияһы Журналистар Союзы Почёт грамотаһы (2011) * [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (2007)<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}</ref> * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф алдынғыһы (2007) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) * Күгәрсен районының [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]]һы лауреаты (2001) === Шағир, яҙыусы һәм драматург === {{Hider|title = ''Башҡала театрҙарында:''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Алтын балта» (Йәш тамашасы театры, 1992, режиссеры Йәмилә Әбсәләмова), * «Заятүләк менән Һыуһылыу» (Башакадемтеатр, 1999, режиссеры Раушания Назарова), * «Янһарының тылсымлы санаһы»(Ҡурсаҡ театры, 2001, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Ҡаҙ батшаһы» (Ҡурсаҡ театры, 2003, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Аҫыл йөрәк» (Башакадемтеатр, 2003, режиссеры Рөстәм Хәкимов), * «Һыуһылыу әкиәте» (Милли йәштәр театры, 2005, режиссеры Илнур Муллабаев). * «Эҫе ҡар», Динис Бүләков повесы буйынса (Сибай «Сулпан» балалар театры, 2001, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Тылсымлы сана» (Сибай башҡорт драма театры, 2016). * «Урал легендалары. Торатау менән Ағиҙелһылыу», мюзикл (Стәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһе, 2019, режиссеры Лира Фәйзуллина). * «Ҡанифа юлы» (Сибай, «Сулпан» балалар театры, 2019, режиссеры Зиннур Сөләймәнов). * «Донъя бабай» (Сибай, «Сулпан» балалар театры, 2020, режиссеры Рөстәм Хәкимов). * «Абау, яусы килә!» (Салауат башҡорт драма театры, 2020, режиссеры Зиннур Сөләймәнов). * «Мамытбатыр менән Дәлеү Ғәйшә», Ҡашҡар ауылы тарихы (Сибай филармонияһы, 2021, режиссеры Сулпан Асҡарова); }} === Халыҡ театрҙары сәхнәһендә === {{Hider|title = {алыҡ театры сәхнәһендә|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Алтын балта» (Учалы районы Ҡорама өлгөлө балалар театры, 2000, режиссеры Ғаяз Ибраһимов). * «Тылсымлы хыял» (Дүртөйлө халыҡ театры, 2005), * «Аласабыр менеп кил, йәнем!» (Сәйетбаба халыҡ театры, 2005, режиссеры Зәйтүнә Зәйнышева), * «Сыңрау торна ҡаурыйы» (Ғафури халыҡ театры, 2005, режиссеры Кәримә Кайдалова), * «Гөлбәзир» (Балтас халыҡ театры, 2006, режиссеры Байрас Ибраһимов). * «Аҫыл йөрәк» (Ейәнсура өлгөлө балалар театры, 2016, режиссеры …). }} === Тәржемәсе === {{Hider|title = ''Сәрүәр Сурина тәржемәһендә классик драматургия әҫәрҙәре сәхнәлештерелә:''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * А.Островский («Глумов хатаһы йәки Дүрт аяҡлы аттың һөрөнгәне», 1998), * В.Шекспир («Лир король» , 2001), * К.Гольдони («Ике байға бер шомбай», 2002), * Ф.Бүләков («Саҡ-Суҡ ҡиссаһы» 2005; «Эх, күгәрсенкәйҙәрем!», 2008), * Н .Абдыкадыров («Сыңғыҙхандың һуңғы төйәге», 2005; «Тылсымлы сәңгелдәк», 2006). * Назим Хикмәт («Йүләркәй», 2009), * Владимир Ольшанский («Ун өсөнсө йондоҙ», 2011), * Вл. Гуркин («Саня, Ваня һәм дә Римас», 2010). Сәрүәр Сурина театр терминдарының башҡорт теленә ярашлы ҡулланышын эҙләй. Актёрлыҡ оҫталығы хаҡында «Ғәмәл» әсбабын (Таңсулпан Бабичева, 2000) тәржемә итә һәм русса-башҡортса сәхнә терминдары һүҙлеген төҙөй. Башҡорт академия драма театрының 85 йыллыҡ тарихын сағылдырған «Театр юлы» китабын (Суфия Күсемова, 2005) тәржемә итә. Башҡорт академия драма театрының 100 йыллығына ҡарата «Башҡорт театры» (Айһылыу Сәғитова, Гөлсәсәк Саламатова, 2019) китабын руссанан башҡортсаға тәржемә итә. Башҡортостан театр белгестәре Айһылыу Сәғитова, Һөйөндөк Сәйетов, Рида Буранова, Ирина Шәмсетдинова, Элвира Дәүләтбирҙина, Әлиә Мәмбәтова, Элвира Әбдрәҡиповаларҙың башҡорт театры тарихы, билдәле режиссерҙары һәм актерҙары хаҡында яҙмаларынан тупланған баҫма 2020 йылда «Рәсәйҙә иң яҡшы театр тураһында китап» исеменә лайыҡ була. }} === Сценарист === {{Hider|title = ''Байрамдар, юбилейҙар сцерарийҙары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = ;Республика мәҙәни-фольклор байрамдары: * «Салауат йыйыны» («Салауаттың үлемһеҙлеге», 2004, Салауат районы, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Салауат йыйыны» («Ҡот тәңкәһе беҙҙә, Салауат!», 2005, Салауат районы, режиссёры Альмира Ҡыуатова); * «Салауат йыйыны» («Салауат доғаһы», 2008, Салауат ҡалаһы, режиссёры Азат Йыһаншин); * «Салауат йыйыны» («Батыр тыуған көн», 2009, Өфө ҡалаһы, режиссёры Рөстәм Хәкимов); * "Аҡмулланың аҡ юлдары" ("Светлые дороги Акмуллы") - мәғрифәтсенең тыуыуына 175 йыл, режиссеры Кәримә Кайдалова (2006); * «Сәйетбаба башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәген асыу һәм Шәжәрә байрамы», режиссеры Кәримә Кайдалова (2004); * «Ғафури ҡойоһо» («Мәжит Ғафуриҙең тыуыуына 125 йыл», режиссеры Кәримә Кайдалова, 2006); * "Сәләмәт бул, Сәйетбаба!" - "Шэжэрэ села Саитбаба" - 300 йыллығы, режиссеры Кәримә Кайдалова, 2004); * «Ғафури ҡойоһо» («Мәжит Ғафуриҙең тыуыуына 125 йыл», 2006, режиссеры Кәримә Кайдалова); * «Йәш тауыштар» (әҙәби китап фестивале, 2006, 2007); ;Оло шәхестәрҙең юбилей һәм хәтер кисәләре: * «[[Динис Бүләков]]» («Хәтер кисәһе», 2001, режиссеры Азат Нәҙерғолов); * «Мостай Кәрим, 80 йәш» («Шағир инанған тик мәңгелеккә», 2004, режиссеры Азат Нәҙерғолов); * «Мәжит Ғафури, тыуыуына 125 йыл» («Сыңрау торна ҡаурыйы», 2006, режиссеры Кәримә Кайдалова); * «[[Зәйнәб Биишева|Зәйнәб Биишева,]] тыуыуына 100 йыл» («Йырҙарға тиң ил ҡыҙы», 2008, режиссеры Салауат Итбаев); * «Зәйнәб Биишева, тыуыуына 100 йыл» («Бейеш быуаты», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «[[Арыҫлан Мөбәрәков|Арыҫлан Мөбәрәков,]] тыуыуына 100 йыл» («Башҡорт сәхнәһе арыҫланы», 2008, режиссеры Гөлли Мөбәрәкова); * «[[Ишмулла Дилмөхәмәтов|Ишмулла Дилмөхәмәтов,]] тыуыуына 90 йыл» («Яңғырасы. йырым!», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Мостай Кәрим, тыуыуына 85 йыл» («Әйләнә донъя күсәре», 2009, режиссеры Таңсулпан Бабичева); * «Рәйес Низаметдинов, 50 йәшенә ижад кисәһе» («Ирәмәл бүләге», 2015, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Артур Туҡтағолов, 50 йәшенә ижад кисәһе» («Һаҡмар моңо», 2016); * «Роберт Заһретдинов, тыуыуына 80 йыл» («Сың», 2016, режиссеры Айһылыу Заһретдинова); * «Рәүеф Ғәзиз улы Кәримов» СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры, Салауат Юлаев ордены кавалеры, физкультура уҡытыусыһы, 60 йәшенә юбилей кисәһе («Атай ҙа булдың һин беҙгә», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «1-се мәктәп-интернат», 60 йыллығы тантанаһы («Интернатым — пар ҡанатым», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Ауаз» (Илеш районында көнбайыш, төньяҡ төбәктәрҙәге башҡорт фольклор коллективтары фестивале, 2014); * «Уйын» (Ҡырмыҫҡалы районында башҡорт милли уйындарының республика байрамы, 2016, режиссеры Рәйес Низаметдинов); * «Сәсән» (Өфөнөң Киров районы йәштәре кисәһе, 2016); * «Ғаилә ҡото» (Өлгөлө Башҡорт ғаиләләре йыйыны, башҡорт ғаиләһе көнө — 1 март, 2017, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Хәйбулла яғы батырҙары» (100-летие Республики Башкортостан — Историко-культурный марафон — Хайбуллинский район), 2018); * «Рәми Ғарипов», тыуыуына 90 йыл («Уҡ осошо — шағир ғүмере», БРГИ-1 театр студияһы, 2022, режиссеры Алмира Ҡыуатова); }} === Башҡортостан телевидениеһы фондында һаҡланған фильмдар=== {{Hider|title = ''Сценарийҙар исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Халҡым өмөттәрен һаҡлаған йорт» - «Дом, где хранятся надежды моего народа» (1994, хр. 1 сәғәт ) видеояҙмаһы Башҡортостан телевидениеһының алтын фондына ингән. 1-се мәктәп-интернаттың тарихы, уҡытыусылары һәм уҡыусылары тураһында С.Р.Сурина өс тиҫтәнән ашыу репортаждар, очерктар, фильмдар әҙерләй. * [[Миәкә районы|«Толпар атым — уң ҡанатым» (1986) һәм «Яугир ат Керчь» (2000) телеҡиссалары - Миәкә районы]]ндағы «Большевик» колхозының ([[Илсеғол (Миәкә районы)|Илсеғол]] ауылы) 112-се [[Башҡорт атлы дивизияһы]] составында Дондан Эльбаға тиклем һуғыш юлы үтеп, Башҡортостанға кире әйләнеп ҡайтҡан «Керчь» ҡушаматлы ат тураһында ; * «Пеликандарҙың төньяҡ баш ҡалаһы Берҡаҙан» (2000) экологик фильмы - [[Дәүләкән районы]]ндағы ҡасандыр берғаҙандар (пеликандар) төйәк иткән «Берҡаҙан» һаҙлығы яҙмышына арнала; * "Ырғыҙ ҡыҙы" - "Дочь Иргиза" - Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина тураһында (2001); * "Илдә ҡалды яҡтыһы" - "Свет на земле" - Зәйнәб Биишева яҙмышы хаҡында (2001); * «Миәкә йәйғоро — аҫалы балаҫ» (2001) этнографик фильмы - Миәкә районы туҡыу-һуғыу һөнәре оҫталары хаҡында; * «Башҡортостан аҫалары» телерепортаждары (2014, 2016) - балаҫ һуғыусыларҙың республика фестивалдәре Әлшәй районында; * «Уралдың тамбурлы сигеү оҫталары» (2005) телевизион фильмдары төньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ башҡорт төбәге хазинаһы; * «Аҡмулланың аҡ көндәре» - Миәкә районында мәғрифәтсе-шағир Аҡмулла көндәре (2006, 2008); * «Башҡорт һүҙлеген төҙөүселәр»(2000) - тел ғалимы, тарих фәндәре кандидаты Әкрәм Бейеш етәкселегендә БР-ның Тарих, Тел, Әҙәбиәт институты хеҙмәткәрҙәре төркөмө; * [[Урал батыр эпосы|«Урал батыр» эпосын]] яттан һөйләүсе мәктәп уҡыусыларының республика бәйгеләре хаҡында (1998-2018йй., 40-тан ашыу тапшырыу), * «Донъяның аҡ кейеҙе» - башҡорт кейеҙен баҫыусыларҙың Әбйәлил районындағы семинарҙары, 30-лап тапшырыу (2000—2010); * «Тамға» республика байрамы" - башҡорт художестволы кейеҙ картина оҫталары ижады (2001-2016 йй.), * «Мәңгелек наҙ — башҡорт шәле» - дебет шәл бәйләүсе оҫталарҙың республика фестивалдәре, 10 тапшырыу, 2005, 2009); * «Йыһан көмбәҙе — башҡорт тирмәһе» - "Салауат йыйыны"нда республика тирмәләр бәйгеһе, 6 тапшырыу (2006—2010); * «Башҡорт китабы — Ҡояштан үрнәк» - Башҡорт китап нәшриәте бүлектәре, мөхәррирҙәре, нәшриәттең 90 йыллығы — (2009); * «Китабеннас» - «Инеш», «Башинформ», «Ғилем» нәшриәттәре эше, боронғо ҡулъяҙмалар яҙмышы, 15 тапшырыу (1999—2003); * «Алтын тирмә яҡтыһы» (Свет «Золотой юрты» - Башҡортостандағы 120 халыҡ театрының ижады, 30 тапшырыу, (1998—2009); * «Алтын һуҡмаҡ» - Башҡортостан мәғрифәтселәре мираҫы хаҡында телеочерктар (2009, 2010); * «Шағирҙың күңел баҡсаһы» - "Цветущий сад души поэта" - башҡорт шағиры [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Шәйехзада Бабич]] хаҡында телеспектаклдәр (2006); * «Кинйә абыҙ васыяты» - «Завещание Кинзи-абыза» - башҡорт батыры Кинйә Арсланов хаҡында телефильм (2007); * «Бейеш быуаты» - «Век Бииша» - Зәйнәб Биишева ижады тураһында телефильмдар (2007); * «Туған тел тылсымы» - «Волшебство родного слога» - Фуат Биишев тураһында (2010); * башҡорт фольклор ансамблдәренең бөтә Рәсәй фестивалдәренән репортаждар теҙмәһе — «Ашҡаҙар таңдары» (2006, 2008, 2011); * «Бер ауылдың тарихы» - "История одного села" - телевизион рубрикаһында (2010-2012) Сурина республиканың көнбайыш төбәгендәге башҡорт ауылдары халҡы һәм уларҙың тарихи хәтере һаман да саф, төплө булып, башҡорт тамырҙарын онотмауы хаҡында утыҙҙан ашыу тапшырыуҙар теҙмәһе әҙерләй. 18-се быуатта Башҡортостанға припущенник булып күсеп килергә мәжбүр булған сарайлы-мең ырыуы башҡортары Миәкә районының Шатмантамаҡ, Елдәр, Сатый, Баязит, Кәркәле, Ҡасыған ауылдарына нигеҙ һалған, шулай уҡ Бишбүләк районы Айыт, Елбулаҡтамаҡ, Мораҙым, Дүсән, Исекәй, Ҡасҡын ауылдары тарихы буйынса тапшырыуҙар әҙерләй. Балтас районы Сәйтәк, Ҡарыш, Иҫке Балтас, Маты, Тушҡыр ауылдары тарихы яҡтыртыла, «Они видели Победу» телеҡиссалары әҙерләнә (2010—2012 йй.); * 2011—2016 йылдарҙа «Орнамент» телепроекты аша халыҡ һөнәрмәндәре, йолалары, фольклор йыйындары, шәжәрәселәр һәм шәжәрә байрамдары, һәләтле ижади төркөмдәр тураһында йөҙ илле фильм һәм махсус репортаждар аҙна һайын эфирға сыға. Ошо ысынбарлыҡ-рухиәт бәйләнешен сағылдырған телевизион ҡиссалар тамашасыларҙың оло ҡыҙыҡһыныуын уята. Башҡорт халҡының бай рухи мәҙәниәтен төрлө яҡлы итеп күрһәтеүе менән киләсәк быуындар өсөн оло әһәмиәткә эйә. <!-- Был уникаль йылъяҙмаларҙы Интернетта Ютуб сайтында «Школа-интернат-1» йәки «БРГИ-1» плейслисты аша эҙләп табырға мөмкин. Плейлистарға һылтанма эшләргә кәрәк. Энциклопедияла бындай һөйләм яҙылмай.--> }} == Баҫылған китаптар == * "Кем кеҫәлде тәмлерәк бешерә?" Балалар өсөн әкиәттәр йыйынтығы. — Өфө: Китап, 1994. — 26 бит. * «Сыйырсыҡ тәсбихе». Балалар өсөн пьесалар, шиғырҙар, әкиәттәр йыйынтығы. — Өфө: Китап, 2001. — 176 бит. * «Аҫыл йөрәк». Пьесалар, сценарийҙар. — Өфө: Китап, 2007. — 480 бит. * «Талисман счастья» — «Ҡот тәңкәһе». Пьесы, драматические композиции, сценарии литературных вечеров и фольклорных праздников. Уфа, «Китап», 2009, - 450 с. * «Волшебный узелок» — «Тылсымлы төйөнсөк». Стихи для детей. Уфа, "Китап", 2024 г. 165с. * «Моң көмбәҙе» — «Купола мелодий». Сборник сценариев для республиканских народных праздников. «Самрау». Уфа, 2017, 240с. * «Биҙәктәрҙе кем яһаған?». Әкиәттәр. Китап. Өфө, 2018, 75 б. — «Кто создал узоры?». Сказки. Уфа, 2018, 75с. * «Хоҙайҙан маҡтау» — «Хвала от Бога». Очерки, рассказы, сценарии фильмов о мастерах народных промыслов. Уфа, 2018, 210с. * === Сәрүәр Сурина төҙөгән һәм ойошторған китап баҫмалары: === {{Hider|title = ''Баҫмалар исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = 1.* «Ырғыҙ ҡыҙы». Мәғариф министры Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина (1913—1998) тураһында иҫтәлектәр (42 авторҙан интервью), фотографиялар. Өфө, «Педкнига» нәшриәте , 2013 й.2, 263 б. 2.* «Первый Президент Республики Башкортостан Муртаза Губайдуллович Рахимов. Библиографический указатель.» Уфа, 2014, 170 с. Сост. С. Р. Бишева и С. Р. Сурина. 3.* «Жизнь вопреки». "Элиза Мугафаровна Ахмерова. Воспоминания, фотовкладыши. Уфа, «Педкнига», 2014 г., 226 с. 4.* «Иҫтә, һаман да иҫтә Оло Эйек буйҙары». Роза Арғынбаева иҫтәлектәре, документаль фотолар. Өфө, «Педкнига». 2017 й. 5.* «Бөрйән йөрәге». Детдом яҙмалары. Беренсе китап. Керамика рәссамы, скульптор Фәүзиә Усманова (1942-2021) яҙмышнамә. Өфө, «Самрау», 2015 й.,156 б. 6.* «Бөрйән йөрәге». Икенсе китап. Керамика рәссамы, скульптор Фәүзиә Усманова (1942-2021) «Киске Өфө» гәзитендә баҫылған мәҡәләләре, фотографиялар. Өфө, «Самрау», 2015й., 220 б. 7.* «Тайсын хикмәттәре». Рәмилә Тайсынова (1962) йыйған һәм башҡортсаға тәржемә иткән ғибрәтле хикәйәттәр, көләмәстәр йыйынтығы. Өфө. «Самрау», 2018 й., 260 б. 8.* «Северное сияние». Ветеран труда Аниса Иншакова. Рассказы о вахтовиках на Севере. Уфа, «Самрау», 2017. 240 с. 9.* «Йырлы йөрәк». Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Шәрип Фатихов (1926—2018). Шиғырҙар, иҫтәлектәр, фотолар.Өфө, «Самрау» нәшриәте, 2018, 232 б. 10.* «Колосья моего поля». Салихьян Шарипов. "Стихи и авторские фотографии. Уфа, «Инеш», 2018, 150 с. 11.* «Хәтер ҡуҙҙары». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 1-се китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Педкнига», 2017 й., 230 б. 12.* «Юлдашым — оло юл башым». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 2-се китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Самрау», 2018 й., 260 б. 13.* «Йәшәү ҡәҙере». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 3-сө китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Самрау» нәшриәте, 2019 й., 232 б. 14.* «Рәмил Мәжитов хаҡында һүҙ». Хәтернамә. Иҫтәлектәр, шиғырҙар, фотолар, мәҡәләләр. Өфө, ИНЕШ нәшриәте. 2021 й., 294 б. 15.* «Яугирҙың ҡуйын дәфтәре». Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Зәйнулла Сәлимов. Шиғырҙар, мәҡәләләр. Өфө, «Самрау»нәшриәте , 2022 й, 172 б. 16.* «Һөйөү вәғәҙәһе», Юрик Салдыев, Ҡәнифә Салдыева. Шиғырҙар, иҫтәлектәр. Өфө, «Самрау» нәшриәте, 2022 й., 202 б. 17.* "Эскән һыуым - Туҡ". Шағир, уҡытыусы, фронтовик Сөләймән Муллабаев (1921-2005). Тыуыуына йөҙ йыл тулыуға арнала. Көндәлектәр, иҫтәлектәр, шиғырҙар. Фотолар. ИНЕШ нәшриәте . 2024 й. 240 б. 18. "Мин Ҡурайҙар иле ҡыҙы". Әнисә Сиражетдинова (Бәширова). Шиғырҙар. ИНЕШ нәшриәте, Өфө. 2025 й. 240 б. 19. “Аҫҡыным - йөрәк ялҡыным”. Әнисә Сиражетдинова (Бәширова). ИНЕШ, Өфө, 2025 й., 38 б. 20. "Күңел сәхифәләре" Зөлҡәрнәев. Шиғырҙар, арнауҙар. ИНЕШ нәшриәте. Өфө. 2026 й.. 36 б. 21. "Инәйем ҡунаҡҡа килде". Зөһрә Аҡдәүләтова. Шиғырҙар, фотолар. ИНЕШ нәшриәте . Өфө. 2026 й., 104 б. 22. "Шәм ҡыҙы". Мөғлифә Үтәшева. Шиғырҙар. Фотолар. ИНЕШ нәшриәте . Өфө. 2026 й.. 140 б. }} == Телефильмдәрҙең видеояҙмалары == * .[http://www.youtube.com/watch?v=Zjq8E0zHSug «Берҡаҙан» һаҙлығы] (Асылыкүл, Дәүләкән, реж.Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр.22 мин., 2000). * [http://shubino-video.narod.ru/news/bashkirskij_film_tolpar_atym_un_kanatym_smotret_onlajn/2015-01-29-642 «Толпар атым — уң ҡанатым»] (Керчь, Миәкә, реж.Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр. 20 мин., 2001). * [http://www.youtube.com/watch?v=enEQI-nFKDg «Миәкә йәйғоро — аҫалы балаҫ»] (Мастерицы тканых паласов, реж. Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр. 32 мин., 2001). * "Тамбур ҡайыуы" - ""Вышитая песня" (Тамбурное шитье башкир на северо-востоке, реж.Наиль Хамитов, хр.26 мин., 2003). * [http://www.youtube.com/watch?v=GeQA2v9nJJk «Тамға» кейеҙ байрамы] (Семинар мастеров башкирского войлока, Абзелил, реж. Наиль Хамитов, БСТ, хр. 1 ч., 2008). * [http://www.youtube.com/watch?v=ZA0Fvgf3MGE «Башҡорт шәле»] (Мастера башкирской шали, фестивали, Уфа, реж. Наиль Хамитов, БСТ, хр. 1 час, 2010). * "Кинйә абыҙ васыяты" <nowiki>https://youtu.be/MDvjS4igSF4</nowiki> (Кинйә Арыҫланов. реж.Әнүәр Нурмөхәмәтов, БСТ, хр. 1 час. 2008). * "Билән йыйыны" (Өфө йылғаһы буйы башҡорттары, 2014 - 2 бүлектә, 2016 - 2 бүлектә, 2018 - "Орнамент" циклында. Реж.Н.Хамитов). * «Все будет хорошо» (Флорида Хусаиновна Кудашева. Цикл «Автограф» БСТ, хр. 26 мин. 2017). * «Добро возвращается» (Лиза Киямовна Агадуллина, цикл «Автограф» БСТ, хр. 26 мин. 2021). == Гәзит һәм журналдарҙағы мәҡәләләре == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * '''"Ағиҙел", "Шоңҡар" журналы:''' * «Илаһи ихласлыҡ» (Зәйнәб Биишева — тыуыуына 115 йыл). «Ағиҙел», 2023, № 1, 58-70-се биттәр. * «Сабата, бишмәт, тупый, ҡалпаҡ, сеңләү…» (Сания Усманова, Балаҡатай), «Шоңҡар», 2017, № 10, 22-27-се биттәр, фото. * «Башҡорт аҫалы балаҫы» (төрҙәре, фестиваль). «Шоңҡар», 2018, № 1, 43-47-се биттәр, фото. * «Аҡ кейеҙем аҡ бәхеттәр юрай…». «Шоңҡар», 2018, № 7, 43-49-сы биттәр, фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Шоңҡар», 2018, № 4, 39-51-се биттәр, фото. *'''«Башҡортостан ҡыҙы» журналы:''' * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 7, 318-19-сы биттәр (1-се бүлек), фото. * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 8, 326-27-се биттәр (2-се бүлек), фото. * «Аҫалы балаҫ — донъя йәме». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 9, 26-27-се биттәр (3-сө бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 10, 30-31-се биттәр (1-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 11, 22-23-сө биттәр (2-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 12, 28-29-сы биттәр (3-сө бүлек), фото. * «Һуҡма шәл». «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 1, 28-29-сы биттәр (4-се бүлек), фото. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 2, 28-30-сы биттәр (5-се бүлек), фото. * «Түңгәүер моңо» (Фәриҙә Күҙәшева, Баймаҡ, Әбделкәрим). «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 6, 28-29-сы биттәр, фото. * «Туҡ тулҡына йөрәктәрҙә» (Гөлназ Гәрәева, Ырымбур өлк., Иҫке Юлдаш а.). «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 7, 12-13-сө биттәр, фото. * «Ауыл ҡото — Мөслимә» (Мәсәлимова, Әбйәлил)."Башҡортостан ҡыҙы", 2019, № 8, 12-13-сө биттәр, фото. * '''«Ватандаш» журналы:''' * «Ҡобайырға тереһыу бөркөп…» («Урал батыр» эпосын башҡарыусылар конкурсы тарихы) «Ватандаш», 2017, № 6, 142-154-се биттәр. * «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Ватандаш», 2017, № 8, 162-168-се биттәр, фото. * «Илгә иман саҡырыусылар ҡоро» (Сибайҙағы мөнәжәтселәр бәйгеһе). «Ватандаш», 2017, № 12, 163-173-сө биттәр. * «Башҡорт шәле тигән мөғжизә» (эссе). «Ватандаш», 2018, № 4, 164-178-се биттәр, фото. * «Хранительницы народного искусства» (тамбур). «Ватандаш», 2018, № 7, стр.187-198 (перевод на англ.яз. Ф.Юнусовой), фото. * «Аҡ кейеҙем…» (Башҡорт халыҡ кәсебен тергеҙеү) «Ватандаш», 2018, № 9, 182-195-се биттәр, фото. * «Ғүмер — иртәнге төш» (Фәүзиә Усманова). «Ватандаш», № 1, 119-139-сы биттәр, фото. * «Бөрйән йөрәге» (Фәүзиә Усманова), «Ватандаш» журналы, 2019, № 2., фото. * «Парень с берегов Сакмары» (Артур Шайхитдинович Сурин). «Ватандаш», 2019, № 4, стр.200-2004. (псевдоним Кинзя Мазитов). * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Асма Маулембирдеевна Усманова, Хәйбулла). «Ватандаш», 2019, № 5, стр.59-79. * «Толпар атым — уң ҡанатым» (Керчь тигән ат тарихы, Миәкә). «Ватандаш», 2020, № 5. * '''"Башҡортостан" , «Республика Башкортостан», «Вечерняя Уфа» гәзитендә:''' * «Телесоратник культпроектов» (Айгуль Багамановна Усманова). «Республика Башкортостан», 23 сентября 2021г., № 110, стр.5. * «Щедрая яблоня Элизы Мугафаровны» (Элиза Ахмерова). «Вечерняя Уфа», 21 февраля 2020г., № 12, стр.18. * "Батырҙың таш ҡоймаһы" (Советтар Союзы Геройы Ахмәтғәлин, Учалы). "Башҡортостан" гәзите, 2020, 9 май. * '''Киске Өфө" гәзитендә:''' * [http://bashgazet.ru/obshestvo/11727-vzm-shle.html «Вәзәм шәле».]"Киске Өфө", 2016. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308235916/http://bashgazet.ru/obshestvo/11727-vzm-shle.html |date=2016-03-08 }} *"Халыҡ ижадын өйрәнеүсе һәм яратыусы" С.Сурина менән М.Хабилова әңгәмәһе. "Диалог" рубрикаһы. 2018, №7, 11-12-се б. * «Урал батыр бөрккән тереһыуға…» (Респ. конкурсына 20 йыл). «Киске Өфө», 2018, № 27, 11-се бит. * «Моңло ла һуң башҡорт доғаһы!» (Төбәк-ара 6-сы Мөнәжәтселәр конкурсы, Сибай). «Киске Өфө», 2018, № 42, 12-13-сө биттәр. * «Ҡышбабай таяғы» (яңы йыл тамашаһы өсөн пьеса). «Киске Өфө», 2018, № 48, 10-11-се биттәр. * "Туған тел тылсымы" (Фуат Биишев тураһында). "Киске Өфө", * «Фатима инәй». [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] гәзите, 2019, № 2 (836), 12-18 ғинуар. * «Бөрйән йөрәге. Фәүзиә апай китап яҙҙы». «Киске Өфө», 2019, №13, 12-се бит. * «Илаһи ихласлыҡ» (Зәйнәб Биишева) «Киске Өфө», 2019, № 17, 11-12-се биттәр. * «Быуат аръяғынан сәләм, йәки Круковский бөгөн кемде һайлар ине»."Киске Өфө", 2019, № 21, 11-12-се биттәр. * «Гәләбәштә…» (башҡорт милли кейемен тергеҙеүселәр фестивале, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2019, № 26, 12-13-сө биттәр. * «Көмөш күлдәр илендә» (Силәбе өлкәһе башҡорттары). «Киске Өфө», 2019, № 39, 12-15-се биттәр. * «Халҡыбыҙ әмәле — үҙ еребеҙ үләне». (Бөйҙә ауылында ағинәйҙәр йыйыны, Учалы). «Киске Өфө», № 40, 11-12-се биттәр. * «Иҙелбашы — аҡ ниәттәр башы» (Белорет районы ағинәйҙәре йыйыны). «Киске Өфө», 2019, № 41, 11-12-се биттәр. * «Күперҙәр һәм ҡапҡалар». (М.Кәрим «Оҙон-оҙаҡ баласаҡ» спектакленә рецензия, МЙТ). «Киске Өфө», 2019, № 41, 11-12-се биттәр. * «Те яҡҡамы, бы яҡҡамы?» (М.Кәрим тураһында иҫтәлектәр). «Киске Өфө», 2019, № 42, 11-12-се биттәр. * «Ейәнсураның Аҡьегете менән Аҡйондоҙо кем?» (Башҡорт гимназияһы). «Киске Өфө», 2019, № 43, 12-се бит. * «Тамсыларҙа диңгеҙ сағыла». (Диалог: БРГИ-1 75 йыллығы уңайынан)."Киске Өфө", 2019, № 46, 11-12-се биттәр. * «Күкрәүҙәрен тойоп замандың. Башҡорт театры тарихынан» (А.Сәғитова мәҡәләһенән тәржемә). «Киске Өфө», 2019, № 47, 12-се б. * «Һин янмаһаң, мин янмаһам». (Рәйес Түләк т-да Әмир Әминев)."Киске Өфө", 2019, № 49, 11-се бит. * «Башҡорт шәле» (Төрҙәре, халыҡ клубтары). «Киске Өфө», 2019, № 50, 12-се бит. * «Аңлы ғүмер артынан» (Гусевка, Ишкилде ауылы, Әбйәлил). «Киске Өфө», 2019, № 50, 13-сө бит. * «Ҡиссаи-Түләк» (шағир Рәйес Түләк). «Киске Өфө», 2019, № 51, 10-11-се биттәр. * «Бер күрешеү — бер ғүмер» (Мерәҫ ауылы ағинәйҙәре, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2020, № 1, 11-се бит. * «Түңгәүер хәситәһе» (Хафиза Амантаева, Йылайыр). «Киске Өфө», 2020, № 1, 16-сы бит. * «Башҡортостан — гөлбостан, тип йырларға...». (БАДТ, Ҡадир Даян пьесаһы б-са спект. рецензия). «Киске Өфө», 2020, № 7, 13-сө бит. * «Өс тағанға таян» (рәссам-дизайнер Роза Рафиҡ ҡыҙы Юлдашбаева). «Киске Өфө», 2020, № 11, 8-9-сы биттәр. * «Күҙгә күренмәгән һалдат» (Башдрамтеатр спектакленә рецензия). «Киске Өфө», 2020, № 11, 11-се бит. * «Булыр илдең балалары Рәми мәктәбендә». (Шағир ис.премия тапшырыу. Кинйә Мәзит). «Киске Өфө», 2020, № 11, 14-се бит. * Баймаҡ, Иҫке Сибайҙа осрашыу. «Киске Өфө», 2020, № 15, 11-12-се биттәр. * «Булдыҡлы, егәрленең фекере киң, теле лә бай» (Сания Усманова, Балаҡатай). «Киске Өфө», 2020, № 27, 11-12-се биттәр. * «Бөрйән сергетышы». (Монасип, Собханғол, Кейекбай ауылдары). «Киске Өфө», 2020, № 29, 11-12-се биттәр. * «Беҙҙең мәҙәниәт министры» (Әминә Ивнәй ҡыҙы Шафиҡова). «Киске Өфө», 2020, № 33, 8-10-сы биттәр. * «Сәсән ташы» («Урал батыр» ҡобайырын яҙып алыуға 110 йыл). «Киске Өфө», 2020, № 33, 11-се бит. * «Вәзәм сәкәне» "(Артур Сурин исеменәдге кубок турниры, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 4, 11-се бит. * «Бәндәбикә рухташтары» (Күгәрсен, Мәҡсүт ағинәйҙәре). «Киске Өфө», 2020, № 6, 11-се бит. * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Әсмә Усманова, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 13, 12-се бит (1-се бүлек). * «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Әсмә Усманова, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 14, 11-се бит (2-се бүлек). * «Салы ҡошо һағындырғайны» (Р. Н. Гунтекин «Салы ҡошо», спект. рецензия, Кинйә Мәзит, МЙТ). «Киске Өфө», 2020, №13,13-сө бит. * «Яугир ат кәрәк!» (Керчҡа һәйкәл. Миәкә)."Киске Өфө", 2020, № 16, 11-се бит. * «Квантун һалдатын йәлләгән башҡорт егете» (Салихйән Дәүләтбирҙин, Бөрйән). «Киске Өфө», 2020, № 18, 11-12-се биттәр. * «Селтәр» саң ҡаға. (Диалог: Милли кейем. Әлфиә Әхтәриева, Фатима Хәйретдинова). «Киске Өфө», 2020, № 21, 11-12-се биттәр. * «Шәүрә Мортазина. Легендар атаһының лайыҡлы ҡыҙы». (Айһылыу Сәғитова мәҡ-нән тәржемә). «Киске Өфө», 2020, № 26, 12-се бит. * "Туризм беҙгә төҫмө?" (Диалог: Салауат Тагирович Нафиков, РБ Туризм, министр). "Киске Өфө", 2020, № ..., 11-12-се бит. * «Кем ҡайыған үрәнәген…» («Тамбур», «Ете елән», «Ханымдар», Роза Юлдашбаева, Балаҡатай). 2020, «Киске Өфө», № 40, 11-се бит. * «Башҡорт кейеме — иң йөкмәткелеһе» (Диалог. Юлай Ғәлиуллин, Сәлимә Усманова). «Киске Өфө», 2020, № 42, 11-12-се биттәр. * «Ҡиссалар һәм доғалар юлы» (Хөрмәтулла Үтәшев китабы). «Киске Өфө», 2021, № 11, 14-се бит. * «Беҙ ағартмаһаҡ, кем ағартыр донъяны?» (Икенсе Этҡол, Ниғәмәт ауылы, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 12, 11-12--се бит. * «Уратауға ҡот ҡайтарыр Салауат» (Салауат Щербаков т-да Г.Батталова фильмына рецензия). «Киске Өфө», 2021, № 13, 11-се бит. * «Бер һапҡа һапланып» (Балан байрамы, Стәрлетамаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 13, 12--се бит., * «Димсе диңгеҙ кистерә». (Сәрүәр Сурина «Абау, димсе килә!» спект. рецензия, Динә Бәширова). «Киске Өфө», 2021, № 13, 14-се бит. * «Кемдәр генә ғашиҡ, ай, булмаған!». (Визажист Элеонора Ғәлләмова). «Киске Өфө», 2021, № 16, 11-се бит., * «Аптыранығыҙмы? Аптыраманыҡ!» (Ишмырҙа-Юкәләр ағинәйҙәре, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 16, 11-12--се бит., * "Боронғо Атайсалдың бөгөнгө заңы" "(Иҫке Сибайҙа осрашыу. Баймаҡ)."Киске Өфө", 2021, № 17, 11-12--се бит. * «Көйөргәҙелә бер ғүмер» (Ағинәйҙәрҙең йола байрамы, Ермолаевка). «Киске Өфө», 2021, № 30, 11-12--се бит. * «Музыка белгесе ниндәй була?» "Киске Өфө" (Диалог: Гөлназ Салауат ҡыҙы Галина). 2021, № 32, 11-12-се биттәр. * «Замандаш» экспедицияһы. «Киске Өфө», № }} == Әҙип тураһында == {{Hider|title = ''Китаптар һәм радиотапшырыуҙар''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Р. Камалов. «Драматурги — люди с детской душой» — «Драматургтар — бала күңелле кешеләр». «Башкортостан», 1998, 20 февраль. * Г. Ҡотоева. «Из тысячей чудес состоит мир» — «Мең мөғжизә бит ул донъя». «Башҡортостан ҡыҙы», 2004. * Т. Лотфуллина. «Могла быть певицей» — «Йырсы була алыр ине». «Аҙна». 2005, 16 сентябрь. * С. Абузаров. «Потрясающее зрелище»- «Йән тетрәткән тамаша». «Башҡортостан», 2005, 15 сентябрь. * Э. Халикова. «Обыкновенное чудо». «Ватандаш». 2006-5. * Л. Абдуллина. «Балаларға рәхмәтле». «Йәшлек», 2008, 21 сентябрь. * Ә. Үтәбай. "Сәрүәр Сурина: «Ынтылам гел Яҡтыға, ышанам гел Яҡшыға…». «Ағиҙел», 2017, № 12, 138-144-се биттәр. * Л.Кирәева "Сәрүәр Сурина: «Йылы һүҙ — йән аҙығы, тере һүҙ — тел асҡысы, ихлас һүҙ — йөрәк асҡысы…» «Ағиҙел», 2022, № 12. === «Юлдаш» һәм «Ашҡаҙар» радиоһы фондындағы тапшырыуҙар: === * «Һүҙ ҡәҙере» рубрикаһы (алып барыусыһы Әлфиә Батталова). «Ҡыш һәм ҡар тураһында» Сәрүәр Сурина. 4 тапшырыу. (2009). * «Илаһи ихласлыҡ» Зәйнәб Биишева тураһында иҫтәлек. С. Сурина уҡый. (2008). * «Балалар өсөн әкиәттәр». Сәрүәр Сурина уҡый. (2014). * «Халыҡ моңдары». Сәрүәр Сурина башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара. Алып барыусыһы Зөмәйрә Сафина. (2014). * «Ике йондоҙ». Алып барыусыһы Әхмәр Үтәбай менән Сәрүәр Сурина «Ашҡаҙар» радиоһында. (2013). * «Беҙҙең донъя» Алып барыусыһы Фәрзәнә Аҡбулатова менән Сәрүәр Сурина әңгәмәһе. (2014). }} == «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы фильмдары == == '''1. Эпос  “Урал-Батыр”.''' '''Репортажи и фильмы С.Р.Суриной в фонде БСТ и  Ютубе (Республиканский конкурс исполнителей эпоса) 1994-2018гг.''' == # # Әкиәт йомғағы. Телепередача  Башкирский эпос  и сказка “Урал батыр”. Читает актер Фаяз Султанов.  Автор иллюстраций Рафик Мырдашев (Мелеуз), 22 мин. 1994.  <nowiki>https://youtu.be/pkvwUICuFhw</nowiki>  Ред. С.Р.Сурина. Реж.Ф.Харисова.   # «Урал батыр-1996» Конкурс сказителей школьников эпоса «Урал батыр», Башгосфилармония Уфа, Организаторы  Минобразования, РЦНТ РБ, Хр. 39м.40с.,  26.07.96. Ред.   А.М.Сулейманов, реж. Ф.Н.Харисова, А.Х.Якупов. #  «Урал батыр-1997» 1-й  респ. конкурс юных сказителей. Уфа, гимназия муз. воспитанников (Баш.гим.-инт. им.Г.Альмухаметова). 07.02.97. Хр. 1ч. Ю.Гайнетдинов, А.М.Сулейманов, С.Р. Сурина, А.Х. Якупов. #  “Урал-батыр”-2000”. 2-й  респ. конкурс состоялся в Бурзянском районе в 2000 году, орг. Минобразования РБ, не сохранились записи. # «Урал батыр-2001» . 3-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Бурзянский район. Хр. 27мин. 10.07.01. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>  С.Р.Сурина, А.В. Ханов. # «Урал батыр-2002». 4-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Хайбуллинский район.  Хр. 43м.27с. 16.08.02. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> С.Р.Сурина, А.В. Ханов. #  «Урал батыр и мифология», научно-прак. конференция ИИЯЛ, 2003г. Уфа, Хр. 42м.30c. 06.06.2003. <nowiki>https://youtu.be/3V8zWCoeyNg</nowiki> С.Р.Сурина, А.В. Ханов. начало. Давлеканский р-н, продолжение спецрепортажа стерто. (Фануза Надршина и др.) # «Урал батыр -2003». 5-й республиканский конкурс сказителей «Урал батыр», Баймакский р-н. хр. 1ч.03м.21с. 06.09.2003. <nowiki>https://youtu.be/7uViby4wBfM</nowiki> С.Р.Сурина,  А.В. Ханов. # «Урал батыр”. Первый международный конкурс  сэсэнов и исполнителей эпоса к 115-летию Мухаметши Бурангулова,  14 ноября 2003, г. Баймак, реж. А.Ш.Куватова. Организатор РЦНТ РБ. хр. 55м.05c. 24.01.2004. <nowiki>https://youtu.be/O68vz2ri-EY</nowiki>  С.Р.Сурина,  А.В. Ханов. #   «Урал батыр - 2004». 6-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Зианчуринский р-н, ч.2-я. Хр. 42м.45с. 12.07.2004. Нет записи. Р.Абдуллина, Ф.Ильбакова. #    «Песнь Уралу-2005». 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 1-я. Хр. 40м.00с. 16.07.2005.  <nowiki>https://youtu.be/N0JXw-s_tfA</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #   «Песнь Уралу-2005». 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 2-я. Хр. 43м.47с. 17.07.2005. <nowiki>https://youtu.be/HTuZvVl2QlA</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. # «Песнь Уралу-2006». 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 1-я. Хр. 59м.25с. 22.07.2006. <nowiki>https://youtu.be/ZWGiNV18UPc</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #  «Песнь Уралу-2006». 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. (Стихи М.Акмуллы, конец фильма стерт). <nowiki>https://youtu.be/F6bBuT3KKSI</nowiki>  Урал батыр и М.Акмулла, Первый респ. конкурс исполнителей стихов Акмуллы, гран-при: Рида Тимершаехова, Илишевский район, 240 стихов! Хр. 40м.20с. 23.07.2006. # «Песнь Уралу-2006».  8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. Хр. 9м.21с. 23.07.2006.  (Конец второй части). <nowiki>https://youtu.be/5eLVWuJCC5A</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #  “Урал батыр и юные сказители” (1998-2005гг.) Исполнители эпоса, видеофильм. Хр. 1ч.27м.07с. 18.08.2007. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>   С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов. #  “Песнь Уралу-2007”. 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н,  ч. 1-я. 1ч.04м.47с. 22.09.2007 С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. #  “Песнь Уралу-2007”. 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н. ч. 2-я. 57м.22с. 23.09.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. # «Песнь Уралу-2007»9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н.  ч. 3-я (Конкурс чтецов - стихи Рами Гарипова (начало). 59м.16с.  13.10.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов. # «Песнь Уралу-2007». 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Стерлибашевский р-н, ч. 4-я (Конкурс чтецов - стихи Рами Гарипова (продолжение). 51м.38с.  21.10.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. #   “Урал батыр” (1997-2007гг.), видеофильм к 10-летию конкурса, ТО «Хазина» БСТ. Хр. 1ч.39м.45с. 13.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. # “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1-я  (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при), хр. 59м.05с. 19.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. На юбилейный вечер, посвященный 10-летию респуб. конкурса юных исполнителей башкирского народного эпоса-кубаира "Урал-батыр", собрались все организаторы, победители - обладатели гран-при и призовых мест на предыдущих состязаниях сказителей-школьников, начиная с 1997 по 2007гг. Автор сценария праздника и видеофильма Сарвар Сурина, реж-постановщик Альмира Куватова, директор праздника Эльвира Имангулова. Дом культуры совхоза "Рощинский" Стерлитамакского р-на Башкортостана, на родине героя Отечественной войны 1812г. Кахым турэ (Касим Мырдашев) #орнамент, #бст, #сарварсурина, (Румиль Азнабаев, Ахмет Сулейманов, Асия Гайнуллина, Венера Баймухаметова, (27:50), Миндебай Юлмухаметов (30:30), Гульсасак Турумтаева (45:00) гран-при 2002), Айрат Атангулов (45:10, гран-при 2003), Миляуша Ильясова (гран-при 2004, ), Александр Щуплов (гран-при-2006,  45:40, 46:03), Алия Газизова (гран-при -2005, 45:07), Василя Казаргулова (гран-при -2007, 47:05), Альмира Калагаева, Флюра Абсаликова (55:50)... #   “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч. 2-я. Хр. 1ч. 00м.17с. 20.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/RfrMals0Wyg</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов.   #  “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.3-я. Хр. 1ч.00м.35с. 26.07.2008. #   “Песнь Уралу-2009” 11-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Белебейский р-н, детский оздоровит. лагерь «Чайка». Хр. 1ч.14м.18с. 05 07.2009.  <nowiki>https://youtu.be/X0MfwEtozl4</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Н.Х. Хамитов. # "УРАЛ-БАТЫР" Конференция в г.Сибай. 2011г. (шестая конференция по эпосу “Урал-батыр”). II Международная научно-практическая конференция «Урал-батыр» и духовное наследие народов мира», посвященной Году укрепления межнационального согласия в Республике Башкортостан. 10-11 июня 2011 года в Сибайском институте (филиал) Башкирского государственного университета. Хр. 26 мин.30 с. 2010г. <nowiki>https://youtu.be/dLV8lMjjUEk</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Н.Х. Хамитов, Г.М.Азаматова. # '''“Урал-батыр-2010”.''' 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль ''' Передача 1. Часть 1 (6).''' Хр. 26 мин.'''2010г.''' <nowiki>https://youtu.be/RyErSqPi5fw</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. (Конец репортажа продолжается в другой записи: <nowiki>https://youtu.be/QwbNe-x2ifo</nowiki> ''' (конец 1-й части около 3 минут).''' # ''' '''“Урал-батыр-2010”. 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль.  Передача 1. Часть 2 (6). Хр. 26 мин. 2010г. <nowiki>https://youtu.be/acxc9ytFB4k</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. + Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 3 (6). 2010г'''.''' # '''“Урал-батыр-2010”.''' 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль'''.''' Передача 2. Часть 4(6). Хр. 26 мин. 2010г. Гран-при Алия Газизова. <nowiki>https://youtu.be/EQD7tzHM7_k</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. # “Песнь Уралу – 2011”. 13-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.1-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/MPaK6J_hKdc</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова. #  “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.2-я. Хр. 26 мин. Гран-при Газиз Ишмухаметов. <nowiki>https://youtu.be/4G8I0D7cBjM</nowiki>  2011. С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова. #  “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.3-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/TNNPGX7ffck</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова # “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.4-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/wJShvM72QKM</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова # “Песнь Уралу – 2012”.  14-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», город Сибай (ДОЛ “Юлдаш”, гран-при Инсаф Ямилев) Хр. 40мин. 2013. 40м.<nowiki>https://youtu.be/PQ18CchWJu8</nowiki>  Авторы Р.Сафарова, Н.С.Кинзябаева. # “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Первая передача на тему: “Юрты сэсэнов”. Хр. 13 мин., 2013. <nowiki>https://youtu.be/foMWA1LiLEU</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. # “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Вторая передача на тему: “Реликвии в юртах”. Хр. 13 мин., 2013.  <nowiki>https://youtu.be/9momxnrNzMQ</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова #  “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Третья передача на тему: “Родина сэсэна Альмухаметова”. Хр. 13 мин., 2013. <nowiki>https://youtu.be/vZatr8j26h4</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Первая передача на тему: “Исполнители эпоса”. Хр. 13 мин. 2014. <nowiki>https://youtu.be/nzXmWV3X0GA</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Вторая передача на тему: “Инсценировки эпоса”. Хр. 13 мин. 2014.  <nowiki>https://youtu.be/47L9D_djAyM</nowiki>    С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Третья передача на тему: “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” ”. Хр. 13 мин. 2014.  <nowiki>https://yout</nowiki>. u.be/7y59UTSnVMY  С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #  “Песнь Уралу – 2015”. 17-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район. 30 мин. 2015. С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. # “Песнь Уралу – 2016”. 18-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район.  30 мин. 2016. # “Песнь Уралу – 2017”. 19-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район.  30 мин. 2017. <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki>   три выпуска:  Н.Х.Хамитов, Айгиз-Тамыр. # “Песнь Уралу – 2018” 20-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район. ЮБИЛЕЙный – 20-летие конкурса. Парад в Бурзяне. Открытие музея А.М.Сулейманова. 30 мин.   <nowiki>https://youtu.be/zsaa7fGUBHc</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. #   “Урал батыр – 2019” 21-й конкурс в г.Ишембай около горы Торатау. Хр. 24 мин.40 сек. 2019. <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> “Тамыр” студияһы. #   “Урал-батыр. Исполнители эпоса-кубаира 2001-2012гг.” Дайджест. На рус.яз. Для Москвы. Читает текст Булат Каримов. Хр. 10 мин. 2012. <nowiki>https://youtu.be/Qvkpu5XKyCY</nowiki>  С.Р.Сурина, Б.В.Каримов. #  “Урал Батыр” (ВЫПУСК 3) Конкурс юных сказителей и исполнителей эпического сказания. Студия “ТАМЫР”. Хр. 20 мин. 2019. #  “Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Исполнители эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. 13 мин. 2011. <nowiki>https://youtu.be/BvnE4Vs4-0c</nowiki> С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #  “Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Инсценировки эпоса "Урал-батыр". 13 мин. 2011.  <nowiki>https://youtu.be/ZBUTeuvzwYs</nowiki>    С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #   “Орнамент”. “Урал батыр и Олонхо” – встреча якутских олонхосутов и исполнителей эпоса “Урал-батыр” в БГПУ г. Уфа. Дни Якутской культуры в Республике Башкортостан. Встреча олонхосутов и исполнителей башкирского эпоса-кубаира "Урал-батыр". Уникальная школа олонхо с великими олонхосутами начала 21-го века - Николай Тимофеев, Петр Тихонов - со своими учениками. Руководитель Центра олонхо Агафья Захарова. Кадры из фильма "Фестиваль якутского народного эпоса "Олонхо", Саха-Якутия", 2013 год. Хр. 13 мин. 2011.  С.Р.Сурина, Г.М. Азаматова. # ''' “Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.1 (4). 2014г.''' <nowiki>https://youtu.be/fBEAYWPx4_E</nowiki>   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. Башкирские художники-войлочники весной 2014 года в г.Уфе собрались на научно-практический симпозиум по созданию костюмов для персонажей эпоса "Урал-батыр", в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. # ''' “Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.2 (4). 2014г. Костюмы из войлока для Һомай, Самрау, Айһылыу, Ай, Ҡояш...''' <nowiki>https://youtu.be/yRPWxWfwxVg</nowiki>   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. #  '''“Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.3 (4). 2014г. Костюмы из войлока для Кахкаха, Шульген, Змей.''' <nowiki>https://youtu.be/R2pg0DCRKBY</nowiki>    С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. #  '''“Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.4 (4). 2014г. Костюмы из войлока для дивов, мифических змей, Урала. ''' <nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki>     С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. "Орнамент" Башкирский Войлок. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4) Фильм 4-й. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр", созданные художниками-войлочниками в апреле 2014года в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. Асия Гайнуллина. # ''' ''' Статья С.Суриной об истории и победителях респ.конкурса в журнале “Ватандаш” номер 6 за  2017 год. <br />Сарвар Сурина, 2023.   # # == '''''2. Фильмы ТО «Хазина», ТО ГРПП ГУП ТРК «Башкортостан»''''' == == '''''АСМА МАУЛЕМБЕРДИЕВНА УСМАНОВА (1930-2015)''''' == краевед, ветеран просвещения, автор коллекции «Башкирский национальный костюм» руководитель фольклорного ансамбля «Кош юлы» Хайбуллинского района Республики Башкортостан 1. “Айтыш” республиканский конкурс на сцене Башкирской филармонии. Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Буранбай Искужин, Рашит Ахтари, Рамиль Кульдавлет, Ахмар Утябай, Раис Туляк, Габидулла Зарипов, Ахмат Сулейманов, Абрар Аргинбаев, Ханифа Абубакирова,ведущая Розалия Султангареева и др. 16.03.1991г., 50 мин. Ю.И.Гайнетдинов, С.Р.Сурина, А.С.Батталова, А.Х Якупов. <nowiki>https://youtu.be/JeIppsbKFog</nowiki> 2. «Хазина». Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Зияфат Ахметшина и др., 1997г., 51мин., Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 3. «Жемчужины народного творчества. Асма Усманова», 1997г., 14мин. Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 4. «Ступая на белый войлок» Интервью А.М.Усмановой, «Кош юлы» в Абзелиловском районе, 30 м., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/6toAQfWqjI8</nowiki> 5. “Китабеннас-8 (12) Кузыйкурпэс и Маянхылыу - башкирский эпос” Конференция по повести Т.Беляева. Интервью с А.М. Усмановой. Сказание о Кузыйкурпяч., 4мин., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/_xBN-RaiN6w</nowiki> 6. «Песнь Уралу -2003», респ.конкурс исполнителей эпоса. Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., 2003г. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> 7. «Хранители древнего войлока. Фатима Бактыбаева, Магинур Тапакова», 2005г., 22 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/J0awdR-LNas</nowiki> 8. «Мелодии «Кош юлы», часть1-я, 2005г., 34 мин. С.Р.Сурина. (Һарауыс, Фаима Давлетбаева, Алсу Юлдашбаева, Эльвира Такалова и др. <nowiki>https://youtu.be/EQ_rUV0R_M8</nowiki> 9. Хайбулла.Кош юлы. ч.1(2). Легендарный башкирский фольклорный ансамбль. «Мелодии «Кош юлы», часть 2-я, 2005г., 35 мин.40с. С.Р.Сурина. (Зайтуна Юлдашбаева, Марьям Юнысова, Миннеямал Хагынбаева (Бактыбаева), Флюра Аралбаева). <nowiki>https://youtu.be/H6e-0ShO3qw</nowiki> 10. «Мелодии «Кош юлы», часть 3-я, 2007г., 27 мин. С.Р.Сурина. (Акьяр, во дворе музея, Асма Усманова, Рахима Каримова и др.). <nowiki>https://youtu.be/Apu_3DKeeBo</nowiki> 11. «Мелодии «Кош юлы», часть 4-я, 2007г., 29мин.21с. С.Р.Сурина. (Гильминур Илимбетова, Танзиля Кидрасова), башк.нар.песня “Зиляйлюк”. <nowiki>https://youtu.be/8opeQsnv27o</nowiki> 12. «Легенды гор и степей», часть 1-я, 2008г., 28 м.07с., 15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5 м., <nowiki>https://youtu.be/9Q-L3Ra1nhM</nowiki> 13. «Легенды гор и степей», часть 2-я, 2008г., 28м.09с.,15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/g6GVnCfMe7A</nowiki> 14. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 1-я, 2008г., 30мин., <nowiki>https://youtu.be/n5-E6OZc2lg</nowiki> 15. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 2-я, 2008г., 32мин., (эфирный вариант). С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/rd377MVIWUc</nowiki> 16. "Ашкадар тандары-2006" Часть 4. Конкурсы. Первый фестиваль в Стерлитамаке. 2006г. Анс. «Кош юлы» - “Сук бэйлэу», «Ситэн урэу», автор сценария А.М.Усманова, 2006г., (эфирный вариант). 14 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/CbceVp6xLDQ</nowiki> 17. «Ашкадар тандары - 2008», День1. Часть первая. Конкурсы. Стерлитамак. 2008г. Анс. «Кош юлы», сценка “Короклау”, «Песни военных лет. 28-е.», автор сценария А.М.Усманова. 13 мин., (эфирный вариант). Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/Pc3jw0oZyEo</nowiki> 18. «Ашкадар тандары-2011». 10-сы бүлек. «Ҡош юлы» башҡорт халык фольклор ансамбле, Хәйбулла районы, етәксеһе Миңзифа Ишемғолова. “Беҙ 28-селәр”, автор сценария А.М.Усманова, хр. 15м., (эфирный вариант). С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/DLLsNDhLw0c</nowiki> 19. “Ашҡаҙар тандары-2011”. “28-се йылғылар йыры” – “Песни 1928-х”. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> р”. Полный вариант на сцене, (оригинал до монтажа). Автор сценария Асма Усманова. <nowiki>https://youtu.be/0X1TUFWiWrI</nowiki> 20. «Ашкадар тандары-2011». «Сенляу», Хайбулла. Асма Усманова. Сенляу - плач девушки во время проводов из отцовского дома. 2011г. Исполнение А.М.Усмановой (на сцене и в фойе, полный вариант, (оригинал до монтажа).), хр. 10м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> 21. «Орнамент» «Перина из гусиного пуха, Хайбуллинская, башкирская.», анс. «Кош юлы» в с.Степное, рук. А.М.Усманова. 13м., 2008, С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. <nowiki>https://youtu.be/PzTZ8bQyip8</nowiki> Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете, канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Асма Усманова. Хайбулла орнамент” С уважением С.Сурина. 1990-2022гг. == '''3. БАШКИРСКАЯ ПУХОВАЯ ШАЛЬ''' == == '''Фильмы и репортажи по Башкирскому спутниковому телевидению (БСТ), организованные Суриной С.Р. и по ее консультации:''' == 1.     «Башкирские шали» 1-й респ. конкурс в Башгосфилармонии.  24м.40с. “Шали Башкирии”. Фильм А.Валеевой. 1992г. А.А.Валеева, Р.А.Исмагилов, С.Р.Сурина <nowiki>https://youtu.be/sXP0ONkAIBs</nowiki> 2.    “Чудо башкирской шали” 3-й Респ. конкурс-фестиваль «Шаль вязала» в Стерлибашев. р-не РБ. 33м.30с. 2003г.  Сурина С.Р. Сафиуллина Ф.С. Гайсин И. <nowiki>https://youtu.be/GmzelunXCzM</nowiki> 3.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 1. 44м.30 с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/FqolL6Ohges</nowiki> 4.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 2. 50м. 41с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/jXcYKdVSAho</nowiki> 5.     Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 1(2), 44м.12с. 2009г.  Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/YJnYWCMlZos</nowiki> 6.    Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 2(2), 37м.37с. 2009г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki>  7.    Вечная нежность башкирской шали. 6-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). 1ч.10м. 2010г.  Сурина С.Р., Азаматова Г.М., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki> 8.    Орнамент. Башкирская тканая шаль. Абзелиловский р-н, русск. субтитры, 13мин. 2011г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/ZA0Fvgf3MGE</nowiki> 9.      Надо знать. Шали. 13мин. 2010г. Саитбатталов И.М. 10. Семь чудес Башкортостана. Шали. 19 мин. 2009г. Абсалямова С., Валеева Р., Магадеева Р. <nowiki>https://youtu.be/RnlA9kMBNyY</nowiki>. 11. Орнамент. Вазямские шали. Репетиция и концерт. 24 мин. 2014. Сурина С.Р.  <nowiki>https://youtu.be/hT_Wz3L-EMU</nowiki>   12.  Орнамент. Вазямские тканые шали. 13 мин. 2014г.  Сурина С.Р. <nowiki>https://youtu.be/lJTmyIRSFGA</nowiki> 13.  Орнамент. Башкирская шаль Фестиваль в Зианчуре. 13мин. 2015г. <nowiki>https://youtu.be/PmElMbQ8ZLk</nowiki>  Сурина С.Р. 14.  Шаль вязала. Мелеуз, Аптраковский СДК. ансамбль мастеров шали. 10 мин. 2017г.  <nowiki>https://youtu.be/XFZXI-p4KYM</nowiki> 15.  «Башкирская шаль» вернулась в Уфу. Пух башкирской козы. 03 мин., 2017г. М.Гафарова, Р.Искужин, “Вся Уфа”. <nowiki>https://youtu.be/wfMKPqt41og</nowiki> 16. Башкирский народный танец с пуховой шалью. Кугарчинский район РБ. 06 мин. 2018г. Сурина С.Р. <nowiki>https://youtu.be/we9cIN6ULbA</nowiki> с уважением Сурина СР 01.03.2023. {{Hider|title = ''Китаптары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = '''краевед, ветеран просвещения,''' '''автор коллекции «Башкирский национальный костюм»''' '''руководитель фольклорного ансамбля «Кош юлы»''' '''Хайбуллинского района Республики Башкортостан''' авторы сценария С.Р. Сурина, Ю.И.Гайнетдинов, режиссёры А.Х.Якупов, Н.Х.Хамитов, Г.М.Азаматова 1.    “Айтыш” республиканский конкурс на сцене Башкирской филармонии. Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Буранбай Искужин, Рашит Ахтари, Рамиль Кульдавлет, Ахмар Утябай, Раис Туляк, Габидулла Зарипов, Ахмат Сулейманов, Абрар Аргинбаев, Ханифа Абубакирова,ведущая Розалия Султангареева и др. 16.03.1991г., 50 мин. Ю.И.Гайнетдинов, С.Р.Сурина, А.С.Батталова, А.Х Якупов.  <nowiki>https://youtu.be/JeIppsbKFog</nowiki> 2.      «Хазина». Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Зияфат Ахметшина и др., 1997г., 51мин., Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 3.    «Жемчужины народного творчества. Асма Усманова», 1997г., 14мин. Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 4.    «Ступая на белый войлок» Интервью А.М.Усмановой, «Кош юлы» в Абзелиловском районе, 30 м., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/6toAQfWqjI8</nowiki> 5.    “Китабеннас-8 (12) Кузыйкурпэс и Маянхылыу - башкирский эпос” Конференция по повести Т.Беляева. Интервью с А.М. Усмановой. Сказание о Кузыйкурпяч., 4мин., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/_xBN-RaiN6w</nowiki> 6.    «Песнь Уралу -2003», респ.конкурс исполнителей эпоса. Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., 2003г. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> 7.    «Хранители древнего войлока. Фатима Бактыбаева, Магинур Тапакова», 2005г., 22 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/J0awdR-LNas</nowiki> 8.      «Мелодии «Кош юлы», часть1-я, 2005г., 34 мин. С.Р.Сурина. (Һарауыс, Фаима Давлетбаева, Алсу Юлдашбаева, Эльвира Такалова и др. <nowiki>https://youtu.be/EQ_rUV0R_M8</nowiki>   9.      Хайбулла.Кош юлы. ч.1(2). Легендарный башкирский фольклорный ансамбль. «Мелодии «Кош юлы», часть 2-я, 2005г., 35 мин.40с. С.Р.Сурина. (Зайтуна Юлдашбаева, Марьям Юнысова, Миннеямал Хагынбаева (Бактыбаева), Флюра Аралбаева). <nowiki>https://youtu.be/H6e-0ShO3qw</nowiki> 10.          «Мелодии «Кош юлы», часть 3-я, 2007г., 27 мин. С.Р.Сурина. (Акьяр, во дворе музея, Асма Усманова, Рахима Каримова и др.). <nowiki>https://youtu.be/Apu_3DKeeBo</nowiki> 11.          «Мелодии «Кош юлы», часть 4-я, 2007г., 29мин.21с. С.Р.Сурина.     (Гильминур Илимбетова, Танзиля Кидрасова), башк.нар.песня “Зиляйлюк”. <nowiki>https://youtu.be/8opeQsnv27o</nowiki> 12.           «Легенды гор и степей», часть 1-я, 2008г., 28 м.07с., 15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5 м., <nowiki>https://youtu.be/9Q-L3Ra1nhM</nowiki> 13.          «Легенды гор и степей», часть 2-я, 2008г., 28м.09с.,15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, С.Р.Сурина,  Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/g6GVnCfMe7A</nowiki> 14.           Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы»,  часть 1-я, 2008г., 30мин., <nowiki>https://youtu.be/n5-E6OZc2lg</nowiki> 15.            Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 2-я, 2008г., 32мин., (эфирный вариант). С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/rd377MVIWUc</nowiki> 16.          "Ашкадар тандары-2006" Часть 4. Конкурсы. Первый фестиваль в Стерлитамаке. 2006г. Анс. «Кош юлы»  - “Сук бэйлэу», «Ситэн урэу», автор сценария А.М.Усманова, 2006г., (эфирный вариант). 14 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/CbceVp6xLDQ</nowiki> 17.          «Ашкадар тандары - 2008», День1. Часть первая. Конкурсы. Стерлитамак. 2008г. Анс. «Кош юлы», сценка “Короклау”, «Песни военных лет. 28-е.», автор сценария А.М.Усманова. 13 мин., (эфирный вариант). Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/Pc3jw0oZyEo</nowiki> 18.           «Ашкадар тандары-2011». 10-сы бүлек. «Ҡош юлы» башҡорт халык фольклор ансамбле, Хәйбулла районы, етәксеһе Миңзифа Ишемғолова. “Беҙ 28-селәр”, автор сценария А.М.Усманова, хр. 15м., (эфирный вариант). С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/DLLsNDhLw0c</nowiki> 19.           “Ашҡаҙар тандары-2011”.  “28-се йылғылар йыры” – “Песни 1928-х”.  <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> р”. Полный вариант на сцене, (оригинал до монтажа). Автор сценария Асма Усманова. <nowiki>https://youtu.be/0X1TUFWiWrI</nowiki> 20.           «Ашкадар тандары-2011». «Сенляу», Хайбулла. Асма Усманова. Сенляу - плач девушки во время проводов из отцовского дома. 2011г. Исполнение А.М.Усмановой (на сцене и в фойе, полный вариант, (оригинал до монтажа).), хр. 10м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> 21.           «Орнамент» «Перина из гусиного пуха, Хайбуллинская, башкирская.», анс. «Кош юлы» в с.Степное, рук. А.М.Усманова. 13м., 2008, С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. <nowiki>https://youtu.be/PzTZ8bQyip8</nowiki> Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете, канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Асма Усманова. Хайбулла орнамент” С уважением С.Сурина.1990-2022гг. ; '''Передачи по БСТ о Башкирской шали (подготовленные С.Р.Суриной и с ее участием с1992 по 2020гг.):''' * {| class="wikitable" | colspan="2" | |название содержание Тема: “Башкирская шаль” Фильмы БСТ  со ссылками в канале “Ютуб-Сарвар Сурина.” |год создания |тайм-коды |хрон. |авторы |- | colspan="2" | |Шали Башкирии. Фильм А.Валеевой. 1992г. 1-й респ. конкурс «Башкирские шали» в БГФ |1992 |<nowiki>https://youtu.be/sXP0ONkAIBs</nowiki> |24м.40с. |А.А.Валеева Р.А.Исмагилов С.Р.Сурина |- | |1.       |Чудо башкирской шали. 3-й Респ. конкурс-фестиваль «Шаль вязала» в Стерлибашев. р-не |2003 |<nowiki>https://youtu.be/GmzelunXCzM</nowiki> |33м.30с. |Сурина С.Р. Сафиуллина Ф.С. Гайсин И. |- | |2.       |Нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 1. |2008 |<nowiki>https://youtu.be/FqolL6Ohges</nowiki> |44м.30с. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |3.       |Нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 2. |2008 |<nowiki>https://youtu.be/jXcYKdVSAho</nowiki> |50м.41с |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |4.       |Башкирская шаль. Вечная нежность башкирской шали. Часть 1(2), Уфа, 2009г. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/YJnYWCMlZos</nowiki> |44м.120с |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |5.       |"Вечная нежность башкирской шали", часть 2 (2), Уфа, 2009г. Башкортостан. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki> |37м.30с. |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |6.       |Вечная нежность башкирской шали . 6-й Респ.фестиваль в Уфе (ГДК) |2010 |00:00:59 – 01:03:00 |1ч.2м. |Сурина С.Р. Азаматова Г.М. Гайнанов Э.А. |- | |7.       |Орнамент. Башкирская тканая шаль. Абзелиловский р-н, русск. субтитры, 2011г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/ZA0Fvgf3MGE</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |8.       |Надо знать. Шали. |2010 |00:14:00-00:27:12 |13м.12с. |Саитбатталов И. |- | |9.       |Семь чудес Башкортостана. Шали. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/RnlA9kMBNyY</nowiki> |19м. |Абсалямова С. Валеева Р. Магадеева Р. |- | |10.    |Орнамент. Башкирская шаль Фестиваль в Зианчуре 2015г |2015 |<nowiki>https://youtu.be/PmElMbQ8ZLk</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. |- | |11.    |Орнамент Вазямские шали Репетиция и концерт. 2014. |2014 |<nowiki>https://youtu.be/hT_Wz3L-EMU</nowiki> |24м. |Сурина С.Р. |- | |12.    |Орнамент Вазямские тканые шали. |2014 |<nowiki>https://youtu.be/lJTmyIRSFGA</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. |- | |13.    |Шаль вязала. Мелеуз, Аптраковский СДК. ансамбль мастеров шали |2017 |<nowiki>https://youtu.be/XFZXI-p4KYM</nowiki> |10м. | |- | |14.    |«Башкирская шаль» вернулась в Уфу. Пух башкирской козы. |2017 |<nowiki>https://youtu.be/wfMKPqt41og</nowiki> |3 м. |М.Гафарова Р.Искужин “Вся Уфа” |- | |15.    |ОРНАМЕНТ. Башкирский народный танец с пуховой шалью. 2018. Кугарчинский район РБ. |2018 |<nowiki>https://youtu.be/we9cIN6ULbA</nowiki> |6м. |С.Р.Сурина |- | |16.    | | | | | |- | |17.    |ЗАН-18 (30). Миякинская радуга - асалы палас. Мастера народного ткачества Башкортостана. 2000г. |2000 |<nowiki>https://youtu.be/enEQI-nFKDg</nowiki> |27м |С.Р.Сурина В.А.Исяндавлетова |- | |18.    |Паласы Башкортостана. Часть 1. Республиканский фестиваль тканых асалы (с орнаментом) паласов. 2010г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/6C5HnZnYgxk</nowiki> |36м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Рахимов М. |- | |19.    |Паласы Башкортостана. Часть 2. Республиканский фестиваль тканых асалы (с орнаментом) паласов. 2010г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/Y0Vpv77g94Y</nowiki> |25м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. |- | |20.    |"Орнамент" Башкирский войлок (1), БСТ, на башк-рус.яз. Абзелил. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/secn4gHD440</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Хамитова Г.Ч. |- | | | | | | | |} * '''Телевизионные репортажи и телефильмы БСТ в цикле "Уралға йыр" - "Песнь Уралу" - о республиканском конкурсе исполнителей башкирского эпоса "Урал-батыр" (подготовленные С.Р.Суриной с 1994 по 2018гг.)''' * '''Фильмы и репортажи''' '''ТО «Хазина» и ГРПР (“Орнамент”)''' '''ГУП ТРК «Башкортостан»''' '''в 1996-2017гг.''' '''о республиканских конкурсах исполнителей башкирского народного эпоса «Урал батыр»''' {| class="wikitable" |№   |название |эфир и хронометраж |код |авторы |- |1.       |Әкиәт йомғағы. Телепередача  года Башкирский эпос  и сказка “Урал батыр”. Читает актер Фаяз Султанов. Автор иллюстраций Рафик Мурдашев (Мелеуз) |1994 |<nowiki>https://youtu.be/pkvwUICuFhw</nowiki> |С.Р.Сурина. А.Х.Якупов Ф.Харисова |- |2.     1. |«Урал батыр-1996» Конкурс сказителей школьников эпоса «Урал батыр», Уфа, Башгосфилармония Орг. Минобразования, РЦНТ | 26.07.96. Хр. 39м.40с | | А.М.Сулейманов Ф.Н.Харисова |- | 3.     2. | «Урал батыр-1997» 1-й респ. конкурс юных сказителей Уфа, гимназия муз. воспитанников (Баш.гим.-инт. им.Г.Альмухаметова) | 07.02.97. Хр. 1ч.00м. 00c. | | Ю.Гайнетдинов А.М.Сулейманов С.Р. Сурина А.Х. Якупов |- | |2-й респ. конкурс состоялся в Бурзянском районе в 2000 году, орг. Минобразования РБ |<nowiki>---</nowiki> |<nowiki>- не сохранился в записи</nowiki> |<nowiki>----</nowiki> |- | 4.     3. | «Урал батыр-2001» 3-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Бурзянский район | 10.07.01. Хр. 27мин. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 4. | «Урал батыр-2002» 4-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Хайбуллинский район | 16.08.02. Хр. 43м.27с. | <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 5.       | «Урал батыр и мифология» научно-прак. конференция ИИЯЛ, 2003г. Уфа, начало. Давлеканский р-н, продолжение спецрепортажа стерто. Фануза Надршина и др. | 06.06.2003. Хр. 42м.30c. | <nowiki>https://youtu.be/3V8zWCoeyNg</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- |6.       | «Урал батыр -2003» 5-й республиканский конкурс сказителей «Урал батыр», Баймакский р-н | 06.09.2003. хр. 1ч.03м.21с. | <nowiki>https://youtu.be/7uViby4wBfM</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 7.       |«Урал батыр-2003» Первый международный конкурс  сэсэнов и исполнителей эпоса к 115-летию М.Бурангулова, 14 ноября 2003, г. Баймак, реж. А.Ш.Куватова. | 24.01.2004.хр. 55м.05c. | <nowiki>https://youtu.be/O68vz2ri-EY</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | | «Урал батыр - 2004» 6-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Зианчуринский р-н, ч.2-я. | 12.07.2004. Хр. 42м.45с. | Нет записи | Р.Абдуллина Ф.Ильбакова |- | 8.       | «Песнь Уралу-2005» 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 1-я. | 16.07.2005. Хр. 40м.00с | <nowiki>https://youtu.be/N0JXw-s_tfA</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 9.       | «Песнь Уралу-2005» 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 2-я. | 17.07.2005. Хр. 43м.47с | <nowiki>https://youtu.be/HTuZvVl2QlA</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 10.               | «Песнь Уралу-2006» 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 1-я. | 22.07.2006. Хр. 59м.25с. | <nowiki>https://youtu.be/ZWGiNV18UPc</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |11.             | «Песнь Уралу-2006» 8- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. (стихи М.Акмуллы, конец фильма стерт) | 23.07.2006. Хр. 9м.21с. | <nowiki>https://youtu.be/5eLVWuJCC5A</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |12.             |«Песнь Уралу-2006» 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. Урал батыр и М.Акмулла, Первый респ конкурс исполнителей стихов Акмуллы, гран-при : Рида Тимершаехова, Илишевский район, 240 стихов! |23.07.2006. Хр. 40м.20с. |<nowiki>https://youtu.be/F6bBuT3KKSI</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.Кудакаев |- | 13.             | “Урал батыр и юные сказители” (1998-2005гг.) исполнители эпоса, видеофильм | 18.08.2007. Хр. 1ч.27м.07с. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |14.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 1-я. | 22.09.07 | 1ч.04м.47с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |15.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 2-я. | 23.09.07 | 57м.22с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- | 16.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 3-я (стихи Рами Гарипова) | 13.10.07 | 59м.16с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 17.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 4-я (стихи Рами Гарипова) | 21.10.07 | 51м.38с | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |18.             | “Урал батыр” (1997-2007гг.), видеофильм к 10-летию конкурса, ТО «Хазина» БСТ | 13.07.08. Хр. 1ч.39м.45с. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев Э.А.Гайнанов |- |19.             | “Песнь Уралу-2008” 10- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1-я  (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при) Асия Гайнуллина, | 19.07.2008. хр. 59м.05с. | <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- |20.             | “Песнь Уралу-2008” 10- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.2-я | 20.07.2008. хр. 1ч. 00м.17с. |<nowiki>https://youtu.be/C4RUY2frHn8</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- |  21.             | “Песнь Уралу-2008” 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.3-я | 26.07.2008. Хр. 1ч.00м.35с. |<nowiki>https://youtu.be/RfrMals0Wyg</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- | 22.             | «Песнь Уралу -2009» 11-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Белебейский р-н, детский оздоровит. лагерь «Чайка» | 05 07.2009. Хр. 1ч.14 м. 18сек. | <nowiki>https://youtu.be/X0MfwEtozl4</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |23.             | = "УРАЛ-БАТЫР" Конференция в г.Сибай. 2011г. (шестая конференция по эпосу “Урал-батыр”) = II Международная научно-практическая конференция «Урал-батыр» и духовное наследие народов мира», посвященной Году укрепления межнационального согласия в Республике Башкортостан. 10-11 июня 2011 года в Сибайском институте (филиал) Башкирского государственного университета. |2011г. Хр. 26мин. 30с. |<nowiki>https://youtu.be/dLV8lMjjUEk</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |24.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 1 (6). 2010г. = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль, |2010 Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/RyErSqPi5fw</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |25.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 2 (6). 2010г. = = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль, = |2010 Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/acxc9ytFB4k</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |26.             |идео начнется через 8 = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 3 (6). 2010г. = = (конең 1-й части около 3 минут) = |2010 Хр. 2, 5 мин. |<nowiki>https://youtu.be/QwbNe-x2ifo</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |27.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан. р-н. Передача 2. Часть 4(6). 2010г. = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль |2010г. Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/EQD7tzHM7_k</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |28.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.1-я |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/MPaK6J_hKdc</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |29.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.2-я         |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/4G8I0D7cBjM</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |30.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.3-я |2011 Хр. 26м.   |<nowiki>https://youtu.be/TNNPGX7ffck</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |31.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.4-я         |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/wJShvM72QKM</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |32.             |“Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Исполнители эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. |2011 Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/BvnE4Vs4-0c</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |33.             |“Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Инсценировки эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. |2011 Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/ZBUTeuvzwYs</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |34.             | “Орнамент” “Урал батыр и Олонхо” – встреча якутских олонхосутов и исполнителей эпоса “Урал-батыр” в БГПУ г. Уфа. |2011 |13м. |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |35.             |“Песнь Уралу – 2012” 14-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», город Сибай (ДОЛ “Юлдаш”) Гран-при Инсаф Ямилев. |2013. Хр. 40м. |<nowiki>https://youtu.be/PQ18CchWJu8</nowiki> |С.Р.Сурина Р.Сафарова Н.С.Кинзябаева |- |36.             | = Урал-батыр. Исполнители эпоса-кубаира 2001-2012гг. Дайджест. = = На рус.яз. Для Москвы. Читает текст Булат Каримов. = |2012. Хр. 10 мин. |<nowiki>https://youtu.be/Qvkpu5XKyCY</nowiki> |С.Р.Сурина Б.В.Каримов |- |37.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |1 - “Юрты сэсэнов”  <nowiki>https://youtu.be/foMWA1LiLEU</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |38.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |2 - “Реликвии в юртах” <nowiki>https://youtu.be/9momxnrNzMQ</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |39.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) <nowiki>https://youtu.be/vZatr8j26h4</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |40.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |1. “Исполнители эпоса”, <nowiki>https://youtu.be/nzXmWV3X0GA</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |41.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |2. “Инсценировки эпоса” <nowiki>https://youtu.be/47L9D_djAyM</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |42.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |3. “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” <nowiki>https://youtu.be/7y59UTSnVMY</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |43.             |“Песнь Уралу – 2015” 17-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2015 |30мин. |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |44.             |“Песнь Уралу – 2016” 18-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2016 |30мин. |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |45.             |“Песнь Уралу – 2017” три выпуска 19-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2017 |ЮТУБ: <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> |АЙГИЗ-ТАМЫР Н.Х.Хамитов |- |46.             |“Песнь Уралу – 2018”  ЮБИЛЕЙный 20-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2018 Хр. 30 мин |<nowiki>https://youtu.be/zsaa7fGUBHc</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |47.             |Урал Батыр | ВЫПУСК 3 | Конкурс юных сказителей и исполнителей эпического сказания. ТАМЫР. |2017. Хр. 24 мин. 40 с. |<nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> |ТАМЫР студияһы. БСТ. |- |48.             |“Урал батыр – 2019” 21-й конкурс в г.Ишембай около горы Торатау |2019 |20 мин. |С.Р.Сурина |- |49.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.1 (4). 2014г. = Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/fBEAYWPx4_E</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |50.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.2 (4). 2014г. Изготовление костюмов из войлока для Һомай, Самрау, Ай, Ҡояш... |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/yRPWxWfwxVg</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |51.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.3 (4). 2014г. Войлочные костюмы для Урала, шульгена, Айхылу и др. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/R2pg0DCRKBY</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |52.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4). 2014г. Войлочные костюмы для дивов, мифич. Персонажей из эпоса “Урал-батыр”. Талгат Засанович Масалимов, Карима Шариповна Кайдалова – руководители проекта. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |53.             |Статья С.Суриной об истории и победителях  респ.конкурса в журнале “Ватандаш” номер 6 за 2017 год. |2017 | | |} }} == '''4. "АШКАДАР ТАНДАРЫ" - фестиваль башкирских фольклорных коллективов, г.Стерлитамак. Репортажи БСТ, автор телеверсий Сарвар Сурина.''' == режиссеры монтажа Наил Хамитов, Гузель Азаматова  2006-2016 гг. 2006 – первый фестиваль - шесть передач-репортажей  хронометражом по 1 час. 2008 – второй фестиваль – шесть репортажей  хр. От 1ч. до 2 ч. 2011 – третий фестиваль – двенадцать репортажей по 30 мин. и полностью гала-концерты по 2 часа. Отдельные выступления полностью выданы в эфир – 4 репортажа (Курган, Бурзян, Гафури, Хайбулла) 2014 – рцнт не пригласил, решили сами снимать. Я вела свои съемки. 2016 – рцнт не пригласил, кто-то из них снял, не дали в эфир. = 1.     "Ашкаҙар таңдары-2011", 6-сы бүлек (12), 30 мин. 2012 й.н Республиканский праздник башкирского фольклора "Ашкадар тандары"- 2011. Ермекеевский район, Детский фольк. Анс.,  Ишимбайский район ф/а "Ишэй", Миякинский район ф/а "Кугидель" ("Күгиҙел", рук. Гульнур Динеева, Фидан Шафиков "Француз бәйете") Автор фильма Сарвар Сурина, реж. Гузель Азаматова, 2011г. = == '''5'''. '''''РОЗА Габдерауфовна МАННАНОВА (1923-2013), г.Ишимбай в телефильмах С.Р.Суриной''''' == 1.     "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть первая. 35 мин. 2015г. "Киссаи Бэндэ" - повествования о человеке, сказания о судьбах, мечтах и делах людей. Роза Габдерауфовна Маннанова (1923-2012) - родная племянница АхметЗаки Валиди-Тугана, старшая дочь его родного брата Габдерауфа (1895-1937). Розе Рауфовне и ее сестрам суждено было пройти все этапы лишения - сиротства, голода, преследований и унижений, из которых они - род Валидовых - вышли закаленными духовно, истинными борцами за жизнь и счастье человеческое. Съемки 2011года. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина, <nowiki>https://youtu.be/wXeyL1g_wO</nowiki> 2.    "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть вторая. 27 мин. 2015г. Рассказ Розы ГабдеРауфовны Маннановой о судьбе семьи Валидовых из дер.Кузян Ишимбайского района Башкортостана. Лишения, боль утраты близких, враждебное отношение властей не смогли закрыть бьющий ключ жизнерадостности, великодушия, благородства, дарованных им от Аллаха. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина,  <nowiki>https://youtu.be/gammeyZxWtU</nowiki> 3.    "Орнамент" Ахмет Заки Валиди-Туган. Старейшины музея в Кузяне. Ишимбайский район. Роза Маннанова и ее дочь Ляля Нажиповна Ишкулова.  2015 г. Музей Заки Валиди Тугана в дер. Кузян Ишимбайского района Башкортостана открыт в 1994г. Экспонаты собраны по крупицам у родных и односельчан. Автор Сарвар Сурина. Оператор Эдуард Гайнанов. Р. 10 мин. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина <nowiki>https://youtu.be/5ZyRY9YLyGg</nowiki> 4.    “Орнамент” Роза Маннанова. Истории сувениров. Рассказ о подарках и сувенирах в семейном архиве. 13 мин. 2012. 5.    “Орнамент” Роза Маннанова. История жизни в рассказах об отце и родных. 13 мин. 2012. == '''6.''' '''АСИЯ СУЛТАНОВНА ГАЙНУЛЛИНА''' '''(1955 г.р.)''' == == '''Интервью и выступления А.С.Гайнуллиной в телефильмах Сарвар Суриной.''' == == '''Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете,''' == == '''канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “#Хайбулла#Ашкадар тандары#Асия Гайнуллина #Артур Сурин #Факиха Тугузбаева #Гайса Хусаинов #Ханифа Абубакирова ” #1990-2022гг.''' == 1.    "Бишек йыры-2002" часть 1, хр. 40 мин. 2002г. Колыбельные песни народов РБ. Выступление Асии Гайнуллиной "Улым  минең ир булыр" (Сибай 32:40 - 35:40:00),  "Хвала роженице и ребенку" (анс. "Кугиҙел" Мияки) БСТ, Башкирские народные обряды (анс. Күндеряк" Стерлибашевского района), колыбельные авторские песни. Ред. С.Сурина, реж. Н.Хамитов. ТО "Хазина". <nowiki>https://youtu.be/NOn8JIdAluc</nowiki> 2.    Мифтахетдин Акмулла (1831-1895). 175-летие Великого башкирского просветителя-поэта. Телерепортаж. Хр. 1 час.  2006г.. <nowiki>https://youtu.be/HXHslu9bt7A</nowiki> Юбилейные торжества на родной земле Мифтахетдина Акмуллы - в Миякинском районе Башкортостана, долины рек Дема (Дим, Күгиҙел), Уршак (Өршәк), где веками жили башкиры рода мин (мең, меңле, минг, минцы, мен) - куль-иль-минцы и сарайли-минцы. Почётные гости праздника: Рашит Имашев, Рашит Шакур, Ляля Имашева, Ильшат Муслимов, Габдулла Ахметшин, Гайса Хусаинов, Раил Асадуллин, Аитбай Хужин - ветеран войны из д. Аитово Миякинcкого района, Гарифа Кудрявая (г.Учалы), Ханифа Абубакирова (Абзелиловский район РБ), Асия Гайнуллина (г.Сибай), Анатолий Парпара (поэт, переводчик), Рамазан Шагалеев (г.Челябинск), руководители музея М.Акмуллы Байтимер и Татьяна Гильмановы (д.Туксанбай), Альбина, Ирина, Алмаз Гильмановы - потомки М.Акмуллы (д.Туксанбай), Рауиля и Наил Давлетовы (д.Сафар), Артур Сурин - зам. министра Образования РБ (56:20), Гульфия Идельбаева, Факиха Тугузбаева, Рафаэль Шафиков, Ямиль Абдульманов, Зайнулла Хабибуллин, звучали стихи Акмуллы, народные песни. Автор сценария праздника и телефильма Сарвар Сурина, Режиссёр праздника Карима Кайдалова, режиссёр телеверсии Наил Хамитов. БСТ, 2006г. 3.     "Ашкадар Тандары - 2006".  Первый фестиваль. Гала-концерт.  Хр. 1час 55мин. Автор сцен. гала-концерта Зухра Файзуллина, режиссеры Ахмар Ахмадуллин, Риф Габитов, Сулпан Аскарова, Илшат Яхин, Сайдаш Сасанбаев. (Ҡатнашыусылар: Фәниә Арсланова (Хәйбулла), Зөләрәм Снегирева (Дәүләкән), Хәнифә Әбүбәкерова (Әбйәлил, Вәсилә Садиҡова, Ләлә Ғүмәрова 24:30, 59:20), Асма Усманова,  Ябай Малай (Хәйбулла 40:40, 1:34:12), Юлдыбаев (Көйөргәҙе 41:20), Ралия Аюпова (Дәүләкән, 59:30), Асия Гайнуллина (Сибай, 52:22, 01:02:57,  01:36:10), Фәниә Сынбулатова (Сибай), Розалия Солтангәрәева (1:36:40) Телерепортаж: С.Р.Сурина, Хамитов Н.Х., А.В. Ханов. 2006г. 4.    “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1 (всего 3 части). (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при), хр. 59м.05с. 19.07.2008. Асия Гайнуллина (21:12-24:00). Урал батыр-2008. Часть 1 Стерлитамак.р-н, Юбилейный вечер конкурса. 2008г. На юбилейный вечер, посвященный 10-летию респуб. конкурса юных исполнителей башкирского народного эпоса-кубаира "Урал-батыр", собрались все организаторы, победители - обладатели гран-при и призовых мест на предыдущих состязаниях сказителей-школьников, начиная с 1997 по 2007гг. Автор сценария праздника и видеофильма Сарвар Сурина, реж-постановщик Альмира Куватова, директор праздника Эльвира Имангулова. Дом культуры совхоза "Рощинский" Стерлитамакского р-на Башкортостана, на родине героя Отечественной войны 1812г. Кахым турэ (Касим Мырдашев) #орнамент, #бст, #сарварсурина, <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. 5.     "Ашкадар тандары-2008".  Гала-концерт. Стерлитамак. 2008г. <nowiki>https://youtu.be/tbc3SWZCfjo</nowiki> Гала-концерт Второго республиканского фестиваля башкирских фольклорных коллективов "Ашкадар тандары" (2008) в городе Стерлитамак Республики Башкортостан. Участники - 60 творческих коллективов. Театрализованное представление "В обрядах - тепло семейное". Автор - Асия Гайнуллина, реж. Азат Зиганшин. Гран-при - ф/а "Сэсмэуер" Абзелиловского р-на. Автор телеверсии Сарвар Сурина, реж. Наил Хамитов. 2008г. (Участники: Баязит Гайнуллин – ятаган и озляу  18:20-23:20) . 6.    "Белый войлок"- 2012. "Легенды минских башкир" часть 1 (2), хр. 26 мин. 40 сек. 2012г. <nowiki>https://youtu.be/7GvLI_CKD-0</nowiki>  Участники: Карима Кайдалова (00:45-01:20), (14:50-16:10), 24:30-26:30,  (18:38 – 19:44), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13), Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин... 7.    "Белый войлок"- 2012. Легенды и песни минских башкир. Часть 2(2), хр. 30 мин. БСТ, 2014. <nowiki>https://youtu.be/jvYCO0hVAmE</nowiki>   "Легенды и песни башкир минского рода" - Проект 7-го респ.семинара художников-войлочников, который прошел на турбазе "Сим" (директор Вячеслав Смахтин) Иглинского р-на РБ - Республики Башкортостан. Руководители семинара Карима Кайдалова, Ольга Суткевич. Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Асия Гайнуллина, Фидаил Хабибуллин...  Автор фильма Сарвар Суриной. Реж. Гузель Азаматова, оператор Дан Хамитов, монтажер Денис Молоков. 8.    “Орнамент” Войлочные костюмы для персонажей эпоса “Урал-батыр” в Центре войлока БГПУ им. Акмуллы, 4 передачи по 13 мин. 2010 г. Участники – авторы эскизов к костюмам и валяние: Талгат Масалимов, Карима Кайдалова (руководители семинара), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13). 9.    "Орнамент" Ткацкие станки в клубе села Орловка Архангельского района РБ. Хр. 13 мин. 2013. Сурина С.Р., Р.Р.Разяпов.  (Участники  3-го респ. семинара по ткачеству: Карима Кайдалова (организатор), Ляля Гумерова (из села Абзаново Архангельского р-на), Ольга Суткевич, Фаниса Сайфетдинова, Асия Гайнуллина, Гульнара Тажетдинова, Гузель Шембергер и др.)  <nowiki>https://youtu.be/NaKyqZp0T8g</nowiki> 10.      “Орнамент”.   Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”.  ч.4 (4). 2014г. Костюмы из войлока для дивов, мифических змей, Урала.   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. "Орнамент" Башкирский Войлок. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4) Фильм 4-й. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр", созданные художниками-войлочниками в апреле 2014года в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. Асия Гайнуллина. <nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki>   Сарвар Сурина, 2023. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|7|12|2020}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|7|12|2020}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/539 Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211028174302/http://libmap.bashnl.ru/node/539 |date=2021-10-28 }}{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|92279}}{{V|04|12|2022}} * [https://www.youtube.com/channel/UCOANeHytlI1MFupvFFJRn7g?view_as=subscriber '''Ютуб-канал Сарвар Суриной'''] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Күгәрсен районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]] [[Категория:Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаттары]] 3a2edhupc4e1zib46ub4tv9c582jyhl 1305427 1305424 2026-09-13T04:52:55Z ~2026-49366-21 48913 /* Гәзит һәм журналдарҙағы мәҡәләләре */ 1305427 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы |Төп исеме = |Рәсеме = Сурина_Сәрүәр_Рәшит_ҡыҙы.jpg |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 8.12.1957 |Тыуған урыны = [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Һаҙ]] ауылы |Гражданлығы = {{USSR}} {{RUS}} |Эшмәкәрлек төрө = |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = тележурналист |Жанр = |Әҫәрҙәренең телдәре = |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} '''Сурина Сәрүәр Рәшит ҡыҙы''' (псевдонимы '''Кинйә Мәзит'''; [[8 декабрь]] [[1957 йыл]]) — [[драма (жанр)|драматург]][[журналистика|, журналист]], тәржемәсе, сценарист, балалар [[әҙәбиәт|яҙыусы]]һы, [[шиғриәт|шағир]]. [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]] Яҙыусылар (2000) һәм Журналистар (1982) союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2007). Күгәрсен районының [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]]һы (2001), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия|Мифтахетдин Аҡмулла]] исемендәге (2007), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия|Шәһит Хоҙайбирҙин]] исемендәге (2012) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге премия|Рәми Ғарипов исемендәге (2019) премия]]<nowiki/>лар лауреаты. [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы|Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы]]ның башҡарма комитетының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы менән бүләкләнгән (2017). == Биографияһы == Сәрүәр Рәшит ҡыҙы Сурина (ҡыҙ фамилияһы ''Искәндәрова'') 1957 йылдың 8 декабрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Күгәрсен районы]] [[Үрге Һаҙ]] ауылында тыуған. 1975 йылда [[Өфөләге 1-се интернат-мәктәп]]те (хәҙерге [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты]]) тамамлай һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]] филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә уҡырға инә. 1980 йылда Башҡортостан дәүләт радио һәм телевидение комитетында эш башлай. Сәрүәр Суринаның хеҙмәт юлы балалар һәм үҫмерҙәр өсөн телевизион тапшырыуҙар ойоштороуҙан башлана. Йәш быуында илһөйәрлек хисен үҫтереүгә арналған «Йәйғор», «Әкиәт йомғағы», «Күңелле станциялар», «Яҙыусылар — балаларға», «Фронт хаттары», «Туған яҡ биҙәктәре», «Туған моңдар», «Йырлайбыҙ ҙа уйнайбыҙ» кеүек телевизион теҙмәләр халыҡ ижады рухы менән һуғарыла. «Минең әкиәтем», «Тыуған яҡ легендалары», «Тыуған моңдар», «Әкиәт йомғағы» телевизион бәйгеләре тамашасы һөйөүен яулай. Башҡорт халыҡ әкиәттәре, легендалары, йыр тарихтары буйынса әҙерләгән «Ҡаҙҙы кем ашаған?», «Балта һурпаһы», «Аҡыллы ҡыҙ», «Кем көслө?», «Ҡырлай урманында осрашыуҙар», «Батыр ҡуян» һ.б. телеспектаклдәре телевидение фондында һаҡлана. 1992 йылдан «Башҡортостан» Дәүләт телерадиокомпанияһының «Хазина» ижади берекмәһе мөхәррире. 2010 йылдан «[[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]» ның комментатор-мөхәррире, 2018 йылға тиклем Башҡортостан юлдаш телевидениеһында өҙлөкһөҙ эшләй һәм [[Хеҙмәт ветераны (исем)|хеҙмәт ветераны]] статусына лайыҡ була. == Ижади эшмәкәрлеге == Сәрүәр Сурина мәктәп йылдарында уҡ шиғыр һәм хикәйәләр яҙа башлай. [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыған осорҙа «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә әүҙем шөғөлләнә. Уның балалар һәм өлкәндәр өсөн пьесаларҙан, сценарийҙарҙан, шиғырҙарҙан, әкиәттәрҙән торған биш китабы донъя күргән, әҙәби әҫәрҙәре ваҡытлы матбуғатта баҫылып тора. Журналист булараҡ, республикабыҙҙың гәзит һәм журналдарында халыҡ ижадына һәм шөғөлдәренә арналған мәҡәләләре, ижади портреттар, очерктар менән даими сығыш яһай. === Тележурналист === Сәрүәр Сурина [[Юлай Ғәйнетдинов]], Әнүәр Нурмөхәмәтов, Әлфиә Асылбаева-Батталова менән бергә [[Башҡортостан юлдаш телевидениеһы]]ның (БСТ) «Хазина» ижад берекмәһен ойоштороусыларҙың береһе. "Хазина" ижад берекмәһе 1992-2010 йылдарҙа эшләй, меңәрләгән телевизион тапшырыуҙар, фильмдар, репортаждарҙың төп темаһы: башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады, әҙәбиәте, мәҙәниәте, сәнғәте, һөнәрҙәре һәм кәсептәре, йырҙары һәм бейеүҙәре, халыҡ театрҙары һәм йола байрамдары - ошо уникаль хазинаны һаҡлаусы һәм артабан үҫтереүсе шәхестәр. Сәрүәр Сурина "Хазина" беремәһендә эшләү дәүерендә, республиканың барлыҡ район һәм ҡалаларында, Рәсәйҙең милләттәштәребеҙ көн иткән күп төбәктәрендә булып, [[башҡорт]] халҡының күп яҡлы ижад өлгөләрен табыуға, уларҙы киләсәк быуындар өсөн һаҡлауға һәм пропагандалауға тос өлөш индерә. Ул ижад иткән телевизион тапшырыуҙарҙың бер өлөшөн - 800-гә яҡын видеояҙманы Ютуб каналында "Сарвар Сурина" сайтында ҡарарға була. Ул халыҡ ижадының аҫыл үрнәктәрен сағылдырыусы айырым ижадсылар һәм фольлор коллективтары тураһында «Тыуған яҡ байрамдары», «Халыҡ оҫталары», «Туған тел дәрестәре» исемле тапшырыуҙар циклдарын әҙерләй. Уларҙа ижадсының тормошҡа киң һәм заманса ҡарашы, туған телгә, халҡыбыҙҙың тарихына, мәҙәниәтенә, ауыҙ-тел ижадына һәм әҙәбиәтенә ихтирамлы һәм һаҡсыл тойғолары сағыла. Бер үк ваҡытта был тапшырыуҙарҙа журналистың йор тасуирлы теле, бай лексикаһы ярылып ята. «Уҙаман», «Заң», «Шәхес» тигән баш аҫтында С. Р. Сурина үҙенең авторлыҡ программаларын эфирға сығара. Тапшырыуҙарҙа башҡорт халҡының арҙаҡлы ул-ҡыҙҙарының эшмәкәрлеге, уларҙың ғибрәтле-фәһемле яҙмыштары, оло ваҡиғалар шаңдауы һәм бөгөнгө заман проблемалары күрһәтелә. Был рубрикалар аҫтында [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Жәлил Кейекбаев]], [[Өмөтбаев Рамаҙан Ғимран улы|Рамаҙан Өмөтбаев]], [[Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы|Зәйнәб Биишева]], [[Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы|Фатима Мостафина]], [[Салауат Дәүләтбаев]], [[Земфира Сәхипова]], [[Камил Әхиәров]], [[Суфиян Поварисов]], [[Хәлимә Ҡорбанаева]], [[Әкрәм Бейешев]], [[Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы|Рим Йәнғужин]], [[Сәлимә Түлебаева]], [[Фуат Биишев]], [[Ғөбәйҙулла Илишев]], [[Псәнчин Вәли Шәғәли улы|Вәли Псәнчин]], [[Флүрә Аҙнабаева]], [[Ғайса Хөсәйенов]], [[Мәҡсүтова Нәжибә Хәйерзаман ҡыҙы|Нәжибә Мәҡсүтова]], [[Азат Айытҡолов]], Хәнифә Әбүбәкерова, Миҙхәт Байрамғолов, Вәсилә Садиҡова, Әсмә Усманова, Дамир Вәлиев һәм башҡалар хаҡында телевизион портреттар әҙерләнә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты БРГИ-1 (2018) * «Ал да нур сәс халҡыңа» — Бөтөн донъя башҡорттары башҡарма комитеты миҙалы (2017) * [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2013) * Рәсәй Федерацияһы Журналистар Союзы Почёт грамотаһы (2011) * [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (2007)<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/105 Литературная карта Республики Башкортостан: Премия имени Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202818/http://libmap.bashnl.ru/node/105 |date=2016-03-05 }}</ref> * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф алдынғыһы (2007) * [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) * Күгәрсен районының [[Зәйнәб Биишева исемендәге премия]]һы лауреаты (2001) === Шағир, яҙыусы һәм драматург === {{Hider|title = ''Башҡала театрҙарында:''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Алтын балта» (Йәш тамашасы театры, 1992, режиссеры Йәмилә Әбсәләмова), * «Заятүләк менән Һыуһылыу» (Башакадемтеатр, 1999, режиссеры Раушания Назарова), * «Янһарының тылсымлы санаһы»(Ҡурсаҡ театры, 2001, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Ҡаҙ батшаһы» (Ҡурсаҡ театры, 2003, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Аҫыл йөрәк» (Башакадемтеатр, 2003, режиссеры Рөстәм Хәкимов), * «Һыуһылыу әкиәте» (Милли йәштәр театры, 2005, режиссеры Илнур Муллабаев). * «Эҫе ҡар», Динис Бүләков повесы буйынса (Сибай «Сулпан» балалар театры, 2001, режиссеры Гөлнара Вәлитова), * «Тылсымлы сана» (Сибай башҡорт драма театры, 2016). * «Урал легендалары. Торатау менән Ағиҙелһылыу», мюзикл (Стәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһе, 2019, режиссеры Лира Фәйзуллина). * «Ҡанифа юлы» (Сибай, «Сулпан» балалар театры, 2019, режиссеры Зиннур Сөләймәнов). * «Донъя бабай» (Сибай, «Сулпан» балалар театры, 2020, режиссеры Рөстәм Хәкимов). * «Абау, яусы килә!» (Салауат башҡорт драма театры, 2020, режиссеры Зиннур Сөләймәнов). * «Мамытбатыр менән Дәлеү Ғәйшә», Ҡашҡар ауылы тарихы (Сибай филармонияһы, 2021, режиссеры Сулпан Асҡарова); }} === Халыҡ театрҙары сәхнәһендә === {{Hider|title = {алыҡ театры сәхнәһендә|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Алтын балта» (Учалы районы Ҡорама өлгөлө балалар театры, 2000, режиссеры Ғаяз Ибраһимов). * «Тылсымлы хыял» (Дүртөйлө халыҡ театры, 2005), * «Аласабыр менеп кил, йәнем!» (Сәйетбаба халыҡ театры, 2005, режиссеры Зәйтүнә Зәйнышева), * «Сыңрау торна ҡаурыйы» (Ғафури халыҡ театры, 2005, режиссеры Кәримә Кайдалова), * «Гөлбәзир» (Балтас халыҡ театры, 2006, режиссеры Байрас Ибраһимов). * «Аҫыл йөрәк» (Ейәнсура өлгөлө балалар театры, 2016, режиссеры …). }} === Тәржемәсе === {{Hider|title = ''Сәрүәр Сурина тәржемәһендә классик драматургия әҫәрҙәре сәхнәлештерелә:''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * А.Островский («Глумов хатаһы йәки Дүрт аяҡлы аттың һөрөнгәне», 1998), * В.Шекспир («Лир король» , 2001), * К.Гольдони («Ике байға бер шомбай», 2002), * Ф.Бүләков («Саҡ-Суҡ ҡиссаһы» 2005; «Эх, күгәрсенкәйҙәрем!», 2008), * Н .Абдыкадыров («Сыңғыҙхандың һуңғы төйәге», 2005; «Тылсымлы сәңгелдәк», 2006). * Назим Хикмәт («Йүләркәй», 2009), * Владимир Ольшанский («Ун өсөнсө йондоҙ», 2011), * Вл. Гуркин («Саня, Ваня һәм дә Римас», 2010). Сәрүәр Сурина театр терминдарының башҡорт теленә ярашлы ҡулланышын эҙләй. Актёрлыҡ оҫталығы хаҡында «Ғәмәл» әсбабын (Таңсулпан Бабичева, 2000) тәржемә итә һәм русса-башҡортса сәхнә терминдары һүҙлеген төҙөй. Башҡорт академия драма театрының 85 йыллыҡ тарихын сағылдырған «Театр юлы» китабын (Суфия Күсемова, 2005) тәржемә итә. Башҡорт академия драма театрының 100 йыллығына ҡарата «Башҡорт театры» (Айһылыу Сәғитова, Гөлсәсәк Саламатова, 2019) китабын руссанан башҡортсаға тәржемә итә. Башҡортостан театр белгестәре Айһылыу Сәғитова, Һөйөндөк Сәйетов, Рида Буранова, Ирина Шәмсетдинова, Элвира Дәүләтбирҙина, Әлиә Мәмбәтова, Элвира Әбдрәҡиповаларҙың башҡорт театры тарихы, билдәле режиссерҙары һәм актерҙары хаҡында яҙмаларынан тупланған баҫма 2020 йылда «Рәсәйҙә иң яҡшы театр тураһында китап» исеменә лайыҡ була. }} === Сценарист === {{Hider|title = ''Байрамдар, юбилейҙар сцерарийҙары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = ;Республика мәҙәни-фольклор байрамдары: * «Салауат йыйыны» («Салауаттың үлемһеҙлеге», 2004, Салауат районы, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Салауат йыйыны» («Ҡот тәңкәһе беҙҙә, Салауат!», 2005, Салауат районы, режиссёры Альмира Ҡыуатова); * «Салауат йыйыны» («Салауат доғаһы», 2008, Салауат ҡалаһы, режиссёры Азат Йыһаншин); * «Салауат йыйыны» («Батыр тыуған көн», 2009, Өфө ҡалаһы, режиссёры Рөстәм Хәкимов); * "Аҡмулланың аҡ юлдары" ("Светлые дороги Акмуллы") - мәғрифәтсенең тыуыуына 175 йыл, режиссеры Кәримә Кайдалова (2006); * «Сәйетбаба башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәген асыу һәм Шәжәрә байрамы», режиссеры Кәримә Кайдалова (2004); * «Ғафури ҡойоһо» («Мәжит Ғафуриҙең тыуыуына 125 йыл», режиссеры Кәримә Кайдалова, 2006); * "Сәләмәт бул, Сәйетбаба!" - "Шэжэрэ села Саитбаба" - 300 йыллығы, режиссеры Кәримә Кайдалова, 2004); * «Ғафури ҡойоһо» («Мәжит Ғафуриҙең тыуыуына 125 йыл», 2006, режиссеры Кәримә Кайдалова); * «Йәш тауыштар» (әҙәби китап фестивале, 2006, 2007); ;Оло шәхестәрҙең юбилей һәм хәтер кисәләре: * «[[Динис Бүләков]]» («Хәтер кисәһе», 2001, режиссеры Азат Нәҙерғолов); * «Мостай Кәрим, 80 йәш» («Шағир инанған тик мәңгелеккә», 2004, режиссеры Азат Нәҙерғолов); * «Мәжит Ғафури, тыуыуына 125 йыл» («Сыңрау торна ҡаурыйы», 2006, режиссеры Кәримә Кайдалова); * «[[Зәйнәб Биишева|Зәйнәб Биишева,]] тыуыуына 100 йыл» («Йырҙарға тиң ил ҡыҙы», 2008, режиссеры Салауат Итбаев); * «Зәйнәб Биишева, тыуыуына 100 йыл» («Бейеш быуаты», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «[[Арыҫлан Мөбәрәков|Арыҫлан Мөбәрәков,]] тыуыуына 100 йыл» («Башҡорт сәхнәһе арыҫланы», 2008, режиссеры Гөлли Мөбәрәкова); * «[[Ишмулла Дилмөхәмәтов|Ишмулла Дилмөхәмәтов,]] тыуыуына 90 йыл» («Яңғырасы. йырым!», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Мостай Кәрим, тыуыуына 85 йыл» («Әйләнә донъя күсәре», 2009, режиссеры Таңсулпан Бабичева); * «Рәйес Низаметдинов, 50 йәшенә ижад кисәһе» («Ирәмәл бүләге», 2015, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Артур Туҡтағолов, 50 йәшенә ижад кисәһе» («Һаҡмар моңо», 2016); * «Роберт Заһретдинов, тыуыуына 80 йыл» («Сың», 2016, режиссеры Айһылыу Заһретдинова); * «Рәүеф Ғәзиз улы Кәримов» СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры, Салауат Юлаев ордены кавалеры, физкультура уҡытыусыһы, 60 йәшенә юбилей кисәһе («Атай ҙа булдың һин беҙгә», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «1-се мәктәп-интернат», 60 йыллығы тантанаһы («Интернатым — пар ҡанатым», 2008, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Ауаз» (Илеш районында көнбайыш, төньяҡ төбәктәрҙәге башҡорт фольклор коллективтары фестивале, 2014); * «Уйын» (Ҡырмыҫҡалы районында башҡорт милли уйындарының республика байрамы, 2016, режиссеры Рәйес Низаметдинов); * «Сәсән» (Өфөнөң Киров районы йәштәре кисәһе, 2016); * «Ғаилә ҡото» (Өлгөлө Башҡорт ғаиләләре йыйыны, башҡорт ғаиләһе көнө — 1 март, 2017, режиссеры Алмира Ҡыуатова); * «Хәйбулла яғы батырҙары» (100-летие Республики Башкортостан — Историко-культурный марафон — Хайбуллинский район), 2018); * «Рәми Ғарипов», тыуыуына 90 йыл («Уҡ осошо — шағир ғүмере», БРГИ-1 театр студияһы, 2022, режиссеры Алмира Ҡыуатова); }} === Башҡортостан телевидениеһы фондында һаҡланған фильмдар=== {{Hider|title = ''Сценарийҙар исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * «Халҡым өмөттәрен һаҡлаған йорт» - «Дом, где хранятся надежды моего народа» (1994, хр. 1 сәғәт ) видеояҙмаһы Башҡортостан телевидениеһының алтын фондына ингән. 1-се мәктәп-интернаттың тарихы, уҡытыусылары һәм уҡыусылары тураһында С.Р.Сурина өс тиҫтәнән ашыу репортаждар, очерктар, фильмдар әҙерләй. * [[Миәкә районы|«Толпар атым — уң ҡанатым» (1986) һәм «Яугир ат Керчь» (2000) телеҡиссалары - Миәкә районы]]ндағы «Большевик» колхозының ([[Илсеғол (Миәкә районы)|Илсеғол]] ауылы) 112-се [[Башҡорт атлы дивизияһы]] составында Дондан Эльбаға тиклем һуғыш юлы үтеп, Башҡортостанға кире әйләнеп ҡайтҡан «Керчь» ҡушаматлы ат тураһында ; * «Пеликандарҙың төньяҡ баш ҡалаһы Берҡаҙан» (2000) экологик фильмы - [[Дәүләкән районы]]ндағы ҡасандыр берғаҙандар (пеликандар) төйәк иткән «Берҡаҙан» һаҙлығы яҙмышына арнала; * "Ырғыҙ ҡыҙы" - "Дочь Иргиза" - Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина тураһында (2001); * "Илдә ҡалды яҡтыһы" - "Свет на земле" - Зәйнәб Биишева яҙмышы хаҡында (2001); * «Миәкә йәйғоро — аҫалы балаҫ» (2001) этнографик фильмы - Миәкә районы туҡыу-һуғыу һөнәре оҫталары хаҡында; * «Башҡортостан аҫалары» телерепортаждары (2014, 2016) - балаҫ һуғыусыларҙың республика фестивалдәре Әлшәй районында; * «Уралдың тамбурлы сигеү оҫталары» (2005) телевизион фильмдары төньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ башҡорт төбәге хазинаһы; * «Аҡмулланың аҡ көндәре» - Миәкә районында мәғрифәтсе-шағир Аҡмулла көндәре (2006, 2008); * «Башҡорт һүҙлеген төҙөүселәр»(2000) - тел ғалимы, тарих фәндәре кандидаты Әкрәм Бейеш етәкселегендә БР-ның Тарих, Тел, Әҙәбиәт институты хеҙмәткәрҙәре төркөмө; * [[Урал батыр эпосы|«Урал батыр» эпосын]] яттан һөйләүсе мәктәп уҡыусыларының республика бәйгеләре хаҡында (1998-2018йй., 40-тан ашыу тапшырыу), * «Донъяның аҡ кейеҙе» - башҡорт кейеҙен баҫыусыларҙың Әбйәлил районындағы семинарҙары, 30-лап тапшырыу (2000—2010); * «Тамға» республика байрамы" - башҡорт художестволы кейеҙ картина оҫталары ижады (2001-2016 йй.), * «Мәңгелек наҙ — башҡорт шәле» - дебет шәл бәйләүсе оҫталарҙың республика фестивалдәре, 10 тапшырыу, 2005, 2009); * «Йыһан көмбәҙе — башҡорт тирмәһе» - "Салауат йыйыны"нда республика тирмәләр бәйгеһе, 6 тапшырыу (2006—2010); * «Башҡорт китабы — Ҡояштан үрнәк» - Башҡорт китап нәшриәте бүлектәре, мөхәррирҙәре, нәшриәттең 90 йыллығы — (2009); * «Китабеннас» - «Инеш», «Башинформ», «Ғилем» нәшриәттәре эше, боронғо ҡулъяҙмалар яҙмышы, 15 тапшырыу (1999—2003); * «Алтын тирмә яҡтыһы» (Свет «Золотой юрты» - Башҡортостандағы 120 халыҡ театрының ижады, 30 тапшырыу, (1998—2009); * «Алтын һуҡмаҡ» - Башҡортостан мәғрифәтселәре мираҫы хаҡында телеочерктар (2009, 2010); * «Шағирҙың күңел баҡсаһы» - "Цветущий сад души поэта" - башҡорт шағиры [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Шәйехзада Бабич]] хаҡында телеспектаклдәр (2006); * «Кинйә абыҙ васыяты» - «Завещание Кинзи-абыза» - башҡорт батыры Кинйә Арсланов хаҡында телефильм (2007); * «Бейеш быуаты» - «Век Бииша» - Зәйнәб Биишева ижады тураһында телефильмдар (2007); * «Туған тел тылсымы» - «Волшебство родного слога» - Фуат Биишев тураһында (2010); * башҡорт фольклор ансамблдәренең бөтә Рәсәй фестивалдәренән репортаждар теҙмәһе — «Ашҡаҙар таңдары» (2006, 2008, 2011); * «Бер ауылдың тарихы» - "История одного села" - телевизион рубрикаһында (2010-2012) Сурина республиканың көнбайыш төбәгендәге башҡорт ауылдары халҡы һәм уларҙың тарихи хәтере һаман да саф, төплө булып, башҡорт тамырҙарын онотмауы хаҡында утыҙҙан ашыу тапшырыуҙар теҙмәһе әҙерләй. 18-се быуатта Башҡортостанға припущенник булып күсеп килергә мәжбүр булған сарайлы-мең ырыуы башҡортары Миәкә районының Шатмантамаҡ, Елдәр, Сатый, Баязит, Кәркәле, Ҡасыған ауылдарына нигеҙ һалған, шулай уҡ Бишбүләк районы Айыт, Елбулаҡтамаҡ, Мораҙым, Дүсән, Исекәй, Ҡасҡын ауылдары тарихы буйынса тапшырыуҙар әҙерләй. Балтас районы Сәйтәк, Ҡарыш, Иҫке Балтас, Маты, Тушҡыр ауылдары тарихы яҡтыртыла, «Они видели Победу» телеҡиссалары әҙерләнә (2010—2012 йй.); * 2011—2016 йылдарҙа «Орнамент» телепроекты аша халыҡ һөнәрмәндәре, йолалары, фольклор йыйындары, шәжәрәселәр һәм шәжәрә байрамдары, һәләтле ижади төркөмдәр тураһында йөҙ илле фильм һәм махсус репортаждар аҙна һайын эфирға сыға. Ошо ысынбарлыҡ-рухиәт бәйләнешен сағылдырған телевизион ҡиссалар тамашасыларҙың оло ҡыҙыҡһыныуын уята. Башҡорт халҡының бай рухи мәҙәниәтен төрлө яҡлы итеп күрһәтеүе менән киләсәк быуындар өсөн оло әһәмиәткә эйә. <!-- Был уникаль йылъяҙмаларҙы Интернетта Ютуб сайтында «Школа-интернат-1» йәки «БРГИ-1» плейслисты аша эҙләп табырға мөмкин. Плейлистарға һылтанма эшләргә кәрәк. Энциклопедияла бындай һөйләм яҙылмай.--> }} == Баҫылған китаптар == * "Кем кеҫәлде тәмлерәк бешерә?" Балалар өсөн әкиәттәр йыйынтығы. — Өфө: Китап, 1994. — 26 бит. * «Сыйырсыҡ тәсбихе». Балалар өсөн пьесалар, шиғырҙар, әкиәттәр йыйынтығы. — Өфө: Китап, 2001. — 176 бит. * «Аҫыл йөрәк». Пьесалар, сценарийҙар. — Өфө: Китап, 2007. — 480 бит. * «Талисман счастья» — «Ҡот тәңкәһе». Пьесы, драматические композиции, сценарии литературных вечеров и фольклорных праздников. Уфа, «Китап», 2009, - 450 с. * «Волшебный узелок» — «Тылсымлы төйөнсөк». Стихи для детей. Уфа, "Китап", 2024 г. 165с. * «Моң көмбәҙе» — «Купола мелодий». Сборник сценариев для республиканских народных праздников. «Самрау». Уфа, 2017, 240с. * «Биҙәктәрҙе кем яһаған?». Әкиәттәр. Китап. Өфө, 2018, 75 б. — «Кто создал узоры?». Сказки. Уфа, 2018, 75с. * «Хоҙайҙан маҡтау» — «Хвала от Бога». Очерки, рассказы, сценарии фильмов о мастерах народных промыслов. Уфа, 2018, 210с. * === Сәрүәр Сурина төҙөгән һәм ойошторған китап баҫмалары: === {{Hider|title = ''Баҫмалар исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = 1.* «Ырғыҙ ҡыҙы». Мәғариф министры Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафина (1913—1998) тураһында иҫтәлектәр (42 авторҙан интервью), фотографиялар. Өфө, «Педкнига» нәшриәте , 2013 й.2, 263 б. 2.* «Первый Президент Республики Башкортостан Муртаза Губайдуллович Рахимов. Библиографический указатель.» Уфа, 2014, 170 с. Сост. С. Р. Бишева и С. Р. Сурина. 3.* «Жизнь вопреки». "Элиза Мугафаровна Ахмерова. Воспоминания, фотовкладыши. Уфа, «Педкнига», 2014 г., 226 с. 4.* «Иҫтә, һаман да иҫтә Оло Эйек буйҙары». Роза Арғынбаева иҫтәлектәре, документаль фотолар. Өфө, «Педкнига». 2017 й. 5.* «Бөрйән йөрәге». Детдом яҙмалары. Беренсе китап. Керамика рәссамы, скульптор Фәүзиә Усманова (1942-2021) яҙмышнамә. Өфө, «Самрау», 2015 й.,156 б. 6.* «Бөрйән йөрәге». Икенсе китап. Керамика рәссамы, скульптор Фәүзиә Усманова (1942-2021) «Киске Өфө» гәзитендә баҫылған мәҡәләләре, фотографиялар. Өфө, «Самрау», 2015й., 220 б. 7.* «Тайсын хикмәттәре». Рәмилә Тайсынова (1962) йыйған һәм башҡортсаға тәржемә иткән ғибрәтле хикәйәттәр, көләмәстәр йыйынтығы. Өфө. «Самрау», 2018 й., 260 б. 8.* «Северное сияние». Ветеран труда Аниса Иншакова. Рассказы о вахтовиках на Севере. Уфа, «Самрау», 2017. 240 с. 9.* «Йырлы йөрәк». Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Шәрип Фатихов (1926—2018). Шиғырҙар, иҫтәлектәр, фотолар.Өфө, «Самрау» нәшриәте, 2018, 232 б. 10.* «Колосья моего поля». Салихьян Шарипов. "Стихи и авторские фотографии. Уфа, «Инеш», 2018, 150 с. 11.* «Хәтер ҡуҙҙары». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 1-се китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Педкнига», 2017 й., 230 б. 12.* «Юлдашым — оло юл башым». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 2-се китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Самрау», 2018 й., 260 б. 13.* «Йәшәү ҡәҙере». Мәйсәрә Кучаева «Туҡ буйында ниҙәр юҡ» серияһынан 3-сө китап. Иҫтәлектәр, документаль фотолар. Өфө, «Самрау» нәшриәте, 2019 й., 232 б. 14.* «Рәмил Мәжитов хаҡында һүҙ». Хәтернамә. Иҫтәлектәр, шиғырҙар, фотолар, мәҡәләләр. Өфө, ИНЕШ нәшриәте. 2021 й., 294 б. 15.* «Яугирҙың ҡуйын дәфтәре». Һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Зәйнулла Сәлимов. Шиғырҙар, мәҡәләләр. Өфө, «Самрау»нәшриәте , 2022 й, 172 б. 16.* «Һөйөү вәғәҙәһе», Юрик Салдыев, Ҡәнифә Салдыева. Шиғырҙар, иҫтәлектәр. Өфө, «Самрау» нәшриәте, 2022 й., 202 б. 17.* "Эскән һыуым - Туҡ". Шағир, уҡытыусы, фронтовик Сөләймән Муллабаев (1921-2005). Тыуыуына йөҙ йыл тулыуға арнала. Көндәлектәр, иҫтәлектәр, шиғырҙар. Фотолар. ИНЕШ нәшриәте . 2024 й. 240 б. 18. "Мин Ҡурайҙар иле ҡыҙы". Әнисә Сиражетдинова (Бәширова). Шиғырҙар. ИНЕШ нәшриәте, Өфө. 2025 й. 240 б. 19. “Аҫҡыным - йөрәк ялҡыным”. Әнисә Сиражетдинова (Бәширова). ИНЕШ, Өфө, 2025 й., 38 б. 20. "Күңел сәхифәләре" Зөлҡәрнәев. Шиғырҙар, арнауҙар. ИНЕШ нәшриәте. Өфө. 2026 й.. 36 б. 21. "Инәйем ҡунаҡҡа килде". Зөһрә Аҡдәүләтова. Шиғырҙар, фотолар. ИНЕШ нәшриәте . Өфө. 2026 й., 104 б. 22. "Шәм ҡыҙы". Мөғлифә Үтәшева. Шиғырҙар. Фотолар. ИНЕШ нәшриәте . Өфө. 2026 й.. 140 б. }} == Телефильмдәрҙең видеояҙмалары == * .[http://www.youtube.com/watch?v=Zjq8E0zHSug «Берҡаҙан» һаҙлығы] (Асылыкүл, Дәүләкән, реж.Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр.22 мин., 2000). * [http://shubino-video.narod.ru/news/bashkirskij_film_tolpar_atym_un_kanatym_smotret_onlajn/2015-01-29-642 «Толпар атым — уң ҡанатым»] (Керчь, Миәкә, реж.Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр. 20 мин., 2001). * [http://www.youtube.com/watch?v=enEQI-nFKDg «Миәкә йәйғоро — аҫалы балаҫ»] (Мастерицы тканых паласов, реж. Вилюра Иҫәндәүләтова, БСТ, хр. 32 мин., 2001). * "Тамбур ҡайыуы" - ""Вышитая песня" (Тамбурное шитье башкир на северо-востоке, реж.Наиль Хамитов, хр.26 мин., 2003). * [http://www.youtube.com/watch?v=GeQA2v9nJJk «Тамға» кейеҙ байрамы] (Семинар мастеров башкирского войлока, Абзелил, реж. Наиль Хамитов, БСТ, хр. 1 ч., 2008). * [http://www.youtube.com/watch?v=ZA0Fvgf3MGE «Башҡорт шәле»] (Мастера башкирской шали, фестивали, Уфа, реж. Наиль Хамитов, БСТ, хр. 1 час, 2010). * "Кинйә абыҙ васыяты" <nowiki>https://youtu.be/MDvjS4igSF4</nowiki> (Кинйә Арыҫланов. реж.Әнүәр Нурмөхәмәтов, БСТ, хр. 1 час. 2008). * "Билән йыйыны" (Өфө йылғаһы буйы башҡорттары, 2014 - 2 бүлектә, 2016 - 2 бүлектә, 2018 - "Орнамент" циклында. Реж.Н.Хамитов). * «Все будет хорошо» (Флорида Хусаиновна Кудашева. Цикл «Автограф» БСТ, хр. 26 мин. 2017). * «Добро возвращается» (Лиза Киямовна Агадуллина, цикл «Автограф» БСТ, хр. 26 мин. 2021). == Гәзит һәм журналдарҙағы мәҡәләләре == {{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = "Ағиҙел" журналы: 1. "Ҡол Ғәлиҙең "Ҡиссаи-Йософ" поэмаһы - башҡорт халыҡ варианттары". "Ағиҙел" 1993, №12. 2. «Илаһи ихласлыҡ» (Зәйнәб Биишева — тыуыуына 115 йыл). «Ағиҙел», 2023, № 1, 58-70-се биттәр. "Шоңҡар" журналы: 1. «Сабата, бишмәт, тупый, ҡалпаҡ, сеңләү…» (Сания Усманова, Балаҡатай районы, Кәркәй ауылы), «Шоңҡар», 2017, № 10, 22-27-се биттәр, фото. 2. «Башҡорт аҫалы балаҫы» (төрҙәре, фестивалдәр). «Шоңҡар», 2018, № 1, 43-47-се биттәр, фото. 3. «Аҡ кейеҙем аҡ бәхеттәр юрай…». «Шоңҡар», 2018, № 7, 43-49-сы биттәр, фото. 4. «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Шоңҡар», 2018, № 4, 39-51-се биттәр, фото. «Башҡортостан ҡыҙы» журналы: 1. «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 7, 318-19-сы биттәр (1-се бүлек), фото. 2. «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 8, 326-27-се биттәр (2-се бүлек), фото. 3. «Аҫалы балаҫ — донъя йәме». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 9, 26-27-се биттәр (3-сө бүлек), фото. 4. «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 10, 30-31-се биттәр (1-се бүлек), фото. 5. «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 11, 22-23-сө биттәр (2-се бүлек), фото. 6). «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2018, № 12, 28-29-сы биттәр (3-сө бүлек), фото. 7). «Һуҡма шәл». «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 1, 28-29-сы биттәр (4-се бүлек), фото. 8). «Башҡорт шәле тигән мөғжизә». «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 2, 28-30-сы биттәр (5-се бүлек), фото. 9). «Түңгәүер моңо» (Фәриҙә Күҙәшева, Баймаҡ, Әбделкәрим). «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 6, 28-29-сы биттәр, фото. 10). «Туҡ тулҡына йөрәктәрҙә» (Гөлназ Гәрәева, Ырымбур өлк., Иҫке Юлдаш а.). «Башҡортостан ҡыҙы», 2019, № 7, 12-13-сө биттәр, фото. 11). «Ауыл ҡото — Мөслимә» (Мәсәлимова, Әбйәлил районы Ишкилде ауылы)."Башҡортостан ҡыҙы", 2019, № 8, 12-13-сө биттәр, фото. «Ватандаш» журналы: 1). «Ҡобайырға тереһыу бөркөп…» («Урал батыр» эпосын башҡарыусылар конкурсы тарихы) «Ватандаш», 2017, № 6, 142-154-се биттәр. 2). «Башҡорт аҫалы балаҫы». «Ватандаш», 2017, № 8, 162-168-се биттәр, фото. 3). «Илгә иман саҡырыусылар ҡоро» (Сибайҙағы мөнәжәтселәр бәйгеһе). «Ватандаш», 2017, № 12, 163-173-сө биттәр. 4). «Башҡорт шәле тигән мөғжизә» (эссе). «Ватандаш», 2018, № 4, 164-178-се биттәр, фото. 5). «Хранительницы народного искусства» (тамбур). «Ватандаш», 2018, № 7, стр.187-198 (перевод на англ.яз. Ф.Юнусовой), фото. 6). «Аҡ кейеҙем…» (Башҡорт халыҡ кәсебен тергеҙеү) «Ватандаш», 2018, № 9, 182-195-се биттәр, фото. 7). «Ғүмер — иртәнге төш» (Фәүзиә Усманова). «Ватандаш», № 1, 119-139-сы биттәр, фото. 8). «Бөрйән йөрәге» (Фәүзиә Усманова), «Ватандаш» журналы, 2019, № 2., фото. 9).«Парень с берегов Сакмары» (Артур Шайхитдинович Сурин). «Ватандаш», 2019, № 4, стр.200-2004. (псевдоним Кинзя Мазит). 10) «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Асма Маулембирдеевна Усманова, Хәйбулла). «Ватандаш», 2019, № 5, стр.59-79. 11). «Толпар атым — уң ҡанатым» (Керчь тигән яугир ат тарихы, Миәкә районы Илсегол ауылы). «Ватандаш», 2020, № 5. 12). "Башҡортостан" , «Республика Башкортостан», «Вечерняя Уфа» гәзитендә: 1). «Телесоратник культпроектов» (Айгуль Багамановна Усманова). «Республика Башкортостан», 23 сентября 2021г., № 110, стр.5. 2). «Щедрая яблоня Элизы Мугафаровны» (Элиза Ахмерова). «Вечерняя Уфа», 21 февраля 2020г., № 12, стр.18. 3). "Батырҙың таш ҡоймаһы" (Советтар Союзы Геройы Ахмәтғәлин, Учалы). "Башҡортостан" гәзите, 2020, 9 май. [http://bashgazet.ru/obshestvo/11727-vzm-shle.html 'Киске Өфө" гәзитендә: 1). «Вәзәм шәле».]"Киске Өфө", 2016. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308235916/http://bashgazet.ru/obshestvo/11727-vzm-shle.html |date=2016-03-08 }} 2). "Халыҡ ижадын өйрәнеүсе һәм яратыусы" С.Сурина менән М.Хабилова әңгәмәһе. "Диалог" рубрикаһы. 2018, №7, 11-12-се б. 3). «Урал батыр бөрккән тереһыуға…» (Респ. конкурсына 20 йыл). «Киске Өфө», 2018, № 27, 11-се бит. 4). «Моңло ла һуң башҡорт доғаһы!» (Төбәк-ара 6-сы Мөнәжәтселәр конкурсы, Сибай). «Киске Өфө», 2018, № 42, 12-13-сө биттәр. 5). «Ҡышбабай таяғы» (Яңы йыл тамашаһы өсөн пьеса). «Киске Өфө», 2018, № 48, 10-11-се биттәр. 6). "Туған тел тылсымы" (Фуат Биишев тураһында). "Киске Өфө", 7). «Фатима инәй». [[Киске Өфө (гәзит)|«Киске Өфө»]] гәзите, 2019, № 2 (836), 12-18 ғинуар. 8). «Бөрйән йөрәге. Фәүзиә апай китап яҙҙы». «Киске Өфө», 2019, №13, 12-се бит. 9). «Илаһи ихласлыҡ» (Зәйнәб Биишева хакында) «Киске Өфө», 2019, № 17, 11-12-се бб. 10). «Быуат аръяғынан сәләм, йәки Круковский бөгөн кемде һайлар ине»."Киске Өфө", 2019, № 21, 11-12-се бб. 11). «Гәләбәштә…» (башҡорт милли кейемен тергеҙеүселәр фестивале, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2019, № 26, 12-13-сө бб. 12). «Көмөш күлдәр илендә» (Силәбе өлкәһе башҡорттары). «Киске Өфө», 2019, № 39, 12-15-се биттәр. 13). «Халҡыбыҙ әмәле — үҙ еребеҙ үләне». (Бөйҙә ауылында ағинәйҙәр йыйыны, Учалы районы). «Киске Өфө», № 40, 11-12-се биттәр. 14). «Иҙелбашы — аҡ ниәттәр башы» (Белорет районы ағинәйҙәре йыйыны). «Киске Өфө», 2019, № 41, 11-12-се биттәр. 15). «Күперҙәр һәм ҡапҡалар». (М.Кәрим «Оҙон-оҙаҡ баласаҡ» спектакленә рецензия, МЙТ). «Киске Өфө», 2019, № 41, 11-12-се биттәр. 16). «Те яҡҡамы, бы яҡҡамы?» (М.Кәрим тураһында иҫтәлектәр). «Киске Өфө», 2019, № 42, 11-12-се биттәр. 17). «Ейәнсураның Аҡьегете менән Аҡйондоҙо кем?» (Башҡорт гимназияһы). «Киске Өфө», 2019, № 43, 12-се бит. 18). «Тамсыларҙа диңгеҙ сағыла». (Диалог: БРГИ-1 75 йыллығы уңайынан)."Киске Өфө", 2019, № 46, 11-12-се биттәр. 19). «Күкрәүҙәрен тойоп замандың. Башҡорт театры тарихынан» (А.Сәғитова мәҡәләһенән тәржемә). «Киске Өфө», 2019, № 47, 12-се б. 20). «Һин янмаһаң, мин янмаһам». (Рәйес Түләк т-да Әмир Әминев)."Киске Өфө", 2019, № 49, 11-се бит. 21). «Башҡорт шәле» (Төрҙәре, халыҡ клубтары). «Киске Өфө», 2019, № 50, 12-се бит. 22). «Аңлы ғүмер артынан» (Гусевка, Ишкилде ауылы, Әбйәлил районы ағинәйҙәре тормошона бер ҡараш). «Киске Өфө», 2019, № 50, 13-сө бит. 23). «Ҡиссаи-Түләк» (шағир Рәйес Түләк). «Киске Өфө», 2019, № 51, 10-11-се бб. 24). «Бер күрешеү — бер ғүмер» (Мерәҫ ауылы ағинәйҙәре, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2020, № 1, 11-се бит. 25). «Түңгәүер хәситәһе» (Хафиза Амантаева, Йылайыр). «Киске Өфө», 2020, № 1, 16-сы бит. 26). «Башҡортостан — гөлбостан, тип йырларға...». (БАДТ, Ҡадир Даян пьесаһы б-са спект. рецензия). «Киске Өфө», 2020, № 7, 13-сө бит. 27). «Өс тағанға таян» (рәссам-дизайнер Роза Рафиҡ ҡыҙы Юлдашбаева). «Киске Өфө», 2020, № 11, 8-9-сы биттәр. 28). «Күҙгә күренмәгән һалдат» (Башдрамтеатр спектакленә рецензия). «Киске Өфө», 2020, № 11, 11-се бит. 29). «Булыр илдең балалары Рәми мәктәбендә». (Шағир ис.премия тапшырыу. Кинйә Мәзит). «Киске Өфө», 2020, № 11, 14-се бит. 30). Баймаҡ, Иҫке Сибайҙа ағинәйҙәр ҡоронда осрашыу. «Киске Өфө», 2020, № 15, 11-12-се биттәр. 31). «Булдыҡлы, егәрленең фекере киң, теле лә бай» (Сания Усманова, Балаҡатай районы). «Киске Өфө», 2020, № 27, 11-12-се биттәр. 32). «Бөрйән сергетышы». (Рәшиҙә Ғиззәтуллина эшмәкәрлеге. Монасип, Собханғол, Кейекбай ауылдары). «Киске Өфө», 2020, № 29, 11-12-се бб. 33). «Беҙҙең мәҙәниәт министры» (Әминә Ивнәй ҡыҙы Шафиҡова). «Киске Өфө», 2020, № 33, 8-10-сы бб. 34). «Сәсән ташы» («Урал батыр» ҡобайырын яҙып алыуға 110 йыл). «Киске Өфө», 2020, № 33, 11-се бит. 35). «Вәзәм сәкәне» "(Артур Сурин исеменәдге кубок турниры, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 4, 11-се бит. 36). «Бәндәбикә рухташтары» (Күгәрсен, Мәҡсүт ағинәйҙәре). «Киске Өфө», 2020, № 6, 11-се бит. 37). «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Әсмә Усманова, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 13, 12-се бит (1-се бүлек). 38). «Һигеҙ ожмах асҡысы» (Әсмә Усманова, Хәйбулла). «Киске Өфө», 2020, № 14, 11-се бит (2-се бүлек). 39). «Салы ҡошо һағындырғайны» (Р. Н. Гунтекин «Салы ҡошо», спект. рецензия, Кинйә Мәзит, МЙТ). «Киске Өфө», 2020, №13,13-сө бит. 40). «Яугир ат кәрәк!» (Керчҡа һәйкәл. Миәкә)."Киске Өфө", 2020, № 16, 11-се бит. 41). «Квантун һалдатын йәлләгән башҡорт егете» (Салихйән Дәүләтбирҙин, Бөрйән районы Монасип ауылы). «Киске Өфө», 2020, № 18, 11-12-се бб. 42). «Селтәр» саң ҡаға. (Диалог: Милли кейем. Әлфиә Әхтәриева, Фатима Хәйретдинова). «Киске Өфө», 2020, № 21, 11-12-се биттәр. 43). «Шәүрә Мортазина. Легендар атаһының лайыҡлы ҡыҙы». (Айһылыу Сәғитова мәҡ-нән тәржемә). «Киске Өфө», 2020, № 26, 12-се бит. 44). "Туризм беҙгә төҫмө?" (Диалог: Салауат Тагирович Нафиков, РБ Туризм, министр). "Киске Өфө", 2020, № ..., 11-12-се бит. 45). «Кем ҡайыған үрәнәген…» («Тамбур», «Ете елән», «Ханымдар» коллекциялары авторы Роза Юлдашбаева, Балаҡатай районы). 2020, «Киске Өфө», № 40, 11-се бит. 46). «Башҡорт кейеме — иң йөкмәткелеһе» (Диалог. Юлай Ғәлиуллин, Сәлимә Усманова). «Киске Өфө», 2020, № 42, 11-12-се биттәр. 47). «Ҡиссалар һәм доғалар юлы» (Хөрмәтулла Үтәшев китабы). «Киске Өфө», 2021, № 11, 14-се бит. 48). «Беҙ ағартмаһаҡ, кем ағартыр донъяны?» (Икенсе Этҡол, Ниғәмәт ауылы, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 12, 11-12--се бит. 49). «Уратауға ҡот ҡайтарыр Салауат» (Салауат Щербаков т-да Г.Батталова фильмына рецензия). «Киске Өфө», 2021, № 13, 11-се бит. 50). «Бер һапҡа һапланып» (Балан байрамы, Стәрлетамаҡ ағинәйҙәре тамашаһы). «Киске Өфө», 2021, № 13, 12--се бит., 51). «Димсе диңгеҙ кистерә». (Сәрүәр Сурина «Абау, димсе килә!» спект. рецензия, Динә Бәширова). «Киске Өфө», 2021, № 13, 14-се бит. 52). «Кемдәр генә ғашиҡ, ай, булмаған!». (Визажист Элеонора Ғәлләмова). «Киске Өфө», 2021, № 16, 11-се бит., 53). «Аптыранығыҙмы? Аптыраманыҡ!» (Ишмырҙа-Юкәләр ағинәйҙәре, Баймаҡ). «Киске Өфө», 2021, № 16, 11-12--се бит., 54). "Боронғо Атайсалдың бөгөнгө заңы" "(Иҫке Сибайҙа ағинәйҙәр осрашыу. Баймаҡ районы)."Киске Өфө", 2021, № 17, 11-12--се бит. 55). «Көйөргәҙелә бер ғүмер» (Ағинәйҙәрҙең йола байрамы, Ермолаевка). «Киске Өфө», 2021, № 30, 11-12--се бит. 56). «Музыка белгесе ниндәй була?» "Киске Өфө" (Диалог: Гөлназ Салауат ҡыҙы Галина). 2021, № 32, 11-12-се биттәр. 57). «Замандаш» экспедицияһы. «Киске Өфө», № }} == Әҙип тураһында == {{Hider|title = ''Китаптар һәм радиотапшырыуҙар''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * Р. Камалов. «Драматурги — люди с детской душой» — «Драматургтар — бала күңелле кешеләр». «Башкортостан», 1998, 20 февраль. * Г. Ҡотоева. «Из тысячей чудес состоит мир» — «Мең мөғжизә бит ул донъя». «Башҡортостан ҡыҙы», 2004. * Т. Лотфуллина. «Могла быть певицей» — «Йырсы була алыр ине». «Аҙна». 2005, 16 сентябрь. * С. Абузаров. «Потрясающее зрелище»- «Йән тетрәткән тамаша». «Башҡортостан», 2005, 15 сентябрь. * Э. Халикова. «Обыкновенное чудо». «Ватандаш». 2006-5. * Л. Абдуллина. «Балаларға рәхмәтле». «Йәшлек», 2008, 21 сентябрь. * Ә. Үтәбай. "Сәрүәр Сурина: «Ынтылам гел Яҡтыға, ышанам гел Яҡшыға…». «Ағиҙел», 2017, № 12, 138-144-се биттәр. * Л.Кирәева "Сәрүәр Сурина: «Йылы һүҙ — йән аҙығы, тере һүҙ — тел асҡысы, ихлас һүҙ — йөрәк асҡысы…» «Ағиҙел», 2022, № 12. === «Юлдаш» һәм «Ашҡаҙар» радиоһы фондындағы тапшырыуҙар: === * «Һүҙ ҡәҙере» рубрикаһы (алып барыусыһы Әлфиә Батталова). «Ҡыш һәм ҡар тураһында» Сәрүәр Сурина. 4 тапшырыу. (2009). * «Илаһи ихласлыҡ» Зәйнәб Биишева тураһында иҫтәлек. С. Сурина уҡый. (2008). * «Балалар өсөн әкиәттәр». Сәрүәр Сурина уҡый. (2014). * «Халыҡ моңдары». Сәрүәр Сурина башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара. Алып барыусыһы Зөмәйрә Сафина. (2014). * «Ике йондоҙ». Алып барыусыһы Әхмәр Үтәбай менән Сәрүәр Сурина «Ашҡаҙар» радиоһында. (2013). * «Беҙҙең донъя» Алып барыусыһы Фәрзәнә Аҡбулатова менән Сәрүәр Сурина әңгәмәһе. (2014). }} == «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы фильмдары == == '''1. Эпос  “Урал-Батыр”.''' '''Репортажи и фильмы С.Р.Суриной в фонде БСТ и  Ютубе (Республиканский конкурс исполнителей эпоса) 1994-2018гг.''' == # # Әкиәт йомғағы. Телепередача  Башкирский эпос  и сказка “Урал батыр”. Читает актер Фаяз Султанов.  Автор иллюстраций Рафик Мырдашев (Мелеуз), 22 мин. 1994.  <nowiki>https://youtu.be/pkvwUICuFhw</nowiki>  Ред. С.Р.Сурина. Реж.Ф.Харисова.   # «Урал батыр-1996» Конкурс сказителей школьников эпоса «Урал батыр», Башгосфилармония Уфа, Организаторы  Минобразования, РЦНТ РБ, Хр. 39м.40с.,  26.07.96. Ред.   А.М.Сулейманов, реж. Ф.Н.Харисова, А.Х.Якупов. #  «Урал батыр-1997» 1-й  респ. конкурс юных сказителей. Уфа, гимназия муз. воспитанников (Баш.гим.-инт. им.Г.Альмухаметова). 07.02.97. Хр. 1ч. Ю.Гайнетдинов, А.М.Сулейманов, С.Р. Сурина, А.Х. Якупов. #  “Урал-батыр”-2000”. 2-й  респ. конкурс состоялся в Бурзянском районе в 2000 году, орг. Минобразования РБ, не сохранились записи. # «Урал батыр-2001» . 3-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Бурзянский район. Хр. 27мин. 10.07.01. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>  С.Р.Сурина, А.В. Ханов. # «Урал батыр-2002». 4-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Хайбуллинский район.  Хр. 43м.27с. 16.08.02. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> С.Р.Сурина, А.В. Ханов. #  «Урал батыр и мифология», научно-прак. конференция ИИЯЛ, 2003г. Уфа, Хр. 42м.30c. 06.06.2003. <nowiki>https://youtu.be/3V8zWCoeyNg</nowiki> С.Р.Сурина, А.В. Ханов. начало. Давлеканский р-н, продолжение спецрепортажа стерто. (Фануза Надршина и др.) # «Урал батыр -2003». 5-й республиканский конкурс сказителей «Урал батыр», Баймакский р-н. хр. 1ч.03м.21с. 06.09.2003. <nowiki>https://youtu.be/7uViby4wBfM</nowiki> С.Р.Сурина,  А.В. Ханов. # «Урал батыр”. Первый международный конкурс  сэсэнов и исполнителей эпоса к 115-летию Мухаметши Бурангулова,  14 ноября 2003, г. Баймак, реж. А.Ш.Куватова. Организатор РЦНТ РБ. хр. 55м.05c. 24.01.2004. <nowiki>https://youtu.be/O68vz2ri-EY</nowiki>  С.Р.Сурина,  А.В. Ханов. #   «Урал батыр - 2004». 6-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Зианчуринский р-н, ч.2-я. Хр. 42м.45с. 12.07.2004. Нет записи. Р.Абдуллина, Ф.Ильбакова. #    «Песнь Уралу-2005». 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 1-я. Хр. 40м.00с. 16.07.2005.  <nowiki>https://youtu.be/N0JXw-s_tfA</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #   «Песнь Уралу-2005». 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 2-я. Хр. 43м.47с. 17.07.2005. <nowiki>https://youtu.be/HTuZvVl2QlA</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. # «Песнь Уралу-2006». 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 1-я. Хр. 59м.25с. 22.07.2006. <nowiki>https://youtu.be/ZWGiNV18UPc</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #  «Песнь Уралу-2006». 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. (Стихи М.Акмуллы, конец фильма стерт). <nowiki>https://youtu.be/F6bBuT3KKSI</nowiki>  Урал батыр и М.Акмулла, Первый респ. конкурс исполнителей стихов Акмуллы, гран-при: Рида Тимершаехова, Илишевский район, 240 стихов! Хр. 40м.20с. 23.07.2006. # «Песнь Уралу-2006».  8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. Хр. 9м.21с. 23.07.2006.  (Конец второй части). <nowiki>https://youtu.be/5eLVWuJCC5A</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х. Хамитов. #  “Урал батыр и юные сказители” (1998-2005гг.) Исполнители эпоса, видеофильм. Хр. 1ч.27м.07с. 18.08.2007. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>   С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов. #  “Песнь Уралу-2007”. 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н,  ч. 1-я. 1ч.04м.47с. 22.09.2007 С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. #  “Песнь Уралу-2007”. 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н. ч. 2-я. 57м.22с. 23.09.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. # «Песнь Уралу-2007»9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н.  ч. 3-я (Конкурс чтецов - стихи Рами Гарипова (начало). 59м.16с.  13.10.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов. # «Песнь Уралу-2007». 9-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Стерлибашевский р-н, ч. 4-я (Конкурс чтецов - стихи Рами Гарипова (продолжение). 51м.38с.  21.10.2007. С.Р.Сурина,  Н.Х. Хамитов, Э.А.Гайнанов. #   “Урал батыр” (1997-2007гг.), видеофильм к 10-летию конкурса, ТО «Хазина» БСТ. Хр. 1ч.39м.45с. 13.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. # “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1-я  (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при), хр. 59м.05с. 19.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. На юбилейный вечер, посвященный 10-летию респуб. конкурса юных исполнителей башкирского народного эпоса-кубаира "Урал-батыр", собрались все организаторы, победители - обладатели гран-при и призовых мест на предыдущих состязаниях сказителей-школьников, начиная с 1997 по 2007гг. Автор сценария праздника и видеофильма Сарвар Сурина, реж-постановщик Альмира Куватова, директор праздника Эльвира Имангулова. Дом культуры совхоза "Рощинский" Стерлитамакского р-на Башкортостана, на родине героя Отечественной войны 1812г. Кахым турэ (Касим Мырдашев) #орнамент, #бст, #сарварсурина, (Румиль Азнабаев, Ахмет Сулейманов, Асия Гайнуллина, Венера Баймухаметова, (27:50), Миндебай Юлмухаметов (30:30), Гульсасак Турумтаева (45:00) гран-при 2002), Айрат Атангулов (45:10, гран-при 2003), Миляуша Ильясова (гран-при 2004, ), Александр Щуплов (гран-при-2006,  45:40, 46:03), Алия Газизова (гран-при -2005, 45:07), Василя Казаргулова (гран-при -2007, 47:05), Альмира Калагаева, Флюра Абсаликова (55:50)... #   “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч. 2-я. Хр. 1ч. 00м.17с. 20.07.2008. <nowiki>https://youtu.be/RfrMals0Wyg</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов.   #  “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.3-я. Хр. 1ч.00м.35с. 26.07.2008. #   “Песнь Уралу-2009” 11-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Белебейский р-н, детский оздоровит. лагерь «Чайка». Хр. 1ч.14м.18с. 05 07.2009.  <nowiki>https://youtu.be/X0MfwEtozl4</nowiki>  С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Н.Х. Хамитов. # "УРАЛ-БАТЫР" Конференция в г.Сибай. 2011г. (шестая конференция по эпосу “Урал-батыр”). II Международная научно-практическая конференция «Урал-батыр» и духовное наследие народов мира», посвященной Году укрепления межнационального согласия в Республике Башкортостан. 10-11 июня 2011 года в Сибайском институте (филиал) Башкирского государственного университета. Хр. 26 мин.30 с. 2010г. <nowiki>https://youtu.be/dLV8lMjjUEk</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Н.Х. Хамитов, Г.М.Азаматова. # '''“Урал-батыр-2010”.''' 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль ''' Передача 1. Часть 1 (6).''' Хр. 26 мин.'''2010г.''' <nowiki>https://youtu.be/RyErSqPi5fw</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. (Конец репортажа продолжается в другой записи: <nowiki>https://youtu.be/QwbNe-x2ifo</nowiki> ''' (конец 1-й части около 3 минут).''' # ''' '''“Урал-батыр-2010”. 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль.  Передача 1. Часть 2 (6). Хр. 26 мин. 2010г. <nowiki>https://youtu.be/acxc9ytFB4k</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. + Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 3 (6). 2010г'''.''' # '''“Урал-батыр-2010”.''' 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль'''.''' Передача 2. Часть 4(6). Хр. 26 мин. 2010г. Гран-при Алия Газизова. <nowiki>https://youtu.be/EQD7tzHM7_k</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. # “Песнь Уралу – 2011”. 13-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.1-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/MPaK6J_hKdc</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова. #  “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.2-я. Хр. 26 мин. Гран-при Газиз Ишмухаметов. <nowiki>https://youtu.be/4G8I0D7cBjM</nowiki>  2011. С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова. #  “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.3-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/TNNPGX7ffck</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова # “Песнь Уралу – 2011”. 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.4-я. Хр. 26 мин. <nowiki>https://youtu.be/wJShvM72QKM</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов, Г.М.Азаматова # “Песнь Уралу – 2012”.  14-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», город Сибай (ДОЛ “Юлдаш”, гран-при Инсаф Ямилев) Хр. 40мин. 2013. 40м.<nowiki>https://youtu.be/PQ18CchWJu8</nowiki>  Авторы Р.Сафарова, Н.С.Кинзябаева. # “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Первая передача на тему: “Юрты сэсэнов”. Хр. 13 мин., 2013. <nowiki>https://youtu.be/foMWA1LiLEU</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. # “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Вторая передача на тему: “Реликвии в юртах”. Хр. 13 мин., 2013.  <nowiki>https://youtu.be/9momxnrNzMQ</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова #  “Песнь Уралу – 2013”. 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” ) Третья передача на тему: “Родина сэсэна Альмухаметова”. Хр. 13 мин., 2013. <nowiki>https://youtu.be/vZatr8j26h4</nowiki>  С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Первая передача на тему: “Исполнители эпоса”. Хр. 13 мин. 2014. <nowiki>https://youtu.be/nzXmWV3X0GA</nowiki>  С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Вторая передача на тему: “Инсценировки эпоса”. Хр. 13 мин. 2014.  <nowiki>https://youtu.be/47L9D_djAyM</nowiki>    С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #   “Песнь Уралу – 2014”. 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы). Третья передача на тему: “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” ”. Хр. 13 мин. 2014.  <nowiki>https://yout</nowiki>. u.be/7y59UTSnVMY  С.Р.Сурина, Э.А. Гайнанов. #  “Песнь Уралу – 2015”. 17-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район. 30 мин. 2015. С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. # “Песнь Уралу – 2016”. 18-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район.  30 мин. 2016. # “Песнь Уралу – 2017”. 19-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район.  30 мин. 2017. <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki>   три выпуска:  Н.Х.Хамитов, Айгиз-Тамыр. # “Песнь Уралу – 2018” 20-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район. ЮБИЛЕЙный – 20-летие конкурса. Парад в Бурзяне. Открытие музея А.М.Сулейманова. 30 мин.   <nowiki>https://youtu.be/zsaa7fGUBHc</nowiki>  С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. #   “Урал батыр – 2019” 21-й конкурс в г.Ишембай около горы Торатау. Хр. 24 мин.40 сек. 2019. <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> “Тамыр” студияһы. #   “Урал-батыр. Исполнители эпоса-кубаира 2001-2012гг.” Дайджест. На рус.яз. Для Москвы. Читает текст Булат Каримов. Хр. 10 мин. 2012. <nowiki>https://youtu.be/Qvkpu5XKyCY</nowiki>  С.Р.Сурина, Б.В.Каримов. #  “Урал Батыр” (ВЫПУСК 3) Конкурс юных сказителей и исполнителей эпического сказания. Студия “ТАМЫР”. Хр. 20 мин. 2019. #  “Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Исполнители эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. 13 мин. 2011. <nowiki>https://youtu.be/BvnE4Vs4-0c</nowiki> С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #  “Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Инсценировки эпоса "Урал-батыр". 13 мин. 2011.  <nowiki>https://youtu.be/ZBUTeuvzwYs</nowiki>    С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. #   “Орнамент”. “Урал батыр и Олонхо” – встреча якутских олонхосутов и исполнителей эпоса “Урал-батыр” в БГПУ г. Уфа. Дни Якутской культуры в Республике Башкортостан. Встреча олонхосутов и исполнителей башкирского эпоса-кубаира "Урал-батыр". Уникальная школа олонхо с великими олонхосутами начала 21-го века - Николай Тимофеев, Петр Тихонов - со своими учениками. Руководитель Центра олонхо Агафья Захарова. Кадры из фильма "Фестиваль якутского народного эпоса "Олонхо", Саха-Якутия", 2013 год. Хр. 13 мин. 2011.  С.Р.Сурина, Г.М. Азаматова. # ''' “Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.1 (4). 2014г.''' <nowiki>https://youtu.be/fBEAYWPx4_E</nowiki>   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. Башкирские художники-войлочники весной 2014 года в г.Уфе собрались на научно-практический симпозиум по созданию костюмов для персонажей эпоса "Урал-батыр", в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. # ''' “Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.2 (4). 2014г. Костюмы из войлока для Һомай, Самрау, Айһылыу, Ай, Ҡояш...''' <nowiki>https://youtu.be/yRPWxWfwxVg</nowiki>   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. #  '''“Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.3 (4). 2014г. Костюмы из войлока для Кахкаха, Шульген, Змей.''' <nowiki>https://youtu.be/R2pg0DCRKBY</nowiki>    С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. #  '''“Орнамент”.  ''' Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. ''' ч.4 (4). 2014г. Костюмы из войлока для дивов, мифических змей, Урала. ''' <nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki>     С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. "Орнамент" Башкирский Войлок. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4) Фильм 4-й. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр", созданные художниками-войлочниками в апреле 2014года в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. Асия Гайнуллина. # ''' ''' Статья С.Суриной об истории и победителях респ.конкурса в журнале “Ватандаш” номер 6 за  2017 год. <br />Сарвар Сурина, 2023.   # # == '''''2. Фильмы ТО «Хазина», ТО ГРПП ГУП ТРК «Башкортостан»''''' == == '''''АСМА МАУЛЕМБЕРДИЕВНА УСМАНОВА (1930-2015)''''' == краевед, ветеран просвещения, автор коллекции «Башкирский национальный костюм» руководитель фольклорного ансамбля «Кош юлы» Хайбуллинского района Республики Башкортостан 1. “Айтыш” республиканский конкурс на сцене Башкирской филармонии. Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Буранбай Искужин, Рашит Ахтари, Рамиль Кульдавлет, Ахмар Утябай, Раис Туляк, Габидулла Зарипов, Ахмат Сулейманов, Абрар Аргинбаев, Ханифа Абубакирова,ведущая Розалия Султангареева и др. 16.03.1991г., 50 мин. Ю.И.Гайнетдинов, С.Р.Сурина, А.С.Батталова, А.Х Якупов. <nowiki>https://youtu.be/JeIppsbKFog</nowiki> 2. «Хазина». Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Зияфат Ахметшина и др., 1997г., 51мин., Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 3. «Жемчужины народного творчества. Асма Усманова», 1997г., 14мин. Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 4. «Ступая на белый войлок» Интервью А.М.Усмановой, «Кош юлы» в Абзелиловском районе, 30 м., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/6toAQfWqjI8</nowiki> 5. “Китабеннас-8 (12) Кузыйкурпэс и Маянхылыу - башкирский эпос” Конференция по повести Т.Беляева. Интервью с А.М. Усмановой. Сказание о Кузыйкурпяч., 4мин., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/_xBN-RaiN6w</nowiki> 6. «Песнь Уралу -2003», респ.конкурс исполнителей эпоса. Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., 2003г. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> 7. «Хранители древнего войлока. Фатима Бактыбаева, Магинур Тапакова», 2005г., 22 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/J0awdR-LNas</nowiki> 8. «Мелодии «Кош юлы», часть1-я, 2005г., 34 мин. С.Р.Сурина. (Һарауыс, Фаима Давлетбаева, Алсу Юлдашбаева, Эльвира Такалова и др. <nowiki>https://youtu.be/EQ_rUV0R_M8</nowiki> 9. Хайбулла.Кош юлы. ч.1(2). Легендарный башкирский фольклорный ансамбль. «Мелодии «Кош юлы», часть 2-я, 2005г., 35 мин.40с. С.Р.Сурина. (Зайтуна Юлдашбаева, Марьям Юнысова, Миннеямал Хагынбаева (Бактыбаева), Флюра Аралбаева). <nowiki>https://youtu.be/H6e-0ShO3qw</nowiki> 10. «Мелодии «Кош юлы», часть 3-я, 2007г., 27 мин. С.Р.Сурина. (Акьяр, во дворе музея, Асма Усманова, Рахима Каримова и др.). <nowiki>https://youtu.be/Apu_3DKeeBo</nowiki> 11. «Мелодии «Кош юлы», часть 4-я, 2007г., 29мин.21с. С.Р.Сурина. (Гильминур Илимбетова, Танзиля Кидрасова), башк.нар.песня “Зиляйлюк”. <nowiki>https://youtu.be/8opeQsnv27o</nowiki> 12. «Легенды гор и степей», часть 1-я, 2008г., 28 м.07с., 15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5 м., <nowiki>https://youtu.be/9Q-L3Ra1nhM</nowiki> 13. «Легенды гор и степей», часть 2-я, 2008г., 28м.09с.,15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/g6GVnCfMe7A</nowiki> 14. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 1-я, 2008г., 30мин., <nowiki>https://youtu.be/n5-E6OZc2lg</nowiki> 15. Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 2-я, 2008г., 32мин., (эфирный вариант). С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/rd377MVIWUc</nowiki> 16. "Ашкадар тандары-2006" Часть 4. Конкурсы. Первый фестиваль в Стерлитамаке. 2006г. Анс. «Кош юлы» - “Сук бэйлэу», «Ситэн урэу», автор сценария А.М.Усманова, 2006г., (эфирный вариант). 14 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/CbceVp6xLDQ</nowiki> 17. «Ашкадар тандары - 2008», День1. Часть первая. Конкурсы. Стерлитамак. 2008г. Анс. «Кош юлы», сценка “Короклау”, «Песни военных лет. 28-е.», автор сценария А.М.Усманова. 13 мин., (эфирный вариант). Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/Pc3jw0oZyEo</nowiki> 18. «Ашкадар тандары-2011». 10-сы бүлек. «Ҡош юлы» башҡорт халык фольклор ансамбле, Хәйбулла районы, етәксеһе Миңзифа Ишемғолова. “Беҙ 28-селәр”, автор сценария А.М.Усманова, хр. 15м., (эфирный вариант). С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/DLLsNDhLw0c</nowiki> 19. “Ашҡаҙар тандары-2011”. “28-се йылғылар йыры” – “Песни 1928-х”. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> р”. Полный вариант на сцене, (оригинал до монтажа). Автор сценария Асма Усманова. <nowiki>https://youtu.be/0X1TUFWiWrI</nowiki> 20. «Ашкадар тандары-2011». «Сенляу», Хайбулла. Асма Усманова. Сенляу - плач девушки во время проводов из отцовского дома. 2011г. Исполнение А.М.Усмановой (на сцене и в фойе, полный вариант, (оригинал до монтажа).), хр. 10м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> 21. «Орнамент» «Перина из гусиного пуха, Хайбуллинская, башкирская.», анс. «Кош юлы» в с.Степное, рук. А.М.Усманова. 13м., 2008, С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. <nowiki>https://youtu.be/PzTZ8bQyip8</nowiki> Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете, канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Асма Усманова. Хайбулла орнамент” С уважением С.Сурина. 1990-2022гг. == '''3. БАШКИРСКАЯ ПУХОВАЯ ШАЛЬ''' == == '''Фильмы и репортажи по Башкирскому спутниковому телевидению (БСТ), организованные Суриной С.Р. и по ее консультации:''' == 1.     «Башкирские шали» 1-й респ. конкурс в Башгосфилармонии.  24м.40с. “Шали Башкирии”. Фильм А.Валеевой. 1992г. А.А.Валеева, Р.А.Исмагилов, С.Р.Сурина <nowiki>https://youtu.be/sXP0ONkAIBs</nowiki> 2.    “Чудо башкирской шали” 3-й Респ. конкурс-фестиваль «Шаль вязала» в Стерлибашев. р-не РБ. 33м.30с. 2003г.  Сурина С.Р. Сафиуллина Ф.С. Гайсин И. <nowiki>https://youtu.be/GmzelunXCzM</nowiki> 3.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 1. 44м.30 с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/FqolL6Ohges</nowiki> 4.    Нежность башкирской шали. 4-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 2. 50м. 41с. 2008г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/jXcYKdVSAho</nowiki> 5.     Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 1(2), 44м.12с. 2009г.  Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/YJnYWCMlZos</nowiki> 6.    Вечная нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). Часть 2(2), 37м.37с. 2009г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki>  7.    Вечная нежность башкирской шали. 6-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК). 1ч.10м. 2010г.  Сурина С.Р., Азаматова Г.М., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki> 8.    Орнамент. Башкирская тканая шаль. Абзелиловский р-н, русск. субтитры, 13мин. 2011г. Сурина С.Р., Хамитов Н.Х., Гайнанов Э.А. <nowiki>https://youtu.be/ZA0Fvgf3MGE</nowiki> 9.      Надо знать. Шали. 13мин. 2010г. Саитбатталов И.М. 10. Семь чудес Башкортостана. Шали. 19 мин. 2009г. Абсалямова С., Валеева Р., Магадеева Р. <nowiki>https://youtu.be/RnlA9kMBNyY</nowiki>. 11. Орнамент. Вазямские шали. Репетиция и концерт. 24 мин. 2014. Сурина С.Р.  <nowiki>https://youtu.be/hT_Wz3L-EMU</nowiki>   12.  Орнамент. Вазямские тканые шали. 13 мин. 2014г.  Сурина С.Р. <nowiki>https://youtu.be/lJTmyIRSFGA</nowiki> 13.  Орнамент. Башкирская шаль Фестиваль в Зианчуре. 13мин. 2015г. <nowiki>https://youtu.be/PmElMbQ8ZLk</nowiki>  Сурина С.Р. 14.  Шаль вязала. Мелеуз, Аптраковский СДК. ансамбль мастеров шали. 10 мин. 2017г.  <nowiki>https://youtu.be/XFZXI-p4KYM</nowiki> 15.  «Башкирская шаль» вернулась в Уфу. Пух башкирской козы. 03 мин., 2017г. М.Гафарова, Р.Искужин, “Вся Уфа”. <nowiki>https://youtu.be/wfMKPqt41og</nowiki> 16. Башкирский народный танец с пуховой шалью. Кугарчинский район РБ. 06 мин. 2018г. Сурина С.Р. <nowiki>https://youtu.be/we9cIN6ULbA</nowiki> с уважением Сурина СР 01.03.2023. {{Hider|title = ''Китаптары''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = '''краевед, ветеран просвещения,''' '''автор коллекции «Башкирский национальный костюм»''' '''руководитель фольклорного ансамбля «Кош юлы»''' '''Хайбуллинского района Республики Башкортостан''' авторы сценария С.Р. Сурина, Ю.И.Гайнетдинов, режиссёры А.Х.Якупов, Н.Х.Хамитов, Г.М.Азаматова 1.    “Айтыш” республиканский конкурс на сцене Башкирской филармонии. Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Буранбай Искужин, Рашит Ахтари, Рамиль Кульдавлет, Ахмар Утябай, Раис Туляк, Габидулла Зарипов, Ахмат Сулейманов, Абрар Аргинбаев, Ханифа Абубакирова,ведущая Розалия Султангареева и др. 16.03.1991г., 50 мин. Ю.И.Гайнетдинов, С.Р.Сурина, А.С.Батталова, А.Х Якупов.  <nowiki>https://youtu.be/JeIppsbKFog</nowiki> 2.      «Хазина». Участники: Асма Усманова, Гульнур Мамлеева, Зияфат Ахметшина и др., 1997г., 51мин., Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 3.    «Жемчужины народного творчества. Асма Усманова», 1997г., 14мин. Ю.И.Гайнетдинов, А.Х.Якупов. 4.    «Ступая на белый войлок» Интервью А.М.Усмановой, «Кош юлы» в Абзелиловском районе, 30 м., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/6toAQfWqjI8</nowiki> 5.    “Китабеннас-8 (12) Кузыйкурпэс и Маянхылыу - башкирский эпос” Конференция по повести Т.Беляева. Интервью с А.М. Усмановой. Сказание о Кузыйкурпяч., 4мин., 2001г., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/_xBN-RaiN6w</nowiki> 6.    «Песнь Уралу -2003», респ.конкурс исполнителей эпоса. Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., 2003г. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> 7.    «Хранители древнего войлока. Фатима Бактыбаева, Магинур Тапакова», 2005г., 22 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/J0awdR-LNas</nowiki> 8.      «Мелодии «Кош юлы», часть1-я, 2005г., 34 мин. С.Р.Сурина. (Һарауыс, Фаима Давлетбаева, Алсу Юлдашбаева, Эльвира Такалова и др. <nowiki>https://youtu.be/EQ_rUV0R_M8</nowiki>   9.      Хайбулла.Кош юлы. ч.1(2). Легендарный башкирский фольклорный ансамбль. «Мелодии «Кош юлы», часть 2-я, 2005г., 35 мин.40с. С.Р.Сурина. (Зайтуна Юлдашбаева, Марьям Юнысова, Миннеямал Хагынбаева (Бактыбаева), Флюра Аралбаева). <nowiki>https://youtu.be/H6e-0ShO3qw</nowiki> 10.          «Мелодии «Кош юлы», часть 3-я, 2007г., 27 мин. С.Р.Сурина. (Акьяр, во дворе музея, Асма Усманова, Рахима Каримова и др.). <nowiki>https://youtu.be/Apu_3DKeeBo</nowiki> 11.          «Мелодии «Кош юлы», часть 4-я, 2007г., 29мин.21с. С.Р.Сурина.     (Гильминур Илимбетова, Танзиля Кидрасова), башк.нар.песня “Зиляйлюк”. <nowiki>https://youtu.be/8opeQsnv27o</nowiki> 12.           «Легенды гор и степей», часть 1-я, 2008г., 28 м.07с., 15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5 м., <nowiki>https://youtu.be/9Q-L3Ra1nhM</nowiki> 13.          «Легенды гор и степей», часть 2-я, 2008г., 28м.09с.,15-летие Краеведческого музея Хайбуллинского р-на, директор М.Г.Некрасов, С.Р.Сурина,  Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/g6GVnCfMe7A</nowiki> 14.           Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы»,  часть 1-я, 2008г., 30мин., <nowiki>https://youtu.be/n5-E6OZc2lg</nowiki> 15.            Хайбулла. Национальный костюм башкир. Беседы с Асмой Усмановой, «Һигез ожмах аскысы», часть 2-я, 2008г., 32мин., (эфирный вариант). С.Р.Сурина, Н.Х.Хамитов. <nowiki>https://youtu.be/rd377MVIWUc</nowiki> 16.          "Ашкадар тандары-2006" Часть 4. Конкурсы. Первый фестиваль в Стерлитамаке. 2006г. Анс. «Кош юлы»  - “Сук бэйлэу», «Ситэн урэу», автор сценария А.М.Усманова, 2006г., (эфирный вариант). 14 мин. С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/CbceVp6xLDQ</nowiki> 17.          «Ашкадар тандары - 2008», День1. Часть первая. Конкурсы. Стерлитамак. 2008г. Анс. «Кош юлы», сценка “Короклау”, «Песни военных лет. 28-е.», автор сценария А.М.Усманова. 13 мин., (эфирный вариант). Интервью с А.М.Усмановой, хр. 5м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/Pc3jw0oZyEo</nowiki> 18.           «Ашкадар тандары-2011». 10-сы бүлек. «Ҡош юлы» башҡорт халык фольклор ансамбле, Хәйбулла районы, етәксеһе Миңзифа Ишемғолова. “Беҙ 28-селәр”, автор сценария А.М.Усманова, хр. 15м., (эфирный вариант). С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/DLLsNDhLw0c</nowiki> 19.           “Ашҡаҙар тандары-2011”.  “28-се йылғылар йыры” – “Песни 1928-х”.  <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> р”. Полный вариант на сцене, (оригинал до монтажа). Автор сценария Асма Усманова. <nowiki>https://youtu.be/0X1TUFWiWrI</nowiki> 20.           «Ашкадар тандары-2011». «Сенляу», Хайбулла. Асма Усманова. Сенляу - плач девушки во время проводов из отцовского дома. 2011г. Исполнение А.М.Усмановой (на сцене и в фойе, полный вариант, (оригинал до монтажа).), хр. 10м., С.Р.Сурина. <nowiki>https://youtu.be/2eMw5U0i8a4</nowiki> 21.           «Орнамент» «Перина из гусиного пуха, Хайбуллинская, башкирская.», анс. «Кош юлы» в с.Степное, рук. А.М.Усманова. 13м., 2008, С.Р.Сурина, Г.М.Азаматова. <nowiki>https://youtu.be/PzTZ8bQyip8</nowiki> Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете, канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “Асма Усманова. Хайбулла орнамент” С уважением С.Сурина.1990-2022гг. ; '''Передачи по БСТ о Башкирской шали (подготовленные С.Р.Суриной и с ее участием с1992 по 2020гг.):''' * {| class="wikitable" | colspan="2" | |название содержание Тема: “Башкирская шаль” Фильмы БСТ  со ссылками в канале “Ютуб-Сарвар Сурина.” |год создания |тайм-коды |хрон. |авторы |- | colspan="2" | |Шали Башкирии. Фильм А.Валеевой. 1992г. 1-й респ. конкурс «Башкирские шали» в БГФ |1992 |<nowiki>https://youtu.be/sXP0ONkAIBs</nowiki> |24м.40с. |А.А.Валеева Р.А.Исмагилов С.Р.Сурина |- | |1.       |Чудо башкирской шали. 3-й Респ. конкурс-фестиваль «Шаль вязала» в Стерлибашев. р-не |2003 |<nowiki>https://youtu.be/GmzelunXCzM</nowiki> |33м.30с. |Сурина С.Р. Сафиуллина Ф.С. Гайсин И. |- | |2.       |Нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 1. |2008 |<nowiki>https://youtu.be/FqolL6Ohges</nowiki> |44м.30с. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |3.       |Нежность башкирской шали. 5-й Респ. фестиваль в Уфе (ГДК) часть 2. |2008 |<nowiki>https://youtu.be/jXcYKdVSAho</nowiki> |50м.41с |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |4.       |Башкирская шаль. Вечная нежность башкирской шали. Часть 1(2), Уфа, 2009г. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/YJnYWCMlZos</nowiki> |44м.120с |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |5.       |"Вечная нежность башкирской шали", часть 2 (2), Уфа, 2009г. Башкортостан. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/AnkLX65Hb88</nowiki> |37м.30с. |Сурина С.Р.  Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |6.       |Вечная нежность башкирской шали . 6-й Респ.фестиваль в Уфе (ГДК) |2010 |00:00:59 – 01:03:00 |1ч.2м. |Сурина С.Р. Азаматова Г.М. Гайнанов Э.А. |- | |7.       |Орнамент. Башкирская тканая шаль. Абзелиловский р-н, русск. субтитры, 2011г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/ZA0Fvgf3MGE</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Гайнанов Э.А. |- | |8.       |Надо знать. Шали. |2010 |00:14:00-00:27:12 |13м.12с. |Саитбатталов И. |- | |9.       |Семь чудес Башкортостана. Шали. |2009 |<nowiki>https://youtu.be/RnlA9kMBNyY</nowiki> |19м. |Абсалямова С. Валеева Р. Магадеева Р. |- | |10.    |Орнамент. Башкирская шаль Фестиваль в Зианчуре 2015г |2015 |<nowiki>https://youtu.be/PmElMbQ8ZLk</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. |- | |11.    |Орнамент Вазямские шали Репетиция и концерт. 2014. |2014 |<nowiki>https://youtu.be/hT_Wz3L-EMU</nowiki> |24м. |Сурина С.Р. |- | |12.    |Орнамент Вазямские тканые шали. |2014 |<nowiki>https://youtu.be/lJTmyIRSFGA</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. |- | |13.    |Шаль вязала. Мелеуз, Аптраковский СДК. ансамбль мастеров шали |2017 |<nowiki>https://youtu.be/XFZXI-p4KYM</nowiki> |10м. | |- | |14.    |«Башкирская шаль» вернулась в Уфу. Пух башкирской козы. |2017 |<nowiki>https://youtu.be/wfMKPqt41og</nowiki> |3 м. |М.Гафарова Р.Искужин “Вся Уфа” |- | |15.    |ОРНАМЕНТ. Башкирский народный танец с пуховой шалью. 2018. Кугарчинский район РБ. |2018 |<nowiki>https://youtu.be/we9cIN6ULbA</nowiki> |6м. |С.Р.Сурина |- | |16.    | | | | | |- | |17.    |ЗАН-18 (30). Миякинская радуга - асалы палас. Мастера народного ткачества Башкортостана. 2000г. |2000 |<nowiki>https://youtu.be/enEQI-nFKDg</nowiki> |27м |С.Р.Сурина В.А.Исяндавлетова |- | |18.    |Паласы Башкортостана. Часть 1. Республиканский фестиваль тканых асалы (с орнаментом) паласов. 2010г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/6C5HnZnYgxk</nowiki> |36м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Рахимов М. |- | |19.    |Паласы Башкортостана. Часть 2. Республиканский фестиваль тканых асалы (с орнаментом) паласов. 2010г. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/Y0Vpv77g94Y</nowiki> |25м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. |- | |20.    |"Орнамент" Башкирский войлок (1), БСТ, на башк-рус.яз. Абзелил. |2010 |<nowiki>https://youtu.be/secn4gHD440</nowiki> |13м. |Сурина С.Р. Хамитов Н.Х. Хамитова Г.Ч. |- | | | | | | | |} * '''Телевизионные репортажи и телефильмы БСТ в цикле "Уралға йыр" - "Песнь Уралу" - о республиканском конкурсе исполнителей башкирского эпоса "Урал-батыр" (подготовленные С.Р.Суриной с 1994 по 2018гг.)''' * '''Фильмы и репортажи''' '''ТО «Хазина» и ГРПР (“Орнамент”)''' '''ГУП ТРК «Башкортостан»''' '''в 1996-2017гг.''' '''о республиканских конкурсах исполнителей башкирского народного эпоса «Урал батыр»''' {| class="wikitable" |№   |название |эфир и хронометраж |код |авторы |- |1.       |Әкиәт йомғағы. Телепередача  года Башкирский эпос  и сказка “Урал батыр”. Читает актер Фаяз Султанов. Автор иллюстраций Рафик Мурдашев (Мелеуз) |1994 |<nowiki>https://youtu.be/pkvwUICuFhw</nowiki> |С.Р.Сурина. А.Х.Якупов Ф.Харисова |- |2.     1. |«Урал батыр-1996» Конкурс сказителей школьников эпоса «Урал батыр», Уфа, Башгосфилармония Орг. Минобразования, РЦНТ | 26.07.96. Хр. 39м.40с | | А.М.Сулейманов Ф.Н.Харисова |- | 3.     2. | «Урал батыр-1997» 1-й респ. конкурс юных сказителей Уфа, гимназия муз. воспитанников (Баш.гим.-инт. им.Г.Альмухаметова) | 07.02.97. Хр. 1ч.00м. 00c. | | Ю.Гайнетдинов А.М.Сулейманов С.Р. Сурина А.Х. Якупов |- | |2-й респ. конкурс состоялся в Бурзянском районе в 2000 году, орг. Минобразования РБ |<nowiki>---</nowiki> |<nowiki>- не сохранился в записи</nowiki> |<nowiki>----</nowiki> |- | 4.     3. | «Урал батыр-2001» 3-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Бурзянский район | 10.07.01. Хр. 27мин. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 4. | «Урал батыр-2002» 4-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Хайбуллинский район | 16.08.02. Хр. 43м.27с. | <nowiki>https://youtu.be/f5wob2Z_stc</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 5.       | «Урал батыр и мифология» научно-прак. конференция ИИЯЛ, 2003г. Уфа, начало. Давлеканский р-н, продолжение спецрепортажа стерто. Фануза Надршина и др. | 06.06.2003. Хр. 42м.30c. | <nowiki>https://youtu.be/3V8zWCoeyNg</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- |6.       | «Урал батыр -2003» 5-й республиканский конкурс сказителей «Урал батыр», Баймакский р-н | 06.09.2003. хр. 1ч.03м.21с. | <nowiki>https://youtu.be/7uViby4wBfM</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | 7.       |«Урал батыр-2003» Первый международный конкурс  сэсэнов и исполнителей эпоса к 115-летию М.Бурангулова, 14 ноября 2003, г. Баймак, реж. А.Ш.Куватова. | 24.01.2004.хр. 55м.05c. | <nowiki>https://youtu.be/O68vz2ri-EY</nowiki> | С.Р.Сурина А.В. Ханов |- | | «Урал батыр - 2004» 6-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр» , Зианчуринский р-н, ч.2-я. | 12.07.2004. Хр. 42м.45с. | Нет записи | Р.Абдуллина Ф.Ильбакова |- | 8.       | «Песнь Уралу-2005» 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 1-я. | 16.07.2005. Хр. 40м.00с | <nowiki>https://youtu.be/N0JXw-s_tfA</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 9.       | «Песнь Уралу-2005» 7-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, ч. 2-я. | 17.07.2005. Хр. 43м.47с | <nowiki>https://youtu.be/HTuZvVl2QlA</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 10.               | «Песнь Уралу-2006» 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 1-я. | 22.07.2006. Хр. 59м.25с. | <nowiki>https://youtu.be/ZWGiNV18UPc</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |11.             | «Песнь Уралу-2006» 8- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. (стихи М.Акмуллы, конец фильма стерт) | 23.07.2006. Хр. 9м.21с. | <nowiki>https://youtu.be/5eLVWuJCC5A</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |12.             |«Песнь Уралу-2006» 8-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Миякинский р-н, ч. 2-я. Урал батыр и М.Акмулла, Первый респ конкурс исполнителей стихов Акмуллы, гран-при : Рида Тимершаехова, Илишевский район, 240 стихов! |23.07.2006. Хр. 40м.20с. |<nowiki>https://youtu.be/F6bBuT3KKSI</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.Кудакаев |- | 13.             | “Урал батыр и юные сказители” (1998-2005гг.) исполнители эпоса, видеофильм | 18.08.2007. Хр. 1ч.27м.07с. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |14.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 1-я. | 22.09.07 | 1ч.04м.47с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |15.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 2-я. | 23.09.07 | 57м.22с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- | 16.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 3-я (стихи Рами Гарипова) | 13.10.07 | 59м.16с. | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- | 17.             | «Песнь Уралу-2007» 9- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлибашевский р-н ч. 4-я (стихи Рами Гарипова) | 21.10.07 | 51м.38с | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |18.             | “Урал батыр” (1997-2007гг.), видеофильм к 10-летию конкурса, ТО «Хазина» БСТ | 13.07.08. Хр. 1ч.39м.45с. | <nowiki>https://youtu.be/DgxR5IcaY2Y</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев Э.А.Гайнанов |- |19.             | “Песнь Уралу-2008” 10- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1-я  (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при) Асия Гайнуллина, | 19.07.2008. хр. 59м.05с. | <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- |20.             | “Песнь Уралу-2008” 10- й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.2-я | 20.07.2008. хр. 1ч. 00м.17с. |<nowiki>https://youtu.be/C4RUY2frHn8</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- |  21.             | “Песнь Уралу-2008” 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.3-я | 26.07.2008. Хр. 1ч.00м.35с. |<nowiki>https://youtu.be/RfrMals0Wyg</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов И.М.Кудакаев |- | 22.             | «Песнь Уралу -2009» 11-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Белебейский р-н, детский оздоровит. лагерь «Чайка» | 05 07.2009. Хр. 1ч.14 м. 18сек. | <nowiki>https://youtu.be/X0MfwEtozl4</nowiki> | С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов |- |23.             | = "УРАЛ-БАТЫР" Конференция в г.Сибай. 2011г. (шестая конференция по эпосу “Урал-батыр”) = II Международная научно-практическая конференция «Урал-батыр» и духовное наследие народов мира», посвященной Году укрепления межнационального согласия в Республике Башкортостан. 10-11 июня 2011 года в Сибайском институте (филиал) Башкирского государственного университета. |2011г. Хр. 26мин. 30с. |<nowiki>https://youtu.be/dLV8lMjjUEk</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |24.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 1 (6). 2010г. = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль, |2010 Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/RyErSqPi5fw</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |25.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 2 (6). 2010г. = = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль, = |2010 Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/acxc9ytFB4k</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |26.             |идео начнется через 8 = Урал-батыр-2010. Давлекан.р-н. Передача 1. Часть 3 (6). 2010г. = = (конең 1-й части около 3 минут) = |2010 Хр. 2, 5 мин. |<nowiki>https://youtu.be/QwbNe-x2ifo</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |27.             | = Урал-батыр-2010. Давлекан. р-н. Передача 2. Часть 4(6). 2010г. = 12-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Давлеканский р-н, оз.Аслыкуль |2010г. Хр. 26 мин. |<nowiki>https://youtu.be/EQD7tzHM7_k</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х. Хамитов Э.А.Гайнанов |- |28.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.1-я |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/MPaK6J_hKdc</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |29.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.2-я         |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/4G8I0D7cBjM</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |30.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандракуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.3-я |2011 Хр. 26м.   |<nowiki>https://youtu.be/TNNPGX7ffck</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |31.             |“Песнь Уралу – 2011” 13-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Туймазинский район, озеро Кандрыкуль (фильмы в 4-х частях по 26 мин.) ч.4-я         |2011 Хр. 26м. |<nowiki>https://youtu.be/wJShvM72QKM</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |32.             |“Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Исполнители эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. |2011 Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/BvnE4Vs4-0c</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |33.             |“Орнамент” 2011, Конкурс у озера Кандракуль Туймазинского района. Инсценировки эпоса "Урал-батыр". Туймазы, 2011г. |2011 Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/ZBUTeuvzwYs</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова Э.А.Гайнанов |- |34.             | “Орнамент” “Урал батыр и Олонхо” – встреча якутских олонхосутов и исполнителей эпоса “Урал-батыр” в БГПУ г. Уфа. |2011 |13м. |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |35.             |“Песнь Уралу – 2012” 14-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», город Сибай (ДОЛ “Юлдаш”) Гран-при Инсаф Ямилев. |2013. Хр. 40м. |<nowiki>https://youtu.be/PQ18CchWJu8</nowiki> |С.Р.Сурина Р.Сафарова Н.С.Кинзябаева |- |36.             | = Урал-батыр. Исполнители эпоса-кубаира 2001-2012гг. Дайджест. = = На рус.яз. Для Москвы. Читает текст Булат Каримов. = |2012. Хр. 10 мин. |<nowiki>https://youtu.be/Qvkpu5XKyCY</nowiki> |С.Р.Сурина Б.В.Каримов |- |37.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |1 - “Юрты сэсэнов”  <nowiki>https://youtu.be/foMWA1LiLEU</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |38.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |2 - “Реликвии в юртах” <nowiki>https://youtu.be/9momxnrNzMQ</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |39.             |“Песнь Уралу – 2013” 15-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Баймакский район (три передачи “Орнамент” – на тему: 1 - “Юрты сэсэнов”, 2 - “Реликвии в юртах”, 3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) |2013. Хр. 13мин. |3 -  “Родина сэсэна Х.Альмухаметова”) <nowiki>https://youtu.be/vZatr8j26h4</nowiki> |С.Р.Сурина Г.М.Азаматова |- |40.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |1. “Исполнители эпоса”, <nowiki>https://youtu.be/nzXmWV3X0GA</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |41.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |2. “Инсценировки эпоса” <nowiki>https://youtu.be/47L9D_djAyM</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |42.             |“Песнь Уралу – 2014” 16-й  республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район (три передачи “Орнамент” на темы: 1 - “Исполнители эпоса”, 2 – “Инсценировки эпоса”, 3 – “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” (все по 13 мин.) |2014. Хр. 13м. |3. “Поддержка йыйына – Байрам күтәреү” <nowiki>https://youtu.be/7y59UTSnVMY</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Гайнанов |- |43.             |“Песнь Уралу – 2015” 17-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2015 |30мин. |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |44.             |“Песнь Уралу – 2016” 18-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2016 |30мин. |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |45.             |“Песнь Уралу – 2017” три выпуска 19-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2017 |ЮТУБ: <nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> |АЙГИЗ-ТАМЫР Н.Х.Хамитов |- |46.             |“Песнь Уралу – 2018”  ЮБИЛЕЙный 20-й республиканский конкурс исполнителей эпоса «Урал батыр», Бурзянский район |2018 Хр. 30 мин |<nowiki>https://youtu.be/zsaa7fGUBHc</nowiki> |С.Р.Сурина Н.Х.Хамитов |- |47.             |Урал Батыр | ВЫПУСК 3 | Конкурс юных сказителей и исполнителей эпического сказания. ТАМЫР. |2017. Хр. 24 мин. 40 с. |<nowiki>https://youtu.be/fXP10p1OlJU</nowiki> |ТАМЫР студияһы. БСТ. |- |48.             |“Урал батыр – 2019” 21-й конкурс в г.Ишембай около горы Торатау |2019 |20 мин. |С.Р.Сурина |- |49.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.1 (4). 2014г. = Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/fBEAYWPx4_E</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |50.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.2 (4). 2014г. Изготовление костюмов из войлока для Һомай, Самрау, Ай, Ҡояш... |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/yRPWxWfwxVg</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |51.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.3 (4). 2014г. Войлочные костюмы для Урала, шульгена, Айхылу и др. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/R2pg0DCRKBY</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |52.             |Орнамент. Войлок. Костюмы для персонажей из башкирского эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4). 2014г. Войлочные костюмы для дивов, мифич. Персонажей из эпоса “Урал-батыр”. Талгат Засанович Масалимов, Карима Шариповна Кайдалова – руководители проекта. |2015. Хр. 13 мин. |<nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki> |С.Р.Сурина Э.А.Ғайнанов |- |53.             |Статья С.Суриной об истории и победителях  респ.конкурса в журнале “Ватандаш” номер 6 за 2017 год. |2017 | | |} }} == '''4. "АШКАДАР ТАНДАРЫ" - фестиваль башкирских фольклорных коллективов, г.Стерлитамак. Репортажи БСТ, автор телеверсий Сарвар Сурина.''' == режиссеры монтажа Наил Хамитов, Гузель Азаматова  2006-2016 гг. 2006 – первый фестиваль - шесть передач-репортажей  хронометражом по 1 час. 2008 – второй фестиваль – шесть репортажей  хр. От 1ч. до 2 ч. 2011 – третий фестиваль – двенадцать репортажей по 30 мин. и полностью гала-концерты по 2 часа. Отдельные выступления полностью выданы в эфир – 4 репортажа (Курган, Бурзян, Гафури, Хайбулла) 2014 – рцнт не пригласил, решили сами снимать. Я вела свои съемки. 2016 – рцнт не пригласил, кто-то из них снял, не дали в эфир. = 1.     "Ашкаҙар таңдары-2011", 6-сы бүлек (12), 30 мин. 2012 й.н Республиканский праздник башкирского фольклора "Ашкадар тандары"- 2011. Ермекеевский район, Детский фольк. Анс.,  Ишимбайский район ф/а "Ишэй", Миякинский район ф/а "Кугидель" ("Күгиҙел", рук. Гульнур Динеева, Фидан Шафиков "Француз бәйете") Автор фильма Сарвар Сурина, реж. Гузель Азаматова, 2011г. = == '''5'''. '''''РОЗА Габдерауфовна МАННАНОВА (1923-2013), г.Ишимбай в телефильмах С.Р.Суриной''''' == 1.     "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть первая. 35 мин. 2015г. "Киссаи Бэндэ" - повествования о человеке, сказания о судьбах, мечтах и делах людей. Роза Габдерауфовна Маннанова (1923-2012) - родная племянница АхметЗаки Валиди-Тугана, старшая дочь его родного брата Габдерауфа (1895-1937). Розе Рауфовне и ее сестрам суждено было пройти все этапы лишения - сиротства, голода, преследований и унижений, из которых они - род Валидовых - вышли закаленными духовно, истинными борцами за жизнь и счастье человеческое. Съемки 2011года. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина, <nowiki>https://youtu.be/wXeyL1g_wO</nowiki> 2.    "Киссаи Бэндэ" Роза Маннанова. В 2-х частях. Часть вторая. 27 мин. 2015г. Рассказ Розы ГабдеРауфовны Маннановой о судьбе семьи Валидовых из дер.Кузян Ишимбайского района Башкортостана. Лишения, боль утраты близких, враждебное отношение властей не смогли закрыть бьющий ключ жизнерадостности, великодушия, благородства, дарованных им от Аллаха. Автор Сарвар Сурина. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина,  <nowiki>https://youtu.be/gammeyZxWtU</nowiki> 3.    "Орнамент" Ахмет Заки Валиди-Туган. Старейшины музея в Кузяне. Ишимбайский район. Роза Маннанова и ее дочь Ляля Нажиповна Ишкулова.  2015 г. Музей Заки Валиди Тугана в дер. Кузян Ишимбайского района Башкортостана открыт в 1994г. Экспонаты собраны по крупицам у родных и односельчан. Автор Сарвар Сурина. Оператор Эдуард Гайнанов. Р. 10 мин. 2015г. #орнамент, #бст, #сарварсурина <nowiki>https://youtu.be/5ZyRY9YLyGg</nowiki> 4.    “Орнамент” Роза Маннанова. Истории сувениров. Рассказ о подарках и сувенирах в семейном архиве. 13 мин. 2012. 5.    “Орнамент” Роза Маннанова. История жизни в рассказах об отце и родных. 13 мин. 2012. == '''6.''' '''АСИЯ СУЛТАНОВНА ГАЙНУЛЛИНА''' '''(1955 г.р.)''' == == '''Интервью и выступления А.С.Гайнуллиной в телефильмах Сарвар Суриной.''' == == '''Все перечисленные фильмы можно найти в Интернете,''' == == '''канал ЮТУБ, сайт Сарвар Сурина, плейлисты “#Хайбулла#Ашкадар тандары#Асия Гайнуллина #Артур Сурин #Факиха Тугузбаева #Гайса Хусаинов #Ханифа Абубакирова ” #1990-2022гг.''' == 1.    "Бишек йыры-2002" часть 1, хр. 40 мин. 2002г. Колыбельные песни народов РБ. Выступление Асии Гайнуллиной "Улым  минең ир булыр" (Сибай 32:40 - 35:40:00),  "Хвала роженице и ребенку" (анс. "Кугиҙел" Мияки) БСТ, Башкирские народные обряды (анс. Күндеряк" Стерлибашевского района), колыбельные авторские песни. Ред. С.Сурина, реж. Н.Хамитов. ТО "Хазина". <nowiki>https://youtu.be/NOn8JIdAluc</nowiki> 2.    Мифтахетдин Акмулла (1831-1895). 175-летие Великого башкирского просветителя-поэта. Телерепортаж. Хр. 1 час.  2006г.. <nowiki>https://youtu.be/HXHslu9bt7A</nowiki> Юбилейные торжества на родной земле Мифтахетдина Акмуллы - в Миякинском районе Башкортостана, долины рек Дема (Дим, Күгиҙел), Уршак (Өршәк), где веками жили башкиры рода мин (мең, меңле, минг, минцы, мен) - куль-иль-минцы и сарайли-минцы. Почётные гости праздника: Рашит Имашев, Рашит Шакур, Ляля Имашева, Ильшат Муслимов, Габдулла Ахметшин, Гайса Хусаинов, Раил Асадуллин, Аитбай Хужин - ветеран войны из д. Аитово Миякинcкого района, Гарифа Кудрявая (г.Учалы), Ханифа Абубакирова (Абзелиловский район РБ), Асия Гайнуллина (г.Сибай), Анатолий Парпара (поэт, переводчик), Рамазан Шагалеев (г.Челябинск), руководители музея М.Акмуллы Байтимер и Татьяна Гильмановы (д.Туксанбай), Альбина, Ирина, Алмаз Гильмановы - потомки М.Акмуллы (д.Туксанбай), Рауиля и Наил Давлетовы (д.Сафар), Артур Сурин - зам. министра Образования РБ (56:20), Гульфия Идельбаева, Факиха Тугузбаева, Рафаэль Шафиков, Ямиль Абдульманов, Зайнулла Хабибуллин, звучали стихи Акмуллы, народные песни. Автор сценария праздника и телефильма Сарвар Сурина, Режиссёр праздника Карима Кайдалова, режиссёр телеверсии Наил Хамитов. БСТ, 2006г. 3.     "Ашкадар Тандары - 2006".  Первый фестиваль. Гала-концерт.  Хр. 1час 55мин. Автор сцен. гала-концерта Зухра Файзуллина, режиссеры Ахмар Ахмадуллин, Риф Габитов, Сулпан Аскарова, Илшат Яхин, Сайдаш Сасанбаев. (Ҡатнашыусылар: Фәниә Арсланова (Хәйбулла), Зөләрәм Снегирева (Дәүләкән), Хәнифә Әбүбәкерова (Әбйәлил, Вәсилә Садиҡова, Ләлә Ғүмәрова 24:30, 59:20), Асма Усманова,  Ябай Малай (Хәйбулла 40:40, 1:34:12), Юлдыбаев (Көйөргәҙе 41:20), Ралия Аюпова (Дәүләкән, 59:30), Асия Гайнуллина (Сибай, 52:22, 01:02:57,  01:36:10), Фәниә Сынбулатова (Сибай), Розалия Солтангәрәева (1:36:40) Телерепортаж: С.Р.Сурина, Хамитов Н.Х., А.В. Ханов. 2006г. 4.    “Песнь Уралу-2008”. 10-й республиканский конкурс исполнителей эпоса  «Урал батыр», Стерлитамакский р-н, с/х Рощинский, ч.1 (всего 3 части). (театрализованное представление  с участием всех организаторов и обладателей гран-при), хр. 59м.05с. 19.07.2008. Асия Гайнуллина (21:12-24:00). Урал батыр-2008. Часть 1 Стерлитамак.р-н, Юбилейный вечер конкурса. 2008г. На юбилейный вечер, посвященный 10-летию респуб. конкурса юных исполнителей башкирского народного эпоса-кубаира "Урал-батыр", собрались все организаторы, победители - обладатели гран-при и призовых мест на предыдущих состязаниях сказителей-школьников, начиная с 1997 по 2007гг. Автор сценария праздника и видеофильма Сарвар Сурина, реж-постановщик Альмира Куватова, директор праздника Эльвира Имангулова. Дом культуры совхоза "Рощинский" Стерлитамакского р-на Башкортостана, на родине героя Отечественной войны 1812г. Кахым турэ (Касим Мырдашев) #орнамент, #бст, #сарварсурина, <nowiki>https://youtu.be/0Ar1B0GSG0c</nowiki> С.Р.Сурина,  И.М.Кудакаев, Э.А.Гайнанов, Н.Х. Хамитов. 5.     "Ашкадар тандары-2008".  Гала-концерт. Стерлитамак. 2008г. <nowiki>https://youtu.be/tbc3SWZCfjo</nowiki> Гала-концерт Второго республиканского фестиваля башкирских фольклорных коллективов "Ашкадар тандары" (2008) в городе Стерлитамак Республики Башкортостан. Участники - 60 творческих коллективов. Театрализованное представление "В обрядах - тепло семейное". Автор - Асия Гайнуллина, реж. Азат Зиганшин. Гран-при - ф/а "Сэсмэуер" Абзелиловского р-на. Автор телеверсии Сарвар Сурина, реж. Наил Хамитов. 2008г. (Участники: Баязит Гайнуллин – ятаган и озляу  18:20-23:20) . 6.    "Белый войлок"- 2012. "Легенды минских башкир" часть 1 (2), хр. 26 мин. 40 сек. 2012г. <nowiki>https://youtu.be/7GvLI_CKD-0</nowiki>  Участники: Карима Кайдалова (00:45-01:20), (14:50-16:10), 24:30-26:30,  (18:38 – 19:44), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13), Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин... 7.    "Белый войлок"- 2012. Легенды и песни минских башкир. Часть 2(2), хр. 30 мин. БСТ, 2014. <nowiki>https://youtu.be/jvYCO0hVAmE</nowiki>   "Легенды и песни башкир минского рода" - Проект 7-го респ.семинара художников-войлочников, который прошел на турбазе "Сим" (директор Вячеслав Смахтин) Иглинского р-на РБ - Республики Башкортостан. Руководители семинара Карима Кайдалова, Ольга Суткевич. Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Асия Гайнуллина, Фидаил Хабибуллин...  Автор фильма Сарвар Суриной. Реж. Гузель Азаматова, оператор Дан Хамитов, монтажер Денис Молоков. 8.    “Орнамент” Войлочные костюмы для персонажей эпоса “Урал-батыр” в Центре войлока БГПУ им. Акмуллы, 4 передачи по 13 мин. 2010 г. Участники – авторы эскизов к костюмам и валяние: Талгат Масалимов, Карима Кайдалова (руководители семинара), Ольга Суткевич, Земфира Гилязева, Габдулла Ахметшин, Гузель Шембергер, Резеда Аминева, Раиль Валиуллин, Ольга Серебрянникова, Татьяна Хабибуллина, Михаил Бадьин, Айгуль Биканова, Фидаил Хабибуллин, Асия Гайнуллина (14:32 – 17:13). 9.    "Орнамент" Ткацкие станки в клубе села Орловка Архангельского района РБ. Хр. 13 мин. 2013. Сурина С.Р., Р.Р.Разяпов.  (Участники  3-го респ. семинара по ткачеству: Карима Кайдалова (организатор), Ляля Гумерова (из села Абзаново Архангельского р-на), Ольга Суткевич, Фаниса Сайфетдинова, Асия Гайнуллина, Гульнара Тажетдинова, Гузель Шембергер и др.)  <nowiki>https://youtu.be/NaKyqZp0T8g</nowiki> 10.      “Орнамент”.   Центр войлока при БГПУ им.Акмуллы. Симпозиум по войлоку. Изготовление костюма персонажей эпоса “Урал-батыр”.  ч.4 (4). 2014г. Костюмы из войлока для дивов, мифических змей, Урала.   С.Р.Сурина, Э.А.Гайнанов. "Орнамент" Башкирский Войлок. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр" ч.4 (4) Фильм 4-й. Костюмы для персонажей эпоса "Урал-батыр", созданные художниками-войлочниками в апреле 2014года в Центре войлока БГПУ им.Акмуллы - симпозиум под руководством Талгата Масалимова, Ольгы Суткевич и Каримы Кайдаловой. Асия Гайнуллина. <nowiki>https://youtu.be/psCo_0RDRcA</nowiki>   Сарвар Сурина, 2023. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|7|12|2020}} * Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|7|12|2020}} * [http://libmap.bashnl.ru/node/539 Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211028174302/http://libmap.bashnl.ru/node/539 |date=2021-10-28 }}{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|92279}}{{V|04|12|2022}} * [https://www.youtube.com/channel/UCOANeHytlI1MFupvFFJRn7g?view_as=subscriber '''Ютуб-канал Сарвар Суриной'''] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]] [[Категория:Күгәрсен районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре]] [[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:М. Аҡмулла исемендәге премия (Миәкә районы) лауреаттары]] [[Категория:Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]] [[Категория:Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаттары]] thng0492q10urxn158s5w74r2bsxpbb 0 84695 1305436 1287684 2026-09-13T09:57:45Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Coat_of_arms_of_Burkina_Faso.svg" рәсеме урынына [[Рәсем:Coat_of_arms_of_Burkina_Faso_(1984-2025).svg|Coat_of_arms_of_Burkina_Faso_(1984-2025).svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыус 1305436 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт |Башҡортса исеме = Буркина-Фасо |Оригиналь исеме = {{lang-fr|Burkina Faso}} |Эйәлек килеш = Буркина-Фасо |Герб = Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg <!-- |Герб урынына= --> |Девиз = {{lang-fr|Unité, Progrès, Justice}} |Гимн исеме = Une Seule Nuit (L'Hymne de la victoire) |Аудио = |Идара итеү төрө = [[Республика]]<ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 15. — ISBN 978-5-85120-295</ref> <!-- |Дәүләт дине= --> |Картала = Burkina Faso on the globe (Africa centered).svg |lat_dir = N|lat_deg = 12|lat_min = 16|lat_sec = 0 |lon_dir = W|lon_deg = 2|lon_min = 4|lon_sec = 0 |region = BF |CoordScale = |Рәсми тел = [[француз теле]] |Нигеҙләнгән = |Бойондороҡһоҙлок датаһы = [[5 август]] [[1960]] йыл |тан бойондороҡһоҙлоҡ = [[Франция]] |Баш ҡала = [[Уагадугу]] |Эре ҡалалар = [[Уагадугу]], [[Бобо-Диуласо]] |Етәкселәрҙең вазифалары = [[Список президентов Буркина-Фасо|Президент]]<br>[[Список глав правительства Буркина-Фасо|Премьер-министр]] |Етәкселәр = [[Мишель Кафандо]] (и.о.)<ref>[http://lenta.ru/news/2014/11/17/banany/ В Буркина-Фасо выбрали временного президента]</ref><br>[[Зиада, Исаак|Исаак Зиада]] |Страны-соседи = |Территория буйынса урыны = 74 |Территория = 273 187<ref name="insd">[http://www.insd.bf/ Данные Национального института статистики и демографии]{{ref-fr}}</ref> |% һыу өҫтө = 0,1% |Этнохроним = |Халҡы буйынса урыны = 60 |Халыҡ = {{рост}}17 692 391<ref>{{cite web|url=http://countrymeters.info/ru/Burkina_Faso/|title=Халыҡ Буркина-Фасо|publisher=countrymeters|accessdate=2014-12-03|archiveurl=http://archive.is/MV64I|archivedate=2014-12-03}}</ref> |Баһа йылы = 2013 |Иҫәп алыу буйынса халҡы = 14 017 262 |Иҫәп алыу йылы = 2006 |Халыҡ тығыҙлығы = 57,5 |ЭТП = 17,8 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=748&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=88&pr.y=0|title=Burkina Faso|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/69pP4Nxae|archivedate=2012-08-11}}</ref> |ЭТП-ны иҫәпләү йылы = 2008 |ЭТП буйынса урыны = 122 |Йән башына ЭТП = 1267<ref name="imf2"/> |КПҮИ = {{рост}} 0,343 |КПҮИ-ны кимәле = <span style="color:#e0584e">түбән</span> |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = 2013 |КПҮИ буйынса урыны = 183 |Валюта = [[Франк КФА BCEAO|франк КФА]] |Домен = [[.bf]] <!-- |ISO = --> |Телефон коды = 226 |Сәғәт бүлкәте = +0 <!-- |Иҫкәрмәләр= --> <!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --> <!-- |Без гимна=* --> }} '''Буркина́-Фасо́'''<ref>Написание через дефис согласно итогам [[Википедия:К переименованию/26 декабря 2011|обсуждения]]. В картах Роскартографии приводится написание через пробел: {{cite web|url=http://roskart.gov.ru/default.asp?cmd=00B002002960000000F000000000000000000000%2Fdefault.asp|deadlink=yes|title=Новые названия на карте мира|publisher=Роскартография|accessdate=2010-05-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080515173142/http://roskart.gov.ru/default.asp?cmd=00B002002960000000F000000000000000000000%2Fdefault.asp|archivedate=2008-05-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515173142/http://roskart.gov.ru/default.asp?cmd=00B002002960000000F000000000000000000000%2Fdefault.asp |date=2008-05-15 }}. Дефисное написание Буркина-Фасо зафиксировано, например, в словаре {{Книга:Прописная или строчная|страницы=91}} и в {{БРЭ |статья=Буркина-Фасо |ссылка=https://bigenc.ru/geography/text/4305272 |id= |автор= |том= |страницы= |год= |ref= }}</ref> (шулай уҡ дефисһыҙ яҙылышы ла осрай: Буркина́ Фасо́<ref name="АМ2010">{{Атлас мира|2010|15|Государства и территории мира. Справочные сведения}}</ref>, фр. Burkina Faso [buʁkiˈna faˈso]) — Көнбайыш Африкалағы дәүләт. 1984 йылдың авгусына тиклем Ве́рхняя Во́льта (Үрге Вольта) тип аталған. Ил Конституцияһына (31-се статья) ярашлы, «Фасо — ул республика дәүләт формаһы»<ref>{{Cite web |url=https://mjp.univ-perp.fr/constit/bf2012.htm |title=Burkina Faso, Constitution de 1991, version de 2012, Digithèque MJP<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2021-07-05 |archive-date=2021-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122064253/https://mjp.univ-perp.fr/constit/bf2012.htm |deadlink=no }}</ref>, йәғни «Республика» һүҙенең синонимы булып торған «Фасо» («Фасо»). Төньяҡта — Мали менән, Нигер менән — көнсығышта, Бенин менән — көньяҡ-көнсығышта, Того һәм Гана — көньяҡта, Кот-д’Ивуар — көньяҡ-көнбайышта менән сиктәш. Диңгеҙгә сығыу юлы юҡ. Территорияһы — 274 200 км², халҡы — 20,8 млн кеше (2020 йылда, халыҡ иҫәбен алыу). <ref name="insd">[http://www.insd.bf/ Данные Национального института статистики и демографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100610062409/http://www.insd.bf/ |date=2010-06-10 }}{{ref-fr}}</ref>). Баш ҡалаһы — Уагадугу. == Этимологияһы == Илдең исеме «намыҫлы кешеләрҙең тыуған ере» тигәнде аңлата (мооре теленән тәржемә иткәндә, «буркина́» — «намыҫлы кешеләр», дьюла теленән тәржемә иткәндә «фасо́» — «ватан»). Тәржемәнең икенсе версияһы — «лайыҡлы кешеләр иле» йә «ҡыйыу йөрәкле кешеләр иле». 1984 йылға тиклем ил «Үрге Вольта» тип аталған, ул мөһим йылғаларының гидронимдары менән бәйле була: Аҡ Вольта һәм Ҡара Вольта йылғалары ҡушылып, Вольта йылғаһын барлыҡҡа килтерә. Шул уҡ ваҡытта, халыҡ-ара йола буйынса, илдең исеме башҡа телдәргә тәржемә ителгәнгә күрә, төрлө уҡыуҙар барлыҡҡа килде: мәҫәлән, француз телле илдәрҙә ул — «От-Вольта» Haute Volta, инглиз телле илдәрҙә — Upper Volta, испан телле илдәрҙә — Alto Volta, рус телле илдәрҙә — Верхняя Вольта һ. б. тип аталған. Илгә берҙәм исем биреү маҡсатында, бөтә донъяла йә транскрипцияла, йә иһә үҙенсәлекле формала тапшырылған Буркина-Фасо ''Burkina Faso''{{sfn|Поспелов|2002|с=64}} варианты ҡабул ителә. == Тарихы == XI быуат башында ил территорияһына хәҙерге Гананың төньяҡ-көнбайышынан ''моси'' ҡәбиләләре килә. Мосиҙар урындағы ''неньесе, груси'' һәм ''буса'' ҡәбиләләрен буйһондорған. ''Догондар'' ҡәбиләһе төньяҡҡа сигенгән. Хәҙерге Буркина-Фасо территорияһында XIV быуаттан алып Уагадугу, Ятенга, Тенкодого һәм Фадан-Гурма дәүләттәре булған. XIV быуаттан XVI быуатҡа тиклем Ятенга күрше Мали һәм Сонгай территорияларының бер өлөшөн яулаған. XIX Быуат аҙағында француздар ерҙәрҙе колонияға әйләндерә башлай. 1895 йылда улар Ятенга дәүләте армияһын тар-мар итә, 1897 йылда Фадан-Гурма Франция протекторатын таный. 1904 йылдан 1919 йылға тиклем Үрге Вольта француз Үрге Сенегал — Нигер колонияһына инә, һуңынан айырым колонияға бүленә. 1915—1917 йылдарҙа илдең күпселек өлөшөн Вольта-Бани колонияларға ҡаршы ихтилалы солғап ала. 1934 йылда Абиджанға тиклем тимер юл һалына. 1947 йылда Үрге Вольта колонияһы тергеҙелә. «Африка демократик берләшмәһе» (АДО) көс туплай, уның башында башта — Күлибали, һуңынан Морис Ямеого тора. 1947 йылдан 1958 йылға тиклем Франция Үрге Вольта ҡалаһы Францияның диңгеҙ аръяғы биләмәһе була, артабан Франция берләшмәһе составында Үрге Вольта автономиялы Республикаһы ойошторола. 1958 йылда Үрге Вольта 1959—1960 йылдарҙа булдырылған Мали федерацияһына (Мали һәм Сенегал) ҡушылыу теләген белдерә, әммә күрше Кот-д’Ивуар (Берег слоновый кости) баҫымы аҫтында ул был федерацияла ҡатнашыуҙан баш тарта. 1959 йылдың декабрендә үҙенең сәйәси партияларынан тыш бөтә сәйәси партияларҙы ла тыйған Ямеого республика Президенты итеп һайлана. 1960 йылдың 5 авгусында Ямеого Үрге Вольта дәүләтенең бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә һәм уның президенты була. 1966 йылдың ғинуарында дөйөм милли забастовка башлана, уның һөҙөмтәһендә Ямеого ҡолатыла. Власть подполковник Сангуле Ламизана етәкселегендә хәрбиҙәргә күсә. [[Файл:Maurice Yameogo.jpg|thumb|250px|Юғары Вольтаның тәүге президенты Морис Ямеого]] 1970 йылда яңы конституция ҡабул ителә, сәйәси партиялар рөхсәт ителә, Ламизана (Бригада генералы булып киткән) ил президенты итеп һайлана. Әммә сираттағы президент һайлауҙары алдынан 1974 йылда идара итеүсе партия етәкселеге араһында аңлашылмаусанлыҡтар киҫкенләшә, һәм 1974 йылдың февралендә Ламизана власты узурпациялай оҙайта. 1977 йылда Ламизана илде гражданлыҡ идараһына ҡайтара. Әммә 1980 йылдың ноябрендә Үрге Вольтала полковник Сайе Зербо етәкселегендә яңынан хәрби режим индерелә. 1977 йылда ҡабул ителгән Юғары Вольта Конституцияһы бөтөрөлә, илдә власть Хәрби комитетҡа күсә. 1982 йылдың ноябрендә майор Жан Батист Уэдраогоны власҡа алып килгән сираттағы хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә Зербо ҡолатыла. 1983 йылда яңы президент үҙенең хөкүмәтендә "һул"дар менән өҙөргә ҡарар итә, капитан Томас Санкараның социалистик ҡараштарын яҡлаусыларҙы министрҙар кабинетынан сығарыу сараларҙың береһе була. Киләһе хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә 1983 йылдың авгусында Санкара дәүләт башлығы булып киткән һәм социаль революцияға йүнәлеш иғлан иткән. 1984 йылдың 4 авгусында уның башланғысы менән ил '''Буркина-Фасо''' тип үҙгәртелә. 1985 йылда минераль ресурстарға бай сикһеҙ (недемаркированный) участка арҡаһында Мали менән сик буйы конфликты — «Агашер һуғышы» тоҡана. Яҡтар мөрәжәғәт иткән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Халыҡ-ара суды ҡарары буйынса, бәхәсле биләмә яҡынса яртылаш бүленә. 1987 йылдың 15 октябрендә яҡын көрәштәше Блез Компаора түңкәрелеше һөҙөмтәһендә Санкара үлтерелә. 1991 йылдың 11 июнендә яңы конституция ҡабул ителә. 1997 йылда президентты ҡайтанан һайлау иҫәбе буйынса сикләүҙәр бөтөрөлә, был Компаореға вазифаны ғүмерлеккә биләү хоҡуғын бирә. Конституцияға төҙәтмәләр әҙерләүгә бәйле күмәк демонстрациялар фонында, уға ярашлы, власта 27 йыл торған президент Компаоре киләһе йылда ла ошо вазифаға дәғүә итә һәм власта тағы 5 йылға ҡала алған, 2014 йылдың 30 октябрендә илдә түңкәрелеш була һәм власҡа яңынан хәрбиҙәр килә. Илдә комендант сәғәте индерелә. Хөкүмәт отставкаға ебәрелә, ә парламент тарҡатыла. Уларҙың урынына ил менән ваҡытлыса идара итеү органы булдырыла, ул йыл дауамында конституцион тәртипте тергеҙергә тейеш ине<ref>{{cite web|url=http://9tv.co.il/news/2014/10/31/188719.html|title=«Чёрная весна» вслед за «арабской»: переворот в Буркина-Фасо|accessdate=2014-10-31|archive-date=2017-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807151928/http://9tv.co.il/news/2014/10/31/188719.html|deadlink=no}}</ref>. 2015 йылдың 16 сентябрендә, һайлауға дүрт аҙна ҡалғас, Буркина-Фасо президент гвардияһы хәрбиҙәре хөкүмәт ултырышы үткән бинаға бәреп инеп, ил президенты вазифаһын башҡарыусы Мишел Кафандоны тотҡарлай<ref>{{cite web|title=СМИ: в Буркина-Фасо арестован президент и министры|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2267940|accessdate=2015-09-16|publisher=[[ТАСС]]|date=2015-09-16|archive-date=2015-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150917233136/http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2267940|deadlink=no}}</ref>. Бынан тыш, премьер-министр Ицхаҡ Зида һәм ике министр ҡулға алына һәм бөтә тулы власть уның ҡулына күскән "Демократияның милли советы"н булдырыу тураһында иғлан ителә. Путчистар эшмәкәрлеген «һайлау алдынан хәүефһеҙлек өлкәһендә килеп тыуған ауыр хәл» һәм «илдәге хәлде тотороҡһоҙландырыуға ҡамасаулау» кәрәклеге менән аңлата<ref>[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2313567 Руководство Буркина-Фасо благодарно странам ООН за своевременный отклик на попытку путча] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151003175258/http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2313567 |date=2015-10-03 }} // [[ТАСС]]</ref>. Әммә түңкәрелештең сәбәбе икенселә ине: Буркина-Фасоның ваҡытлыса хөкүмәте быға тиклем президент гвардияһын үҙгәртеп ҡороу планы хаҡында иғлан иткәйне, ул 1200 самаһы һалдаттан тора, был фетнәгә реаль сәбәп була ла инде. 23 сентябрҙә, халыҡта ла, армияла ла терәк тапмаған гвардиясылар түңкәрелештең «тамамланыуы» тураһында иғлан итә, президент вазифаһын башҡарыусы Кафандо һәм премьер-министр Зида үҙ бурыстарын үтәүгә ҡайта. 1 октябрҙә путчистар башлығы бригада генералы Жильбер Дьендре ҡулға алына. 2022 йылдың 24 ғинуарында илдә ҡанһыҙ хәрби түңкәрелеш булды; хәрбиҙәр тәүлек эсендә дәүләт биләмәһен контролгә алды, ил президенты властан ситләтелде, хөкүмәт һәм парламент тарҡатылды<ref>{{cite web|title=Военные в Буркина-Фасо объявили о захвате власти. Правительство и парламент распущены|url=https://www.bbc.com/russian/news-60118138|publisher=[[Русская служба Би-би-си|Би-би-си]]|date=24 января 2022|access-date=2022-02-02|archive-date=2022-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220131155919/https://www.bbc.com/russian/news-60118138|deadlink=no}}</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/politics/news/2022/01/24/17187871.shtml Военные в Буркина-Фасо объявили о перевороте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220202234043/https://www.gazeta.ru/politics/news/2022/01/24/17187871.shtml |date=2022-02-02 }} // [[Газета.ru]], 24 января 2022</ref><ref>[https://www.gazeta.ru/politics/2022/01/28/14473555.shtml Триколор в Буркина-Фасо. Почему в Африке меняют Париж на Москву. Эксперт рассказала, что Россия может получить от военного переворота в Буркина-Фасо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220202234041/https://www.gazeta.ru/politics/2022/01/28/14473555.shtml |date=2022-02-02 }} // [[Газета.ru]], 28 января 2022</ref>. 2022 йылдың 30 сентябрендә Буркина-Фасола сираттағы хәрби түңкәрелеш булды. 2022 йылдың ғинуарында түңкәрелеш һөҙөмтәһендә власҡа килгән ваҡытлыса президенты Поль-Анри Сандаого Дамиба вазифаһынан бушатылды<ref>{{cite web|title=В Буркина-Фасо военные свергли президента, который пришел к власти после переворота|url=https://www.kommersant.ru/doc/5593193|publisher=[[Коммерсантъ]]|date=30 сентября 2022|access-date=2022-10-01|archive-date=2022-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001021221/https://www.kommersant.ru/doc/5593193|deadlink=no}}</ref>. Был түңкәрелешт Рәсәй яҡлы митингылар менән оҙатылды<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mk.ru/politics/2022/10/02/za-rossiyu-i-protiv-francii-v-burkinafaso-proizoshel-voennyy-perevorot.html|title=За Россию и против Франции: в Буркина-Фасо произошел военный переворот|website=www.mk.ru|access-date=2022-10-03|archive-date=2022-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20221002115016/https://www.mk.ru/politics/2022/10/02/za-rossiyu-i-protiv-francii-v-burkinafaso-proizoshel-voennyy-perevorot.html|deadlink=no}}</ref> == Физик-географик характеристикаһы == === Географияһы === [[Файл:Burkina Faso Map.jpg|right|thumb|250px|Буркина-Фасо картала.]] Өҫкө йөҙөнөң күпселек өлөшө — 200—500 м бейеклектәге денудация яйлаһы, уның пенепленизирланған өҫтөнән көмбәҙ рәүешендәге утрау убалары күтәрелә. Илдең көньяҡ-көнбайышында бейеклеге 749 м тиклем булған ҡомташ яйлаһы урынлашҡан (Тена-Куру тауы — Буркина-Фасоның иң бейек нөктәһе), көньяҡ-көнсығышта, Оти йылғаһы үҙәне буйлап, уйһыу аккумулятив тигеҙлектәр һуҙыла, төньяҡ өлөшөндә нығытылған ҡом өйөмдәре сылбырҙары осрай.<ref>{{Cite web|url=https://bigenc.ru/geography/text/5709256|title=БУРКИНА-ФАСО • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=bigenc.ru|access-date=2022-09-19|archive-date=2022-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220920173114/https://bigenc.ru/geography/text/5709256|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220920173114/https://bigenc.ru/geography/text/5709256 |date=2022-09-20 }}</ref> Илдең баш ҡалаһы Уагадугу урынлашҡан урынды һәм кембрий алды тоҡомдары сыҡҡан илдең үҙәк өлөшөн Үҙәк яйла тип атайҙар. Йылға селтәрендә — 20-гә яҡын йылға; шуларҙың иң мөһимдәре — Ҡара Вольта һәм Аҡ Вольта. Ҡоро миҙгелдә бөтә йылғалар ҙа ныҡ һайыға йәки ҡорой. Типик һәм бейек үләнле саванна; урыны менән — һирәк осрай торған саванна урманы, ҡыуаҡлыҡ участкалары өҫтөнлөк итә. Урмандар ил территорияһының 9 % самаһын биләй. === Климаты === Климаты субэкваториаль, ҡоро миҙгеле ҡырҡа беленгән (ноябрҙән мартҡа тиклем; төньяҡ райондарҙа 8-10 ай дауам итә). === Флораһы һәм фаунаһы === Ҡырағай хайуандарҙың һаны кәмей. Арыҫландар, леопардтар, филдар, буйволдар, антилопалар осрай. Ҡоштар һәм һөйрәлеүселәр күп. Йылғаларҙың һаҙлыҡлы ярҙарында бегемот, крокодил, һыу гөбөргәйелдәре бар. Саванналарҙа термитниктар күп. Илдең көньяғында Цеце себене таралған. Илдә дүрт милли парк һәм тәбиғи резерваттар эшләй. Көньяҡ-көнсығышта — Арли милли паркы, көнсығышта, Бенин һәм Нигер сигендә — милли парк (Дубль-Ве) урыынлашҡан. == Тышҡы сәйәсәте == == Сәйәси ҡоролошо == * Дәүләт башлығы — дөйөм тауыш биреү юлы менән һайланған президент. * Хөкүмәт башлығы — президент тәғәйенләгән премьер-министр. * Парламент бер палаталы (де-юре — ике палаталы) — Буркина-Фасо Милли ассамблеяһы (111 депутат дөйөм тауыш биреү юлы менән 5 йылға һайлана). 2002 йылға тиклем Парламенттың юғары палатаһы — Вәкилдәр палатаһы (''Chambre des Representants'', 178 урын, вәкилдәре 3 йылға һайлана). эшләне. 2002 йылда ҡабул ителгән Конституцияға төҙәтмәләр уны юҡҡа сығарҙы. 2012 йыл Конституцияһына төҙәтмәләр менән үрге палата ''Сенат'' исеме аҫтында тергеҙелде<ref>{{cite web|last1=Kere|first1=Barthélemy|title=Constitution of Burkina Faso - WIPO (français)|url=http://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/fr/bf/bf017fr.pdf|website=WIPO.int|publisher=WIPO|accessdate=1 November 2014|archive-date=2018-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713001539/http://www.wipo.int/edocs/lexdocs/laws/fr/bf/bf017fr.pdf|deadlink=no}}</ref>, әммә был ҡарар 2014 йылдағы ихтилал менән тамамланған оҙайлы хөкүмәт көрсөгө сәбәпле үтәлмәне<ref>{{cite news|last1=Coulibaly|first1=Nadoun|title=Burkina Faso : vers un référendum constitutionnel pour Blaise Compaoré?|url=http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAWEB20141008125553/|accessdate=1 November 2014|agency=Jeune Afrique|publisher=Groupe Jeune Afrique|archivedate=2015-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150218230733/http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAWEB20141008125553/}}</ref>. 2020 йылдың 22 ноябрендәге һайлау йомғаҡтары буйынса иң ҙур партия — «Прогресс өсөн халыҡ хәрәкәте» (56 депутат), икенсеһе — «Демократия һәм прогресс өсөн конгресс» (20 депутат) һәм өсөнсөһө — «Демократия өсөн яңы эра» (13 депутат) танылды. Парламентта тағы 12 партия бар (1-ҙән 12-гә тиклем депутат). Economist Intelligence Unit ярашлы, 2018 йылда ил демократия индексы буйынса гибрид режим булараҡ классификациялана<ref name="euidata2018">{{cite web |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy_Index_2018.pdf |title=Democracy Index 2018: Me too? Political participation, protest and democracy |website=The Economist Intelligence Unit (The EIU) |accessdate=2019-01-25 |archive-date=2019-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190110013730/http://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy_Index_2018.pdf |deadlink=no }}</ref>. == Административ-территориаль бүленеше == [[Файл:Burkina Faso Regions (ru).png|thumb|right|400px|Буркина-Фасо өлкәләре.]] Буркина-Фасо 13 өлкәгә, 45 провинцияға һәм 301 департаментҡа бүленгән. {| align="center" class="standard" ! № ! Өлкә ! Өлкә<br>(Фр.) ! Административ<br>үҙәк ! Провинциялар һаны ! Майҙаны<br>км² ! Халҡы<br>(2006), кеше<ref name="Statoids">[http://www.statoids.com/ubf.html Provinces of Burkina Faso] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191227063210/http://www.statoids.com/ubf.html |date=2019-12-27 }}, Statoids.com</ref> ! Тығыҙлығы<br>кеше/км² |- | 1 | Букле-ду-Мухун | Boucle du Mouhoun | Дедугу | 6 | align="right" |34 479 | align="right" |1 434 847 | align="right" |41,62 |- | 2 | Каскады | Cascades | Банфора | 2 | align="right" |16 663 | align="right" |524 956 | align="right" |31,50 |- | 3 | Үҙәк өлкә | Centre | Уагадугу | 1 | align="right" |2805 | align="right" |1 523 980 | align="right" |543,31 |- | 4 | Көнсығыш-Үҙәк өлкә | Centre-Est | Тенкодого | 3 | align="right" |14 852 | align="right" |1 132 023 | align="right" |76,22 |- | 5 | Төньяҡ-Үҙәк өлкә | Centre-Nord | Кая (ҡала) | 3 | align="right" |19 508 | align="right" |1 203 073 | align="right" |61,67 |- | 6 | Көнбайыш-Үҙәк өлкә | Centre-Ouest | Кудугу | 4 | align="right" |21 853 | align="right" |1 183 473 | align="right" |54,16 |- | 7 | Көньяҡ-Үҙәк өлкә | Centre-Sud | Манга (ҡала) | 3 | align="right" |11 313 | align="right" |638 379 | align="right" |56,43 |- | 8 | Көнсығыш өлкә | Est | Фада-Нгурма | 5 | align="right" |46 256 | align="right" |1 209 399 | align="right" |26,15 |- | 9 | Үрге Бассейндар | Hauts-Bassins | Бобо-Диуласо | 3 | align="right" |26 606 | align="right" |1 410 284 | align="right" |53,01 |- | 10 | Төньяҡ өлкә | Nord | Уахигуя | 4 | align="right" |17 601 | align="right" |1 182 770 | align="right" |67,20 |- | 11 | Үҙәк Яйла (өлкә) | Plateau-Central | Зиниари | 3 | align="right" |8545 | align="right" |693 137 | align="right" |81,12 |- | 12 | Сахель (өлкә) | Sahel | Дори | 4 | align="right" |36 130 | align="right" |969 881 | align="right" |26,84 |- | 13 | Көньяҡ-Көнбайыш өлкә | Sud-Ouest | Гауа | 4 | align="right" |16 576 | align="right" |624 056 | align="right" |37,65 |- style="background: #CCC;" | |Барлығы | | |45 |273 187 |13 730 258 |50,26 |} == Халҡы == [[Файл:Burkina_Faso_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|320px|2020 йылға Буркина-Фасо халҡының йәш-енес пирамидаһы]] [[Файл:Burkina_Faso_population.svg|thumb|320px|1960-2017 йылдарҙа Буркина-Фасола (миллион кеше) халыҡ һанының артыуы]] Буркина-Фасоның төп халҡы ике төп этник төркөмгә инә: гур телдәре, ул илдең иң ҙур ''моси'' халҡын үҙ эсенә ала (бөтә халыҡтың 48,6 %), шулай уҡ сисала, мбуин, га, бобо (6,8 %), лоби (4,3 %), груси (6 %), гурма (7 %), сенуфо (2,2 %); манде һәм уның рәтенә кергән буса (биса), само (сану) (6,5 %), хауса, сонинке, дьюла, фульбе халыҡтары; төньяҡта сонгай һәм туареги дульбеса халҡы йәшәй. Конфессиональ составы: мосолмандар — 61,5 %, католиктар — 23,3 %, абориген культтар — 7,8 %, протестанттар — 6,5 %, башҡалар — 0,9 %. Халыҡтың 30,6%-ы ҡалала йәшәй. Халыҡтың тығыҙлығы 76 кеше/км². '''Халыҡ һаны''': 20,8 млн (йәниҫәп буйынса, июль 2020). '''Тәбиғи артым:''' * 2,66 % '''Халыҡтың йәш буйынса составы:''' * 0-14 йәш: 43,58 % * 15-64 йәш: 53,26 % * 65 йәш һәм өлкәнерәк: 3,16 % '''Халыҡтың уртаса йәше:''' * барлығы — 17,9 йәш, шул иҫәптән ** 17 йәштәге ир-егет ** 18,7 лет йәштәге ҡыҙ-ҡатын '''Тыуым:''' * 1000 кешегә 35,1 (донъяла 20-се урын). Тыуымдың бөтә (суммар) коэффициенты — 1 ҡатынға 4,51 тыуҙырыу (донъяла 23-сө урын) '''Үлем:''' * 1000 кешегә 8,2 (донъяла 84-се урын) '''Сабый балаларҙың үлеме:''' * 1000 сабыйға 52 (донъяла 21-се урын) '''Уртаса ғүмер оҙонлоғо:''' * барлығы — 62,7 йәш (донъяла 208-се урын) ** ир-ат — 60,9 йәш ** ҡатын-ҡыҙ — 64,5 йәш Иммун дефициты вирусы менән зарарланыу (ВИЧ) — 0,7 % (2018 йылғы йәниҫәп) Грамоталылыҡ — ир-аттың 50,1%-ы, ҡатын-ҡыҙҙың — 32,7%-ы (2018 йылғы йәниҫәп) {{cite web|url=https://countryeconomy.com/demography/literacy-rate/burkina-faso|title=Literacy rate increase in Burkina Faso|accessdate=2019-09-29}} == Иҡтисады == [[Файл:Markt Banfora MS 2255.JPG|thumb|right|300px|Банфорҙа аҙыҡ-түлек баҙары, Буркина-Фасо.]] Буркина-Фасо — насар үҫешкән аграр дәүләт<ref>{{книга |часть=Буркина-Фасо|заглавие=Энциклопедический географический словарь |ответственный=отв. редакторы Е. В. Варавина и др |место=М. |издательство=[[Рипол-классик]] |год=2011 |страницы=114 |серия=Словари нового века |isbn=978-5-386-03063-6 |тираж=5000 |ref=Варавина }}</ref>. Донъялағы иң ярлы илдәрҙең береһе. Эшләүселәрҙең 90%-ы йыш ҡына ҡоролоҡтан яфаланған тәбиғи ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Төп экспорт культуралары — [[мамыҡ]] һәм арахис. Тәбиғи ресурстары — марганец һәм баҡыр мәғдәндәре, алтын, фосфорит, никель, титан ятҡылыҡтары. 2009 йылда йән башына эске тулайым продукт (ВВП) — 1,2 мең доллар (донъяла 206-сы урын). Халыҡтың яртыһы тиерлек фәҡирлек кимәленән түбәнерәк хәлдә көн итә. Ауыл хужалығы — мамыҡ үләне, арахис, май биреүсе ағас, сорго, тары, кукуруз, дөгө; һарыҡтар һәм кәзәләр үрсетелә. Сәнәғәт — мамыҡ эшкәртеү, эсемлектәр етештереү, ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү, һабын, тәмәке, туҡыма етештереү, алтын табыу. Экспорт — 2017 йылда 2,36 миллиард доллар<ref>{{Cite web |url=https://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/bfa/ |title=Буркина-Фасо на atlas.media.mit.edu |accessdate=2019-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171024121831/http://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/bfa/ |archivedate=2017-10-24 |deadlink=yes }}</ref>, асылда, төп экспорт тауарҙары — алтын (79 %), мамыҡ-сеймал (7,7 %) һәм цинк мәғдәне (5,4 %) Төп һатып алыусылар — Швейцария (1,32 миллиард доллар) һәм Һиндостан (0,645 миллиард доллар), уларға 56 % һәм 27 % тура килә, шулай уҡ Төркиә 2,6 %, Германия 2,4 % һәм Испания 2,2 %. Импорт — 2017 йылда 2,27 миллиард доллар — машиналар һәм ҡорамалдар (22 %), пластик һәм резина изделиелар (18,3 %), химия тауарҙары (16,9 %), шулай уҡ аҙыҡ-түлек продукттары, төҙөлөш материалдары, нефть продукттары. Сеймал менән төп тәьмин итеүселәр — Гана (21 %), Франция (12 %), Ҡытай Халыҡ Республикаһы (8 %), Һиндостан (6 %), Того (5,9 %). Африка илдәре, Кариб диңгеҙе һәм Тымыҡ океан бассейны илдәренең халыҡ-ара ойошмаһына (АКТ) инә. == Киң мәғлүмәт саралары == Дәүләт телерадиокомпанияһы rtb (''Radio Télévision du Burkina'' — «Радио и телевидение Буркины») 1958 йылда эшкә ҡушыла башлаған Республика халыҡ-ара радиотапшырыуҙар конкурсында ҡатнашыу хоҡуғына эйә булды. Дәүләт телерадиокомпанияһы rtb (''Radio Télévision du Burkina'' — «Буркина радиоһы һәм телевидениеһы») 1958 йылда Radio Haute Volta булараҡ SORAFOM эшкә ҡушҡан ''Radio Nationale Burkina'' радиостанцияһын һәм 1963 йылда эшләй башлаған ''Télévision Nationale du Burkina'' башлаған телеканалын үҙ эсенә ала. == Мәҙәниәте == Буркина-Фасо — Африканың кинематография өлкәһендәге төп илдәренең береһе. Идрисса Уэдраого үҙенең «Закон» фильмы (1990) менән Канада кинофестивалендә Гран-при яулаған берҙән-бер Африка режиссёры була. Илдә һәр таҡ һанлы йылда Уагадугула Африка илдәре киноһы һәм телевидениеһы фестивале уҙғарыла. Буркина-Фасонан режиссёрҙар Гастон Каборе һәм Уэдраого фестиваль лауреаттары булды. == Мәғарифы == 1968 йылда халыҡтың байтаҡ өлөшө наҙан була, балаларҙың ни бары 7,2%-ы мәктәптә уҡыған<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books/about/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B8.html?hl=ru&id=45EEAQAAIAAJ&redir_esc=y|автор=Борис Васильевич Андрианов|заглавие=Страны Африки: Политико-экономический справочник|год=1988|издательство=Политиздат|страниц=344}} {{Wayback|url=https://books.google.ru/books/about/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B8.html?hl=ru&id=45EEAQAAIAAJ&redir_esc=y |date=20210209045821 }}</ref>, әммә 2009 һәм 2012 йылдарға ҡарата хәл яҡшыра, был осорҙа балаларҙың 77,6 һәм 84,9%-ы мәктәптә уҡый<ref>{{Cite web|lang=Русский|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000235406_rus/PDF/235406rus.pdf.multi|title=Всемирный доклад Юнеско по науке|author=Юнеско|website=unesdoc.unesco.org|date=|publisher=|accessdate=2021-02-04|archive-date=2021-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210209055441/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000235406_rus/PDF/235406rus.pdf.multi|deadlink=no}}</ref>. == Спорт == Илдә йыл һайын Тур дю Фасо халыҡ-ара велоуҙышы үткәрелә, ул Африканың Тур де Франс аналогы булып тора. Буркина-Фасо йыйылма командаһы футбол буйынса донъя чемпионатына бер ҡасан да үткәне юҡ, ләкин 1990-сы йылдар аҙағынан Африка кимәлендә уңышлы ғына сығыш яһай. Төп уңышы — 2013 йылда Африка милләттәре кубогы финалына сығыу, унда Буркина спортсылары Нигерия йыйылма командаһынан еңелде (0:1). XXI быуат йыйылма командаһы лидерҙары — Жонатан Питруапа, Мумуни Дагано, Шарль Каборе, Ален Траоре кеүек уйынсылар. Буркина-Фасоның бөтә алдынғы уйынсылары Франция клубтарында футбол белеме алған. == Байрамдары == * 1 ғинуар — Яңы йыл * 3 ғинуар — 1966 йылғы ихтилал көнө * 8 март — Ҡатын-ҡыҙҙар көнө * 1 май — Хеҙмәт көнө * 5 август — Франциянан бойондороҡһоҙлоҡ көнө (1960) * 11 декабрь — Милли көн йәки Республика көнө (Франция Берләшмәһе сиктәрендә Үрге Вольта автономиялы Республикаһын ойошторолоу йылы (1958) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор=[[Поспелов, Евгений Михайлович|Поспелов Е. М.]]|заглавие=[[Географические названия мира. Топонимический словарь]]|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}} * Доклада ЮНЕСКО по науке: на пути к 2030 году. * Страны Африки. Политико-экономический справочник. Издательство политической литературы. М. 1988. == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Буркина-Фасо |Викисловарь = Буркина-Фасо }} * {{cite web |title = Сайт правительства Буркина-Фасо |url = http://www.primature.gov.bf/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081019191521/http://www.primature.gov.bf/ |archivedate = 2008-10-19 |deadlink = yes |lang = fr }} * {{cite web |title = Сайт президента |url = http://www.presidence.bf/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090216223633/http://www.presidence.bf/ |archivedate = 2009-02-16 |deadlink = yes |lang = fr }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216223633/http://www.presidence.bf/ |date=2009-02-16 }} * [http://www.africana.ru/lands/BurcinaFaso Полезная информация о стране] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120812014800/http://www.africana.ru/lands/BurcinaFaso/ |date=2012-08-12 }} * [http://archive.travel.ru/burkina_faso Полезное] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720222343/http://archive.travel.ru/burkina_faso/ |date=2012-07-20 }} * [https://ru.unesco.org/unesco_science_report Доклада ЮНЕСКО по науке: на пути к 2030 году] {{ВС}} {{^|1em}}{{Буркина-Фасо в темах}} {{ОИК}} {{Африка}} {{Африка илдәре}} {{Заморская экспансия Франции}} {{Франкоязычные страны}} {{Социалистик илдәр}} [[Категория:Буркина-Фасо| ]] [[Категория:Дәүләттәр — БМО ағзалары]] [[Категория:Африка илдәре]] tnvnns3ujithj3pvrsqo6juedh7qdxp 0 85190 1305429 1200178 2026-09-13T06:52:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305429 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{Таксон |name = Культуралы соя |image file = Soja fg01.jpg |image descr = |regnum = Үҫемлектәр |parent = Glycine |rang = Ырыу |latin = Glycine max |author = ([[L.]]) [[Merr.]], 1917 |wikispecies = Glycine max |commons = Category:Glycine max |grin = 17711 }} '''Со́я ''' ([[Латин теле|лат.]] ''<span lang="la">Glycine max</span>'') — бер йыллыҡ үлән [[Үҫемлектәр|үҫемлек]], [[ҡуҙаҡлылар ғәиләһе]]нең [[Ырыу (биология)|соя ырыуына]] ҡараған [[Төр (биология)|төрө]]. Культуралы соя [[Азия]]ла, Көньяҡ [[Европа]]ла, [[Төньяҡ Америка|Төньяҡ]] һәм [[Көньяҡ Америка]]ла, Үҙәк һәм Көньяҡ [[Африка]]ла, [[Австралия]]ла [[Экватор|экваторҙан]] 56—60° киңлеккә тиклем [[Тымыҡ океан|Тымыҡ]] һәм [[Һинд океаны]] утрауҙарында киң үҫтерелә. «Соя борсағы» ([[Инглиз теле|ингл]]. soya bean, soybean) тип бик үк дөрөҫ аталмаған соя орлоғо — беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡтан бирле киң билдәле продукт. Соя түбәндәге үҙенсәлектәре буйынса популярлыҡҡа ирешә: * юғары уңыш; * күләменең 50 процентына тиклем [[Аҡһымдар|аҡһымдан]] тороуы; * составында В төркөмөндәге витаминдар, тимер, кальций, калий һәм алмаштары табылмаған май кислоталарының булыуы; * остеопорозды һәм йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарын иҫкәртә алыуы; * үҙенән күп төрлө аҙыҡ-түлек төрҙәрен етештереү мөмкинлеген биргән составҡа эйә булыуы. Шуның өсөн сояны әллә ни бай булмағандар ғына түгел, төрлө сәбәптәр арҡаһында иттән баш тарҡан кешеләр ҙә йыш ҡына ҡыйбат булмаған һәм файҙалы ашамлыҡ итеп күрә. Ауыл хужалығында йәш малдар өсөн алмаштырғыһыҙ аҙыҡ булараҡ ҡулланыла. Соя ит-һөт сәнәғәтендә файҙаланыла һәм иттән әҙерләнгән аҙыҡ-түлеккә ҡушыла. == Соя морфологияһы == [[Файл:Soybean.USDA.jpg|thumb|Өлгөргән орлоҡло соя ҡуҙаҡтары]] {{planned}} == Соя тарихы == Соя иң боронғо күльтуралы үҫемлектәрҙең береһе. Уны үҫтереү тарихы, кәм тигәндә, биш мең йыл тип иҫәпләнә. [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙа]] археологик ҡаҙылма эштәр барышында соя һүрәттәре төшөрөлгән боронғо таштар, һөйәктәр һәм ташбаҡа панцирҙары табылған. Соя үҫтереү тураһында беҙҙең эраға тиклем 3—4 мең йыллыҡҡа ҡараған иң иртә ҡытай әҙәбиәтендә телгә алына. Соя үҫтереү буйынса [[СССР]]-ҙағы күренекле белгестәрҙең береһе булып танылған В. Б. Енкен фекеренсә, соя, культуралы үҫемлек булараҡ, бик боронғо замандарҙа, беҙҙең көндәрҙән иң кәмендә 6—7 мең йыл элек формалашҡан. Шул уҡ ваҡытта [[неолит]] осороноң Ҡытай биләмәләрендә табылған башҡа үҫемлек ([[дөгө]], чумиза) ҡалдыҡтары араһында сояның булмауы һәм император Шэньнун шәхесе ярым легендар икәнлеге башҡа ғалимдәрҙә соя культураһының йәшен билдәләүҙәге төгәллек шиктәр уята. Мәҫәлән, Ҡытай тикшеренеүселәре хеҙмәттәренә һылтанып, Хаймовиц (Hymowitz, 1970) Ҡытайҙа соя үҫтереү ваҡыты беҙҙең эраға тиклем XI быуаттан да иртәрәк түгел тигән һығымта яһай. Соя культуралы үҫемлек булараҡ индерелгән һәм артабан мөһим аҙыҡ-түлек төрө булып танылған икенсе ил [[Корея]] була. Ә [[Япония]] утрауҙарына сояның беренсе өлгөләре һуңыраҡ, беҙҙең эраға тиклем 500-се йылдар менән беҙҙең эраның 400-се йылдары араһында индерелә. Нәҡ шул ваҡыттан Японияла беренсе ландрастар формалаша. Японияға соя Кореянын индерелгән тип иҫәпләнә, сөнки Япония утрауҙары оҙаҡ ваҡыт боронғо корея дәүләттәренең колониялары булған. Корея һәм Япония сояларының формалары менән бер-береһенә оҡшаш булыуы был тезисты нигеҙеле дәлиллләй. [[Файл:FOR MORE HEARTY SOUPS - ADD SOYA - NARA - 515460.jpg|thumb|left|Соя аҙыҡтарына [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытындағы Америка рекламаһы]] Европа ғалимдарына соя 1691 йылда Көнсығыш илдәренә килеп ҡайтҡан герман натуралисы Энгельберт Кемпферҙың 1712 йылда баҫылып сыҡҡан «Amoentitatum Exoticarum Politico-Physico-Medicarum» исемле китабында һүрәтләнгәс билдәле була. [[Карл Линней]]ҙың тәүге баҫмаһы 1753 йылда донъя күргән «Species Plantarum» тигән билдәле хеҙмәтендә соя ике исем менән телгә алына — Phaseolus max Lin. һәм Dolychos soja Lin. Һуңынан немец ботанигы Конрад Мёнх сояны «икенсе тапҡыр аса» һәм Soja hispida Moench исеме менән теркәп ҡуя. Европаға соя 1740 йылда [[Франция]] аша килеп эләгә һәм тик 1885 йылда ғына үҫтерелә башлай. 1790 йылда соя беренсе тапҡыр в [[Англия]]ға индерелә. Соя буйынса тәүге тикшеренеүҙәр [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда 1804 йылда [[Пенсильвания]] штатында һәм 1829 йылда [[Массачусетс]] штатында ойошторола. 1890 йылға илдәге тәжрибә учреждениеларының күбеһе соя менән тәжрибәләр үткәрә. 1898 йылда [[АҠШ]]-ҡа Азия һәм Европанан ҙур күләмдә сояның өлгө сорттары ҡайтарыла, һәм бынан һуң маҡсатлы селекция эштәре һәм был культураны киң үҫтереү башлана. 1907 йылда Америкала соя 20 мең гектарға яҡын ерҙә сәселһә, 1930-сы йылдар башына был үҫемлеккә бүленгән майҙандар ил буйынса 1 миллион гектарҙан ашып китә. Алыҫ Көнсығышта эшләгән һәм [[СССР]]-ҙа беренсе булып сояның фәнни нигеҙҙә үҫтереүҙе башлаған ғалим-В. А. Золотницкий фекеренсә (1962), рус ғалимдары һәм сәйәхәтселәре ҡырағай һәм культуралы сояны тәүге тикшереүселәр була. [[Рәсәй империяһы]]нда сояны тәүгеләрҙән булып телгә алыу Василий Данилович Поярковтың [[Охот диңгеҙе]]нә 1643—1646 йылдарҙағы экспедицияһы менән бәйле. Сәйәхәтсе [[Амур]] йылғаһының урта ағымында көн иткән манжур-тунгустарҙа соя сәсеүлектәрен осрата. Поярковтың юлъяҙмалары тиҙҙән [[Голландия]]ла баҫылып сыға, һәм соя Европаға Кемпферҙан йөҙ йылға алдараҡ билдәле була. Архив мәғлүмәттәренән күренеүенсә, Рәсәй империяһында сояны сираттағы телгә алыу инде 1741 йыл менән билдәләнә. Әммә был культураға практик ҡыҙыҡһыныу Рәсәйҙә бары тик 1873 йылда [[Вена]] ҡалаһында үткән һәм сояның Азия менән Африка илдәренән килтерелгән 20-нән артыҡ сорты күрһәтелгән Бөтә донъя күргәҙмәһенән һуң ғына уяна. == Әҙәбиәт == * {{Ҡалып:Мәҡәлә|автор=Зеленцов С. В., Кочегура А. В. |заглавие=Современное состояние систематики культурной сои Glycine max (L.) Merrill|ссылка=http://vniimk.ru/files/text/Maslichnie_kulturi/134/4a087d155cfdcff5b81b58f4d145af9e.pdf|издание=Масличные культуры|тип=Научно - технический бюллетень|место=Всероссийского научно - исследовательского института масличных культур|год=2006|номер=1(134)}} * Теплякова, Т. Е. Соя / Т. Е. Теплякова // В сб.: Теоретические основы селекции. Том. III. Генофонд и селекция зерновых бобовых культур (люпин, вика, соя, фасоль) / Под ред.: Б. С. Курловича и С. И. Репьева — С-Пб., ВИР, 1995 — С. 196—217. * Зеленцов С. В. Современное состояние систематики культурной сои Glycine max (L.) Merrill. / С. В. Зеленцов, А. В. Кочегура/ Масличные Культуры. Науч.-техн. бюллетень ВНИИМК. — вып. 1 (134). — Краснодар. — 2006. — С. 34—48. * Енкен В. Б. Соя. /В. Б. Енкен / М. Гос. изд-во с.-х. лит-ры. 1959. — 653 с. * Корсаков Н. И. Соя /Н. И. Корсаков, Ю. П. Мякушко / Л.: ВНИИ растениеводства, 1975. — 160 с. * Петибская В. С. Соя: качество, использование, производство. / В. С. Петибская, В. Ф. Баранов, А. В. Кочегура, С. В. Зеленцов / М.: Аграрная наука. 2001, — 64 с. * Сунь Син-дун. Соя. /Син-дун Сунь/ М.: Сельхозгиз. — 1958. — 248 с. * Hymowitz T. On the domestication of the soybean. /T. Hymowitz/ Economic Botany. — 1970. — Vol. 24. — №. 4. — P. 408—421. * Palmer R.G. List of the genus Glycine Willd. / R.G. Palmer, T. Hymowitz, R.L. Nelson /New York, 1996. — P. 10—13. * Krogdahl, A. Soybean proteinase inhibitors and human proteolitic en-zimes. Selective inactivation of inhibitors by treatment with human gastric juice / A. Krogdahl, H. Holm // J. Nutr. — 1981. — Vol. 111. — P. 2045—2051. * Бенкен, И. И. Антипитательные вещества белковой природы в семенах сои / И. И. Бенкен, Т. Б. Томилина // Науч.-техн. бюлл. / ВИР. — С-Пб., 1985. — Вып. 149. — С. 3—10. <gallery> File:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg File:Kalo_Bhatmas.jpg File:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg File:Soy_powder.jpg </gallery> == Һылтанмалар == <span class="cx-segment" data-segmentid="1246"></span> * [http://www.soyconnection.com/health_nutrition/health_fact_sheets.php/ Soy and Health Fact Sheets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150321082044/http://www.soyconnection.com/health_nutrition/health_fact_sheets.php |date=2015-03-21 }} * [http://www.eatright.org/Media/content.aspx?id=10450&terms=soy#.UXY117VA2jc/ Американская диетологическая ассоциация: как снизить уровень вашего холестерина за 4 недели?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221163225/http://www.eatright.org/Media/content.aspx?id=10450&terms=soy#.UXY117VA2jc/ |date=2014-02-21 }} * [http://www.eatright.org/kids/article.aspx?id=6442473551&terms=soy%20recipes/ Американская диетологическая ассоциация: «национальная программа школьных завтраков рекомендует школам предлагать детям альтернативы мясу, включая бобовые, тофу и соевые йогурты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190027/http://www.eatright.org/kids/article.aspx?id=6442473551&terms=soy%20recipes%2F |date=2016-03-04 }} {{botanics-stub}} [[Категория:Биология]] [[Категория:Ботаника]] [[Категория:Үҫемлектәр]] [[Категория:Сәскәлеләр]] [[Категория:Ике өлөшлөләр]] [[Категория:Алфавит буйынса үҫемлектәр]] [[Категория:Соя аҙыҡтары]] [[Категория:Күбәләк сәскәлеләр]] [[Категория:Иген һәм ҡуҙаҡлылар культуралары]] [[Категория:Сидераттар]] nrir08tg56whpbcfdt6csj0prz51ox5 0 100110 1305300 1276522 2026-09-12T15:30:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305300 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flours.jpg|right|thumb|Он]] '''Он''' ({{lang-ru|мука}}, {{lang-en|flour}}) — бөртөклө ашлыҡты тирмәндә тарттырыу һөҙөмтәһендә алынған ашамлыҡ. Он [[бойҙай]], полба, [[арыш]], ҡарабойҙай, [[һоло]], арпа, тары, [[Шәкәр кукурузы|кукуруз]], [[дөгө]] һәм дағуа һымаҡ иген культураларынан әҙерләнә. [[Икмәк]] бешереүҙә ҡулланылған он башлыса бойҙайҙан яһала. Ул түбәндәге сорттарға бүленә: көрпә, юғары сифат, беренсе сифат, икенсе сифат, обой. == Физик үҙенсәлектәре == Өйөлмәле макарон оны тығыҙлығы 650—700 кг/м³ тәшкил итә, икмәк бешереү өсөн ҡулланылған он — 550—710 кг/м³. Саңланыу коэффициенте<ref name="Корольченко">А.</ref>: * 0,5-5,0 метр; * 0,3-3,0 метр; * 0,1-2,0 метр; * 0,03-1,0 метр. == Он өлөштәре == * крахмал — 54 — 90 % * декстрин * клетчатка * аҡһым — 14 (бойҙай) — 44 (соя) % * майҙары — 0,9 — 4 % * витаминдары — В1, В2, В6, РР, А, Е * [[ферменттар]] * минераль матдәләр — 0,36 — 3,5 %<ref>[http://www.mintorgmuseum.ru/vocabulary/1172/ Мука] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408211001/http://mintorgmuseum.ru/vocabulary/1172/ |date=2016-04-08 }}, Статья на сайте ''Музей Торговли''.</ref><ref>[http://www.znaytovar.ru/s/Ximicheskij-sostav-muki.html Химический состав муки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150909150831/http://www.znaytovar.ru/s/Ximicheskij-sostav-muki.html |date=2015-09-09 }}, Статья на сайте ''Знайтовар. ''</ref> == Төрҙәре һәм аҙыҡ ҡиммәте == Он төрөн иген билдәләй. Икмәк бешерә торған он төрө бойҙай менән арыштан яһала. Арыш онона ҡарағанда, бойҙай оно күберәк сығарыла . Икмәк һәм башҡа ондан яһалған ашамлыҡтар — ҡамыр ризыҡтары. === Башҡа он төрҙәре === Он — башҡа төрө — [[Шәкәр кукурузы|кукуруз]], арпа, һоло, ҡара бойҙай, борсаҡ, ҡабаҡ, муйыл — милли йәки махсус ашамлыҡтар әҙерләү өсөн кәрәк күләмдә генә сығарыла. Шулай итеп, һоло оно печенье яһау өсөн ҡулланыла, ҡара бойҙай оно диетик аш-һыу, ашамлығы әҙерләү өсөн, [[дөгө]] — балалар һәм диетик туҡланыу өсөн һәм башҡа ҡулланыла. Он каштан емешенән дә яһала. Традицон ашта [[Греция|греция баш ҡалаһы]] һәм [[италия]] кухняһында киң таралған, шулай уҡ данлыҡлы Киев торты эшләгәндә ҡулланалар. Муйыл оно етештергәндә атаҡлы себер тәмлекәсе — черемхово торты, пряниктәр һәм башҡа кондитер изделиеләре әҙерләү өсөн ҡулланалар (ватрушка, бәлеш). Ул ҡамырҙан күңелле баҙам еҫен бөркә. Муйыл оно аҙыҡ-түлек кибеттәрендә һатыла. == Ҡулланыу == Ондоң төп билдәләнеше [[икмәк]] бешереү. Бынан тыш, ондан ҡоймаҡ, бәлеш, билмән, кондитер (торттар, кекс, печенье, вафли, перәник) һәм макарон эшләнмәләре, ҡатнаш аҙыҡ-түлек етештерелә. Ондан ҡамыр йәйгәндә [[Уҡлау|уҡлау]] иң уңайлы эш ҡоралы булып тора. Балыҡ ҡурғанда йәки котлет яһағанда онға әүәләйҙәр. == Он тарттырыу йыһаздары == * Иләкле тарттырғыс машинаһы; * Иген бушатҡыс; * Юғары сортлы он эшкәртеү станоктары; * Вертикаль ҡаплы машина; * Автоматик үлсәү дозаторы; * Ауырлыҡ дозаторы; * Өргөслө айыртҡыс; * Деташерҙар; * Тәрилкәле триер; * Иген таҙартыусы айыртҡыс; * Таш ваҡлағыс машинаһы; * Конвейерҙәр; * Магнитлы айыртҡыстар; * Еүешләп таҙартыу машинаһы; * Төркөмләп төкләү өсөн машина; * Иләкле машина; * Йылытҡыс; * Сәстереп айыртҡыс; * Аҡҡан игенде, электропневматик көйләү ҡорамалы менән йыһазландырылған, үткәргес торба. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Ҡалдыҡ эндосперм * Грэм оно * Глиадин * Глютен * Бойҙай оно * Ҡамыр * Алеурометр == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/мука/БСЭ/Мука/ |title=Мука}}{{ref-ru}} * [http://protect.gost.ru/document.aspx?control=7&id=180450 ГОСТ 31463-2012]. Мука из твердой пшеницы для макаронных изделий. Технические условия {{ref-ru}} * [http://rfgost.ru/gost/319425/ ГОСТ 26361-84 Мука. Метод определения белизны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307021654/http://rfgost.ru/gost/319425 |date=2016-03-07 }} {{ref-ru}} [[Категория:Тәм-том производствоһы]] [[Категория:Он]] pnmhpboc96v9gz0dyh11j7rfkmlfbxc 10 101068 1305406 1292043 2026-09-12T17:38:06Z ~2026-49415-08 48911 1305406 wikitext text/x-wiki [[Себер татарҙары теле|себ.]]&nbsp;{{lang-sty0|{{{1}}}}}<noinclude>{{doc|Lang/doc}} </noinclude> 3wnd830xhfnt1z0pcyljjwsf97hd5b8 0 101707 1305330 1288139 2026-09-12T15:45:56Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288139|1288139]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305330 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сарман''' — [[Татарстан Республикаһы]]ндағы ауыл, [[Сарман районы]]ның һәм Сарман ауыл биләмәһенең үҙәге. == Географияһы == [[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]] тимер юл станцияһынан 110 км төньяҡтараҡ, [[Минзәлә (йылға)|Минзәлә]] йылғаһы буйында урынлашҡан. == Тарихы == Сарман — [[Байлар]] улусы Салағош түбәһе [[башҡорттар]]ының ауылы. 1800 йылда Генераль межевание тамамланғас, ауыл берләштерелгән [[Мең|Ҫарайлы-Мең]]—Байлар улусының үҙәге булып китә. Ике ырыу ерҙәрен берләштереү халыҡ араһында ҡаршылыҡ тыуҙыра<ref>{{Скрытый |Рамка = |Ссылка = rihgt |Выравнивание_заголовка = left |Заголовок = Байлар ҡәбиләһе башҡорттары ерҙәрен кире бүлеүҙе һорап хөкүмәткә мөрәжәғәт итәләр: |Наклон_текста = italic |Фон_заголовка = |Содержание = «Мензелинского уезда Байлярской волости Салагушевой тюбы команды старшины Салима Узеева деревни Сармановой от поверенного башкирца Фейзуллы Ишкуватова жалоба. 1801 год. Имеется у нас жалованная от царей предкам нашим земля со всеми угодьями, состоящая за Камою рекою, верхняя межа гора Лоденка по Ижу, по Салагушу речке с вершины и до устья до Ижу по Уфимскую сторону от острова Каратова до ... Большого озера и по речке и по Ижу, а Тыганского и Мензелинского устья по обе стороны реки Ижу и до Усалы Тамаку и по Мензеле реке вверх по правую сторону до болота за Мензелою меж Калтаман и меж Кавзияку речки до Дубравы, да по другую сторону болота Биксаз по речкам по Игине и по Дрюше по правую сторону и то ныне владение состоит смежностию Булярской и Ирехтинской волостей и коронною землею дер. Сармашбашевой и Налимовой с прочими деревнями и между ними не было никакого спору и владели каждый своим повытьем и по своим правам, особенно не входя друг к другу в границы; права наши в Межевую кантору представлены. Землемер Добровольский обмежевал земли Салагушевой тюбы Байлярской волости не отдельно, особо, а вместе с Сарали-Минской волостью «в одну округ», которая владеет «по особому от нас праву» и обошел как их землю, так и нашу и всю соединил не различа нас владельцев по правам порознь, зделал формальную межу в одну округу. Обмеживать нашу землю особою округою»}}</ref>. Һуңыраҡ ауыл Әлмәт Мулла улусының үҙәге була<ref name="АМБ"/>. 1795 йылда 27 йортта 158 башҡорт, ә бишеһендә — 49 [[Типтәрҙәр|типтәр]] теркәлгән. 1816 йылда 47 йортта — 270 ир енесле башҡорт һәм 27 ир енесле типтәр, ә 1834 йылда 67 йортта — 413 ир енесле башҡорт һәм 40 ир енесле типтәр иҫәпләнгән. 1859 йылда 923 башҡорт һәм типтәр теркәлгән<ref name="АМБ"/>. 1912 йылғы йорт-ара иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда 381 ихатала 1955 башҡорт йәшәгән. Халыҡ арпа, һоло, борай, борсаҡ, бойҙай, тары һәм бәрәңге үҫтергән, 2419 баш мал, шул иҫәптән 472 ат, 436 һыйыр, 1351 һарыҡ һәм 160 кәзә аҫраған. Ауылда ике тирмән, тимерлек, 7 кибет, икмәк магазины, баҙар булған<ref name="АМБ"/>. XIX быуат уртаһынан ауылда ике мәсет һәм улар янында мәктәп булыуы билдәле<ref name="АМБ">{{Китап:Аулы мензелинских башкир|страницы = 206—207}}</ref>. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны|Минзәлә]], ә 1921 йылдан — [[Саллы кантоны]] составына керә. 1930 йылдың 10 авгусынан — [[Сарман районы]] үҙәге<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия. Т.5.: Р-Т. — 2010. — 736 с. — ISBN 978-5-902375-07-4</ref>. Сарман ауылында башҡорттарҙың монгол-татар илбаҫарҙарына ҡаршы көрәшен тасуирлаған Биксура<ref>[[Морат Рәмзи]]нең ата-бабаһы</ref> тураһында риүәйәт яҙып алына<ref name="АМБ"/>. == Билдәле шәхестәре == * [[Әхмәҙиев Аҙһар Мөхәмәтша улы]] (1915—17.06.2007), тренер. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1963—1966 йылдарҙа мотоспорт буйынса [[СССР]] йыйылма командаһы тренеры. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған тренеры (1967), [[СССР|Бөтә Союз]] (1964) һәм республика (1955) категорияһындағы судья, СССР-ҙың почётлы судьяһы (1979). 1-се һәм 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985, 1945), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры<ref>[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/18016-khm-iev-a-ar-m-kh-m-tsha-uly Башҡорт энциклопедияһы — Әхмәҙиев Аҙһар Мөхәмәтша улы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{V|26|04|2020}}</ref>. == Халыҡ == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1859 !! 1897 !! 1920 !! 1926 !! 1938 !! 1949 !! 1958 !! 1970 !! 1979<ref name="ТЭ" /> |- | 207 || 923 || 1521 || 2056 || 1727 || 2671 || 1720 || 2096 || 2587 || 5096 |} {{ Население | Сарманово |Столбцов=6}} == Инфраструктураһы == Сарман халҡы игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнә. Ауылда һөт, спирт-араҡы заводтары бар. Урта, спорт, сәнғәт һәм музыка мәктәптәре, гимназия, район мәҙәниәт йорто эшләй<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап:Аулы мензелинских башкир|страницы = 206—207}} == Һылтанмалар == * [http://www.bashqort.com/aethaebiaet/84-riuajattar-ham-legendalar/493-biksura Биксура батыр тураһында риүәйәт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (урыҫ телендә — [http://www.bashskazki.ru/page179.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024041614/http://www.bashskazki.ru/page179.html |date=2016-10-24 }}) {{Tatar-geo-stub}} {{Сарман районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сарман]] [[Категория:Сарман районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] givrigwc8vbk7s2s12k8zpx57atecmr 0 102956 1305409 1303471 2026-09-12T21:12:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305409 wikitext text/x-wiki {{НП |статус=Ҡала |русское название = Рига |оригинальное название = {{lang-lv|Rīga}} |изображение = Riga montage.jpg |подчинение = <!-- город республиканского подчинения --> |страна = Латвия |герб = Rigas Gerbonis.png |флаг = Flag_of_Riga.svg{{!}}border |описание флага = Рига флагы |описание герба = Рига гербы |ширина герба = 150 |ширина флага = 170 |lat_dir = N |lat_deg=56 |lat_min=56 |lat_sec=51 |lon_dir = E |lon_deg=24 |lon_min=6 |lon_sec=25 |CoordAddon = type:city(703581)_region:LV |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Латвия,%20Рига&sll=24.099454,56.958257&sspn=1.406223,0.576208&l=map,trf,cmr |размер карты страны = 0 |размер карты региона = 0 |размер карты района = |вид региона = Тарихи өлкә |регион = Видземе |регион в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = 6 район |вид главы = Мэр |глава = Ушаков Нил Валерьевич |дата основания = 1201 |первое упоминание = |прежние имена = |статус с =1225 |площадь = 304,05<ref>[http://www.riga.lv/RU/Channels/About_Riga/Riga_in_numbers/default.htm Рига в цифрах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607163328/https://www.riga.lv/RU/Channels/About_Riga/Riga_in_numbers/default.htm |date=2012-06-07 }} — Рига рәсми сайты{{ref-ru}}</ref> |вид высоты = высота НУМ |высота центра НП = 7 |климат = <!-- умеренный морской --> |официальный язык = |население = {{Падение}} 641 007<ref name="постнас"/> |год переписи = 2015 |плотность = {{#expr: 699203 / 307.17 round 1}} |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +2 |DST = есть |телефонный код = +371 |почтовый индекс = |почтовые индексы = LV-10(01-84) |автомобильный код = LV |вид идентификатора = код ATVK |цифровой идентификатор = 0010000<ref>[http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 Классификатор административных территорий и территориальных единиц Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115115730/http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 |date=2010-11-15 }} - 16 февраль 2011{{ref-lv}}</ref> |сайт = http://www.riga.lv/ |язык сайта = |язык сайта 2 = |язык сайта 3 = |add1n = Наградалар |add1 = {{Орден Ленина|тип=город}} |add2n = |add2 = |карта страны=0 |карта региона=0 |карта района=0 |add3n = {{+ПозКарты |Порядок=ММБ |Инфобокс=да |lat_deg=56.9475 |lon_deg=24.106944 |Позиционная карта = Латвия |Размер карты = 190 |Рамка 1 = 0 |Вид карты = Riga in Latvia.svg |Позиционная карта 2 = Латвия Рига |Размер карты 2 = 110 |Рамка 2 = 0 }} |add3 = <!--Не заполнять--> }} '''Рига''' ({{lang-lv|{{audio-nohelp|Lv-Rīga.ogg|Rīga}}}}) — [[Латвия]]ның [[баш ҡала]]һы һәм Балтика буйы илдәрендәге иң эре ҡала. Халыҡ һаны 641 007 кеше тәшкил итә (2015 йыл<ref name="постнас">[http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/Sociala/Sociala__ikgad__iedz__iedzskaits/IS0042.px/table/tableViewLayout1/?rxid=09cbdccf-2334-4466-bdf7-0051bad1decd Численность постоянного населения по полу: города республиканского значения, края, города и волости в начале и в середине года]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html Iedzīvotāji — Datubāze (Население. База данных)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117024435/http://www.csb.gov.lv/statistikas-temas/iedzivotaji-datubaze-30028.html |date=2015-11-17 }} Centrālo statistikas pārvaldi (Центральное статистическое бюро Латвии){{ref-lv}}</ref>). == Этимологияһы == Тәүге тапҡыр Рига 1198 йылғы документтарҙа иҫкә алына. Был [[гидроним]] атамаһы Рига йылғаһы исеменән бәйле. Рига — [[Көнбайыш Двина]] йылғаһының ҡушылдығы булған, хәҙер был йылға юҡ. [[Файл:Riga_by_night_(8230045602).jpg|left|thumb|Риганың иҫке өлөшө төндә]] Балтик телдәрендәге ''ring-'' литва телендәге ''ringe, ringis'' — «излучина, лука, затон, заводь» менән тап килә. Курш ырыуҙары йәшәгән ерҙә ''ring-'' топонимдарҙа йыш осрай. Видземе ырыуы латыштарында курш телендәге ''-in-'' формаһына һуҙып әйтелә торған һуҙынҡы ''-i-'' тап килә, балтик тамыр ''ring-'' ''rig-'' формаһында йөрөй. Йылға бөгөлдәренә бәйле ''Rigasupe'' — «река с излучинами» атамаһы килеп сыҡҡан (был йылға күмелгән), ә гидронимдан «Рига»{{sfn|Поспелов|2002|с=364}} ойконимы барлыҡҡа килгән. == Тарихы == [[Файл:Riga - Cosmographiae uniuersalis 1550 (87682073).jpg|thumb|Рига XVI быуатта]] === Ҡалаға нигеҙ һалыныу тарихы === 1150 йылдан Готланд утрауы сауҙагәрҙәре [[Көнбайыш Двина]] йылғаһының Балтик диңгеҙенә ҡойған ({{lang-de|Düna}}) урынынан Рига йылғаһына тиклем үҙҙәренең караптарында килә торған була ({{lang-de|Riege}}) . Генрих Латвийский хроникаһында тәбиғи гавань ролен үтәгән lacus Riga күле иҫкә алына. Бер нисә быуаттан һуң ул йылға күмелә, уның булған урынын хәҙер ҡаланың иҫке өлөшөндә ҡайһы бер урамдар йүнәлеше буйынса ғына белеп була. Буласаҡ На Рига ҡәлғәһе урынына бер нисә тапҡыр миссионерҙар экспедицияһы килә, улар һөҙөмтә бирмәй, тик 1201 йылда Альберт Буксгевден етәкселегендәге тәре йөрөтөүсе немец рыцарҙары төркөмө генә бындағы халыҡты суҡындыра ала. Ҡәлғә төҙөлгәс, Рига көслө хәрби һәм сауҙа үҙәгенә, [[Ливония]]ның төп сауҙа һәм христиан дине үҙәгенә әйләнә. 1211йылда епископа тырышлығы менән Ригала Домский собор төҙөлә башлай. 1225 йылда ҡалала һайлап ҡуйыла торған ҡала башлығы вазифаһы- [[фогт]] булдырыла, 1257 йылда Ригаға Икскюль замогынан Рига архиепископоптары резиденцияһы күсерелә. Ҡаланың сауҙа ҡалаһы булараҡ әһәмиәте үҫә, 1282 йылда Рига [[Ганза]] союзына инә. === Рига һәм Тевтон ордены === Епископтар немецтарҙы көнсығыш ерҙәргә, айырыуса мәжүси халыҡтар ерҙәренә күсереү сәйәсәтен алып бара. Хәрби күскенселәргә рыцарҙар ордены төрлө яҡлап ярҙам итә: башта был ''Ливонияның Христос яугирҙары берлеге'' -''Братство воинов Христа Ливонии'' ([[Орден меченосцев]]) була, һуңыраҡ ул [[Тевтон ордены]]на (Немец ордены) ҡушыла. Тәре йөрөтөүселәрҙе мосолмандар [[Палестина]]нан ҡыуып ебәргәс, Тевтон ордены [[Рим папа]]һы ярҙамы менән Көнсығыш Европала үҙ эшмәкәрлеген йәйелдерә, айырыуса, Балтик буйындағы Пруссия (прустар илендә) һәм [[Ливония]]ла. Тевтон ордены көслө һәм үҙ аллы сиркәү ойошмаһы була, уның менән Рига архиепископтары араһында был төбәктә хакимлыҡ өсөн конкурентылыҡ көсәйә. Тевтон орденының Ливония бүлеге булдырыла, уның башында Ордендың Бөйөк магистрына буйһонған ландмейстер тора. Рига архиепископтары менән Тевтон ордемны араһныдағы низағтар йыш ҡына хәрби төҫ ала (Ливониялағы 1297—1330 йылдарҙағы Граждандар һуғышы). Был Граждандар һуғышы барышында 1330 йылда Рига ваҡытлыса үҙаллылығын юғалта, 36 йылдан һуң архиепископ менән орден араһындағы [[Данциг]] килешеүе (1366) буйынса яңынан уны ҡайтарыуға өлгәшә. === Реформация === [[Файл:RigaSchwarzhäupterhaus1891.png|thumb|[[Дом Черноголовых]].<small><br>Гравюра на дереве, 1891 г.</small>]] 1522 йылда Рига [[Реформация]]ға ҡушыла, архиепископтар власы кәмей, Һуңғы Рига архиепискобы Вильгельм Бранденбургский була. 1558 йылда Рәсәй менән һуғыш башланып ([[Ливония һуғышы]]), Ливония конфедерацияһы тарҡалғас (1561—1562) Рига ҡалаһы архиепископ менән Ордендың [[Речь Посполитая]] менән берләшеү идеяһын хупламай, Изге Рим империяһының ирекле ҡалаһы статусын һорай. Ирекле Рига ҡалаһы ике тиҫтә йыл тирәһе йәшәй. 1581 йылда урыҫтарҙың яңы һөжүме башланырҙан алда, башҡа бер кемдән ярҙам өмөт итеп булмағанын аңлағас, Рига [[Польша]] һәм [[Литва]] берлеге короле [[Стефан Баторий]]ға тоғролоҡҡа ант итә. 40 йыллыҡ Польша-Литва хакимлығы ваҡытында ҡала халҡы кире католик сиркәүенә ҡайтарыла (был Календарь тәртипһеҙлектәренә килтерә), контрреформация [[Швеция]] короле [[Густав II Адольф]] 1622 йылда Риганы алғас туҡтатыла. Швеция короллегендә Рига [[Стокгольм]]дан ҡала икенсе ҡала булып иҫәпләнә, был уның стратегик урынына бәйле була, сөнки Рига Балтика буйында иң ҡөҙрәтле Швеция дәүләте мәнфәғәттәрен яҡлауҙа бик мөһим роль уйнай. Был осорҙа ҡала үҙидараһы ныҡ үҫешә. 1656—1658 йылдарҙағы Рәсәй-Швеция һуғышы ваҡытында Рига (1656) ҡамауға алына. === Урыҫ ғәскәре ҡамауы, Рәсәйгә ҡушылыуы һәм уның хакимлығы аҫтында ҡалыуы ([[XVIII век|XVIII]]—[[XIX быуат]]тар) === [[XVIII быуат]] башында Рига [[Европа]]лағы иң ҙур ҡәлғәләрҙән һанала. Ҡала ғәйәт ҙур диуарҙар менән уратып алынған була, уны биш [[бастион]], ике [[равелин]] һәм ике шанец (туптар өсөн окоп) һаҡлай. Бынан тыш ҡәлғә тирәләй тәрән соҡор соҡола һәм һыу менән тултырыла. [[Даугава]]ның икенсе ярында понтон күперҙе һаҡлап тороусы тағы бер форт — Коброншанц төҙөлә<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv">''[[Пухляк, Олег Николаевич|О. Н. Пухляк]]''. [http://voin.russkie.org.lv/sv_na_territorii_latvii.php «Северная война на территории Латвии».] // voin.russkie.org.lv</ref><ref name="О штурме Риги на histrf.ru">''Владимир Иванов''. [https://histrf.ru/biblioteka/b/kak-russkiie-voiska-shturmovali-righu Как русские войска штурмовали Ригу. — После блестящей виктории русских войск под Полтавой летом 1709 года ситуация на фронтах Северной войны в корне изменилась. Теперь Пётр Великий начал диктовать условия ведения боевых действий, а шведская армия перешла к обороне. Фельдмаршал Борис Петрович Шереметев получил от царя указание взять Ригу.] Сайт «История России» // histrf.ru</ref>. [[Швеция]] короллеге һәм Төньяҡ Европа илдәре коалицияһы ([[Саксония]] курфюрстлығы, [[Рәсәй]] батшалығы, [[Дания]] короллеге, [[Речь Посполитая]] һ.б.) араһындағы Балтик буйындағы ерҙәр һәм Балтик диңгеҙендә хакимлыҡ өсөн [[Төньяҡ һуғыш (1700—1721)]] ваҡытында граф Нильс Стромберг етәкселегендәге Риганы һаҡлап торған швед [[гарнизон]]ында (1709) 13 400 кеше, 563 туп, 66 мортира һәм 12 гаубица була. Был оҙаҡҡа һуҙылған һуғышта [[Швеция]]ны солох төҙөргә мәжбүр итер өсөн [[Пётр I]] Балтик буйында һуғышты әүҙемләштерә һәм [[1709 йыл]]дың октябрендә граф [[Шереметев Борис Петрович|Б. П. Шереметев]]ҡа Риганы алырға бойора<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/><ref name="О штурме Риги на histrf.ru"/>. 1709 йылдың 27 октябрендә (6 ноябрендә) рус армияһы Риганы ҡамауға ала һәм 1709 йылдың 2 (13) декабренә ҡала тулыһынса блокадала ҡала<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/><ref name="О штурме Риги на histrf.ru"/>. [[Файл:Town of Riga Swearing Allegiance to Russia in 1710.jpg|thumb|справа| Рәссам Александр Евстафиевич Коцебу. «1710 йылда Рига Рәсәй батшаһына тоғролоҡ антын бирә» (1868 йыл)]] 1710 йылдың 4 июлендә бик оҙаҡ блокадала булғандан һуң Рига (1709—1710) ҡалаһы һәм ҡәлғәһе, Петр I-нең генерал-фельдмаршал Б. П. Шереметев етәкселегендәге ғәсҡәре тарафынан алына. Швед гарнизоны капитуляция иғлан итә. Рус армияһы ҡулына иҫән ҡалған швед артиллерияһы (561 туп, 66 мортира, 7 гаубица), гарнизондағы 5 132 кеше әсиргә төшә, уларҙың 2 905 сирле була. Шул уҡ көндө граф Борис Петрович Шереметев Рига граждандары һәм Остзее (Балтик буйы) дворяндарының [[Пётр I]] тоғролоҡ тураһында антын ҡабул итә<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/>. 1710 йылдың 12 (23) июлендә генерал-фельдмаршал граф Б. П. Шереметев тантаналы шарттарҙа ҡалаға инә һәм уның ҡапҡаһы янында Рига раты (советы) уға ҡаланан символик ике алтын асҡыс ала<ref name="Пухляк на voin.russkie.org.lv"/>. Рига һәм [[Лифляндия]]ның [[Рәсәй]]гә ҡушылыуы [[1721 йыл]]дың 30 авгусында (10 сентябре) Рәсәй менән Швеция короллеге араһында төҙөлгән Ништадт солох тураһында килешеүе менән нығытыла. [[1713 йыл]]дың 17 (28) июлендә Рига Рәсәйҙең [[Рига лубернаһы]] (1721 йылдан — [[Рәсәй империяһы]]), [[1783]]—[[1796 йыл]]дарҙа Рига наместниклығы, [[1796]]—1918 йылдарҙа Лифляндия губернаһы үҙәгенә әйләнә. [[1809 йыл]]да Риганың хәрби губернаторы итеп Рәсәй император армияһы [[генерал-лейтенант]]ы Иван Николаевич Эссен (Магнус Густав фон Эссен) билдәләнә. Рәсәйҙең Франция империяһына ҡаршы [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ваҡытында 11- 12 июль төнөндә тикшерелмәгән разведка мәғлүмәттәренә ышанып, Наполеондың Бөйөк армияһы килеүенән ҡурҡып, фон Эссен Риганың Петербург һәм Мәскәү форштадттарына ут төртөргә ҡуша. Шул сәбәпле һуғыш хәрәкәттәре булмаған ҡалала, ҡот осҡос янғын сыға: 705 йорт, 35 йәмғиәт бинаһы һәм 4 сиркәү яна, меңәрләгән кеше торлаҡһыҙ тороп ҡала. 1812 йылдың көҙөндә фон Эссен үҙ ҡулы аҫтындағы ғәскәрҙәргә һөжүмгә күсергә бойора, улар бик күп кешеһен юғалата<ref name="Рига в огне на riga.lv">''Алексей Евдокимов''. [https://www.riga.lv/ru/news/riga-v-ogne-chto-proizoshlo-205-let-nazad?11477 История. Рига в огне: что произошло 205 лет назад? — 205 лет назад, в ночь с 11 на 12 июля (с 23 на 24 по старому стилю) 1812 года, чудовищный пожар бушевал на территории нынешнего рижского центра. Полыхали деревянные предместья, окружавшие старый каменный город — то, что сегодня именуется Вецригой.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Информационный портал [[Рижская дума|Рижской думы]] // riga.lv (12 июля 2017 года)</ref>. [[Файл:PhilippoPaulucci.jpg|thumb|[[Паулуччи, Филипп Осипович|Филипп Осипович Паулуччи]], Балтик буйы генерал-губернаторы һәм Риганың хәрби губернаторы (1812 −1822). Рәсәй империяһы]] 1812 йылдың 23 октябрендә Балтик буйы [[генерал-губернатор]]ы һәм Рига хәрби губернаторы итеп генерал Филипп Осипович Паулуччи тәғәйенләнә<ref name="Рига в огне на riga.lv"/>, Ватан һуғышы тамамланғас,уның етәкселегендә 1812 йылдан 1822 йылға тиклем Рига янындағы биҫтәләр яңынан төҙөлә, шул арҡала ҡала хәҙерге кварталдарға бүленә, бынан тыш күп кенә яҡшы эштәр башҡарыла. 1830 йылдың 1 (13) ғинуарында генерал Паулуччи отставкаға сыға (мундир кейеү хоҡуғы менән), һәм февраль уртаһында Рәсәйҙән китә. [[1841 йыл]]да М.С.Кузнецовтың [[Рига фарфор һәм фаянс фабрикаһы]] асыла. [[1848]]—[[1861йыл]]дарҙа Балтик буйы генерал-губернаторы һәм Рига хәрби губернаторы итеп [[генералиссимус]] [[Суворов Александр Васильевич|Александр Васильевич Суворовты]]ң ейәне Александр Аркадьевич Суворов тәғәйенләнә. [[Файл:Riga Panorama 1890-1900.jpg|thumb|Рига [[XIX быуат]] аҙағында, [[Рәсәй империяһы]].]] [[XIX быуат]]тың икенсе яртыһында Рига [[Рәсәй империяһы]]ның иң алдынғы сәнәғәт үҙәктәренең береһенә әүерелә. 1861 йылда Рига — [[Динабург]] (ныне — [[Даугавпилс]]) тимер юлы һәм Рига тимер юл станцияһы төҙөлө. Һуңыраҡ Рига [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург]], [[Варшава]] менән тимер юл менән тоташтырыла. Ҡала мөһим тимер юл узелы статусын ала. Быуат аҙағында Рига диңгеҙ порты әһәмиәте буйынса Рәсәй империяһының Санкт-Петербургтан ҡала икенсе порт була<ref name="История Риги на prorigu.ru">[https://www.prorigu.ru/history-of-riga/ История Риги — от немецких баронов до расцвета города.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181204150159/http://www.prorigu.ru/history-of-riga/ |date=2018-12-04 }} // prorigu.ru</ref><ref name="«Морские ворота» Риги на riga.lv">''Илья Дименштейн''. [https://www.riga.lv/ru/news/neizvestnoe-o-rige-morskie-vorota-goroda?16486 История. Неизвестное о Риге: «морские ворота» города.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Информационный портал [[Рижская дума|Рижской думы]] // riga.lv (19 марта 2019 года)</ref>. [[1869 йыл]]да Ригала тимер юл вагондары төҙөүсе Рус-Балтика вагон заводы асыла. [[1872 йыл]]да Ригала [[Даугава]] аша тәүге тимер юлы һалына, шулай уҡ йәмәғәт транспорты— [[омнибус]]тар барлыҡҡа килә. [[1884 йыл]]да [[Ильгюциемс]] быяла фабрикаһы асыла. [[1888 йыл]]да, Ригала сауҙагәрҙәр тотҡан оҫтаханалар нигеҙендә Рус-Балтика электротехника заводы (Рига дәүләт электротехника заводы "ВЭФ"). Иҡтисад һәм сауҙа тиҙ үҫеү сәбәпле Ригала йәшәгән халыҡ һаны 1800—1913 йылдарҙа һикһән тапҡырға, ә уның майҙаны 1850—1913 йылдарҙа ун тапҡырға арта<ref name="apograf.ru">''Александр Телицын''. [http://apograf.ru/riga_latvija/ Рига, Латвия. История города, достопримечательности.] // apograf.ru (15 марта 2013 года)</ref>. Рәсәй империяһы составында булыуға ҡарамаҫтан ҡала мәҙәниәте Балтик буйы немецтары мәҙәниәте, айырыуса юғары ҡатлам немецтары йоғонтоһонда үҫә. XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем бында рәсми тел һәм уҡыу-уҡытыу теле булып башлыса немец теле ҡала. === [[XX быуат]] === [[Файл:German troops Riga 1917.jpg|thumb|Германия ғәскәрҙәре 1917 йылдың 3 сентябрендә Ригаға инә]] [[Файл:Parade Riga 1.5.1919.jpg|thumb|Латвия ССР-ы армияһы парады. 1 май, 1919 йыл]] ==== Империяның иң ҙур ҡалаһы ==== 1881 йылда Балтик буйы губернаһында үткән халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында Рига халҡының 33 % үҙен немец, 30 % тирәһе — латыш, 19 % — урыҫ (шул иҫәптән раскольниктар), 8,5 % — [[йәһүд]] тип атай. 1913 йылда инде халыҡтың 40 % [[латыш]], 20 % — [[урыҫ]] (]шул иҫәптән раскольник), 13 % —Балтик буйы немецтары, 7 %  тирәһе— [[йәһүдтәр]]. Тағы бында бер аҙ [[поляктар]] ҙа йәшәй. 1914 йылда һуғыш ваҡытында ҡалаға һуғыштан ҡасып килгән кешеләр ағыла, халыҡ һаны 473 меңдән 558 меңгә етә. Рига һәм уның янындағы округ кеше һаны буйынса тик [[Санкт-Петербург]] (Петроград) (2,1 млн кеше) һәм [[Мәскәү]]ҙән (1,7 млн кеше генә ҡалыша), [[Одесса]] унан артта ҡала (498 мең кеше 1912 йылда)<ref>{{Статья|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vtoraya-promyshlennaya-revolyutsiya|автор=Погребинская Вера Александровна|заглавие=Вторая промышленная революция.|год=2005|издание=«Экономический журнал»|выпуск=10|issn=2072-8220}}</ref> ([[Варшава]] (885 мең кеше,1914 йыл) һәм [[Лодзь]] (600 мең кеше, 1915, Польшала) , Киевты (1914 йыл башында 595 мең кеше). ==== Сәнәғәт үҫеше ==== 1909 йыл майынан 1915 йылға тиклем Ригалағы Рус-Балтика вагон заводы тәүге «Руссо-Балт» маркалы тәүге Рәсәй еңел автомобилдәрен етештерә. Ригала сәнәғәт үҫешенә [[Беренсе донъя һуғышы]](1914—1918) ҡамасаулай. Ҡала фронтҡа яҡын урынлашҡанлыҡтан, Рәсәй иҡтисады мохтажлығын иҫәпкә алып, 200 000 кеше ғаиләләре менән (1915) Үҙәк Рәсәйгә, Уралға, йәки Украинаға эвакуациялана. 1917 йылдың сентябрендә ҡаланы герман ғәскәрҙәре баҫып ала. ==== Латвия баш ҡалаһы ==== Һуғыш тамамланғас, 1918 йылдың 18 ноябрендә немецтар ҡулындағы Ригала бойондороҡһоҙ Латвия Республикаһы (1918—1940) иғлан ителә. 1919 йылда Ригала — яңы дәүләттең баш ҡалаһында өс төрлө Латвия хөкүмәте урынлаша. 4 ғинуарҙан 21 майға тиклем [[Латвия Социалик Совет Республикаһы]] була. Балтик буйы хәрбиҙәре (ландесвер) һәм герман ирекле корпусы уны ҡолатҡас, 3 июлдә отставкаға киткәсе А.Ниедра хакимлыҡ итә. Герман ирекле корпусы киткәндән һуң [[Карлис Улманис]] власы урынлаша. 1919 йылдың көҙөндә Ригаға Бермондт-Аваловтың Германия яҡлы Көнбайыш ирекле армияһы һөжүм итә, ләкин Улманис хөкүмәте ҡолатылмай. 1920 йылдың 11 авгусында Ригала совет- Латвия солох килешеүе, ә 1921 йылдың 18 мартында — совет-поляк солох тураһында килешеүе төҙөлә. 1931 йылдың 3 февралендә Сеймом «Латвия баш ҡалаһы тураһында закон» ҡабул итә, Рига баш ҡала тип рәсми рәүештә иғлан ителә. Был ваҡытта ҡалала 40 район була: (1) [[Иҫке ҡала]], (2) Бульвар, (3) Видземе (район [[Эспланада (Рига)|Эспланады]]), (4) [[Авоты (Рига)|Авоты]], (5) Латгале ([[Московский форштадт]]), (6) [[Гризинькалнс]], (7) Дарзини (район [[Улица Дунтес (Рига)|ул. Дунтес]]), (8) [[Ганибу дамбис|Ганибу,]] (9) [[Саркандаугава]], (10) [[Рижский порт|порт]], (11) [[Вецмилгравис]], (12) [[Яунмилгравис]], (13) [[Межапаркс|Межапарк]], (14) [[Чиекуркалнс]], (15) [[Земитаны (станция)|Земитаны,]] (16) [[Силс (Риганың тарихи районы)|Силс]] ([[Тейка]], [[Шмерли]], [[Межциемс (Рига)|Межциемс]]), (17) [[Югла]], (18) [[Пурвциемс]], (19) Яньциемс ([[Яняварты (платформа)|Яняварты]] станцияһынан тимер юлдың уң яғы), (20) [[Кенгарагс]], (21) Острова ([[Закюсала]], [[Луцавсала]], [[Улица Мукусалас|Мукусала]]), (22) [[Торнякалнс]], (23) [[Агенскалнс]], (24) [[Кипсала]], (25) [[Засулаукс]], (26) [[Ильгюциемс|Ильгециемс,]] (27) [[Спилве (микрорайон)|Спилве]], (28) [[Болдерая]], (29) [[Даугавгрива (микрорайон)|Даугавгрива]], (30) [[Буллюциемс|Буллю муйжа]], (31) [[Клейсты|Клейстес муйжа]], (32) [[Лачупе (станция)|Лачупе,]] (33) [[Анниньмуйжа]], (34) [[Золитуде]], (35) [[Шампетерис (Риганың тарихи районы)|Шампетрис]], (36) [[Биерини]], (37) [[Ливциемс (исторический район Риги)|Ливциемс]], (38) [[Зиепниеккалнс]], (39) (40) [[Яунциемс (Рига)|Яунциемс]]<ref>Pilsētas teritoriālais iedalījums. Rīgas pilsētas statistiskā gada grāmata 1931—1932.</ref>. == География == {{Ниәттәрҙә}} Риганың тарихи үҙәге Даугава йылғаһының түбәнге ағымында, төньяҡ биҫтәләр Рига ҡултығының көньяҡ ярында урынлашҡан. Көньяҡ һәм төньяҡ ҡала ситтәрендәге халыҡ тығыҙлығы әҙ: һаҙлыҡ һәм батҡыл урындар ваҡытында ҡаланы һаҡлау ысулы булған. Һуңғы боҙлоҡ дәүерендә формалашҡан Рига ландшафты бәләкәй күлдәр һәм шишмәләр күп, Иҫке ҡаланан көнсығыш һәм төньяҡҡа XIX быуат аҙағында уҡ ҡомло дюнанан бушлыҡ урын алған. Төньяҡ-көнбайыштан ҡаланы Балтик диңгеҙе уратҡан, көнсығышта һәм төньяҡ-көнсығышта Царникав, Гаркалн һәм Стопин крайҙары, көньяҡта — Саласпилс, Кека, Олайн крайҙары, көнбайышта — Маруп, Бабит крайҙары һәм [[Юрмала]] ҡалаһы менән сиктәш. Риганан көнбайышҡа ҡарай 18 км алыҫлыҡта [[Рижское Взморье]] курорт үҙәге бар. === Климат === Климат уртаса континенталь, йәй йылы, дымлы (уртаса һауа температураһы июлдә 18,2&nbsp;°C; уртаса яуым-төшөм кимәле — 85 мм), ҡыш ҡарлы була. Ҡыш көнө епшек көндәр (февралдәге уртаса һауа температураһы −3&nbsp;°C), −20&nbsp;°C тиклем һалҡындар ҙа була. Ҡар ҡатламы декабрь аҙағында барлыҡҡа килә һәм февраль аҙағына — март башына тиклем ята. 40 % көндәр болотло була, яуым-төшөм кимәле йылына 641 мм. Уртаса ел тиҙлеге — 4 м/с. Уртаса һауа дымлығы — 79,2 %. {{Климат города |Город_род=Риги |Источник=[http://pogoda.ru.net/climate2/26422.htm Погода и климат], [http://svali.ru/catalog~49~26422~index.htm Туристический портал] | Янв_ср=-2.7 | Янв_ср_осад=39 | Фев_ср=-3.0 | Фев_ср_осад=32 | Мар_ср=0.5 | Мар_ср_осад=35 | Апр_ср=6.3 | Апр_ср_осад=34 | Май_ср=12.0 | Май_ср_осад=48 | Июн_ср=15.4 | Июн_ср_осад=70 | Июл_ср=18.2 | Июл_ср_осад=82 | Авг_ср=17.3 | Авг_ср_осад=76 | Сен_ср=12.4 | Сен_ср_осад=71 | Окт_ср=7.3 | Окт_ср_осад=74 | Ноя_ср=2.1 | Ноя_ср_осад=58 | Дек_ср=-1.5 | Дек_ср_осад=50 | Год_ср=7.0 | Год_ср_осад=669 | Янв_ср_мин=-5.0 | Янв_ср_макс=-0.5 | Фев_ср_мин=-5.7 | Фев_ср_макс=-0.4 | Мар_ср_мин=-2.6 | Мар_ср_макс=4 | Апр_ср_мин=2 | Апр_ср_макс=11.1 | Май_ср_мин=7.1 | Май_ср_макс=17.3 | Июн_ср_мин=10.9 | Июн_ср_макс=20.3 | Июл_ср_мин=13.7 | Июл_ср_макс=22.9 | Авг_ср_мин=13.0 | Авг_ср_макс=22 | Сен_ср_мин=8.7 | Сен_ср_макс=16.5 | Окт_ср_мин=4.6 | Окт_ср_макс=10.5 | Ноя_ср_мин=0.1 | Ноя_ср_макс=4.1 | Дек_ср_мин=-3.6 | Дек_ср_макс=0.6 | Год_ср_мин=3.6 | Год_ср_макс=10.7 | Янв_а_макс=10.2 | Янв_а_мин=-33.7 | Фев_а_макс=13.5 | Фев_а_мин=-34.9 | Мар_а_макс=20.5 | Мар_а_мин=-23.3 | Апр_а_макс=27.9 | Апр_а_мин=-11.1 | Май_а_макс=30.4 | Май_а_мин=-5.3 | Июн_а_макс=32.5 | Июн_а_мин=-1.2 | Июл_а_макс=34.1 | Июл_а_мин=4 | Авг_а_макс=33.6 | Авг_а_мин=-0.5 | Сен_а_макс=29.4 | Сен_а_мин=-4.1 | Окт_а_макс=23.4 | Окт_а_мин=-8.7 | Ноя_а_макс=17.2 | Ноя_а_мин=-18.9 | Дек_а_макс=11.8 | Дек_а_мин=-31.9 | Год_а_макс=34.1 | Год_а_мин=-34.9 | Янв_вода=0 | Фев_вода=0 | Мар_вода=1 | Апр_вода=5 | Май_вода=10 | Июн_вода=17 | Июл_вода=21 | Авг_вода=23 | Сен_вода=21 | Окт_вода=15 | Ноя_вода=10 | Дек_вода=5 | Год_вода=11 |}} == Административ бүленеше == [[Файл:Rigas_rajonu_numeracija.jpg|thumb|268x268px|Административ райондар картаһы]][[Файл:Rigas_apkaimes_Nr.png|thumb|267x267px|Микрорайондар картаһы]]Рига рәсми рәүештә күп микрорайондарҙан торған өс административ район ({{lang-lv|rajons}}) һәм өс биҫтәнән ({{lang-lv|priekšpilsētas}}) тора. * Курзем районы (йәшел төҫтә): майҙаны — 79 км², халҡы — 133 505 кеше. : ''Микрорайондары'': 1. Болдерая, 2. Даугавгрива, 3. Дзирциемс, 4. Ильгюциемс, 5. Иманта, 6. Клейсты, 7. Кипсала, 8. Ритабулли, 9. Спилве, 10. Волери, 11. Засулаукс, 12. Агенскалнс. * Земгаль биҫтәһе (көл төҫтә): майҙаны — 41 км², халҡы — 105 090 кеше, Задвиньела урынлашҡан. : ''Микрорайондары'': 13. Атгазене, 14. Бебербеки, 15. Биерини, 16. Бишумуйжа, 17. Катлакалнс, 18. Мукупурвс, 19. Плескодале, 20. Салас, 21. Шампетерис, 22. Торнякалнс, 23. Зиепниеккалнс, 24. Золитуде. * Зиемель районы (һоро төҫтә): маәҙаны — 77 км², халҡы — 80 652 кеше. : ''Микрорайондары'': 25. Чиекуркалнс, 26. Яунциемс, 27. Кундзиньсала, 28. Мангальсала, 29. Межапарк, 30. Милгравис, 31. Петерсала-Андрейсала, 32. Саркандаугава, 33. Трисциемс, 34. Вецаки, 35. Вецдаугава, 36. Вецмилгравис. * Үҙәк район (ҡыҙыл төҫтә): майҙан — 3 км², халҡы — 24 547 кеше. Тарихи район — Иҫке Рига, театрҙар, музейҙар, эш үҙәктәре, үҙәк вокзал һ.б. : ''Микрорайондар'': 37. Старый город, 38. Центр. * Видзем биҫтәһе (күк төҫтә): майҙан — 57 км², халҡы — 172 064 кеше. : ''Микрорайондар'': 39. Берги, 40. Браса, 41. Брекши, 42. Букулты, 43. Дрейлини, 44. Югла, 45. Межциемс, 46. Пурвциемс, 47. Скансте, 48. Сужи, 49. Тейка. * Латгаль биҫтәһе (һары төҫтә): майҙаны — 50 км², халҡы — 193 287 кеше. : ''Микрорайондар'': 50. Авоту, 51. Дарзциемс, 52. Дарзини, 53. Гризинькалнс, 54. Кенгарагс, 55. Мәскәү форштадты, 56. Плявниеки, 57. Румбула, 58. Шкиротава. ==== Буржуаз Латвия һәм совет осоро ==== 1919 йылдың апрелендә Рига электротехника заводына нигеҙ һалына («VEF»). 1930 йылдарҙа «Vairogs» акционерҙар йәмғиәте төҙөлә (Рига вагондар төҙөү заводы), ул Балтика буйы илдәрендә иң эре автомобилдәр һәм тимер юл вагондары етештереүсе була. 1938 йылда Ригала 385 000 кеше йәшәгән, шуларҙың 45 000- немецтар. Германияла национал-социалистар власҡа килгәс, СССР элекке Рәсәй империяһы биләмәләрен кире ҡайтарыу буйынса эшмкәрлек алып бара башлай, ә Германия был ерҙәрҙе рейхҡа ҡушырға ниәтләй. 1939 йылда Германия менән Советтар Союзы бер-береһенә һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөй, тарихҡа Молотов-Риббентроп пакты исеме менән ингән документ буйынса Германия Балтик буйын СССР өсөн мөһим биләмәләр тип таный (ваҡытлыса, сөнки һуғыш ваҡытында был биләмәләр барыбер Германия ҡулына күсергә тейеш була). Латвия һәм СССР араһындағы Дуҫлыҡ һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеү буйынса Латвияға СССР-ҙың сикләнгән хәрби көстәре инә. Президент Карлис Улманис был йәһәттән: «Яңыраҡ төҙөлгән килешеү…хәүефһеҙлекте нығыта»,-ти. 1940 йылдың 17 июнендә Рига урамдарында совет танктары күренә. Совет ғәскәрҙәрен оркестр, почётлы ҡарауыл һәм байрамса күтәренке кәйефле Рига граждандары ҡаршы ала. Оҙаҡламай 14 −15 июлдә (1940 йыл) һайлауҙарҙа «Хеҙмәтсән халыҡ блогы» («Darba tautas bloks») өсөн 98 % тауыш бирелә (95 % һайлаусы ҡатнаша). Оҙаҡламай Рига Латвия Совет Социалистик Республикаһының баш ҡалаһы булып китә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] (1941—1945) ваҡытында «Барбаросса» планына ярашлы фашистик Германия ғәскәрҙәре 1941 йылдың 30 июнендә Риганы ала. 1941 йылдың 25 июлендә вермахт баҫып алған Латвия ССР-ы территорияһы Латвия Генераль округы тип, ә Рига- уның үҙәге тип иғлан ителә. Округ Остланд рейхскомиссариатына инә. Округтың генераль комиссары итеп Отто Генрих Дрекслер тәғәйенләнә. 29 602 Рига йәһүден немецтар Рижское геттоһына бикләй (1941 йылдың 21 июленән), 6 378 йәһүд уға тиклем үк үлтерелә. Иҫән ҡалғандар «Рига-Кайзервальд» бикләнә, йәки Гитлер Германияһының башҡа концлагерҙарына ебәрелә. [[Файл:Medal. 75 years of the liberation of Riga from the Nazi invaders.png|thumb|Иҫтәлекле миҙал- «Риганы немец фашист илбаҫарҙарынан азат итеүгә 75 йыл. 1944—2019» ([[Реверс]]). Риганы азат итеүселәргә һәйкәлдән бер композиция. [[Латвия]], 16 октябрь, 2019 йыл]] 1944 йылдың 13—15 октябрендә Совет Армияһының 1-се Прибалтийский фронт, 2-се Прибалтийский фронт һәм 3-сө Прибалтийский фронт көстәре менән вермахтҡа ҡаршы Риганы алыу операцияһы (14 сентября — 22 октября 1944 года) барышында Рига фашистарҙан азат ителә. Был операция ваҡытында 150 мең совет һалдаты һәм офицеры һәләк була<ref name="Рижская наступательная операция на ria.ru">[https://ria.ru/20191013/1559639456.html «Лишь бы будущее было счастливее». История оккупации и освобождения Риги. — Советские войска выгнали немецких оккупантов из Риги 13 октября 1944 года. Рижская наступательная операция по освобождению столицы и всей Прибалтики продолжалась около месяца, в ней погибло 150 тысяч военнослужащих.] [[РИА «Новости»]] // ria.ru (13 октября 2019 года)</ref>. Риганы обороналау (1941) һәм азат итеү операциялары (1944) барышында Иҫке ҡала етди зыян күрә. [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң Ригала хәрби әсирҙәр өсөн өс совет лагере була: № 277, 317 һәм 350. Ауыр сирле әсирҙәр өсөн 3338 һәм 4379 -сы һанлы госпиталдәр эшләй. Рига караптар төҙөү заводын 1945 йылдан алып немец әсирҙәре төҙөй, завод өсөн йөҙөп йөрөүсе доктарҙы 1946 йылда Германиянан алып киләләр. Рига электростанцияһын яңынан тергеҙеү өсөн AEG производствоһы турбиналары Катовицелағы электр станцияһынан алып киленә. Һуғыштан һуң ҡала иҡтисады һиҙелерлек алға китә. Бында Латвия сәнәғәтенең бик күп өлкәләре була: машиналар төҙөү (Рига вагондар төҙөү), Рига автобустар фабрикаһы (РАФ, мәҫәлән, СССР-ҙағы ашығыс ярҙам машиналары), Рига моторҙар заводы «Саркана звайгзне»), радиоэлектроника (Рига электротехника заводы «ВЭФ»]], "Радиотехника"заводы RRR, «Альфа» производство берләшмәһе), химияя, еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте (Рига музыка ҡоралдары фабрикаһы, Dzintars Парфюмерия һәм косметика заводы , Laima Рига кондитер фабрикаһы, Страуме Рига электр көнкүреш техникаһы һәм уйынсыҡтар етештереү заводы һ.б..). [[Рига ГЭС-ы]], бер нисә [[ТЭЦ]]. Коммунистик субботниктарҙа эшләп алған аҡсаға Ригала «Гайльэзерс» дауахана комплексы һәм 1-се балалар клиник дауаханаһы төҙөлә<ref name="О наследстве СССР на aif.ru">''Надежда Вредина''. [https://aif.ru/money/economy/v_sovetskom_plenu_kakoe_nasledstvo_sssr_ostavil_latvii В советском «плену». Какое наследство СССР оставил Латвии?] Газета «[[Аргументы и факты]]» // aif.ru (3 июня 2019 года)</ref>. Сәнәғәттең йылдам үҫеүе ҡала халҡы һанының 228 мең кешенән (1945) 909 кешегә тиклем үҫеүенә килтерә (1990 йыл, башлыса, СССР-ҙың башҡа төбәктәренән күсеп килеүселәр иҫәбенә). 1991 йылда Латвия яңынан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Рига суверенлы [[Латвия Республикаһы]] баш ҡалаһына әйләнә. === [[XXI быуат]] === 2014 йылда Рига Европаның мәҙәни үҙәктәренең береһе тип атала<ref>[http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/09/1324&format=HTML&aged=0&language=LV&guiLanguage=en Rīga 2014. gadā būs Eiropas kultūras galvaspilsēta Latvijā.] // europa.eu</ref>. == Халҡы == [[Файл:Riga ortseingang.jpg|thumb|200px|Ригаға ингән урындағы яҙыу]] === Халыҡ миграцияһы === Рига —Балтик илдәрендәге иң ҙур ҡала, ләкин 1990 йылдан һуң унда йәшәгән халыҡ һаны ныҡ әҙәйә һәм был процесс әле лә дауам итә. Башта был башҡа төбәктәрҙән килгән халыҡтың Латвиянан китеүе менән бәйле булһа, һуңыраҡ —Латвия граждандарының Евросоюз илдәренә эмиграцияһына, күп Рига кешеләренең Рига агломерацияһына ингән муниципалитеттарға күсенеүенә һәм шулай уҡ бөтә милләт вәкилдәре араһында ла тыуымдың әҙ булыуына бәйле. Үҙәк статистика идаралығының 2020 йылдағы мәғлүмәттәре буйынса ҡалала 627 487 кеше йәшәй.<ref name="автоссылка1" /> 2020 йылда 65 йәштән оло кешеләр дәүмәле 20,7 % (130 060 кеше), 14 йәштән йәшерәктәр 15,6 % (97 862 кеше) тәшкил итә.<ref name="автоссылка1" /> Үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса 2017 йылда 641 423 кеше йәшәгән<ref name="постнас"/> йәки Халыҡ регистры мәғлүмәте буйынса 698 086 кеше булған (Гражданлыҡ һәм миграция эштәре буйынса идаралығы, МВД)<ref name="числнас2015">[http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/01.01.2015/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Численность жителей Латвии в самоуправлениях. Дата — 01.01.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150316134945/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/01.01.2015/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=2015-03-16 }}{{ref-lv}}</ref>. 1767 йылдан алып бөгөнгәсә халыҡ һаны<ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm Динамика численности населения городов Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303231425/http://pop-stat.mashke.org/latvia-cities.htm |date=2016-03-03 }}</ref>: {| style="text-align:right" | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[1767]] || 19 500 |- | [[1800]] || 29 500 |- | [[1840]] || 60 000 |- | [[1867]] || 102 590 |- | [[1881]] || 169 329 |- | [[1897]] || 282 230 |- | [[1913]] || 472 068 |- | [[1920]] || 185 137 |- | [[1925]] || 337 699 |- | [[1935]] || 385 063 |- | [[1939]] || 347 800 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[1941]] || 335 200 |- | [[1945]] || 228 200 |- | [[1950]] || 482 300 |- | [[1955]] || 566 900 |- | [[1959]] || 580 423 |- | [[1965]] || 665 200 |- | [[1970]] || 731 831 |- | [[1975]] || 795 600 |- | [[1979]] || 835 475 |- | [[1987]] || 900 300 |- | [[1989]] || 915 106 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[1990]] || 909 135 |- | [[1991]] || 900 455 |- | [[1992]] || 889 741 |- | [[1993]] || 863 657 |- | [[1994]] || 843 552 |- | [[1995]] || 824 988 |- | [[1996]] || 810 172 |- | [[1997]] || 797 947 |- | [[1998]] || 786 612 |- | [[1999]] || 776 008 |- | [[2000]] || 764 329 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[2001]] || 756 627 |- | [[2002]] || 747 157 |- | [[2003]] || 739 232 |- | [[2004]] || 735 241 |- | [[2005]] || 731 762 |- | [[2006]] || 727 578 |- | [[2007]] || 722 485 |- | [[2008]] || 717 371 |- | [[2009]] || 713 016 |- | [[2010]] || 706 413 |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef" | Йыл ! style="background:#efefef" | Халыҡ |- | [[2011]] || 658 640 |- | [[2012]] || 649 853 |- | [[2013]] || 643 615 |- | [[2014]] || 643 368 |- | [[2015]] || 641 007 |- | [[2016]] || 639 630 |- | [[2017]] || 641 423 |- | [[2018]] || 637 971 |- | [[2019]] || 632 614 |- | [[2020]] || 627 487<ref name="data.csb.gov.lv" /> |- |} |} ''' Ҡала халҡы динамикаһы графикта түбәндәгесә күренә''' <timeline> Colors= id:barra value:blue ImageSize = width:auto height:250 barincrement:40 PlotArea = left:10 bottom:50 top:30 right:0 Period = from:0 till:1000000 TimeAxis = orientation:vertical BarData= bar:1767 text:1767 bar:1800 text:1800 bar:1840 text:1840 bar:1867 text:1867 bar:1881 text:1881 bar:1897 text:1897 bar:1913 text:1913 bar:1920 text:1920 bar:1925 text:1925 bar:1935 text:1935 bar:1939 text:1939 bar:1941 text:1941 bar:1945 text:1945 bar:1950 text:1950 bar:1955 text:1955 bar:1959 text:1959 bar:1965 text:1965 bar:1970 text:1970 bar:1975 text:1975 bar:1979 text:1979 bar:1987 text:1987 bar:1989 text:1989 bar:1990 text:1990 PlotData= color:barra width:10 anchor:till align:center shift:(0,5) bar:1767 from:0 till:19500 text:19500 bar:1800 from:0 till:29500 text:29500 bar:1840 from:0 till:60000 text:60000 bar:1867 from:0 till:102590 text:102590 bar:1881 from:0 till:169329 text:169329 bar:1897 from:0 till:282230 text:282230 bar:1913 from:0 till:472068 text:472068 bar:1920 from:0 till:185137 text:185137 bar:1925 from:0 till:337699 text:337699 bar:1935 from:0 till:385063 text:385063 bar:1939 from:0 till:347800 text:347800 bar:1941 from:0 till:335200 text:335200 bar:1945 from:0 till:228200 text:228200 bar:1950 from:0 till:482300 text:482300 bar:1955 from:0 till:566900 text:566900 bar:1959 from:0 till:580423 text:580423 bar:1965 from:0 till:665200 text:665200 bar:1970 from:0 till:731831 text:731831 bar:1975 from:0 till:795600 text:795600 bar:1979 from:0 till:835475 text:835475 bar:1987 from:0 till:900300 text:900300 bar:1989 from:0 till:915106 text:915106 bar:1990 from:0 till:909135 text:909135 TextData= pos:(195,00) text:1767 йылдан 1990 йылға тиклем Рига халыҡ һаны динамикаһы (кеше) </timeline> <timeline> Colors= id:barra value:blue ImageSize = width:auto height:250 barincrement:40 PlotArea = left:20 bottom:50 top:30 right:20 Period = from:0 till:1000000 TimeAxis = orientation:vertical BarData= bar:1990 text:1990 bar:1991 text:1991 bar:1993 text:1993 bar:1995 text:1995 bar:1997 text:1997 bar:1999 text:1999 bar:2000 text:2000 bar:2001 text:2001 bar:2002 text:2002 bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 bar:2018 text:2018 bar:2019 text:2019 bar:2020 text:2020 PlotData= color:barra width:10 anchor:till align:center shift:(0,5) bar:1990 from:0 till:909135 text:909135 bar:1991 from:0 till:900455 text:900455 bar:1993 from:0 till:863657 text:863657 bar:1995 from:0 till:824988 text:824988 bar:1997 from:0 till:797947 text:797947 bar:1999 from:0 till:776008 text:776008 bar:2000 from:0 till:764329 text:764329 bar:2001 from:0 till:756627 text:756627 bar:2002 from:0 till:747157 text:747157 bar:2003 from:0 till:739232 text:739232 bar:2004 from:0 till:735241 text:735241 bar:2005 from:0 till:731762 text:731762 bar:2006 from:0 till:727578 text:727578 bar:2007 from:0 till:722485 text:722485 bar:2008 from:0 till:717371 text:717371 bar:2009 from:0 till:713016 text:713016 bar:2010 from:0 till:706413 text:706413 bar:2011 from:0 till:658640 text:658640 bar:2012 from:0 till:649853 text:649853 bar:2013 from:0 till:643615 text:643615 bar:2014 from:0 till:643368 text:643368 bar:2015 from:0 till:641007 text:641007 bar:2016 from:0 till:639630 text:639630 bar:2017 from:0 till:641423 text:641423 bar:2018 from:0 till:637971 text:637971 bar:2019 from:0 till:632614 text:632614 bar:2020 from:0 till:627487 text:627487 TextData= pos:(195,00) text:1990 йылдан 2020 йылға тиклем Рига халыҡ һаны динамикаһы (кеше) </timeline> === Милли составы === Ригала [[латыштар]] (46,3 %, 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу), [[урыҫтар]] (40,2 %), [[белорустар]] (3,9 %), [[украиндар]] (3,5 %), [[поляктар]] (1,9 %) һ.б. йәшәй. Ҡала халҡының милли составы [[1989]], [[2000]] һәм [[2011 йыл]]дарҙағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса<ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm Ethnic composition: 1989 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823105722/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic1989.htm |date=2017-08-23 }}</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2000.htm Ethnic composition: 2000 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730173148/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2000.htm |date=2013-07-30 }}</ref><ref>[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2011.htm Ethnic composition: 2011 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201120124349/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2011.htm |date=2020-11-20 }}</ref>, [[2020 йыл]] башына булған мәғлүмәттәр буйынса<ref>[https://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/iedz/iedz__iedzrakst/IRG080.px/ IRG080. Iedzīvotāju skaits pēc tautības reģionos, republikas pilsētās, 21 attīstības centrā un novados gada sākumā. PxWeb<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210321191933/https://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/iedz/iedz__iedzrakst/IRG080.px/ |date=2021-03-21 }}</ref>: {|class="standard sortable" ! милләте || кеше <br>(1989) || % || кеше <br>(2000) || % || кеше <br>(2011) || % || кеше <br>(2020) || % |- | всего || align=right | 910 455 || align=right | 100,00 % || align=right | 764 329 || align=right | 100,00 % || align=right | 658 640 || align=right | 100,00 % || align=right | 627 487 || align=right | 100,00 % |- |[[латыши]] || align=right | 331 934 || align=right | 36,46 % || align=right | 313 368 || align=right | 41,00 % || align=right | 305 117 || align=right | 46,33 % || align=right | 296 332 || align=right | 47,2 % |- |в том числе [[латгальцы]]<ref>по числу постоянно использующих в повседневной жизни [[латгальский язык]] (перепись 2011 года)</ref>|| align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 29 393 || align=right | 4,46 % || align=right | || align=right | |- |[[русские]]|| align=right | 430 555 || align=right | 47,29 % || align=right | 335 431 || align=right | 43,89 % || align=right | 264 808 || align=right | 40,21 % || align=right | 226 218 || align=right | 36,1 % |- |[[белорусы]] || align=right | 43 631 || align=right | 4,79 % || align=right | 35 791 || align=right | 4,68 % || align=right | 25 535 || align=right | 3,88 % || align=right | 22 860 || align=right | 3,7 % |- |[[украинцы]] || align=right | 43 641 || align=right | 4,79 % || align=right | 31 899 || align=right | 4,17 % || align=right | 22 737 || align=right | 3,45 % || align=right | 21 562 || align=right | 3,4 % |- |[[поляки]] || align=right | 16 653 || align=right | 1,83 % || align=right | 15 980 || align=right | 2,09 % || align=right | 12 208 || align=right | 1,85 % || align=right | 10 883 || align=right | 1,7 % |- |[[литовцы]] || align=right | 7 012 || align=right | 0,77 % || align=right | 6 530 || align=right | 0,85 % || align=right | 5 450 || align=right | 0,83 % || align=right | 4 996 || align=right | 0,8 % |- |[[евреи]] || align=right | 18 812 || align=right | 2,07 % || align=right | 8 254 || align=right | 1,08 % || align=right | 4 810 || align=right | 0,73 % || align=right | || align=right | |- |[[немцы]] || align=right | 1 054 || align=right | 0,11 % || align=right | 1 386 || align=right | 0,18 % || align=right | || align=right | || align=right | 1 058 || align=right | 0,2 % |- |[[эстонцы]] || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 829 || align=right | 0,1 % || align=right | 703 || align=right | 0,1 % |- |[[цыгане]] || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 928 || align=right | 0,1 % || align=right | 698 || align=right | 0,1 % |- |[[ливы]] || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | || align=right | 87 || align=right | 0,01 % || align=right | || align=right | |- |другие || align=right | 18 217 || align=right | 2,00 % || align=right | 17 076 || align=right | 2,23 % || align=right | 17 888 || align=right | 2,72 % || align=right | 42 177 || align=right | 6,7 % |} Латвия гражданлыҡ һәм миграция эштәре идаралығы мәғлүмәттәре буйынса 2017 йылдың 1 июленә Рига халҡының этник сотавы түбәндәгесә<ref>{{cite web|url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/Iedzivotaju%20re%C4%A3istrs/010717/ISPN_Pasvaldibas_pec_TTB.pdf|title=Iedzīvotāju skaits pašvaldībās pēc nacionālā sastāva|author=PMLP|website=|date=|publisher=|accessdate=2017-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171118043352/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/Iedzivotaju%20re%C4%A3istrs/010717/ISPN_Pasvaldibas_pec_TTB.pdf|archivedate=2017-11-18|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171118043352/http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/Iedzivotaju%20re%C4%A3istrs/010717/ISPN_Pasvaldibas_pec_TTB.pdf |date=2017-11-18 }}</ref>: * [[латыштар]] — 308 940; * другие — 38 647; * [[белорустар]] — 25 874; * [[рустар]] — 264 206; * [[украиндар]] — 25 687; * милләтен әйтмәгән — 24 385; * [[поляктар]] — 12 812; * латгалдар латыштарҙан айырым күрһәтелмәгән. [[Файл:Rigas apkaimes Lat 2011.png|thumb|350px| Латыштар Рига микрорайондарында (%,2011 йыл)]] [[Файл:Rigas apkaimes Rus 2011.png|thumb|350px|Рига микрорайондарында рустар (%,2011 йыл)]] 2012 йылда үткән референдум ваҡытында тауыш биргән Рига халыҡының 61,6 %<ref>{{cite web|accessdate = 2015-12-02|title = CVK » 2012. gada 18. februāra tautas nobalsošana par likumprojekta "Grozījumi Latvijas Republikas Satversmē" pieņemšanu » Rezultāti|url = http://www.tn2012.cvk.lv/report-results-0100.html|publisher = ЦИК Латвии|lang = lv}}</ref> урыҫ телен икенсе рәсми тел тип иғлан итеүгә ҡаршы була (Латвия буйынса «ҡаршы» — 74,8 %). Урыҫ теле тип аталған халыҡ совет осоронда төҙөлгән микрорайондарҙа йәшәй, ә [[латыштар]] —ҡала үҙәгендәрәк һәм шәхси йорттарҙан торған райондарҙа. Латыштар иң күбе Риганың Үҙәк районында (60,9 % населения), ә иң әҙе Курземе районында (36,4 %) йәшәй. Рига халҡы туған теле буйынса (1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса):<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=729 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам 50 губерний Европейской России] Демоскоп</ref> {|class="standard sortable" ! национальность || чел. <br>(1897) || % |- | всего || align=right | 282 230 || align=right | 100,00 % |- |[[латыши]] || align=right | 127 046 || align=right | 45,02 % |- |[[немцы]] || align=right | 67 286 || align=right | 23,84 % |- |[[русские]] || align=right | 44 452 || align=right | 15,75 % |- |[[евреи]] || align=right | 16 922 || align=right | 6,00 % |- |[[поляки]] || align=right | 13 415 || align=right | 4,75 % |- |[[литовцы]] || align=right | 6 362 || align=right | 2,25 % |- |[[эстонцы]] || align=right | 3 702 || align=right | 1,31 % |- |[[белорусы]] || align=right | 730 || align=right | 0,26 % |} === Телдәр === 2011 йылда халыҡтың башлыса өйҙә ҡулланған теле буйынса бүленеше<ref name="Латгал2011"/><ref name="Языки2011">{{cite web|accessdate = 2015-11-23|title = Распределение постоянного населения по статистическим регионам, городам республиканского подчинения и краям по преимущественно используемому дома языку на 1 марта 2011 года|url = http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0|publisher = Центральное статистическое управление|lang = lv|archiveurl = https://web.archive.org/web/20151124133815/http://data.csb.gov.lv/pxweb/lv/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0|archivedate = 2015-11-24|deadlink = yes}} {{cite web |url = http://data.csb.gov.lv/pxweb/en/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0 |title = Англоязычная версия |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170820062939/http://data.csb.gov.lv/pxweb/en/tautassk_11/tautassk_11__tsk2011/TSG11-071.px/?rxid=cdcb978c-22b0-416a-aacc-aa650d3e2ce0 |archivedate = 2017-08-20 }}{{проверено|23|11|2015}}</ref> {|class="wikitable" |- !Тел ! Иҫәбе!% !<small>% от указавших</small> |- ![[рус теле|рус]] | 326 478 | 49,57 % | 55,80 % |- ![[латыш теле|латыш]] | 254 188 | 38,59 % | 43,44 % |- ! шул иҫәптән [[латгал теле|латгал]]<ref name="Латгал2011"/> | 29 393 | 4,46 % | 5,02 % |- ![[украин теле|украин]] | 702 | 0,11 % | 0,12 % |- ![[литва теле|литва]] | 563 | 0,09 % | 0,10 % |- ![[поляк теле|поляк]] | 496 | 0,08 % | 0,08 % |- ![[белорус теле|белорус]] | 227 | 0,03 % | 0,04 % |- !башҡа | 2 477 | 0,38 % | 0,42 % |- !күрһәтелгән | 585 131 | 88,84 % | 100,00 % |- !күрһәтелмәгән | 73 509 | 11,16 % | |- !Бөтәһе | 658 640 | 100,00 % | |} Рига халҡының тел буйынса динамикаһы 1867—1930 йылдарҙа һәм 2011 йылда (туған тел, йәки көнкүрештә ҡулланған тел буйынса)<ref name="Языки2011"/><ref>''Rīga 1860—1917.'' Rīga, Zinātne 1978.</ref><ref name="Перепись населения 1930, часть II, с. 70">{{cite web |url = http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/TSK_1930_05.pdf |title = Перепись населения 1930, часть II : «Национальность», с. 70 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121115064423/http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/TSK_1930_05.pdf |archivedate = 2012-11-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115064423/http://www.csb.gov.lv/sites/default/files/dati/TSK_1930_05.pdf |date=2012-11-15 }} (PDF, лат.; 14,6 Мб).</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:right" ! Язык ! 1867 ! 1881 ! 1897 ! 1913 ! 1930 !2011 |- | align=left | [[Русский язык|русский]] | 25 772 (25,1 %) || 31 976 (18,9 %) || 43 338 (16,9 %) || 99 985 (21,2 %) || 29 696 (7,86 %) || 326 478 (49,57 %) |- | align=left | [[латышский язык|латышский]] | 24 199 (23,6 %) || 49 974 (29,5 %) || 106 541 (41,6 %) || 187 135 (39,6 %) || 227 842 (60,29 %) || 254 188 (38,59 %) |- | align=left | [[Немецкий язык|немецкий]] | 43 980 (42,9 %) || 66 775 (39,4 %) || 65 332 (25,5 %) || 78 656 (16,7 %) || 44 105 (11,67 %) || … |- | align=left | [[идиш]] | 5254 (5,1 %) || 14 222 (8,4 %) || 16 521 (6,5 %) || 21 231 (4,5 %) || 42 328 (11,2 %) || … |- | align=left | [[эстонский язык|эстонский]] | 872 (0,9 %) || 1565 (0,9 %) || 3532 (1,4 %) || 6721 (1,4 %) || 2443 (0,65 %) || … |- | align=left | [[Литовский язык|литовский]] | … || … || 5853 (2,3 %) || 25 824 (5,5 %) || 6817 (1,8 %) || 563 (0,09 %) |- | align=left | [[Польский язык|польский]] | … || … || 12 869 (5 %) || 35 621 (7,5 %) || 16 574 (4,39 %) || 496 (0,08 %) |- | align=left | прочие^* | 2513 (2,4 %) || 4048 (2,4 %) || 1772 (0,7 %) || 16 895 (3,6 %) || 8112 (2,14 %) || 3406 (0,52 %) |- | align=left | нет данных | … || 769 (0,5 %) || 130 (0,1 %) || … || … || 73 509 (11,16 %) |- ! Бөтәһе ! 102 590 (100 %) || 169 329 (100 %) || 255 879 (100 %) || 472 068 (100 %) || 377 917 (100 %) || 658 640 (100 %) |} <small>^*В данных за 1881 г. польско- и литовскоговорящие жители включены в эту группу.</small> === Башлыҡтары === {{main|Шаблон:Градоначальники Риги}} == Иҡтисады == [[Файл:Riga port.jpg|thumb|200x200px|Рига порты]] [[Файл:Bolsa de Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 01.JPG|thumb|200x200px|Рига фонд биржаһы]] Рига — [[Латвия]]ның иң ныҡ үҫешкән төбәге. Ҡалала ил предприятиеларының 60 % урынлашҡан һәм хеҙмәткә яраҡлы халыҡтың 50 % йәшәй. Айырып әйткәндә, аҙыҡ-түлек, ағас эшкәртеү, текстиль, химия фармацевтика сәнәғәте үҫешкән. Ригаға сит ил инвестициялары йылдан йыл күбәйә, был ҡаланы профилле күргәҙмәләр үткәреү өсөн мөһим урын итә<ref>{{cite web |url = http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/lv001_eco.htm |title = EUROSTAT |archiveurl = https://archive.is/20120708072036/http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/lv001_eco.htm |archivedate = 2012-07-08 }} {{Webarchive|url=https://archive.is/20120708072036/http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/lv001_eco.htm |date=2012-07-08 }}</ref>. Латвияның бөтә иң ҙур предприятиелары тиерлек Ригала урынлашҡан, мәҫәлән, дәүләт энергия һатыу компания («''Latvenergo''»), газ [[монополия]]һы («''[[Latvijas Gāze]]''»), тимер юл компанияһы («''[[Latvijas dzelzceļš]]''»), дәүләт почта предприятиеһы («''[[Latvijas Pasts]]''»), «''[[Latvijas Mobilais Telefons]]''» (LMT), «[[Tele2|TELE2»]], «''[[Bite|Bite Latvija]]''» мобиль элемтә операторҙары һәм «''[[airBaltic]]''» авиакомпанияһы. Илдәге берҙән-бер фонд биржаһы NASDAQ OMX Riga ла Рига ҡалаһында урынлашҡан. Латвияның бөтә финанс учреждениелары ла тиерлек, шул иҫәптән илдең үҙәк банкы- Латвия Банкы, Ригала урынлашҡан. Европа берлеге (Евросоюз) ағзаһы булыу [[Латвия]]ға Европа илдәре менән, бигерәк тә Германия, Шеция һәм Бөйөк Британия менән, сауҙа бәйләнештәрен арттырырға мөмкинлек бирә. [[Рәсәй]] [[Латвия]]ның традицион сауҙа партнёры булып ҡала. [[Туризм]] —ҡала килеменең төп сығанаҡтарының береһе;Латвияға килгән туристарҙың 90 % Ригаға килә. == Транспорт == [[Файл:Visit-suomi-2009-05-by-RalfR-281.jpg|200px|thumb|right| Рига аэропорты— Балтик буйындағы иң ҙур аэропорт]] [[Файл:Trolleybus Riga IMG 2544 C.JPG|200px|thumb|right| Škoda 24Tr Irisbus троллейбусы]] [[Файл:15T-57169 Radio iela.jpg|200px|thumb|right|Трамвай]] [[Файл:Rigas Satiksme-Abrenes iela.jpg|200px|thumb|Абренес урамында ҡуласа]] [[Файл:Vistas desde la iglesia de San Pedro, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 01.JPG|thumb|200px| Даугава аша тимер юл күпере]] Рига — Балтик буйында мөһим халыҡ-ара транспорт узелы ([[Скандинавия]] һәм [[Көнсығыш Европа]], [[Финляндия]] һәм [[Үҙәк Европа]] араһында E67 Европа маршруты Via Baltica, һәм Балтик буйы илдәре араһында). Рига тимер юл күпере— Ригала һаҡланып ҡалған күперҙәрҙең иң тәүгеһе, ҡала биләмәһендә [[Даугава]] аша берҙән-бер тимер юл күпере. ==== Тимер юл ==== Рига тимер юл вокзалы ({{lang-lv|Rīgas dzelzceļa stacija}})- иң мөһим транспорт ҡапҡаһы, бынан поездар [[Мәскәү]] һәм [[Санкт-Петербург]] яғына йөрөй ([[Рәсәй]]), [[Минск]] ([[Белоруссия]]), [[Киев]] ([[Украина]], ''[[Елгава]]'' аша). Пассажирҙарҙы «''[[Pasažieru vilciens]]''» компанияһы хеҙмәтләндерә. ==== Автобус хәрәкәте ==== Бынан тыш Рига халыҡ-ара автовокзалы бар ({{lang-lv|Rīgas starptautiskā autoosta}}), ул ҡала яны һәм күрше илдәр һәм Европа берлеге илдәренең күбеһе менән халыҡ-ара автобус бәйләнешен тәьмин итә. ==== Һауа транспорты ==== Рига аэропорты ({{lang-lv|Starptautiskā lidosta «Rīga»}}) —1973 йылда төҙөлгән Балтик буйындағы иң ҙур аэропорт, ул 82йүнәлештә эшләй. 1993 йылда йылына 310 000 пассажир хеҙмәтләндерелһә, 2009 йылда 4 миллионға етә(проект буйынса йылына 2,5 млн), шул сәбәпле «''[[airBaltic]]''» 92 миллион евролыҡ яңы [[Терминал (аэровокзал)|терминал]] төҙөү планлаштырыла. ==== Диңгеҙ транспорты ==== Рига порты ({{lang-lv|Rīgas Pasažieru termināls}}) Скандинавия һәм Төньяҡ Германия менән бәйләнеште тәьмин итә. ==== Автомобиль транспорты ==== {{также|Автомобильные дороги Латвии}} Латвия автомобиль юлдары селтәре үҙәк узелы Ригала урынлашҡан. Таш күпер Иҫке ҡаланы (Рига) Даугаваның икенсе яры менән тоташтыра. Утрау күпере [[Мәскәү форштадт]]ты Закюсала утрауы аша Даугаваның икенсе яҡ яры менән, ә Аҫмалы (Вантовый) күпер Иҫке ҡаланы Кипсала аша Даугаваның икенсе яры менән тоташтыра. 2008 йылда Даугава аша яңы Көньяҡ күперҙең беренсе өлөшөндә хәрәкәт асыла . Был Балтик буйы илдәрендәге һуңғы 20 йылдағы иң ҙур төҙөлөш (оҙонлоғо 27—30 км булған төньяҡ урау юл ({{lang-lv|Ziemeļu koridors}})) ==== Йәмәғәт транспорты ==== {{главная|Rīgas satiksme}} Йәмәғәт транспорты предприятиеһы [[Rīgas satiksme]] Ригала трамвай (8 маршрут, паркта 253 вагон), автобустар (53 маршрут, 480 машина) һәм троллейбус (18 маршрут, 300 яҡын машина) хәрәкәтен тәьмин итә. 1973 йылдан<ref name="DIS407" /> Ригала троллейбус поездары йөрөй<ref name="VTG">''Брамский К. А.'' Троллейбусный поезд [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимира Веклича]] // газета «Всеукраинская техническая газета», 11 декабря 2003 р.{{ref-uk}}</ref><ref name="TrainVK">''Фонова М.'' «Ракета» [[Веклич, Владимир Филиппович|Веклича]] // газета «[[Вечерний Киев (газета)|Вечерний Киев]]», 2 ноября 1970. — С. 2.{{ref-uk}}</ref> [[Веклич, Владимир Филиппович|Владимира Веклича]]<ref name="Train">[[Энциклопедия современной Украины]]: в 25 т. / Под ред. [[Дзюба, Иван Михайлович (писатель)|И. М. Дзюба]] и др. — Киев : 2005. — Т. 4. — С. 187 — ISBN 966-02-3354-X{{ref-uk}}</ref><ref name="TrainKrat">''Крат В. И.''[[Веклич, Владимир Филиппович|Владимир Филлипович Веклич]] // Коммунальное хозяйство городов. Киев: Техника — 1998. — № 17. — С. 3-9. — ISSN 0869-1231{{ref-uk}}</ref>. 2013 йылдан Ригала маршрут такси хеҙмәте монополияһы индерелгән. Һыу (йылға) транспорты: планлаштырыла.<ref>[https://rus.lsm.lv/statja/novosti/samoupravlenija/riga-sdelala-esche-shag-k-vodnomu-transportu.a379140/ Рига сделала еще шаг к водному транспорту] // lsm.lv, 24 окт 2020</ref> ==== Велосипед ==== «Sixt» автоматик велосипtд менән ҡулланыу системаһы ҡала үҙәгендә 17 велосипед алып тороу (прокат) пунктынан ғибәрәт. == Мәҙәниәт == {{main|Достопримечательности Риги|Рижская киностудия}} 2010 йылда Рига 2014 йылға Европа мәҙәниәт баш ҡалаһы тип һайлана. Шул айҡанлы бер нисә инфраструктура проекты тормошҡа ашырыла башлай: Латвия милли китпханаһы ({{lang-lv|Latvijas Nacionālā bibliotēka}}, Гуннара Биркерт проекты буйынса), концерт залы ({{lang-lv|Koncert zale}}), ул Латвия милли симфоник оркестры базаһы буласаҡ , Хәҙерге заман сәнғәте музейы ({{lang-lv|Laikmetīgās mākslas muzejs}}, Андрейсалалағы элекке электростанция бинаһында). === Театрҙар === [[Файл:Opera Nacional, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 15.JPG|thumb|220x220px|Латвия милли операһы]] — [[Латвия Милли опера театры]] ({{lang-lv|Latvijas Nacionālā opera}}) 1919 йылдың ғинуарында асыла, элекке немец театры бинаһында (1860—1863) урынлашҡан. 1922 йылдан балет труппаһы бар. — 1919 йылда Латвия милли театры асыла. Ул элекке Икенсе Рус театры бинаһында урынлашҡан (1902 йылда хәйриә аҡсаһына төҙөлгән). — Михаил Чехов исемендәге рус театры ({{lang-lv|Mihaila Čehova Rīgas Krievu teātris}}) —1883 йылда асылған ҡалалағы иң тәүге театрҙарҙың береһе. — 1920 йылда асылған «Дайлес» ({{lang-lv|Dailes teātris}}) театрында хәҙерге заман сит ил авторҙары пьесаларын ҡуялар. — 1944 йылда Латвия ҡурсаҡ театры ({{lang-lv|Latvijas Valsts Leļļu teātris}})балалар өсөн спектаклдәр күрһәтә. − 1992 йылда [[Яңы Рига театры]] ({{lang-lv|Jaunais Rīgas teātris}}) асыла. === Музейҙар === — Латвия оккупация музейы ({{lang-lv|Latvijas Okupācijas muzejs}}) 1970 йылдарҙа төҙөлгән бинала урынлашҡан. Советтар Союзы һәм Германия ҡулында булған осор тарихы музейы (1940—1991). — Сит ил сәнғәте музейы ({{lang-lv|Ārzemju mākslas muzejs}}) — Латвиялағы иң ҙур XVI—XXI быуат сәнғәт әҫәрҙәре һаҡланған музей. * Латвия милли музейы ({{lang-lv|Latvijas Nacionālais mākslas muzejs}}). -Дары башняһында Латвия хәрби музейы ({{lang-lv|Latvijas Kara muzejs}})- армия тарихы музейы. -Латвия йәһүдтәре музейы ({{lang-lv|Muzejs Ebreji Latvijā}}) — XVIII быуаттан 1941 йылға тиклемге Рига йәһүдтәре тарихы. -Латвия тарихи музей экспозицияһы ({{lang-lv|Latvijas Vēstures muzejs}}) — Рига замогында таш быуаттан беҙҙең заманға тиклем. -Латвия тәбиғәт тарихы музейы ({{lang-lv|Latvijas Dabas muzejs}}) -Рига моторҙар музейы экспозицияһы ({{lang-lv|Rīgas Motormuzejs}}) — XX быуаттағы 80 автомобиль һәм 100 мотоцикл һәм мопед XX . -Рига һәм диңгеҙселек тарихы музейы]] ({{lang-lv|Rīgas vēstures un kuģniecības muzejs}}). Уға Менцендорф йорто ла инә ({{lang-lv|Mencendorfa nams}}) —тарихи торлаҡ һәм сауҙа йорто. — Рига югендстиль музейы- югендстиль архитектураһы һәм декоратив стиленә бағышлана (''[[модерн]]''). Ригала 44 яҡын музей һәм уға оҡшаған учреждениелар.<ref>[http://www.liveriga.com/lv/37-muzeji Visi Muzeji :: LIVE RīGA]</ref> === Музыка === XVIII быуатта Риге Европа музыка8ы сёскё атыу осоро башлана. 1760 йылда Рига музыка йәмғите төҙөлә. и частных оркестров, таких как у Барона Отто Герман Фитингофатың шәхси оркестры нигеҙендә 1782 йылда опера театры төҙөлә. XIX быуатта Ригала немец музыкаһы традицияһы һәм латыш фольклоры (йыр) традициялары үҫә. 1837—1839 йылдарҙа Рига опера театрында [[Вагнер Рихард|Рихард Вагнер]] капельмейстер була, ҡайһы бер ваҡыт бында дирижёр булараҡ Лео Блех сығыш яһай. 1919 йылда Язел Витол исемендәге Латвия дәләт консерваторияһына нигеҙ һалына, унда әле 500-гә яҡын студент уҡый. 1993 йылда Ригала бойондороҡһоҙ Латвияла милли йыр байрамы ойошторола. Тәүге тапҡыр бындай байрам 1873 йылда ойошторолғаны билдәле. 2003 йылда өс Балтика буйы илендә йыр байрамы үтте. Улар ЮНЕСКО-ның кешелектең ауыҙ-тел һәм рухи ҡомартҡылары шедеврҙары исемлегенә индерелгән. 2008 йылда Ригала XXIV Милли йыр байрамы үтте. Был байрамда иң яҡшы хорҙар бер-береһе менән көс һынашты. 2003 йылда Ригала «[[Евровидение-2003|Евровидение]]» үтте. == Архитектура == {{main|Список самых высоких зданий Риги|Храмы Риги|Достопримечательности Риги}} [[Файл:Riga by night (8230045602).jpg|thumb|left|Иҫке ҡала (Рига)]] [[Файл:Domy v centru Rigy.jpg|thumb|left| Лив майҙаны]] 1997 йылда Риганың модрен стилендәге архитектура ҡомартҡылары һәм XIX быуат ағастан яһалған архитектура өсөн үҙәге ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелә.<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/852/ Всемирное наследие]</ref> Ләкин Даугаваның һул яҡ ярында ҡала төҙөү (Кипсала утрауында), бейек биналар төҙөү ҡаланың дөйөм күренешенә зыян килереү ҡурҡынысы янай тип ЮНЕСКО менән ИКОМОС эксперттары был пландарҙы ҡире ҡарауҙы һорай.<ref name="icomos-mission">[http://whc.unesco.org/download.cfm?id_document=100708 UNESCO/ICOMOS-Mission 2008]</ref>. Рига- ғәҙәти урта быуаттар ҡалаһы, уны Бульвар ҡуласаһы уратып алған, һәм яңы ҡала- унда урамдар заманса планлаштырылған.<ref name="icomos-mission"/>. [[Файл:Riga Petrikirche Blick vom Turm zum Dom 3.JPG|thumb|230x230px|[[Домский собор (Рига)|Домский собор]]]] Иҫке Рига ({{lang-lv|Vecrīga}}) — Риганың тарихи һәм географик үҙәге. Ул Даугаваның уң яҡ ярында урынлашҡан, боронғо ҡәлғә һыҙаттары, хәрби ҡоролмалар һәм валдар урындары (1857—1863 йылдарҙа уларҙы һүткәндәр) әле ләайырылып тора. Ҡала стенаһын һүткәс, асыҡ майҙандар барлыҡҡа килә, бында ҡала паркы һәм каналы ({{lang-lv|Pilsētas kanāls}}) булдырыла, улар Иҫке Риганы яңы ҡаланан айырып тора. Иҫке ҡаланың үҙәге- Ратуша майҙаны({{lang-lv|Rātslaukums}}), на которой находятся [[Рижская ратуша]] ({{lang-lv|Rīgas rātsnams}}) һәм Ҡарабаштар йорто({{lang-lv|Melngalvju nams}}). Был йорт [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында емерелгән һәм 1999 йылда ғына яңынан тергеҙелгән. Готика стилендәге, фасады нидерланд стилендәге йортто 1334 йылда төҙөй башлағандар, 1447 йылдан ул Ҡарабаштар берләшмәһенең йәйылыштары урыны була. Уның алдындағы майҙанда Роланд стауяһы тора. 1211 йылда епископ Альберт Буксгевден Рига Дом соборына (епископ соборы) ({{lang-lv|Rīgas Doms}}) нигеҙ һала. Уның төп өлөшө XIV—XV быуаттарҙа төҙөлә. 1776 йылдан алып уның бейеклеге 90 метр (күп тапҡыр емерелеү сәбәпле), 1590 йылда төҙөлгән ағас үҙәк башня бейеклеге 140 м еткән. XIX быуат аҙағында унда донъялағы иң ҙур һәм иң яҡшы органдарҙың береһе тип һаналған орган ҡуйыла. Изге Пётр сиркәүе ({{lang-lv|Rīgas Svētā Pētera baznīca}}) (1209) ла бер нисә тапҡыр емерелә, һуңғы тапҡыр — [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында. 1225 йылда тәүге тапҡыр Изге Екаб (Яков) ({{lang-lv|Rīgas Svētā Jēkaba katedrāle}}) сиркәүе иҫкә алына, 80 м бейеклектәге башнялы был сиркәү- Рига католик кафедраль соборы. 1582 йылда уны Польша короленән һатып алып, иезуиттарға биргәндәр. Рига замогында ({{lang-lv|Rīgas pils}}) Латвия президенты резиденцияһы урынлашҡан. Замок [[1330 йыл]]да [[Ливон ордены]] рыцарь-монахтарына бирелгән. [[1867 йыл]]да Флоренция стилендәге йортта [[Латвия сеймы]] — Латвия парламенты урынлашҡан. Дары башняһы ({{lang-lv|Pulvertornis}}) районында ҡала нығытмалары ҡалдыҡтары тороп ҡалған (1650). Тарихи ҡомартҡыларҙан Рига фонд биржаһын (1852), Конвент ихатаһын ({{lang-lv|Konventa sēta}}, XIII быуат), Өс туған биналар комплексы (XV—XVII быуаттар), [[Швед ҡапҡаһы]] ({{lang-lv|Zviedru vārti}}), Кесе гильдия бинаһы ({{lang-lv|Mazā Ģilde}}) һәм Оло гильдия бинаһы ({{lang-lv|Lielā Ģilde}}), Менцендорф йорто ({{lang-lv|Mencendorfa nams}}, 1695) һәм Данненштерн йортон ({{lang-lv|Dannenšterna nams}}) атарға була. Иҫке ғала менән Яңы ҡала араһында [[1935 йыл]]дан алып 42 м бейеклек Азатлыҡ һәйкәле ({{lang-lv|Brīvības piemineklis}}, автор [[Карл Зале]]) тора. <gallery> House_of_Blackheads_at_Dusk_3%2C_Riga%2C_Latvia_-_Diliff.jpg| Ҡарабаштар йорто Riga-Pulverturm.jpg|Дары башняһы Castillo de Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG|Рига замогы Stone Bridge, Latvija.jpg| Даугава аша таш күпер Rigas Dome.jpg| Иҫке ҡалала Ратуша Les trois frères (Riga, la ville hanséatique).jpg|Өс туған Riga - Roland's Statue.jpg|Рига Роланды Latvian National Theatre.jpg| Латвия милли театры </gallery> XX быуат башында ҡаланы уратып бер нисә мөһим бина төҙөлә: Латвия милли театры, Һынлы сәнғәт музейы, неоготика стилендәге Латвия художество академияһы ({{lang-lv|Latvijas Mākslas akadēmija}}, 1905 й.), Университет. 1876—1884 йй.- яңы Византия стилендәге [[Христорождественский собор (Рига)]] ({{lang-lv|Rīgas Kristus Piedzimšanas pareizticīgo katedrāle}}). Элизабетес һәм Альберт урамдарында [[модерн]] стилендәге матур йорттар күп. Мәскәү форштадтында цеппелиндар өсөн эллингтар бар, улар Үҙәк баҙар итеп үҙгәртелгән. 1958 йылда Сталин высоткалары тибындағы Фәндәр Академияһы бинаһы, ағас лютеран сиркәүе, классик стилдәге Иисус сиркәүе һәм башҡа төрлө дәүерҙәргә ҡараған архитектура ҡомартҡылары бар. XX быуат башында Межапарк дачалар биҫтәһе төҙөлә (төньяҡта, урманда). [[Закюсала]] дюналар утрауында 368,5 метр бейеклек Рига телебашняһы төҙөлгән, ул Европалағы иң ҙур ҡоролмаларҙан һанала. [[Даугав]]ның һул яғы — [[Пардаугава]] —бер- йәки ике ҡатлы шәхси йорттарҙан торған район. Калнциема урамында тотош бер кварталда XIX быуаттағы йорттар реставрацияланған. <gallery> Riga - Elizabetes Iela 10b, 1903.JPG| ''Элизабетес'' урамындағы йорт Riga Jugendstil Hausfassade.jpg| Модерн стилендәге йорт Riga Markthallen Totale.JPG| Үҙәк баҙар<br>(артҡы планда— Фәндәр Академияһы,уң яҡта — телевизион башня) Riga_Russisch-Orthodoxe_Kathedrale_Christi_Geburt_3.JPG|[[Христорождественский собор (Рига)|Православный кафедральный собор Рождества Христова]] </gallery> * Туғандар ҡәберлеге (1924-36) һәм Азатлыҡ һәйкәле(1931—1935) * В. И. Ленин һәйкәле (1947—1950, арх. Э. Шталберг) * Р. Блауманис һәйкәле (1929) * Я. Райнис һәйкәле Райнис зыяратында (1934) һәм Коммунарҙар паркында (1958—1965) == Спорт == 2006 йылда «[[Арена Рига]]» спорт аренаһы төҙөлә ( 14 500 урынлыҡ). «Динамо-Рига» клубының төп йорто. «Сконто-Рига»- иң уңышлы сығыш яһаусы Латвия футбол клубы. 2000 йылда «Сконто» спорт аренаһы төҙөлгән ({{lang-lv|Skonto stadions}}, 10 000 урынлыҡ). «[[ТТТ Рига]]» баскетбол клубы – Европа ҡатын-ҡыҙҙар баскетболында иң билдәле клубтарҙан һанала. [[БК Баронс/ЛМТ|«Баронс/ЛМТ»]] һәм «[[ВЭФ (баскетбольный клуб)|ВЭФ]]» баскетбол ирҙәр клубтары . «Сконто-Рига» баскетбол клубы [[Сконто (олимпийский комплекс)|«Сконто»]] аренаһын (6500 урынлыҡ) арендалай, ул 1999 йылда төҙөлгән. == Панорама == {{Панорама|Rigapanorama.JPG|2000px| Рига панорамаһы Латвия Фәндәр академияһынан}} == Парктар һәм ял итеү урындары == * Ҡала уртаһында Верман баҡсаһы ({{lang-lv|Vērmanes dārzs}}) урынлашҡан—ул Наполеон ғәскәре менән һуғыш ваҡытында яндырылған өйҙәр урынында 1814 йылда асылған, уға Анна Верман исеме бирелгән. - Ҡала каналы буйы ({{lang-lv|Kanālmalas apstādījumi}})|5|08|2013}}, шулай уҡ Бастион тауы ла инә. — Виестура баҡсаһын 1721 йылда Пётр I әмере буйынса булдырылған. — Коюсалас баҡсаһы —XVIII быуатта буласаҡ Мәскәү форштадты биләмәһендә булдырылған. — Элизабетес урамында Кронвалд паркы, уның өсөн участокты Александр II Немец мәргәндәр йәмғиәтенә бүләк иткән. — Эспланад паркы. — Еңеү паркы −36,7 гектар. 1985 йылда бында 79 м Еңеү монументы ҡуйылған. — Диңгеҙ кимәленән 28 м Дзегужкалнс паркы, 6,4 га дюнала урынлашҡан. — Межапаркс- урман зяраттары, унда бер нисә ҡараулы Туғандар ҡәберлеге бар. — Рига зоопаркы ({{lang-lv|Rīgas Zooloģiskais dārzs}}) — 3000 йәнлек ҡарала. <gallery> Файл:Riga, park v centru města (2).jpg|Насаждения при городском канале Файл:Ķīpsalas bruģis (Balasta dambis).jpg|Остров [[Кипсала]] Файл:Riga, park v centru města (4).jpg|[[Бастионная горка]] </gallery> == Мәғариф һәм фән == [[Файл:Latvijas_Universit%C4%81te_-_ogre11_-_Panoramio.jpg|thumb|Латвийский университет]] — [[Латвия Фәндәр Академияһы]] ({{lang-lv|Latvijas Zinātņu akadēmija}}), {{кол}} — Латвия органик синтез институты, — Физик энергетика институты, — Латвия университетының ҡаты есем физикаһы институты, — Ағас химияһы институты, — А. Кирхенштейн исемендәге микробиология һәм вирусология институты {{конец}} Фәнни эш менән шулай уҡ университеттар ҙа шөғөлләнә. 1919 йылда Латвия университеты (1862 йылда асылған политехник университет нигеҙендә) ({{lang-lv|Latvijas Universitāte}}). 1958 — Рига техник университеты ({{lang-lv|Rīgas Tehniskā universitāte}}, 16 900 студент). Страдынь исемендәге Рига университеты ({{lang-lv|Rīgas Stradiņa universitāte}}, 2002 й., медицина университеты). Художество академияһы һәм Транспорт һәм элемтә институты. 1998 йылда Стокгольм иҡтисад мәктәбенең филиалы- Рига хоҡуҡ юғары мәктәбе асыла. Бынан тыш консерватория, башҡа вуздар, Гёте исемендәге институт. == СМИ == Рига —илдең бик мөһим мәғлүмәт үҙәге. Ул бик күп теле-һәм радиокналдарҙың штаб-квартираһы ([[Латвийское телевидение|Latvijas Televīzija]] (LTV) , [[Latvijas Radio]], шәхси аналдар [[LNT]], [[TV3 Latvia]], рус телендәге [[Первый Балтийский Канал|ПБК Латвия]] һәм [[TV5 Riga|ТВ5 Рига]]. Көн дә ''«[[Диена]]»'' һәм ''«[[Латвияс авизе]]»'' гәзиттәре сыға. Ригала инглиз телендә ай һайын ''[[The Baltic Times]]'' , урыҫ телендә ''[[Meduza]]'' интернет- баҫма сыға. Ригала бихисап радоканалдар эшләй. == Тарих == * 1201 — Ригаға нигеҙ һалына. * 1282 — Рига, Лубек һәм Висбю ҡалалары [[Ганза]] сауҙа берлегенә инә. * 1561 йылға тиклем Рига ҡалаһы менән архиепископтар идара итә. * 1561—1581 — Рига ҡалаһы ирекле була. * 1581—1621 — [[Речь Посполитая]]ла булған осор. * 1621-[[1711 йыл|1711]] — [[Швеция]] осоро. * [[1711 йыл|1711]]—[[Төньяҡ һуғыш]]тан һуң ([[1700 йыл|1700]]—[[1721 йыл|1721]]) Рига [[Рәсәй империяһы]] составына инә ([[1918 йыл]]ға тиклем). ** [[1713 йыл|1713]]—[[1783 йыл|1783]] — [[Рига губернаһы]] үҙәге. ** [[1783 йыл|1783]]—[[1796 йыл|1796]] — Рига наместниклыҡ үҙәге. ** [[1796 йыл|1796]]—[[1918 йыл|1918]] — [[Лифляндия губернаһы]] үҙәге. * [[1918 йыл|1918]]—[[1940 йыл|1940]] — [[Латвия Республикаһы]] баш ҡалаһы. * [[1940 йыл|1940]]—[[1941 йыл|1941]] — Латвия ССР-ның баш ҡалаһы. [[Файл:Riga - Cosmographiae uniuersalis 1550 (87682073).jpg|thumb|Рига XVI быуатта]] === Бөйөк Ватан һуғышы === * 25 июндә 4-се танк төркөмө Екабпилс һәм [[Даугавпилс]] ҡалаларына, ә [[Вермахт]]ың 18-се армияһы Ригаға һөжүм итә. * 1 июлдә 18-се немец армияһы Риганы баҫып ала. * [[1941 йыл|1941]]—[[1944 йыл|1944]] — [[Өсөнсө рейх|Рейх]] комиссариатының баш ҡалаһы Остланд яулап алына. ** 37-се уҡсы дивизияһы Риганы азат итеүҙә ҡатнаша. * [[1944 йыл|1944]]—[[1990 йыл|1990]] — Латвия ССР-ның [[баш ҡала]]һы. * [[1991 йыл]]дан — Латвияның баш ҡалаһы. == Мәҙәниәт == 2010 йылда Рига 2014 йылға Европаның мәҙәни баш ҡалаһы исемен ала. Шуға бәйле бер нисә проект тормошҡа ашырыла башланы: [[:ru:Здание Латвийской Национальной библиотеки|Латвия милли китапханаһы]] ({{lang-lv|Latvijas Nacionālā bibliotēka}}) [[:ru:Биркертс, Гунарс|Гуннар Биркерт]] проекты буйынса, концерт залы ({{lang-lv|Koncert zale}}), [[:ru:Музей современного искусства|заман сәнғәте музейын]] ({{lang-lv|Laikmetīgās mākslas muzejs}}) Андрейсалдың элекке электростанцияһында төҙөү. == Ҡалала тыуған билдәле кешеләр == ==== <small>Латыштар</small> ==== * Альфред Леп, ВКП (б) Татарстан өлкә комитеты 1-се секретары ([[1933 йыл|1933]]—[[1937 йыл|1937]]). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема=Рига|Викисловарь=ru:Рига|Викицитатник=ru:Рига|Викитека=ru:Рига|Викиновости=ru:Категория:Рига|Викигид=ru:Рига}} {{Всемирное наследие|852}} * [http://redhit.ru/articles/79/ Что посмотреть в Риге, памятники и достопримечательности] * [http://travelzone.lv/latvija/gorod/_riga/index.html Статьи о городе Рига] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306193743/http://travelzone.lv/latvija/gorod/_riga/index.html |date=2016-03-06 }} * [http://vecriga.info/index.html Виртуальная экскурсия по Старой Риге] * [http://www.riga.lv/ru/Channels/ Портал Рижского самоуправления] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150303013324/https://www.riga.lv/RU/Channels/ |date=2015-03-03 }} * [http://www.rigacv.lv Rīga CV — сайт Рижского краеведческого общества «Рига ЦВ»] * [http://www.citariga.lv Cita Rīga — домашняя страница о Риге и её истории] * [http://www.tavariga.com Фотографии Риги разного времени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118035459/http://tavariga.com/ |date=2018-11-18 }}{{ref-en}} * [http://www.1201.lv Достопримечательности и история Риги] * [http://marsruti.lv/riga/ Маршруты и расписание общественного транспорта города Рига] == Сығанаҡтар == * {{книга |автор=|заглавие=Рига и Рижское взморье: Краткий путеводитель|ссылка=|ответственный=Худ. К. Гольдман|издание=Изд. 3-е, испр. и доп|место=Рига|издательство=Латгосиздат|год=1954|страницы=|страниц=192|тираж=60&nbsp;000}} (в пер.) * ''Бобе М.'' Евреи в Латвии. — Рига, 2006. ISBN 9984-9835-3-6 * ''Зильберман Д.'' «И ты это видел». — Рига: «BOTA», 2006. С. 50-59 ISBN 9984-19-970-3 {{Европа баш ҡалалары}} [[Категория:Рига]] [[Категория:Латвия ҡалалары]] [[Категория:Ганза]] [[Категория:Көнбайыш Двина буйындағы ҡалалар]] tmnr0010yep474b22hya0b0sioh0jjd 0 107876 1305258 1288215 2026-09-12T15:13:07Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288215|1288215]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305258 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Башаптүз | оригинальное название = | герб = | флаг = | lat_deg = 56 |lat_min = 48 |lat_sec = 52.67 | lon_deg = 55 |lon_min = 40 |lon_sec = 43.72 | CoordAddon = | CoordScale = | ЯндексКарта = |размер карты региона = |размер карты района = | регион = Пермь крайы | регион в таблице = Пермь крайы | вид района = | район = Барҙа районы | район в таблице = Барҙа районы {{!}}Барҙа |вид поселения = Ауыл биләмәһе |поселение = Сәрәш ауыл биләмәһе |поселение в таблице = Сәрәш ауыл биләмәһе{{!}}Сәрәш | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = 99 | год переписи = 2010 | плотность = | агломерация = | национальный состав = | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 618163 | почтовые индексы = | телефонный код = 34261 | цифровой идентификатор = 57204840005 | категория в Commons = | сайт = }} '''Башаптүз''' (''Башаптамаҡ'', {{lang-ru|Усть-Ашап}}) — [[Пермь крайы]]ның [[Барҙа районы]]ндағы башҡорт ауылы, [[Сәрәш ауыл биләмәһе]] составына инә. == Географик урыны == Башап йылғаһы Тол йылғаһына ҡойған ерҙә урынлашҡан. Ауыл район үҙәге [[Барҙа]] ауылынан көньяҡ-көнсығыштараҡ яҡынса 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Климаты == Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламының берәр метрҙан артып китеүе мөмкин. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә. == Халыҡ һаны == 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 99 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 40 ир-егет һәм 59 ҡатын-ҡыҙ<ref>{{cite web|url=http://permstat.gks.ru/perepis10/2010/Численность%20и%20размещение%20%20населения%20Пермского%20края.xls|title=Численность и размещение населения Пермского края|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Пермскому краю|accessdate=2012-09-01|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BUTgNW5O|archivedate=2012-10-18}} {{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2005 йылда ауылда 124 кеше йәшәгән<ref>{{cite web|url=http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91|title=Решение Земского Собрания Бардымского района от 24 июня 2005 г. №72 «О перечне населённых пунктов Бардымского муниципального района»|publisher=Нормативно-правовые акты Российской Федерации — Министерство юстиции Российской Федерации|accessdate=2012-10-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025951/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/act_municipal_education/extended/index.php?do4=document&id4=fae232ea-2a89-4b3d-a99e-e2f472c4dd91 |date=2016-03-14 }}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Тулвинский Шәйхулла Сибәғәтулла улы|Тулвинский (Зәйнин) Шәйхулла Сибәгәтулла улы]] — шағир. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/8-statya/12032-perm-bash-orttary|Пермь башҡорттары|автор=Йосопов Р. М., Черных А. В., Шитова С. Н.}} {{Барҙы районы}} [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] c2glxyqyjh2onb0rz2f0hkprrd4h3lt 0 108218 1305214 1288278 2026-09-12T14:47:06Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288278|1288278]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305214 wikitext text/x-wiki {{БМ|Атйетәр}} {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Атйетәр |оригинальное название = |герб = |флаг = <!-- |lat_deg = 54 |lat_min = 48 |lat_sec = 5 |lon_deg = 62 |lon_min = 57 |lon_sec = 52 --> |CoordAddon = |CoordScale = |регион = Ҡурған өлкәһе |регион в таблице = Ҡурған өлкәһе |вид района = |район = Сафакүл районы |район в таблице = |вид поселения = Ауыл биләмәһе |поселение = Атйетәр ауыл советы |поселение в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1776 |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |климат = |население = {{ Население | Аджитарово (Курганская область) | тс }} |год переписи = {{ Население | Аджитарово (Курганская область) | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 641082 |телефонный код = |цифровой идентификатор = 37232804001 |категория в Commons = |сайт = }} '''Атйетәр''' ({{lang-ru|Аджитарово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ҡурған өлкәһе]] [[Сафакүл районы]] ауылы. Атйетәр ауыл советы составына керә. == Тарих == Тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына<ref name="БЭ2013" />. Революцияға тиклем Атйетәр ауылы [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] [[Әйле]] улусы составында була<ref name="БЭ2013" >{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14838-ural-ar-ya-y-bash-orttary-tabl1i2|Урал аръяғы Ырымбур губернаһы башҡорттары}}</ref>. Ауылдың икенсе бороңғо атамаһы Азамат == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1834 !! 1866 !! 1900 |- | — || 208 || 162 || 337 |} {{ Население | Аджитарово (Курганская область) }} 2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауыл халҡының 37 %-тын [[башҡорттар]] тәшкил итә<ref>{{БЭ2013У|index.php/8-spisok/12377-zauralskie-bashkiry|Зауральские башкиры|автор=Мурзабулатов М. В., Шитова С. Н., Юсупов Р. М.}}</ref>. == Инфраструктура == Ауылда башланғыс белем биреү мәктәбе, фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. 2 ауыл хужалығы ойошмаһы (СПК «Аджитар» һәм ООО «Азамат») теркәлгән<ref>[http://admsafakulevo.ru/publ/selskie_sovety/adzhitarovskij/26 Аджитаровский сельский совет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160903192717/http://admsafakulevo.ru/publ/selskie_sovety/adzhitarovskij/26 |date=2016-09-03 }}// Официальный сайт администрации Сафакулевского района.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{kurgan-obl-geo-stub}} {{Сафакүл районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сафакүл районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Ҡурған өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 0hb4x2nibz1f9x15nxpogx16exo7lcb 0 108256 1305211 1288281 2026-09-12T14:45:58Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288281|1288281]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]]) Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305211 wikitext text/x-wiki {{БМ|Мансур (мәғәнәләр)}} {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Мансур |оригинальное название = |герб = |флаг = <!-- |lat_deg = 54 |lat_min = 48 |lat_sec = 5 |lon_deg = 62 |lon_min = 57 |lon_sec = 52 --> |CoordAddon = |CoordScale = |регион = Ҡурған өлкәһе |регион в таблице = Ҡурған өлкәһе |вид района = |район = Сафакүл районы |район в таблице = |вид поселения = Ауыл биләмәһе |поселение = Мансур ауыл советы |поселение в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1766 |прежние имена = Мәүлит ауылы |статус с = |площадь = |высота центра НП = |климат = |население = {{ Население | Мансурово (Курганская область) | тс }} |год переписи = {{ Население | Мансурово (Курганская область) | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 641091 |телефонный код = |цифровой идентификатор = 37232818001 |категория в Commons = |сайт = }} '''Мансур''' ({{lang-ru|Мансурово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ҡурған өлкәһе]] [[Сафакүл районы]] ауылы. Мансур ауыл советы составына керә. == Тарих == Тәүге тапҡыр 1766 йылда телгә алына<ref name="БЭ2013" />. Революцияға тиклем Мансур ауылы [[Ырымбур губернаһы]] [[Силәбе өйәҙе]] [[Табын|Ҡара-Табын]] улусы составында була<ref name="БЭ2013" >{{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/14838-ural-ar-ya-y-bash-orttary-tabl1i2|Урал аръяғы Ырымбур губернаһы башҡорттары}}</ref>. Революциянан һуң [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ялан кантоны]] составына керә. 1924 йылда [[Урал өлкәһе (РСФСР)|Урал өлкәһе]]нең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Мансур ауылы Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы [[Силәбе өлкәһе]] составына инә. 1940 йылда Мансур ауылы яңы ойошторолған [[Сафакүл районы]]на керә, 1943 йылда был район [[Ҡурған өлкәһе]] составына инә. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1834 !! 1866 !! 1900 !! 1916 |- | 42 || 119 || 857 || 876 || 1528 |} {{ Население | Мансурово (Курганская область) }} == Инфраструктура == Ауылда урта мәктәп, фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто, мәсет, китапхана бар<ref>[http://admsafakulevo.ru/publ/selskie_sovety/mansurovskij_selskij_sovet/30 Мансуровский сельский совет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160903192432/http://admsafakulevo.ru/publ/selskie_sovety/mansurovskij_selskij_sovet/30 |date=2016-09-03 }}// Официальный сайт администрации Сафакулевского района.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{kurgan-obl-geo-stub}} {{Сафакүл районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сафакүл районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Ҡурған өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 6hr4gd43k6cnxpkbgq0izsoljly9ic7 0 112044 1305381 1288087 2026-09-12T16:11:49Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288087|1288087]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305381 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ҙур Нөркәй | оригинальное название = {{lang-tt|Зур Нөркәй}} | герб = | флаг = |lat_deg = 55 |lat_min = 22 |lat_sec = 48 |lon_deg = 52 |lon_min = 40 |lon_sec = 12 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Сарман | район в таблице = Сарман районы{{!}}Сарман | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ҙур Нөркәй ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ҙур Нөркәй ауыл биләмәһе{{!}}Ҙур Нөркәй | C в регион = нет | внутреннее деление = | вид главы = рәйес | глава = | дата основания = XVIII быуат | первое упоминание = | прежние имена = Нөркәй | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Большое Нуркеево | тс }} | год переписи = {{ Население |Большое Нуркеево | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[Татарҙар]] | конфессиональный состав = [[Мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = 423372  | телефонный код = | цифровой идентификатор = 92253812001  | категория в Commons = | сайт = }} '''Ҙур Нөркәй''' (''Нөркәй'') — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Сарман районы]] ауылы. Ҙур Нөркәй ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора. == География == Ауыл [[Минзәлә (йылға)|Минзәлә]] йылғаһы буйында, [[Сарман]] ауылынан төньяҡтараҡ 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ҙур Нөркәй — [[Байлар]] улусы Салағош түбәһе [[башҡорттар]]ының ауылы. Һуңыраҡ [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә һәм уның үҙәге була<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=190—195}}</ref>. 1905 йылда 3 тимерлек, тирмән, 5 бакалея кибете, 2 икмәк магазины, һыра һәм мануфактура заведениелары теркәлгән. Шаршамбы һайын баҙар, 5 ноябрҙә йәрминкә уҙғарылған. 1905 йылда 4 мәсет һәм шул уҡ һанда мәктәп теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], ә 1922 йылда — [[Саллы кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Сарман районы]], 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — йәнә Сарман районы составында. 70-се йылдарҙа Бәләкәй Нөркәй ауылы Ҙур Нөркәй ауылы составына керә<ref name="ТЭ" /> == Халҡы == 1795 йылда ауылда 28 ихатала 245 [[башҡорт]] һәм 12 ихатала 79 [[типтәр]]; 1816 йылда — 62 йортта ир енесле 361 йән башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 11 йорт хужаһы), 70 йән типтәр; 1834 йылда — 92 йортта ир енесле 580 йән башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 15 йорт хужаһы), 123 йән типтәр; 1859 йылда — 1530 башҡорт, типтәр һәм мишәр; 1870 йылда 258 ихатала 1000 башҡорт, 553 типтәр теркәлгән. 1902 йылда ауылда 1755 башҡорт һәм 708 типтәр иҫәпләнгән. 1905 йылда 429 ихатала 1891 кеше йәшәгән<ref name="АМБ" />. {| class="wikitable" |- ! 1859 !! 1897 !! 1926 !! 1949 !! 1958 !! 1970 !! 1979 !! 1989<ref name="ТЭ" /> |- | 1530 || 2242 || 1541 || 582 || 610 || 967 || 790 || 626 |} {{ Население | Большое Нуркеево }} == Билдәле шәхестәре == * [[Абдуллатиф Әбсәләмов]] (1781—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Сарман районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сарман районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] n8xlna8e1c1bi3mi6zlm7bk911kt2zy 0 112047 1305366 1288102 2026-09-12T16:07:34Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288102|1288102]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305366 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Иҫәнбай | оригинальное название = {{lang-tt|Исәнбай}} | герб = | флаг = | lat_deg = 56|lat_min = 02|lat_sec = 48 |lon_deg = 53|lon_min = 24|lon_sec = 58 |CoordAddon = type:city(516)_region:RU |CoordScale = 10000 | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Әгерже | район в таблице = Әгерже районы{{!}}Әгерже | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Иҫәнбай ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Иҫәнбай ауыл биләмәһе{{!}}Иҫәнбай | C в регион = нет | внутреннее деление = | вид главы = рәйес | глава = | дата основания = XVII быуат | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Исенбаево | тс }} | год переписи = {{ Население | Исенбаево | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[Татарҙар]] | конфессиональный состав = [[Мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = 422222 | телефонный код = +7 | цифровой идентификатор = 92201835001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Иҫәнбай''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Әгерже районы]] ауылы. Иҫәнбай ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора. == География == Ауыл Бимә йылғаһы (Ҡырҡмас йылғаһының һул ҡушылдығы) буйында, [[Әгерже]] ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 86 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == XVII быуаттың беренсе яртыһында [[йәнәй]] ырыуы аҫаба [[башҡорттар]]ы тарафынан нигеҙләнгән<ref name="ИБР" > {{книга|автор=|заглавие=История башкирских родов. Еней. Том 1 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], Ю. М. Юсупов, Р. Р. Асылгужин, Р. Р. Шайхеев, И. Р. Саитбатталов, А. Я. Гумерова|место=Уфа|издательство=Китап|год=2014|страниц=|страницы=114—117|isbn=| ref=}}{{ref-ru}}</ref>. Ауыл һуңыраҡ [[Вятка губернаһы]] [[Сарапул өйәҙе]] составында була<ref name="АМБ" />. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Иҫәнбай улусы составына керә һәм уның үҙәге була. Иҫәнбай башҡорттары үҙҙәренең дөйөм Йәнәй улусының аҫаба ерҙәре һәм шәхси пай ерҙәре менән файҙаланыуҙа әүҙем ҡатнашҡандар. 1761 йылда Иҫәнбай ауылы башҡорттары Хәлил Тимеров, Үтәғол Балтасев, Сыртлан Таңатаров, Әҙел Ибраев, Сәғит Юлдашев, Исай Балтасев, Сүлтей Кимеев, Ҡолшәрип Дауытов үҙәренең аҫабалаштары — Апас, Байсар, Кәлтей, Терпеле, Шабыҙ, Суҡсы һәм Бәҙрәк ауылдары вәкилдәре менән берлектә Пермяково слободаһы һәм Ҡаракүл биҫтәһенең ике һарай крәҫтиәненә Бәләкәй Сәғәҙәк (Көйәҙе) күлендә балыҡ тотоу урындарын 14 йылға ҡуртымға бирәләр<ref name="АМБ" />. 1854 йылда Иҫәнбай ауылынан Исән Балтасев Йәнәй улусы 5 аймағының (түбәһенең) 10 ауылы вәкилдәре менән бергә [[Сарапул]] ауылы һарай крәҫтиәндәренә 20 йылға ҡуртымға артабанғы биләмәләрҙе бирәләр: ''«старинные вотчинные свои воды, Каму реку со старицею камскою, с пески и заливы, рыбные в них ловли, стреж (в урочищах: верхняя межа Мачкаринская речка, нижняя межа черной исток) с пески, також с летними и зимними езами — делать, где пристойно — и с шашковою, и самовольною, и оханною, и крыжною ловлями (только нам, башкирцам, плавать оханами ж и крыгами сидеть) во владение… впредь на 20 лет»''<ref name="АМБ" />. 1855 йылда Иҫәнбай ауылынан Исән Балтасев, Байсар, Апас һәм Кәлтәй ауылдары вәкилдәре менән берлектә Ҡаракүл улусының Колесниково ауылының һарай крәҫтиәненә Старица (Үлзәт — Метәү) күлдәрендә балыҡ тотоу урындарын йылына 15 һум түләү менән 12 йылға ҡуртымға биреүҙә ҡатнаша. Ауылда 3 мәсет, мәҙрәсә һәм мәктәп булған. 1897 йылда земство урыҫ-башҡорт башланғыс училищеһы асылған<ref name="ИБР" />. 1921 йылда ауыл [[Татар АССР-ы]]ның [[Әгерже кантоны]], 1924 йылда — [[Алабуға кантоны]], ә 1928 йылда — [[Саллы кантоны]] составына керә. 1930 йылдан Краснобор районы, 1960 йылдан — [[Әгерже районы]], 1963 йылдан — [[Алабуға районы]], 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составында<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1816 йылда ауылда 292 аҫаба [[башҡорт]]; 1834 йылда — 504 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=41—42}}</ref><ref name="ИБР" />. {| class="wikitable" |- ! 1859 !! 1890 !! 1920 !! 1926 !! 1938 !! 1949 !! 1958 !! 1970 !! 1989<ref name="ТЭ" /> |- | 810 || 1650 || 2323 || 2089 || 2046 || 1565 || 1312 || 1593 || 1117 |} {{ Население | Исенбаево }} == Билдәле шәхестәре == * ''Абдуллатиф Тутаев'' — зауряд-хорунжий. 3-сө башҡорт полкы составында 1806—1807 йылдарҙа Францияға ҡаршы Пруссия кампанияһында, 6-сы башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. «1812 йыл» көмөш миҙалы кавалеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Әгерже районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Әгерже районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 7oirvufvd5m41g5cuncm2j5jw8mo8os 0 112325 1305331 1288138 2026-09-12T15:46:13Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288138|1288138]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305331 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Сарлы | оригинальное название = {{lang-tt|Сарлы}} | герб = | флаг = | lat_deg = 54 |lat_min =57 |lat_sec =32 | lon_deg = 53 |lon_min =27 |lon_sec =36 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Аҙнаҡай | район в таблице = Аҙнаҡай район{{!}}Аҙнаҡай | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Сарлы ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Сарлы ауыл биләмәһе{{!}}Сарлы | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1764<ref name="Татарская энциклопедия" /> | прежние имена = Сарлыҡ | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Сарлы | тс }} | год переписи = {{ Население | Сарлы | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = татарҙар<ref name="Татарская энциклопедия" /> | конфессиональный состав = мосолмандар | этнохороним = сарлылар | почтовый индекс = 423315 | почтовые индексы = | телефонный код = 85511 | цифровой идентификатор = 92202000044 | цифровой идентификатор 2 = | категория в Commons = | сайт = }} '''Сарлы́''' (''Сарлы́ҡ'') — [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҙнаҡай районы]] ауылы. Сарлы ауыл биләмәһе үҙәге. == География == Ауыл [[Ыҡ]] йылғаһы буйында, [[Аҙнаҡай]] ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 33 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="Татарская энциклопедия" />. == Тарих == Сарлы (Сарлыҡ) — [[юрмый]] [[башҡорттар]]ының ауылы. 1764 йылдан билдәле. [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]] Юрмый улусы составында була. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Стәрлетамаҡ улусы составына керә һәм уның үҙәге була<ref name="АМБ" />. ХХ быуат башында 2 мәсет, 2 мәктәп, тирмән теркәлгән. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Төмөтөк районы, 1931 йылдан — [[Аҙнаҡай районы]], 1935 йылдан — Төмөтөк районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — [[Әлмәт районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында<ref name="Татарская энциклопедия" />. == Халҡы == 1816 йылда ауылда 29 ихатала ир затлы 187 [[башҡорт]], 17 ихатала 42 йән [[яһаҡлы татар]] һәм 5 ихатала 27 йән [[типтәр]]; 1834 йылда — 139 башҡорт, 42 типтәр һәм 52 дәүләт крәҫтиәне; 1859 йылда — 313 башҡорт, 59 типтәр һәм 76 дәүләт крәҫтиәне теркәлгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=567}}</ref>. {{ Население | Сарлы }} == Иҡтисад == Ауыл халҡы игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнә<ref name="Татарская энциклопедия">[http://www.ite.antat.ru/articles/punkt_s/s_055.shtml Статья о с. Сарлы из Татарской энциклопедии (5-й том) на сайте Института Татарской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180217181750/http://www.ite.antat.ru/articles/punkt_s/s_055.shtml |date=2018-02-17 }}</ref>. == Билдәле шәхестәр == * ''Фәрхетдинова Зәйнәп Фазлетдин улы'' — йырсы, Татарстан Республикаһының халыҡ артисы. * ''Хисамов Ифрат Ниғмәт улы'' — композитор. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 4w09a6n1ts2drnilo5606sg4ioeav99 0 113175 1305329 1288140 2026-09-12T15:45:41Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288140|1288140]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305329 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Сармашбаш | оригинальное название = {{lang-tt|Сармашбаш}} | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55 |lat_min = 15 |lat_sec = 16 | lon_deg = 52 |lon_min = 35 |lon_sec = 23 --> | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан| регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Зәй | район в таблице = Зәй районы{{!}}Зәй | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Сармашбаш | C в регион = нет | внутреннее деление = | вид главы = рәйес | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1735 | прежние имена = Иҫәк | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = {{ Население | Сармаш-Баш | тс }} | год переписи = {{ Население | Сармаш-Баш | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[татарҙар]], [[сыуаштар]], [[урыҫтар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = 423532 | телефонный код =85558 | цифровой идентификатор = 92227876001 | категория в Commons =| сайт = }} '''Сармашбаш''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Зәй районы]] ауылы. Сармашбаш ауыл советы составына керә һәм уның үҙәге булып тора. == География == Ауыл Сармаш йылғаһы буйында, [[Зәй]] ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 44 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Сармашбаш — аҫаба [[башҡорттар]]ҙың һәм [[типтәрҙәр]]ҙең ауылы. 1735 йылдан Исәк атамаһы аҫтында билдәле. Ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша<ref name="ТЭ" />. ХХ быуатта мәсет, мәктәп теркәлгән. 1920 йылға тиклем [[Өфө губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Яңы Спас улусы составында була. 1920 йылда ауыл [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1921 йылда — [[Саллы кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Сарман районы]], 1935 йылдан — [[Зәй районы]], 1963 йылдан — Сарман районы, 1972 йылдан — йәнә Зәй районы составында<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1859 !! 1870 !! 1913 !! 1920 !! 1926 !! 1938 !! 1949 !! 1958 !! 1970 !! 1979 !! 1989 !! 2002<ref name="ТЭ" /> |- | 196 || 259 || 730 || 405 || 470 || 542 || 519 || 520 || 527 || 466 || 391 || 359 |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Зәй районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Зәй районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] o24r2sps7qg7a8rviz5ngq0or6qxrq8 0 114518 1305345 1288122 2026-09-12T15:50:23Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288122|1288122]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305345 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия |статус = ауыл |русское название = Ҡыҙылъяр |оригинальное название = {{lang-tt|Кызылъяр}} <!-- |lat_deg = 54|lat_min = 20|lat_sec = 7 |lon_deg = 53|lon_min = 22|lon_sec = 56 --> |CoordAddon = type:city(1000)_region:RU |CoordScale = |регион = Татарстан |регион в таблице = Татарстан |вид района = Муниципаль район |район = Баулы районы |район в таблице = Баулы районы{{!}}Баулы |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Ҡыҙылъяр ауыл биләмәһе |поселение в таблице = Ҡыҙылъяр ауыл биләмәһе{{!}}Ҡыҙылъяр |C в регион = сверху |глава = |дата основания = XVII быуат |первое упоминание = |прежние имена = |площадь = |высота центра НП = |население = 1285<ref name="ТЭ" /> |год переписи = 2002 |плотность = |агломерация = |национальный состав = татарҙар<ref name="ТЭ" /> |конфессиональный состав = мосолмандар |этнохороним = |почтовый индекс = 423940 |телефонный код = 85569 |цифровой идентификатор = 92214832001 |категория в Commons = |сайт = }} {{БМ|Ҡыҙылъяр}} '''Ҡыҙылъяр''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Баулы районы]] ауылы. Ҡыҙылъяр ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора. == География == Ауыл [[Ыҡ]] йылғаһы буйында, [[Баулы]] ҡалаһынан көнсығыштараҡ 11 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ҡыҙылъяр — [[Йылан|ҡыр-йылан]] ырыуы [[башҡорттар]]ының һәм [[типтәрҙәр]]ҙең ауылы<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=587}}</ref>. XVII быуатта ҡыр-йылан ырыуы башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән{{sfn|История башкирских родов|2015|с=125—126}}. [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]]нә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Баулы улусы составына керә. ХХ быуат башында ауылда 3 мәсет, һыу тирмәне теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1914 йылда Ҡыҙылъяр кешеләре [[Ыҡ]] йылғаһының үрге ағымында, уның уң ярында [[Ҡыҙылъяр (Йәрмәкәй районы)|Ҡыҙылъяр]] ауылына (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йәрмәкәй районы]]) нигеҙ һалалар{{sfn|История башкирских родов|2015|с=125—126}}. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — [[Баулы районы]], 1935 йылдан — [[Ютазы районы]], 1963 йылдан — [[Бөгөлмә районы]], 1965 йылдан — йәнә Баулы районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 226 [[башҡорт]] һәм 74 [[типтәр]]; 1816 йылда — 174 башҡорт һәм 44 типтәр; 1834 йылда — 498 аҫаба башҡорт, 17 керҙәш башҡорт һәм 66 типтәр; 1859 йылда — 1066 башҡорт йәшәй<ref name="АМБ" />{{sfn|История башкирских родов|2015|с=125—126}}. Керҙәштәр сығышы менән [[Байлар]] улусы аҫаба башҡорттарынан булған<ref name="АМБ" />. {{Численность населения | 1795 = {{comment|300|ир енесле йән}} | 1834 = {{comment|581|ир енесле йән}} | 1859 = 1066 | 1886 = 1556 | 1908 = 2701 | 1920 = 2386 | 1926 = 1984 | 1938 = 1550 | 1949 = 1311 | 1958 = 1407 | 1970 = 1401 | 1979 = 1360 | 1989 = 1146 | 2002 = 1285 | source = ''{{sfn|История башкирских родов|2015|с=125—126}}<ref name="ТЭ" />'' }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән, комбикорм заводы эшләй. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref name="ТЭ" />. == Билдәле шәхестәре == * Юнысова Асия Шәйехриза ҡыҙы — журналист, шағир. * Яруллин Фәнис Ғатаулла улы — шағир, драматург{{sfn|История башкирских родов|2015|с=126}}. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{АМБ}} * Западные башкиры по переписям 1795—1917 гг. — Уфа, 2001.{{ref-ru}} * {{книга|автор=|заглавие=История башкирских родов. Елан. Том 9. Часть 2 / С. И. Хамидуллин, Ю. М. Юсупов, Р. Р. Асылгужин, Р. Р. Шайхеев, И. Р. Саитбатталов, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин, Р. М. Рыскулов, А. Я. Гумерова, Г. Ю. Галеева, Г. Д. Султанова|место=Уфа|издательство= ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат|год=2015|страниц=596|страницы=|isbn=978-5-85051-638-3| ref=История башкирских родов }}{{ref-ru}} {{Баулы районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Баулы районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Ыҡ буйындағы тораҡ пункттар]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] p0tgu8xpdrdy5vc3w5lj3plivtfb0t3 0 114525 1305390 1288078 2026-09-12T16:15:12Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288078|1288078]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305390 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Бишмунса | оригинальное название = {{lang-tt|Бишмунча}} | герб = | флаг = <!-- | lat_deg = 55 |lat_min = 15 |lat_sec = 16 | lon_deg = 52 |lon_min = 35 |lon_sec = 23 --> | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Әлмәт | район в таблице = Әлмәт районы{{!}}Әлмәт | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Бишмунса ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Бишмунса ауыл биләмәһе{{!}}Бишмунса | C в регион = нет | внутреннее деление = | вид главы = рәйес | глава = | дата основания = XVIII быуат | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = 740 | год переписи = 2000 | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[татарҙар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = 423443  | телефонный код = +7 | цифровой идентификатор = 92208809001 | категория в Commons = | сайт = }} '''Бишмунса''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Әлмәт районы]] ауылы. Бишмунса ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора. == География == Ауыл Урсала йылғаһының һул ҡушылдығы — Кама буйында, [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 22 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Бишмунса — [[Юрмый]] улустары [[башҡорттар]]ының һәм [[типтәрҙәр]]ҙең ауылы. 1730 йылдарҙа нигеҙләнгән<ref name="ТЭ" />. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|12-се башҡорт кантоны]], [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]]нә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Микул улусы составына керә. Ауыл мәсете тураһында тәүге тапҡыр 1762 йылда телгә алына, 1866 йылда икенсе мәсет, ә 1908 йылда өсөнсө мәсет төҙөлә. Мәсеттәр эргәһендә мәктәптәр булған. ХХ быуат башында ауылда 3 һыу тирмәне, земство станцияһы теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылда [[Әлмәт районы]]на составына инә<ref name="ТЭ" />. 1920 йылдарҙа Бишмунсанан сыҡҡан кешеләр Аҡшишмә һәм Камайылға ауылдарына нигеҙ һала<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда — ир енесле 232 йән [[типтәр]], 41 йән [[башҡорт]] һәм 24 йән яһаҡлы [[татар]]; 1859 йылда ир енесле 219 йән типтәр<ref>«живущих на башкирской земле по указу Правительствующего Сената от 19 июня 1749 г.»</ref> йәшәгән. Керҙәш башҡорттар сығышы менән [[Байлар]] улусының [[Муртыштамаҡ]] ауылынан<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=575—576}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = {{comment|324|ир енесле йән}} | 1859 = 1062 | 1883 = 1336 | 1889 = 1598 | 1897 = 2038 | 1910 = 2887 | 1920 = 2377 | 1926 = 2177 | 1938 = 2801 | 1949 = 1208 | 1958 = 1099 | 1970 = 1061 | 1979 = 930 | 1989 = 700 | 2000 = 740 | source = ''<ref name="ТЭ" />'' }} == Инраструктура == Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Әлмәт районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Әлмәт районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] gpru2to66ik1ni0uyt1z4qr0f4eeylr 0 114546 1305277 1288194 2026-09-12T15:19:23Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288194|1288194]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305277 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Әбсәләм | оригинальное название = {{lang-tt|Әбсәләм}} | герб = | флаг = | lat_deg =54 |lat_min =34|lat_sec =04 | lon_deg =53 |lon_min =25|lon_sec =10 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Ютазы районы | район в таблице = Ютазы районы{{!}}Ютазы | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Әбсәләм ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Әбсәләм ауыл биләмәһе{{!}}Әбсәләм | C в регион = справа | в регион = снизу | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = 909<ref name="ТЭ" /> | год переписи = 2000 | плотность = | агломерация = | национальный состав = татарҙар | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 423957 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 92254000002 | цифровой идентификатор 2 = 92654401101 | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Әбсәләм}} '''Әбсәләм''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Ютазы районы]] ауылы. Әбсәләм ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора. == География == Ауыл [[Ыҡ]] йылғаһы буйында, [[Урыссу]] ҡала тибындағы ҡасабанан көньяҡ-көнбайыштараҡ 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Әбсәләм — [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=578—579}}</ref>. XVII быуаттың икенсе яртыһында нигеҙләнгән<ref name="ТЭ" />. [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]]нә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александровка улусы составына керә. 1859 йылда мәсет, ХХ быуат башында 2 һыу тирмәне теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — [[Баулы районы]], 1935 йылдан — [[Ютазы районы]], 1963 йылдан — [[Бөгөлмә районы]], 1965 йылдан — Баулы районы, 1991 йылдан — йәнә Ютазы районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда ир енесле 72 йән [[башҡорт]] һәм 74 йән [[типтәр]]; 1816 йылда — 61 йән башҡорт һәм 67 йән типтәр; 1834 йылда — 92 йән аҫаба башҡорт, 92 йән керҙәш башҡорт һәм 115 йән типтәр; 1859 йылда — 673 башҡорт йәшәй. Керҙәш башҡорттар сығышы менән [[Бүләр]] улусы Биксәнтәй ауылының элекке аҫабаларынан<ref name="АМБ" />. {{Численность населения | 1795 = 135 | 1859 = 637 | 1886 = 604 | 1897 = 807 | 1926 = 925 | 1938 = 1098 | 1949 = 728 | 1958 = 724 | 1970 = 689 | 1979 = 757 | 1989 = 941 | 2000 = 909 | source = ''<ref name="ТЭ" />'' }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән; төҙөлөш конструкциялары һәм материалдары комбинаты эшләй. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ютазы районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ютазы районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Ыҡ буйындағы тораҡ пункттар]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 7ka4phakmijtilcj76vwg8paqtzy5y7 0 114578 1305296 1288175 2026-09-12T15:25:58Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288175|1288175]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305296 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = деревня |русское название = Тымытыҡ |оригинальное название = {{lang-tt|Тымытык}} |lat_deg =55.016017 |lon_deg =53.297154 |CoordAddon = type:city_region:RU-TA |CoordScale = |регион = Татарстан |регион в таблице = Татарстан | район = Аҙнаҡай районы | район в таблице = Аҙнаҡай районы{{!}}Аҙнаҡай | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Тымытыҡ ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Тымытыҡ ауыл биләмәһе{{!}}Тымытыҡ |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = 1423 |год переписи = 2009 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |телефонный код = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} '''Тымытыҡ''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҙнаҡай районы]] ауылы. Тымытыҡ ауыл биләмәһе составына керә һәм уның административ үҙәге булып тора. == География == Ауыл [[Әгер (йылға)|Әгер]] йылғаһы ([[Ыҡ]] ҡушылдығы) буйында, [[Аҙнаҡай]] ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Тымытыҡ — [[юрмый]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=569—570}}</ref>. 1750 йылдан билдәле<ref name="ТЭ" />. [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]]нә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Стәрлетамаҡ улусы составына керә. 1859 йылда мәсет, ХХ быуат башында мәсет ҡарамағында мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан — Тымытыҡ районы, 1935 йылдан — [[Аҙнаҡай районы]], 1935 йылдан — [[Тымытыҡ районы]], 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — [[Әлмәт районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда ир енесле 88 йән [[башҡорт]], 95 йән [[типтәр]], 99 йән яһаҡлы [[татар]] һәм 39 йән хеҙмәтсе татар; 1816 йылда — 92 йән башҡорт, 64 йән типтәр һәм 97 йән дәүләт крәҫтиәне; 1834 йылда — 99 йән башҡорт һәм 87 йән типтәр; 1859 йылда — 164 йән аҫаба башҡорт, 140 йән типтәр, 164 ҡаҙна крәҫтиәне һәм 53 керҙәш башҡорт йәшәй<ref name="АМБ" />. == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, клуб, мәсет бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] hbscnkd7j8ht8opndfovtcuozbdfk1d 0 114837 1305276 1288195 2026-09-12T15:19:03Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288195|1288195]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305276 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Әжәкүл | оригинальное название = {{lang-tt|Әҗәкүл}} | герб = | флаг = | lat_deg =55 |lat_min =45|lat_sec =05 | lon_deg =54 |lon_min =00|lon_sec =53 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Аҡтаныш районы | район в таблице = Аҡтаныш районы{{!}}Аҡтаныш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Аҡтанышбаш ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Аҡтанышбаш ауыл биләмәһе{{!}}Аҡтанышбаш | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = 1722 йыл | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = 373<ref name="ТЭ" /> | год переписи = 2000 | плотность = | агломерация = | национальный состав = татарҙар<ref name="ТЭ" /> | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | цифровой идентификатор 2 = | категория в Commons = | сайт = }} '''Әжәкүл''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]] ауылы. Аҡтанышбаш ауыл биләмәһе составына керә. == География == Ауыл [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] буйында пристань булып тора, ул [[Аҡтаныш]] ауылынан төньяҡ-көнбайыштараҡ 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. Ауыл эргәһендә Әжәкүл күле урынлашҡан. == Тарих == Әжәкүл — [[гәрә]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=237—241}}</ref>. 1722 йылдан билдәле<ref name="ТЭ" />. [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Гәрәй улусына ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл башта Шәрип, ә артабан Таҡталасыҡ улусы составына керә. Ауыл мәсете тураһындағы тәүге мәғлүмәт 1831 йылға ҡарай, 1870 йылда уның ҡарамағында мәктәп теркәлә. ХХ быуат башында земство мәктәбе эшләй<ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Аҡтаныш районы]], 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. Коллективизация осоронда «Урал» колхозы ойошторола, 1958 ул «Үҙәк» колхозына ҡушыла. == Халҡы == 1795 йылда — 225 йән [[башҡорт]] һәм 6 йән [[типтәр]]; 1816 йылда — 305 йән башҡорт; 1834 йылда — 363 йән башҡорт (уларҙың 6-һы — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы); 1848 йылда — 351 йән башҡорт; 1859 йылда — 404 башҡорт; 1912 йылда — 580 башҡорт йәшәй<ref name="АМБ" />. {{Численность населения | 1795 = 231 | 1859 = 409 | 1870 = 443 | 1884 = 441 | 1906 = 411 | 1913 = 580 | 1926 = 590 | 1938 = 934 | 1949 = 538 | 1958 = 446 | 1970 = 323 | 1979 = 303 | 1989 = 359 | 2000 = 373 | source = ''<ref name="ТЭ" />'' }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән, комбикорм заводы эшләй. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 3yt35486b7iuhyxwelgm9r10bhkz1di 0 114839 1305398 1288070 2026-09-12T16:17:47Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288070|1288070]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305398 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Аҙалаҡ | оригинальное название = {{lang-tt|Азалак}} | герб = | флаг = | lat_deg =55 |lat_min =20|lat_sec =01 | lon_deg =52 |lon_min =38|lon_sec =28 | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Сарман районы | район в таблице = Сарман районы{{!}}Сарман | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Аҙалаҡ ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Аҙалаҡ ауыл биләмәһе{{!}}Аҙалаҡ | C в регион = справа | в регион = снизу | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = 533<ref name="ТЭ">Азалаково // Татарская энциклопедия. Т. 1. - С. 56.</ref> | год переписи = 2000 | плотность = | агломерация = | национальный состав = татарҙар | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | цифровой идентификатор 2 = | категория в Commons = | сайт = }} '''Аҙалаҡ''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Сарман районы]] ауылы. Аҙалаҡ ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора. == География == Ауыл [[Минзәлә (йылға)|Минзәлә]] буйында, [[Сарман]] ауылынан көньяҡтараҡ 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ" />. == Тарих == Аҙалаҡ — [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. XVII быуат аҙағында нигеҙләнгән тип иҫәпләнә<ref name="ТЭ" />. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1755 йылда телгә алына<ref name="БЭ2013" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии]// Башкирская энциклопедия. — Уфа: НИК «Башкирская энциклопедия», 2013.</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә. 1870 йылда ауылда мәсет, мәктәп, һыу тирмәне теркәлгән. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1922 йылдан — [[Саллы кантоны]] 1930 йылдан — [[Сарман районы]] составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда — 37 [[башҡорт]] һәм 149 [[типтәр]]; 1834 йылда — 54 башҡорт һәм 302 типтәр; 1859 йылда — 100 башҡорт һәм 302 типтәр; 1870 йылда — 784 башҡорт һәм 15 татар; 1912 йылда — 205 аҫаба башҡорт һәм 1178 керҙәш башҡорт йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=155—156}}</ref>. {{Численность населения | 1816 = 192 | 1859 = 799 | 1897 = 1124 | 1926 = 915 | 1938 = 848 | 1949 = 591 | 1958 = 606 | 1970 = 700 | 1979 = 577 | 1989 = 457 | 2000 = 533 | source = ''<ref name="ТЭ" />'' }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Сарман районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сарман районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] dr0db4zv8s1cny4bvexhmjfbsda2ugj 0 114925 1305332 1288137 2026-09-12T15:46:34Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288137|1288137]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305332 wikitext text/x-wiki {{БМ|Сарайлы}} {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Ҫарайлы |оригинальное название = |герб = |флаг = |lat_deg =55.15 |lat_min = |lat_sec = |lon_deg =52.64 |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = 20000 |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Татарстан |регион в таблице = Татарстан |вид района = муниципаль район |район = Сарман районы |район в таблице = Сарман районы{{!}}Сарман |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Ләшәүтамаҡ ауыл биләмәһе{{!}}Ләшәүтамаҡ |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = 350 |год переписи = 2010 |плотность = |агломерация = |национальный состав = татарҙар |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 423353 |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = 92253832006 |категория в Commons = |сайт = }} '''Сарайлы''' (''Ҫарайлы-Бикмәт'') — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Сарман районы]] ауылы. Ләшәүтамаҡ ауыл биләмәһе составына керә. == География == Ауыл [[Минзәлә (йылға)|Минзәлә]] буйында, [[Сарман]] ауылынан көньяҡтараҡ 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Сарайлы-Бикмәт (Ҫарайлы) — [[Мең|ҫарайлы-мең]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. Атамаһы этнонимдан (Сарайлы) һәм антропонимдан (Бикмәт) барлыҡҡа килгән<ref name="АМБ" />. XVII быуат аҙағында нигеҙләнгән тип иҫәпләнә<ref name="ТЭ" />. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1748 йылда телгә алына<ref name="БЭ2013" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии]// Башкирская энциклопедия. — Уфа: НИК «Башкирская энциклопедия», 2013.</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Иҫке Кәшер улусы составына керә. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1922 йылдан — [[Саллы кантоны]] 1930 йылдан — [[Сарман районы]] составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ир енесле 85 йән аҫаба [[башҡорт]], 40 яһаҡлы [[татар]], 29 [[типтәр]]; 1816 йылда — 153 башҡорт (шуларҙың 8-һе — ике ҡатынлы), 32 татар крәҫтиәне, 10 типтәр; 1834 йылда — 233 башҡорт (шуларҙың 2-һе — ике ҡатынлы), 38 татар крәҫтиәне, 13 типтәр; 1870 йылда — 316 башҡорт һәм 127 татар; 1913 йылда — 1708 башҡорт һәм 285 типтәр йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=204—206}}</ref><ref>{{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Минг. Том 17. Ч. 1 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов | ссылка=| ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Государственное унитарное предприятие Республики Башкортостан Башкирское издательство «Китап» имени Зайнаб Биишевой| год = 2016| том = | страниц = 488| страницы =107| isbn = 978-5-85051-605-5| ref= История башкирских родов. Ч.1}}</ref>. {{Численность населения | 1870 = 443 | 1920 = 982 | 1926 = 1072 | 1938 = 1028 | 1949 = 750 | 1958 = 662 | 1970 = 652 | 1979 = 510 | 1989 = 334 | 2002 = 370 | 2010 = 350 | source = ''<ref name="ТЭ" />'' }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Сарман районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сарман районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] gbr13kj3vhtxb4tliry42qxtzp9gqfk 0 114973 1305274 1288197 2026-09-12T15:18:25Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288197|1288197]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305274 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Әтрәкле |оригинальное название = {{lang-tt|Әтрәкле}} |герб = |флаг = |lat_deg =55 |lat_min =27 |lat_sec =47 |lon_deg =53 |lon_min =21 |lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = 25000 |ЯндексКарта = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Татарстан |регион в таблице = Татарстан |вид района = Муниципаль район |район = Минзәлә районы |район в таблице = Минзәлә районы{{!}}Минзәлә |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Әтрәкле ауыл биләмәһе |поселение в таблице = Әтрәкле ауыл биләмәһе{{!}}Әтрәкле |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = 295 |год переписи = 2000 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = |почтовый индекс = 423725 |почтовые индексы = |телефонный код = 85555 |автомобильный код = 16 |цифровой идентификатор = 92240000002 |категория в Commons = |сайт = http://www.atryakle.ru }} '''Әтрәкле''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Минзәлә районы]] ауылы. Әтрәкле ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора. == География == Ауыл [[Мышыға]] йылғаһының һул ҡушылдығы Әтрәкле буйында, [[Минзәлә]] ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 36 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия. Т. 1. — С. 226.</ref>. == Тарих == Әтрәкле — [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. 1703 йылдан билдәле тип иҫәпләнә<ref name="ТЭ" />. [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Байлар улусы Мышыға түбәһенә ҡарай. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]] составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Поисево улусы составына керә, ә 1918 йылдан Әтрәкле улусының үҙәге була. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауылдың 32 кешеһе ихтиласыларҙың яғында Өмөтҡол Тәүкилев старшинаһы отрядында һуғыша. 1848 йылда 3, ә 1870 йылда — 2 һыу тирмәне эшләгән. XIX быуат уртаһында ауылда мәсет һәм уның ҡарамағында мәктәп теркәлгән<ref name="АМБ"/><ref name="ТЭ" />. 1920 йылдарҙа ауыл халҡының бер өлөшө Яңы Әтрәкле ауылына (хәҙерге [[Мөслим районы]]ның [[Ташйылға (Мөслим районы)|Ташйылға]] ауылы) күсә. 1929 йылда ауылда «Ҡыҙылтау» артеле ойошторола, ул 1930 йылда колхоз итеп үҙгәртелә. 1951 йылда был колхоз эреләтелгән «Урал» колхозына керә<ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Мөслим районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, 1944 йылдан — Матвеево районы, 1954 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]] составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда ир енесле 216 йән [[башҡорт]] һәм 17 [[типтәр]]; 1816 йылда — 291 башҡорт (шуларҙың 9-ы — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы); 1834 йылда — 358 башҡорт (шуларҙың 2-һе — ике ҡатынлы) һәм 23 типтәр; 1870 йылда — 752 башҡорт йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=112—116}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 643 | 1870 = 752 | 1884 = 893 | 1897 = 993 | 1906 = 1051 | 1913 = 1227 | 1920 = 1094 | 1926 = 545 | 1938 = 517 | 1949 = 328 | 1958 = 347 | 1970 = 401 | 1979 = 355 | 1989 = 262 | 2000 = 295 | source = ''<ref name="ТЭ" />'' }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref name="ТЭ" />. Почта, банк бүлексәләре эшләй. == Фотогалерея == <gallery> Деревня Атрякле, Мензелинский р-н Татарстана.jpg|Атрякле, вид на Центральную ул. Selsovet outside.jpg|Сельсовет, почта, банк, милиция Atryakle-hills-IMGP1157.jpg|Природа Атрякле Atryakle-waters-20100614-200304-IMGP6862.jpg|Озера в Атрякле </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Минзәлә районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Минзәлә районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] l9brb77o798vnmdtxytwcaklzcboht8 0 114976 1305391 1288077 2026-09-12T16:15:29Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288077|1288077]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305391 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Бикбау |оригинальное название = {{lang-tt|Бикбау}} |герб = |флаг = <!-- |lat_deg =55 |lat_min =27 |lat_sec =47 |lon_deg =53 |lon_min =21 |lon_sec =0 --> |CoordAddon = |CoordScale = 25000 |ЯндексКарта = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Татарстан |регион в таблице = Татарстан |вид района = Муниципаль район |район = Минзәлә районы |район в таблице = Минзәлә районы{{!}}Минзәлә |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Бикбау ауыл биләмәһе |поселение в таблице = Бикбау ауыл биләмәһе{{!}}Бикбау |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = 770 |год переписи = 2000 |плотность = |агломерация = |национальный состав = татарҙар |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 85555 |автомобильный код = 16, 116 |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} {{БМ|Бикбау}} '''Бикбау''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Минзәлә районы]] ауылы. Бикбау ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора. == География == Ауыл [[Ыҡ]] буйында, [[Минзәлә]] ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия. Т. 1. — С. 381.</ref>. == Тарих == Бикбау (Бикбулат) — [[йәнәй]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. XVII быуаттың икенсе яртыһынан һуңыраҡ түгел нигеҙләнгән тип иҫәпләнә<ref name="ТЭ" />. [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Йәнәй улусы Туғыҙ түбәһенә ҡарай. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]] составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Семиостровная улусы составына керә, ә 1918 йылдан Әтрәкле улусының үҙәге була. XIX быуат уртаһына тиклем ике ауылдан — ''Бикбау'' һәм ''Бикбау-Яҡуп'' ауылдарынан тора, 1902—1932 йылдарҙағы рәсми сығанаҡтарҙа шулай уҡ ике тораҡ пункт иҫәпкә алына — ''Беренсе Бикбау'' һәм ''Икенсе Бикбау''. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауылдың 65 кешеһе ихтиласыларҙың яғында һуғыша<ref name="ТЭ" />. 1815 йылда 3 мәсет булған, 1842 йылда беренсе мәсет ҡарамағында мәҙрәсә, ә ҡалғандарында — мәктәптәр теркәлгән. XIX быуат аҙағында ауылда 3 ел тирмәне эшләгән<ref name="АМБ"/><ref name="ТЭ" />. 1920 йылдарҙа [[Башҡортостанда аслыҡ (1921—1922)|аслыҡ]] һөҙөмтәһендә ауыл халҡының иҫәбе ныҡ кәмей. Коллективизация осоронда ауылда «Ҡорыч» колхозы ойошторола, ул 1956 йылда «Победа» колхозының нигеҙе булып тора. 1961 йылда был колхоз эреләтелгән «Гигант» колхозына керә<ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1954 йылдың 19 февраленән — Матвеево районы, 1959 йылдың 19 ноябренән — Минзәлә районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда ир енесле 477 йән [[башҡорт]] һәм 186 [[типтәр]]; 1816 йылда — 600 башҡорт (шуларҙың 12-һе — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы) һәм 131 типтәр; 1834 йылда — 739 башҡорт (шуларҙың 9-ы — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы) һәм 191 типтәр; 1870 йылда — 1812 башҡорт һәм типтәр йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=116—125}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 660 | 1858 = 1592 | 1870 = 1812 | 1897 = 2069 | 1913 = 2898 | 1920 = 2740 | 1926 = 2377 | 1938 = 2443 | 1958 = 2124 | 1970 = 2170 | 1979 = 1891 | 1989 = 971 | 2000 = 770 | source = ''<ref name="ТЭ" />'' }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref name="ТЭ" />. == Билдәле шәхестәре == * Сәйетбаттал Сәйфуллин — 6-сы башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнаша. «1812 йыл» көмөш миҙалы менән бүләкләнгән. * Илкәй Араптанов — поход старшинаһы. 1806—1807 йй. Наполеон Францияһына ҡаршы Пруссия кампанияһында ҡатнаша. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Минзәлә районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ыҡ буйындағы тораҡ пункттар]] [[Категория:Минзәлә районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] jkz5myr7jdzl79wwsxa2f61wev2y676 0 114977 1305358 1288110 2026-09-12T16:04:57Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288110|1288110]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305358 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Ҡалмырҙа |оригинальное название = {{lang-tt|Калморза}} |герб = |флаг = <!-- |lat_deg =55 |lat_min =27 |lat_sec =47 |lon_deg =53 |lon_min =21 |lon_sec =0 --> |CoordAddon = |CoordScale = 25000 |ЯндексКарта = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Татарстан |регион в таблице = Татарстан |вид района = Муниципаль район |район = Минзәлә районы |район в таблице = Минзәлә районы{{!}}Минзәлә |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Иҫке Мавеевка ауыл биләмәһе |поселение в таблице = Иҫке Мавеевка биләмәһе{{!}}Иҫке Мавеевка |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1706 йыл |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = 203 |год переписи = 2002 |плотность = |агломерация = |национальный состав = татарҙар, урыҫтар |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 85555 |автомобильный код = 16, 116 |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ҡалмырҙа''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Минзәлә районы]] ауылы. Иҫке Мавеевка ауыл биләмәһе составына керә. == География == Ауыл [[Ыҡ]] буйында, [[Минзәлә]] ҡалаһынан көнсығыштараҡ 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия. Т. 1. — С. 381.</ref>. == Тарих == Ҡалмырҙа — [[йәнәй]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. 1706 йылдан билдәле тип иҫәпләнә<ref name="ТЭ" />. [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Йәнәй улусы Туғыҙ түбәһенә ҡарай. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]] составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Семиостровная улусы составына керә. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауылдың 65 кешеһе ихтиласыларҙың яғында һуғыша<ref name="ТЭ" />. 1815 йылда 3 мәсет булған, 1842 йылда беренсе мәсет ҡарамағында мәҙрәсә, ә ҡалғандарында — мәктәптәр теркәлгән. XIX быуат аҙағында ауылда 3 ел тирмәне эшләгән<ref name="АМБ"/><ref name="ТЭ" />. 1930 йылда ауылда «Ҡалмырҙа» колхозы (1935 йылдан — «Ҡыҙылъяр») ойошторола, ул 1950 йылда «Ҡорыч» (1956 йылдан — «Победа», 1961 йылдан — «Гигант») колхозына, ә 1988 йылдан — «Ҡыҙыл Ҡурған» колхозына керә<ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1944 йылдан — Матвеево районы, 1954 йылдан — Минзәлә районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда ир енесле 477 йән [[башҡорт]] һәм 186 [[типтәр]]; 1816 йылда — 600 башҡорт (шуларҙың 12-һе — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы) һәм 131 типтәр; 1834 йылда — 739 башҡорт (шуларҙың 9-ы — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы) һәм 191 типтәр; 1870 йылда — 1812 башҡорт һәм типтәр йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=116—125}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 157 | 1870 = 197 | 1884 = 177 | 1906 = 285 | 1913 = 297 | 1920 = 317 | 1926 = 337 | 1938 = 372 | 1949 = 317 | 1958 = 333 | 1970 = 334 | 1979 = 256 | 1989 = 124 | 2002 = 203 | source = ''<ref name="ТЭ" />'' }} <!-- == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref name="ТЭ" />. Почта, банк бүлексәләре эшләй. --> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Минзәлә районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ыҡ буйындағы тораҡ пункттар]] [[Категория:Минзәлә районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] n19o1ob3phkr2i76khirp1va5ul6ga2 0 114978 1305271 1288201 2026-09-12T15:17:25Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288201|1288201]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305271 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Юғары Тәкермән |оригинальное название = {{lang-tt|Югары Тәкермән}} |герб = |флаг = <!-- |lat_deg =55 |lat_min =27 |lat_sec =47 |lon_deg =53 |lon_min =21 |lon_sec =0 --> |CoordAddon = |CoordScale = 25000 |ЯндексКарта = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Татарстан |регион в таблице = Татарстан |вид района = Муниципаль район |район = Минзәлә районы |район в таблице = Минзәлә районы{{!}}Минзәлә |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Юғары Тәкермән ауыл биләмәһе |поселение в таблице = Юғары Тәкермән биләмәһе{{!}}Юғары Тәкермән |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1709 йыл |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = 489 |год переписи = 2000 |плотность = |агломерация = |национальный состав = татарҙар |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 85555 |автомобильный код = 16, 116 |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} '''Юғары Тәкермән''' (''Үрге Тәкермән'') — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Минзәлә районы]] ауылы. Юғары Тәкермән ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора. == География == Ауыл [[М7]] федераль трассаһы янында, [[Минзәлә]] ҡалаһынан көнбайыштараҡ 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Юғары Тәкермән (Иҫке Тәкермән) — [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. 1709 йылдан билдәле тип иҫәпләнә<ref name="ТЭ" />. [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]] составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Күсәкәй улусы составына керә. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл кешеләре ихтиласыларҙың яғында әүҙем сығыш яһай<ref name="ТЭ" />. 1917 йылға ҡарай ауылда 4 мәсет булған, мәҙрәсә һәм мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" />. Коллективизация осоронда ауылда Туҡай исемендәге һәм «Урал» колхоздары ойошторола, улар 1931 йылда «Сталь» («Ҡорыч») хужалығына берләшә, 1959 йылда эреләтелгәндән һуң уға М. Жәлил исеме бирелә<ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Минзәлә районы]] составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда ир енесле 182 йән [[башҡорт]] һәм 16 [[типтәр]]; 1816 йылда — 287 башҡорт (шуларҙың 5-һе — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы), 120 типтәр, 3 [[татар]]; 1834 йылда — 414 башҡорт (шуларҙың 2-һе — ике ҡатынлы) һәм 172 типтәр; 1859 йылда — 408 башҡорт, 59 типтәр һәм керҙәш башҡорт, 6 татар йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=107—112}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 1204 | 1870 = 1376 | 1897 = 1762 | 1906 = 2110 | 1913 = 2404 | 1920 = 2266 | 1926 = 1298 | 1938 = 1459 | 1958 = 926 | 1970 = 841 | 1979 = 753 | 1989 = 541 | 2000 = 489 | source = ''<ref name="ТЭ" />'' }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Минзәлә районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Минзәлә районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 5xo6x264ooj86hi6qvtnfipqytwsk1g 0 114979 1305310 1288160 2026-09-12T15:33:35Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288160|1288160]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305310 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Тауаҫты Тәкермән |оригинальное название = {{lang-tt|Тауасты Тәкермән}} |герб = |флаг = <!-- |lat_deg =55 |lat_min =27 |lat_sec =47 |lon_deg =53 |lon_min =21 |lon_sec =0 --> |CoordAddon = |CoordScale = 25000 |ЯндексКарта = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Татарстан |регион в таблице = Татарстан |вид района = Муниципаль район |район = Минзәлә районы |район в таблице = Минзәлә районы{{!}}Минзәлә |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Юғары Тәкермән ауыл биләмәһе |поселение в таблице = Юғары Тәкермән биләмәһе{{!}}Юғары Тәкермән |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1748 йыл |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = 367 |год переписи = 2002 |плотность = |агломерация = |национальный состав = татарҙар |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 85555 |автомобильный код = 16, 116 |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} '''Тауаҫты Тәкермән''' (''Түбән Тәкермән'') — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Минзәлә районы]] ауылы. Юғары Тәкермән ауыл биләмәһе составына керә. == География == Ауыл [[Урғуҙа]] буйында, [[Минзәлә]] ҡалаһынан көнбайыштараҡ 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Тауаҫты Тәкермән (Түбән Тәкермән) — [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. 1748 йылдан билдәле тип иҫәпләнә<ref name="ТЭ" />. [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]] составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Күсәкәй улусы составына керә. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл кешеләре ихтиласыларҙың яғында әүҙем сығыш яһай<ref name="ТЭ" />. ХХ быуат башында ауылда 2 мәсет булған, 3 мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Минзәлә районы]] составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда ир енесле 144 йән [[башҡорт]] һәм 18 [[типтәр]]; 1816 йылда — 251 башҡорт (шуларҙың 5-һе — ике ҡатынлы) һәм 18 типтәр; 1834 йылда — 405 башҡорт (шуларҙың 2-һе — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы) һәм 32 типтәр; 1859 йылда — 408 башҡорт һәм 55 типтәр; 1870 йылда — 938 башҡорт һәм 110 типтәр; 1902 йылда — 864 башҡорт һәм типтәр йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=98—102}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 928 | 1870 = 1048 | 1884 = 1325 | 1897 = 1515 | 1906 = 1770 | 1920 = 1752 | 1926 = 1123 | 1938 = 1246 | 1949 = 1023 | 1958 = 846 | 1970 = 919 | 1979 = 730 | 1989 = 434 | 2002 = 367 | source = ''<ref name="ТЭ" />'' }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда клуб, китапхана, мәсет бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Минзәлә районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Минзәлә районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 3wgvthv2r1yt23j3us267e8rj2xeoox 0 114980 1305346 1288121 2026-09-12T15:50:41Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288121|1288121]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305346 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Ҡыҙыл Төбәк |оригинальное название = {{lang-tt|Кызыл Төбәк}} |герб = |флаг = <!-- |lat_deg =55 |lat_min =27 |lat_sec =47 |lon_deg =53 |lon_min =21 |lon_sec =0 --> |CoordAddon = |CoordScale = 25000 |ЯндексКарта = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Татарстан |регион в таблице = Татарстан |вид района = Муниципаль район |район = Минзәлә районы |район в таблице = Минзәлә районы{{!}}Минзәлә |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Иркәнәш ауыл биләмәһе |поселение в таблице = Иркәнәш ауыл биләмәһе{{!}}Иркәнәш |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = 173 |год переписи = 2002 |плотность = |агломерация = |национальный состав = татарҙар |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 85555 |автомобильный код = 16, 116 |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ҡыҙыл Төбәк''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Минзәлә районы]] ауылы. Иркәнәш ауыл биләмәһе составына керә. == География == Ауыл Чүплек буйында ([[Мышыға]] йылғаһының һул ҡушылдығы), [[Минзәлә]] ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 31 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ҡыҙыл Төбәк — [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡарай. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]] составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Поисево улусы составына керә. 1939 йылға тиклем Чүплек тип аталған. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл кешеләре пугачевсылар яғында әүҙем сығыш яһай<ref name="ТЭ" />. ХХ быуат башында һыу тирмәне, мәсет, мәктәп, бакалея кибете, тимерлек теркәлгән<ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Мөслим районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, 1944 йылдан — Матвеево районы, 1954 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]] составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда ир енесле 38 йән [[башҡорт]] һәм 59 [[типтәр]]; 1816 йылда — 75 башҡорт (1-һе — ике ҡатынлы) һәм 67 типтәр; 1834 йылда — 167 башҡорт; 1859 йылда — 95 башҡорт һәм 105 типтәр; 1912 йылда — 265 башҡорт, 435 типтәр, 72 татар йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=138—139}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 408 | 1870 = 453 | 1884 = 402 | 1897 = 688 | 1906 = 799 | 1913 = 822 | 1920 = 851 | 1926 = 797 | 1949 = 507 | 1958 = 355 | 1970 = 365 | 1979 = 287 | 1989 = 168 | 2002 = 173 | source = ''<ref name="ТЭ" />'' }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп, клуб, мәсет бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Мензелинский край: История и современность. — Мензелинск, 2006. {{Минзәлә районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Минзәлә районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] lsd01slwd2ob1bqh95gsswbz1gajh7t 0 114981 1305385 1290270 2026-09-12T16:13:35Z Shirshikay 48080 Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305385 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Гөлөк |оригинальное название = {{lang-tt|Гөлек}} |герб = |флаг = <!-- |lat_deg =55 |lat_min =27 |lat_sec =47 |lon_deg =53 |lon_min =21 |lon_sec =0 --> |CoordAddon = |CoordScale = 25000 |ЯндексКарта = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Татарстан |регион в таблице = Татарстан |вид района = Муниципаль район |район = Минзәлә районы |район в таблице = Минзәлә районы{{!}}Минзәлә |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Ырыҫ ауыл биләмәһе |поселение в таблице = Ырыҫ биләмәһе{{!}}Ырыҫ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1701 йыл |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = 379 |год переписи = 2002 |плотность = |агломерация = |национальный состав = татарҙар |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 85555 |автомобильный код = 16, 116 |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} '''Гөлөк''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Минзәлә районы]] ауылы. Ырыҫ ауыл биләмәһе составына керә. == География == Ауыл [[Тиргәүеш]] буйында, [[Минзәлә]] ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ 16 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Гөлөк — [[байлар]] ырыуы ауылы. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1701 йылда телгә алына<ref name="БЭ2013" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии]// Башкирская энциклопедия. — Уфа: НИК «Башкирская энциклопедия», 2013.</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]] составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Поисево улусы составына керә. 1870 йылда ауылда 2 һыу тирмәне, ХХ быуат башында — тимерлек, 4 бакалея һәм мануфактура кибеттәре, 2 мәсет, 2 мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Минзәлә районы]] составында була<ref name="ТЭ" />. 1929 йылда «Ҡыҙыл юл» (аҙаҡ — М. И. Калинин исемендәге) колхоз ойошторола, ул 1959 йылда М. Вәхитов исемендәге колхоз составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда ир енесле 193 йән [[башҡорт]] һәм 198 [[типтәр]]; 1816 йылда — 217 башҡорт (шуларҙың 2-һе — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы); 1834 йылда — 336 башҡорт (шуларҙың 2-һе — ике ҡатынлы, 1-һе — өс ҡатынлы); 1870 йылда — 538 башҡорт һәм 535 типтәр; 1902 йылда — 955 башҡорт һәм типтәр йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=127—131}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 1067 | 1870 = 1073 | 1897 = 1708 | 1906 = 1915 | 1913 = 2138 | 1926 = 1339 | 1938 = 1380 | 1949 = 957 | 1958 = 850 | 1970 = 841 | 1979 = 693 | 1989 = 436 | 2002 = 379 | source = ''<ref name="ТЭ" />'' }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Мензелинский край: История и современность. — Мензелинск, 2006. {{Минзәлә районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Минзәлә районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] byl1gufnuo2xhu77s11eiqewk9i6085 0 114982 1305305 1288166 2026-09-12T15:32:08Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288166|1288166]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305305 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Тулыбай |оригинальное название = {{lang-tt|Тулыбай}} |герб = |флаг = <!-- |lat_deg =55 |lat_min =27 |lat_sec =47 |lon_deg =53 |lon_min =21 |lon_sec =0 --> |CoordAddon = |CoordScale = 25000 |ЯндексКарта = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Татарстан |регион в таблице = Татарстан |вид района = Муниципаль район |район = Минзәлә районы |район в таблице = Минзәлә районы{{!}}Минзәлә |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Ырыҫ ауыл биләмәһе |поселение в таблице = Ырыҫ биләмәһе{{!}}Ырыҫ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1735 йыл |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = 377 |год переписи = 2008 |плотность = |агломерация = |национальный состав = татарҙар |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 85555 |автомобильный код = 16, 116 |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} '''Тулыбай''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Минзәлә районы]] ауылы. Ырыҫ ауыл биләмәһе составына керә. == География == Ауыл [[Тиргәүеш]] буйында, [[Минзәлә]] ҡалаһынан көнбайыштараҡ 19 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Тулыбай — [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1735 йылда телгә алына<ref name="БЭ2013" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии]// Башкирская энциклопедия. — Уфа: НИК «Башкирская энциклопедия», 2013.</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]] составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Күсәкәй улусы составына керә. ХХ быуат башында ауылда 3 һыу тирмәне, 4 бакалея кибете, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Минзәлә районы]] составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда ир енесле 160 йән [[башҡорт]] һәм 13 [[типтәр]]; 1816 йылда — 216 башҡорт (шуларҙың 7-һе — ике ҡатынлы) һәм 21 типтәр; 1834 йылда — 322 башҡорт (шуларҙың 8-һе — ике ҡатынлы) һәм 30 типтәр; 1859 йылда — 309 башҡорт һәм 91 типтәр; 1870 йылда — 538 башҡорт һәм 535 типтәр; 1902 йылда — 955 башҡорт һәм типтәр йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=146—149}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 660 | 1870 = 756 | 1884 = 906 | 1897 = 1070 | 1906 = 1294 | 1913 = 1803 | 1920 = 1396 | 1926 = 1808 | 1938 = 987 | 1949 = 759 | 1958 = 598 | 1970 = 629 | 1979 = 545 | 1989 = 382 | 2002 = 379 | source = ''<ref name="ТЭ" />'' }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп, клуб, китапхана, мәсет бар<ref name="ТЭ" />. == Билдәле шәхестәре == * [[Алмаҡай Аҙнаҡаев]] (1786—?), [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]]нда ҡатнашҡан яугир. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Мензелинский край: История и современность. — Мензелинск, 2006. {{Минзәлә районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Минзәлә районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] psf0593gj32q4s99n634mzjd89kuob3 0 114983 1305311 1288159 2026-09-12T15:33:52Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288159|1288159]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305311 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Тауаҫты Байлар |оригинальное название = {{lang-tt|Тауасты Байлар}} |герб = |флаг = <!-- |lat_deg =55 |lat_min =27 |lat_sec =47 |lon_deg =53 |lon_min =21 |lon_sec =0 --> |CoordAddon = |CoordScale = 25000 |ЯндексКарта = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Татарстан |регион в таблице = Татарстан |вид района = Муниципаль район |район = Минзәлә районы |район в таблице = Минзәлә районы{{!}}Минзәлә |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Тауаҫты Байлар ауыл биләмәһе |поселение в таблице = Тауаҫты Байлар биләмәһе{{!}}Тауаҫты Байлар |внутреннее деление = |глава = |дата основания = 1851 йыл |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = 466 |год переписи = 2002 |плотность = |агломерация = |национальный состав = татарҙар |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 85555 |автомобильный код = 16, 116 |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} {{Шуҡ|Байлар (мәғәнәләр)}} '''Тауаҫты Байлар''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Минзәлә районы]] ауылы. Тауаҫты Байлар ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора. == География == Ауыл Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы буйында, [[Минзәлә]] ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1970 йылдарҙа Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы төҙөлгәс ауыл 2 км көньяҡтараҡ күсерелгән<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Тауаҫты Байлар — [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. 1851 йылда [[Иҫке Байлар]] ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнә<ref name="ТЭ" />. [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]] составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Күсәкәй улусы составына керә. ХХ быуат башында ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Минзәлә районы]] составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == {{Численность населения | 1859 = 281 | 1870 = 287 | 1884 = 427 | 1897 = 594 | 1906 = 713 | 1920 = 873 | 1926 = 897 | 1938 = 919 | 1949 = 628 | 1958 = 587 | 1970 = 622 | 1979 = 498 | 1989 = 431 | 2002 = 466 | source = ''<ref name="ТЭ" />'' }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Минзәлә районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Минзәлә районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 9zntgpgxhsmamazbwrayjcn90zid5oe 0 114984 1305295 1288176 2026-09-12T15:25:42Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288176|1288176]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305295 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Тәкермәнсе |оригинальное название = {{lang-tt|Тегермәнче}} |герб = |флаг = <!-- |lat_deg =55 |lat_min =27 |lat_sec =47 |lon_deg =53 |lon_min =21 |lon_sec =0 --> |CoordAddon = |CoordScale = 25000 |ЯндексКарта = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Татарстан |регион в таблице = Татарстан |вид района = Муниципаль район |район = Минзәлә районы |район в таблице = Минзәлә районы{{!}}Минзәлә |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Иркенәш ауыл биләмәһе |поселение в таблице = Иркенәш биләмәһе{{!}}Иркенәш |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = |год переписи = |плотность = |агломерация = |национальный состав = татарҙар |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 85555 |автомобильный код = 16, 116 |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} '''Тәкермәнсе''' (''Тәгермәнче'') — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Минзәлә районы]] ауылы. Иркенәш ауыл биләмәһе составына керә. == География == Ауыл [[Мышыға]] буйында урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Тәкермәнче (Чүплөк) — [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡарай. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]] составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Күсәкәй улусы составына керә. 1870 йылда тирмән теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Минзәлә районы]] составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда ир енесле 40 йән [[башҡорт]]; 1840 йылда — 26 [[типтәр]]; 1859 йылда — 81 типтәр; 1870 йылда — 92 типтәр йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=127—131}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Минзәлә районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Минзәлә районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] fcw56crwyxrd4oq7q9tyac5erhaaa5l 0 114985 1305382 1288086 2026-09-12T16:12:04Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288086|1288086]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305382 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Дәүек |оригинальное название = {{lang-tt|Дәвек}} |герб = |флаг = <!-- |lat_deg =55 |lat_min =27 |lat_sec =47 |lon_deg =53 |lon_min =21 |lon_sec =0 --> |CoordAddon = |CoordScale = 25000 |ЯндексКарта = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Татарстан |регион в таблице = Татарстан |вид района = Муниципаль район |район = Минзәлә районы |район в таблице = Минзәлә районы{{!}}Минзәлә |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Тауаҫты Байлар ауыл биләмәһе |поселение в таблице = Тауаҫты Байлар ауыл биләмәһе{{!}}Тауаҫты Байлар |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1717 йыл |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = 447 |год переписи = 2002 |плотность = |агломерация = |национальный состав = татарҙар |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 85555 |автомобильный код = 16, 116 |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} '''Дәүек''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Минзәлә районы]] ауылы. Тауаҫты Байлар ауыл биләмәһе составына керә. == География == Ауыл Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан 3 км, [[Минзәлә]] ҡалаһынан көнбайыштараҡ 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Дәүек — [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. 1717 йылдан билдәле<ref name="ТЭ" />. [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]] составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Күсәкәй улусы составына керә. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл пугачевсылар отрядтарының ял итеү һәм йыйылыу урыны булып торған<ref name="ТЭ" />. ХХ быуат башында һыу тирмәне, тимерлек, 2 мәсет, 2 мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Минзәлә районы]] составында була<ref name="ТЭ" />. 1929 йылда «Алға» колхозы ойошторола, ул 1959 йылда «Яңы юл» колхозы составына керә (1991 йылдан элекке исемдә йәнә айырым хужалыҡ булып тора)<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда ир енесле 74 йән [[башҡорт]] һәм 122 [[типтәр]]; 1816 йылда — 136 башҡорт (шуларҙың 6-ы — ике ҡатынлы) һәм 80 типтәр; 1834 йылда — 187 башҡорт (2-һе — өс ҡатынлы) һәм 175 типтәр; 1870 йылда — 538 башҡорт һәм 535 типтәр; 1902 йылда — 335 башҡорт һәм 479 типтәр йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=131—134}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 814 | 1897 = 1310 | 1906 = 1543 | 1913 = 1696 | 1920 = 1701 | 1926 = 1419 | 1938 = 1157 | 1949 = 919 | 1958 = 870 | 1970 = 936 | 1979 = 717 | 1989 = 445 | 2002 = 447 | source = ''<ref name="ТЭ" />'' }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, клуб, китапхана, мәсет бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Мензелинский край: История и современность. — Мензелинск, 2006. {{Минзәлә районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Минзәлә районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] pptl9lkt0elldow4ljc2sqxmaxcbm81 0 115036 1305278 1288193 2026-09-12T15:19:41Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288193|1288193]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305278 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Ырыҫ |оригинальное название = {{lang-tt|Ырыс}} |герб = |флаг = |lat_deg = 55.775842|lat_min = |lat_sec = |lon_deg = 52.860839|lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = 25000 |ЯндексКарта = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Татарстан |регион в таблице = Татарстан |вид района = Муниципаль район |район = Минзәлә районы |район в таблице = Минзәлә районы{{!}}Минзәлә |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Ырыҫ ауыл биләмәһе |поселение в таблице = Ырыҫ ауыл биләмәһе{{!}}Ырыҫ |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1732 йыл |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = 282 |год переписи = 2010 |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[татарҙар]]<ref name="ТЭ" /> |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 85555 |автомобильный код = 16, 116 |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} '''Ырыҫ'''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref> (''Урус''<ref>{{Атайсал|страницы=393}}</ref> {{lang-tt|Үрсу}}, {{lang-ru|Урусово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Минзәлә районы]] ауылы. Ырыҫ ауыл биләмәһе составына керә һәм уның административ үҙәге булып тора<ref>[http://docs.cntd.ru/document/917016233 Закон Республики Татарстан от 31 января 2005 года № 50-ЗРТ «Об установлении границ территорий и статусе муниципального образования „Мензелинский муниципальный район“ и муниципальных образований в его составе»]</ref>. == География == Ауыл [[Тиргәүеш]] йылғаһы буйында, [[Минзәлә]] ҡалаһынан көнбайышҡа табан 17 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1728 йылдан билдәле<ref name="БЭ" />. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]] составында була. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күзкәй административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, 2 һыу тирмәне, 2 бакалея кибете, тимерлек теркәлгән<ref name="АМБ" /><ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Минзәлә районы]] составында була<ref name="ТЭ" />. Коллективлаштырыу осоронда ауылда колхоз ойошторола, ул 1953 йылда [[Тулыбай (Татарстан)|Тулыбай]] ауылы артеле менән берләштрелә, ә 1959 йылда — [[Гөлөк (Татарстан)|Гөлөк]] ауылы колхозына ҡушыла. Эреләтелгән хужалыҡты М. Вәхитов исемендәге колхоз тип атағандар<ref name=about>{{Cite web |url=http://menzelinsk.tatarstan.ru/rus/2821/about.htm |title=Урусовское сельское поселение: о сельском поселении |publisher=Мензелинский муниципальный район (официальный сайт) }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170805042048/http://menzelinsk.tatarstan.ru/rus/2821/about.htm |date=2017-08-05 }}</ref>. == Халҡы == 1795 йылда ауылда ир енесле 93 йән [[башҡорт]] һәм 29 йән [[типтәр]]; 1816 йылда — 137 башҡорт (шуларҙың 3-һө — өс ҡатынлы) һәм 28 типтәр; 1834 йылда — 170 башҡорт һәм 59 типтәр; 1870 йылда — 399 башҡорт һәм 115 типтәр; 1912 йылда — 548 аҫаба башҡорт һәм 28 керҙәш башҡорт йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=149—152}}</ref><ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Байлар. Том 22. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=916|страницы=127|isbn=978-5-850-51605-5| ref =}}</ref>.. {{Численность населения | 1859 = 474 | 1870 = 514 | 1884 = 532 | 1897 = 551 | 1906 = 716 | 1913 = 716 | 1920 = 707 | 1926 = 472 | 1938 = 503 | 1949 = 372 | 1958 = 349 | 1970 = 374 | 1979 = 311 | 1989 = 196 | 2002 = 248 | 2010 = 282 | source = ''<ref name="ТЭ" />'' }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, китапхана, почта бүлексәһе бар<ref name="ТЭ" />. == Билдәле шәхестәре == * Фәнзаман Баттал — яҙыусы<ref name=about /><ref>{{Cite web |url=http://www.menzela.ru/ru/o-tv/item/5024-segodnya-nashemu-zemlyaku-pisatelyu-fanzamanu-battalu-ispolnilos-75-let.html |title=Сегодня нашему земляку-писателю Фанзаману Батталу исполнилось 75 лет |author=Маузиева Р. |date=2014-02-16 |publisher=Мензеля }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161227203954/http://www.menzela.ru/ru/o-tv/item/5024-segodnya-nashemu-zemlyaku-pisatelyu-fanzamanu-battalu-ispolnilos-75-let.html |date=2016-12-27 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Минзәлә районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Минзәлә районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 1ti13nr6d6ygen3aum1dzaml7iyqfwj 0 115037 1305289 1288182 2026-09-12T15:23:43Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288182|1288182]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305289 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Усай |оригинальное название = {{lang-tt|Усай}} |герб = |флаг = <!-- |lat_deg =55 |lat_min =27 |lat_sec =47 |lon_deg =53 |lon_min =21 |lon_sec =0 --> |CoordAddon = |CoordScale = 25000 |ЯндексКарта = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Татарстан |регион в таблице = Татарстан |вид района = Муниципаль район |район = Минзәлә районы |район в таблице = Минзәлә районы{{!}}Минзәлә |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Хужамәт ауыл биләмәһе |поселение в таблице = Хужамәт ауыл биләмәһе{{!}}Хужамәт |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1764 йыл |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = 168 |год переписи = 2010 |плотность = |агломерация = |национальный состав = татарҙар<ref name="ТЭ" /> |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 85555 |автомобильный код = 16, 116 |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} '''Усай''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Минзәлә районы]] ауылы. Хужамәт ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора. == География == Ауыл [[Минзәлә (йылға)|Минзәлә]] йылғаһы буйында, [[Минзәлә]] ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Усай — [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. Рәсми документтарҙа тәүге тапҡыр 1764 йылда телгә алына<ref name="БЭ2013" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии]// Башкирская энциклопедия. — Уфа: НИК «Башкирская энциклопедия», 2013.</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]] составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс Минзәлә улусы составына керә. ХХ быуат башында икмәк магазины, мәсет, бакалея кибете теркәлгән<ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Минзәлә районы]] составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда ир енесле 75 йән [[башҡорт]] (шуларҙың 2-һе — өс ҡатынлы) һәм 25 йән [[типтәр]]; 1816 йылда — 131 башҡорт (шуларҙың 2-һе — ике ҡатынлы); 1834 йылда — 126 башҡорт һәм 56 типтәр; 1870 йылда — 280 башҡорт һәм 111 типтәр; 1912 йылда — 717 башҡорт йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=152—154}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 318 | 1870 = 391 | 1884 = 424 | 1897 = 585 | 1906 = 608 | 1913 = 717 | 1920 = 776 | 1926 = 757 | 1938 = 629 | 1949 = 520 | 1958 = 427 | 1970 = 397 | 1979 = 281 | 1989 = 172 | 2002 = 207 | 2010 = 168 | source = ''<ref name="ТЭ" />'' }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда клуб, китапхана бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Минзәлә районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Минзәлә районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] lg17opm4s10pe0deols2wqghxhuejlp 0 115038 1305282 1288189 2026-09-12T15:20:54Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288189|1288189]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305282 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Чупай |оригинальное название = {{lang-tt|Чупай}} |герб = |флаг = <!-- |lat_deg =55 |lat_min =27 |lat_sec =47 |lon_deg =53 |lon_min =21 |lon_sec =0 --> |CoordAddon = |CoordScale = 25000 |ЯндексКарта = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Татарстан |регион в таблице = Татарстан |вид района = Муниципаль район |район = Минзәлә районы |район в таблице = Минзәлә районы{{!}}Минзәлә |вид поселения = ауыл биләмәһе |поселение = Әтрәкле ауыл биләмәһе |поселение в таблице = Әтрәкле ауыл биләмәһе{{!}}Әтрәкле |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1747 йыл |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = 105 |год переписи = 2010 |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[мариҙар]]<ref name="ТЭ" /> |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = 85555 |автомобильный код = 16, 116 |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} '''Чупай''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Минзәлә районы]] ауылы. Әтрәкле ауыл биләмәһе составына керә. == География == Ауыл [[Мышыға]] йылғаһы буйында, [[Минзәлә]] ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 34 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Чупай — [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы, aҡрынлап [[типтәр]]-[[мари]] ауылы булып китә<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=154}}</ref>. 1747 йылдан билдәле<ref name="ТЭ" />. [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡарай. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]] составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. [[1866 йыл]]да ырыу улустары бөтөрөлгәс Поисево улусы составына керә. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], [[1930 йыл]]дан — [[Мөслим районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, [[1944 йыл]]дан — Матвеево районы, [[1954 йыл]]дан — Калинин районы, [[1959 йыл]]дан — Мөслим районы, [[1963 йыл]]дан — [[Минзәлә районы]] составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == {{Численность населения | 1859 = 219 | 1870 = 240 | 1897 = 280 | 1906 = 608 | 1913 = 356 | 1920 = 333 | 1926 = 364 | 1938 = 318 | 1949 = 277 | 1958 = 259 | 1970 = 270 | 1979 = 225 | 1989 = 148 | 2002 = 113 | 2010 = 105 | source = ''<ref name="ТЭ" />'' }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп, клуб бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Минзәлә районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Минзәлә районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] p0i18v2yow7zcfppbo5dujbr9uewepj 0 115158 1305369 1288099 2026-09-12T16:08:25Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288099|1288099]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305369 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Иҫке Теләнсе | оригинальное название = {{lang-tt|Иске Теләнче}} | герб = | флаг = <!-- | lat_deg =55 |lat_min =44|lat_sec =46 | lon_deg =52 |lon_min =32|lon_sec =41 --> | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Туҡай районы | район в таблице = Туҡай районы{{!}}Туҡай | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Яңы Бүләк ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Яңы Бүләк ауыл биләмәһе{{!}}Яңы Бүләк | в регион = справа | B в регион = сверху | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание =1703 йыл | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = 92 | год переписи = 2008 | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[татарҙар]]<ref name="ТЭ" /> | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 423875  | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 92257892004  | цифровой идентификатор 2 = | категория в Commons = | сайт = }} '''Иҫке Теләнсе''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Туҡай районы]]ндағы ауыл. Яңы Бүләк ауыл биләмәһе составына керә. == Географик урыны == Ауыл [[Яр Саллы]]—[[Сарман]] автомобиль юлы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 39 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарихы == Иҫке Теләнсе — [[Мең|ҫарайлы-мең]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. [[1703 йыл]]дан билдәле<ref name="ТЭ" />. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]], [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нең Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә. ХХ быуат башында 3 тирмән (шул иҫәптән 2-һе — һыу тирмәне), 2 тимерлек, икмәк магазины, 8 бакалея һәм мануфактура кибеттәре, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], [[1921 йыл]]дан — [[Саллы кантоны]], [[1930 йыл]]дан — [[Минзәлә районы]], [[1935 йыл]]дан — Ворошилов районы, [[1957 йыл]]дан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — [[Сарман районы]], 1984 йылдан — [[Туҡай районы]] составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == {{Численность населения | 1870 = 360 | 1897 = 540 | 1926 = 366 | 1938 = 374 | 1949 = 377 | 1958 = 216 | 1970 = 212 | 1979 = 172 | 1989 = 691 | 2002 = 86 | 2008 = 92 | source = ''<ref name="ТЭ" />'' }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп, мәсет бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Туҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Туҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] irzz3sjotmspj50o6e54i71pxq59w9q 0 115159 1305308 1288162 2026-09-12T15:33:04Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288162|1288162]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305308 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Теләнсетамаҡ | оригинальное название = {{lang-tt|Теләнчетамак}} | герб = | флаг = <!-- | lat_deg =55 |lat_min =44|lat_sec =46 | lon_deg =52 |lon_min =32|lon_sec =41 --> | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Туҡай районы | район в таблице = Туҡай районы{{!}}Туҡай | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Теләнсетамаҡ ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Теләнсетамаҡ ауыл биләмәһе{{!}}Теләнсетамаҡ | в регион = справа | B в регион = сверху | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = | год переписи = | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[татарҙар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 423874  | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 92257874001  | цифровой идентификатор 2 = | категория в Commons = | сайт = }} '''Теләнсетамаҡ''' (''Ҫарайлы-Мең'') — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Туҡай районы]]ндағы ауыл. Теләнсетамаҡ ауыл биләмәһенең административ үҙәге. == Географик урыны == Ауыл [[Теләнсе]] йылғаһы буйында урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарихы == Теләнсетамаҡ — [[Мең|ҫарайлы-мең]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБН">{{книга | автор = | заглавие = История башкирских родов. Минг. Том 17. Ч. 1 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов | ссылка=| ответственный = | место = Уфа| издательство = ИИЯЛ УНЦ РАН; Государственное унитарное предприятие Республики Башкортостан Башкирское издательство «Китап» имени Зайнаб Биишевой| год = 2016| том = | страниц = 488| страницы = 103| isbn = 978-5-85051-605-5| ref=}}</ref>. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]], [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нең Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә. ХХ быуат башында 3 тирмән, 2 тимерлек, икмәк магазины, 8 бакалея һәм мануфактура кибеттәре, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1921 йылдан — [[Саллы кантоны]], 1930 йылдан — [[Сарман районы]], 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы, 1984 йылдан — [[Туҡай районы]] составына керә. == Халҡы == 1795 йылда ир енесле 79 йән [[башҡорт]], 87 йән [[татар]], 123 йән [[типтәр]]; 1912 йылда — 513 башҡорт, 1309 типтәр, 457 татар йәшәй<ref name="ИБН"/><ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=65—67}}</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Хәмит Зөбәйер Ҡушай]] (1897—1984) — шәрҡиәт белгесе, төркиәтсе, этнограф, археолог, тарихсы, яҙыусы, философия докторы (1923). [[Анкара]]лағы [[Этнография музейы (Анкара)|Этнография музейының]] тәүге директоры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Туҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Туҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] dw7jivql4ll9i9f818okgtx02anakff 0 115165 1305342 1288126 2026-09-12T15:49:32Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288126|1288126]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305342 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Малтабар | оригинальное название = {{lang-tt|Малтабар}} | герб = | флаг = <!-- | lat_deg =55 |lat_min =44|lat_sec =46 | lon_deg =52 |lon_min =32|lon_sec =41 --> | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Туҡай районы | район в таблице = Туҡай районы{{!}}Туҡай | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ҡалмиә ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ҡалмиә ауыл биләмәһе{{!}}Ҡалмиә | в регион = справа | B в регион = сверху | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = 200 | год переписи = 2002 | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[татарҙар]]<ref name="ТЭ" /> | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 423884  | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 92257831004 | цифровой идентификатор 2 = | категория в Commons = | сайт = }} '''Малтабар''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Туҡай районы]]ндағы ауыл. Ҡалмиә ауыл биләмәһе составына керә. == Географик урыны == Ауыл [[Игәт]] йылғаһы буйында, [[Яр Саллы]] ҡалаһынан көнсығышҡа табан 33 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарихы == Малтабар — [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. 1710—1711 йй. билдәле<ref name="ТЭ" />. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]], [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нең Байлар улусы Турай түбәһенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күсәкәй улусы составына керә. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында әүҙем сығыш яһай<ref name="ТЭ" />. ХХ быуат башында 2 бакалея кибете, 2 мәсет, 2 мәктәп теркәлгән<ref name="АМБ" /><ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1984 йылдан — [[Туҡай районы]] составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ир енесле 51 йән [[башҡорт]], 79 йән [[типтәр]], 136 йән яһаҡлы [[татар]]; 1870 йылда — 248 татар, 220 башҡорт, 228 типтәр; 1912 йылда — 342 аҫаба башҡорт, 381 керҙәш башҡорт һәм типтәр, 402 татар йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=56—58}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 625 | 1870 = 696 | 1884 = 852 | 1897 = 969 | 1906 = 1181 | 1913 = 1125 | 1920 = 1149 | 1926 = 823 | 1949 = 525 | 1958 = 362 | 1970 = 394 | 1979 = 335 | 1989 = 191 | 2002 = 200 | source = ''<ref name="ТЭ" />'' }} == Инфраструктура == Ауылда башланғыс мәктәп, клуб, мәсет бар. Игенселек, малсылыҡ үҫешкән<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Туҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Туҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 4n4a18beacyyzv6xbiijixzgtw6o1d1 0 115930 1305395 1288073 2026-09-12T16:16:56Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288073|1288073]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305395 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Апас | оригинальное название = {{lang-tt|Апач}} | герб = | флаг = <!-- | lat_deg =55|lat_min =37|lat_sec =52 | lon_deg =54|lon_min =07|lon_sec =51 --> | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Аҡтаныш районы | район в таблице = Аҡтаныш районы{{!}}Аҡтаныш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Әтәс ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Әтәс ауыл биләмәһе{{!}}Әтәс | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = 223 | год переписи = 2000 | плотность = | агломерация = | национальный состав = татарҙар<ref name="ТЭ" /> | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 423737  | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 92205811002   | цифровой идентификатор 2 = | категория в Commons = | сайт = }} '''Апас''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Аҡтаныш районы]]ндағы ауыл. Әтәс ауыл биләмәһе составына керә. == География == [[Шәбеҙ]] йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 37 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Апас — [[йәнәй]] һәм [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. 1731 йылда Йәнәй улусы Йәнәй ауылы башҡорто Апас Түтәев Бүләр улусы башҡорто Игебәс Дүскәев менән килешеү төҙөй һәм керҙәш булараҡ Бүләр улусында ауылға нигеҙ һала<ref><blockquote>«… со общего совету припустил я, Агыбесь з детьми своими, оного Апася-муллу в вотчину свою в товарыщество в свое повытье для поселение оному Апасею з детьми его на оном моем повытье юртом, где пожелает, и пашня пахать, и сено косить, и в лесах борти про себя делать, и бобров и всякого зверя и птицу ловить, и всяким употреблением употребляца. А имянно: в межах и урочищах: на оной Казанской дороге с вершин дву речак Шабизов на низ Малой Шебиз по обе стороны до Гирейской вотчины, да сосновым лесом, что называвет-ца Сютли-Нарат, бобровой остров, что называетца Юваатол, да островом, что называетца Ирганишь-оттол. И оному Апасю-мулле з детьми своими, поселясь на оной вотчинной моей земли, всем вышеписанным в повытье моем в показанных межах и урочищах употреблятца, чем и я, Агыбесь, в тех урочищах употребляюсь. А мне, Апасю-мулле, за такой ево, Агыбесев, припуск давать ему, Агыбесю, или детям ево на каждый год по кунице на год»</blockquote></ref><ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=275—279}}</ref>. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]], [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Бүләр улусы Бүләр түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә. 1870 йылда 3 тирмән, мәсет (1808 йылдан билдәле), мәктәп (1837 йылда асыла); 1905 йылда — бакалея кибете, хужалыҡ магазины теркәлгән<ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Аҡтаныш районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ир енесле 88 керҙәш [[башҡорт]] ([[йәнәй]] ырыуынан); 1848 йылда — 206 башҡорт; 1912 йылда — 579 башҡорт (ир затлы) йәшәй<ref name="АМБ" />. {{Численность населения | 1859 = 337 | 1870 = 319 | 1884 = 481 | 1896 = 462 | 1906 = 525 | 1913 = 579 | 1926 =403 | 1938 = 375 | 1949 = 164 | 1958 = 291 | 1970 = 362 | 1979 = 324 | 1989 =242 | 2000 = 223 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] goq9veiep3vdi6xiwvmzhniz2plt5m8 0 116538 1305284 1288187 2026-09-12T15:21:27Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288187|1288187]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305284 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Чөгәнә | оригинальное название = {{lang-tt|Чөгәнә}} | герб = | флаг = <!-- | lat_deg =55|lat_min =37|lat_sec =52 | lon_deg =54|lon_min =07|lon_sec =51 --> | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Аҡтаныш районы | район в таблице = Аҡтаныш районы{{!}}Аҡтаныш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Аҡтанышбаш ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Аҡтанышбаш ауыл биләмәһе{{!}}Аҡтанышбаш | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание =1745 йыл<ref name="ТЭ" /> | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = 160 | год переписи = 2010 | плотность = | агломерация = | национальный состав = татарҙар<ref name="ТЭ" /> | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 423740  | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 92205808004  | цифровой идентификатор 2 = | категория в Commons = | сайт = }} '''Чөгәнә''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Аҡтаныш районы]]ндағы ауыл. Аҡтанышбаш ауыл биләмәһе составына керә. == География == Ауыл Чөгәнә күле буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Чөгәнә — [[ҡырғыҙ]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=482—484}}</ref>. 1745 йылдан билдәле<ref name="ТЭ" />. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]], [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Ҡырғыҙ улусы Ябалаҡ түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҡтаныш улусы составына керә. ХХ быуат башында мәсет (1832 йылдан билдәле), мәктәп, икмәк пристане теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1905 йылда 2 тирмән, бакалея кибете, хужалыҡ магазины, мәсет теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Аҡтаныш районы]], 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ир енесле 148 [[башҡорт]]; 1816 йылда — 107 башҡорт, 91 [[типтәр]]; 1834 йылда — 148 башҡорт, 120 типтәр; 1859 йылда — 527 башҡорт; 1870 йылда — 542 башҡорт йәшәй<ref name="АМБ" /><ref >{{книга|автор=|заглавие= История башкирских родов. Кыргыз. Том 10 / С. И. Хамидуллин, Ю. М. Юсупов, Р. Р. Асылгужин, Р. Р. Шайхеев, И. Р. Саитбатталов, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин, Р. М. Камалов, Ф. С. Марваров, Р. М. Рыскулов, А. Р. Асылгужин, А. Я. Гумерова, Г. Ю. Галеева, Г. Д. Султанова|место=Уфа|издательство= ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат|год=2015|страниц=808|страницы=122—124, 383—396|isbn=978-5-85051-640-6| ref=История башкирских родов }}</ref >. {{Численность населения | 1858 = 527 | 1870 = 542 | 1906 = 546 | 1920 = 599 | 1926 = 427 | 1938 = 425 | 1949 = 318 | 1958 =324 | 1970 =279 | 1979 =236 | 1989 = 186 | 2002 = 186 | 2010 = 160 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] dppkuwn4klunnsl5y92a7vd5o3pc4bu 0 116542 1305396 1288072 2026-09-12T16:17:12Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288072|1288072]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305396 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Аҡтанышбаш | оригинальное название = {{lang-tt|Актанышбаш}} | герб = | флаг = <!-- | lat_deg =55|lat_min =37|lat_sec =52 | lon_deg =54|lon_min =07|lon_sec =51 --> | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Аҡтаныш районы | район в таблице = Аҡтаныш районы{{!}}Аҡтаныш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Аҡтанышбаш ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Аҡтанышбаш ауыл биләмәһе{{!}}Аҡтанышбаш | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание =1744 йыл<ref name="ТЭ" /> | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = 311 | год переписи = 2000 | плотность = | агломерация = | национальный состав = татарҙар<ref name="ТЭ" /> | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 423740 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 92205808001  | цифровой идентификатор 2 = | категория в Commons = | сайт = }} '''Аҡтанышбаш''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Аҡтаныш районы]]ндағы ауыл. Аҡтанышбаш ауыл биләмәһенең административ үҙәге. == География == [[Аҡтаныш]] ауылынан көнбайышҡа табан 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Аҡтанышбаш — [[гәрәй]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=261—264}}</ref>. 1744 йылдан билдәле<ref name="ТЭ" />. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]], [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Гәрәй улусы Әжәкүл түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Таҡталасыҡ (Шәрип) улусы составына керә. 1847 йылдан ауылда мәсет булыуы билдәле, 1870 йылда уның ҡарамағында мәктәп теркәлә. 1905 йылда һыу тирмәне, икмәк магазины эшләгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Аҡтаныш районы]], 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә<ref name="ТЭ" />. Коллективизация осоронда ауылда «Аҡтанышбаш» колхозы ойошторола (1950 йылдан — «Урал» колхозы, 1958 йылдан — «Үҙәк» колхозы составында)<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ир енесле 140 [[башҡорт]]; 1834 йылда — 299 башҡорт; 1848 йылда — 330 башҡорт; 1902 йылда — 333 башҡорт; 1912 йылда — 305 башҡорт йәшәй<ref name="АМБ" />. {{Численность населения | 1859 = 469 | 1870 = 466 | 1884 = 585 | 1897 = 632 | 1906 = 648 | 1913 = 305 | 1921 = 373 | 1926 = 330 | 1938 = 320 | 1958 = 350 | 1970 = 341 | 1979 = 319 | 1989 = 224 | 2000 = 311 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда башланғыс мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] d6ua6uwels2k577j40oatkm6g5ivhnt 0 116544 1305279 1288192 2026-09-12T15:19:58Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288192|1288192]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305279 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Шәрләрәмә | оригинальное название = {{lang-tt|Шәрләрәмә}} | герб = | флаг = | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Сарман | район в таблице = Сарман районы{{!}}Сарман | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = ауыл биләмәһе | поселение в таблице = ауыл биләмәһе{{!}} | C в регион = нет | внутреннее деление = | вид главы = рәйес | глава = | дата основания = XVII быуат | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | климат = | население = 301 | год переписи = 2010 | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[татарҙар]] | конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = 423372  | телефонный код = | цифровой идентификатор = 92253882001  | категория в Commons = | сайт = }} '''Шәрләрәмә''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Аҡтаныш районы]]ндағы ауыл. ауыл биләмәһе составына керә. == География == [[Минзәлә (йылға)|Минзәлә]] йылғаһы буйында, [[Сарман]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Шәрләрәмә — [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]], [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Байлар улусы Салағош түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә. ХХ быуат башында мәсет, мәктәп, һыу тирмәне, 2 икмәк магазины, 2 бакалея кибете теркәлгән<ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1922 йылдан — [[Саллы кантоны]], 1930 йылдан [[Сарман районы]], 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — йәнә Сарман районы составында составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ир енесле 215 [[башҡорт]]; 1848 йылда — 468 башҡорт; 1870 йылда — 776 башҡорт; 1902 йылда — 401 ир затлы башҡорт йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=225—229}}</ref>. {{Численность населения | 1870 = 976 | 1897 =739 | 1906 = 668 | 1920 = 898 | 1926 = 712 | 1938 = 728 | 1949 = 541 | 1958 = 506 | 1970 = 598 | 1979 = 461 | 1989 =309 | 2002 = 306 | 2010 =301 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Сарман районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сарман районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 9w5pxgn82omdrbb31629k31aa52dwih 0 116549 1305379 1288089 2026-09-12T16:11:10Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288089|1288089]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305379 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Илсебай | оригинальное название = {{lang-tt|Илчебай}} | герб = | флаг = <!-- | lat_deg =55|lat_min =37|lat_sec =52 | lon_deg =54|lon_min =07|lon_sec =51 --> | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Аҡтаныш районы | район в таблице = Аҡтаныш районы{{!}}Аҡтаныш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ураҙай ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ураҙай ауыл биләмәһе{{!}}Ураҙай | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание =1747 йыл | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = 98 | год переписи = 2002 | плотность = | агломерация = | национальный состав = татарҙар<ref name="ТЭ" /> | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс =423750  | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор =92205830003 | цифровой идентификатор 2 = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Илсебай}} '''Илсебай''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Аҡтаныш районы]]ндағы ауыл. Ураҙай ауыл биләмәһе составына керә. == География == [[Шәбеҙ]] йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Илсебай — [[гәрәй]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. 1747 йылдан билдәле<ref name="ТЭ" />. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]], [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Гәрәй улусы Әжәкүл (аҙаҡ Йәнегет) түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Шәрип (аҙаҡ Таҡталасыҡ) улусы составына керә. 1848 йылда 2 тирмән, 1905 йылда — хужалыҡ магазины, бакалея кибете, мәсет (1812 йылдан билдәле) теркәлгән. Ауылда Николаевтың поташ аводы эшләгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Аҡтаныш районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә<ref name="ТЭ" />. 1929 йылда ауылда «Бүләк» колхозы ойошторола, һуңыраҡ ул «Таулар» колхозы составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ир енесле 223 [[башҡорт]]; 1816 йылда — 358 башҡорт; 1834 йылда — 382 башҡорт; 1859 йылда — 515 башҡорт; 1870 йылда — 632 башҡорт; 1912 йылда — 700 башҡорт йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=330—335}}</ref>. {{Численность населения | 1859 =515 | 1870 =632 | 1897 =538 | 1908 =644 | 1913 =688 | 1920= 282 | 1926 =320 | 1938 =292 | 1949 = 169 | 1958 =148 | 1970 =181 | 1979 = 123 | 1989 =107 | 2002 = 98 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 5fqov7ng50assnmm5a1mdpfc6k5sazf 0 116785 1305269 1288203 2026-09-12T15:16:46Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288203|1288203]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305269 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Яңы Байсар | оригинальное название = {{lang-tt|Яңа Байсар}} | герб = | флаг = <!-- | lat_deg =55|lat_min =37|lat_sec =52 | lon_deg =54|lon_min =07|lon_sec =51 --> | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Аҡтаныш районы | район в таблице = Аҡтаныш районы{{!}}Аҡтаныш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Иҫке Байсар ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Иҫке Байсар ауыл биләмәһе{{!}}Иҫке Байсар | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = 102 | год переписи = 2000 | плотность = | агломерация = | национальный состав = татарҙар<ref name="ТЭ" /> | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 423735  | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 92205848002   | цифровой идентификатор 2 = | категория в Commons = | сайт = }} '''Яңы Байсар''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Аҡтаныш районы]]ндағы ауыл. Иҫке Байсар ауыл биләмәһе составына керә. == География == Ауыл [[Сөн]] йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 34 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Яңы Байсар — [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. 1889 йылда нигеҙләнгән<ref name="ТЭ" />. [[Өфө губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Байсар улусы составына керә. XX быуат башында мәсет, хужалыҡ магазины, тирмән теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Аҡтаныш районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1905 йылда — 227 башҡорт; 1912 йылда — 202 башҡорт йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=285—288}}</ref>. {{Численность населения | 1897 = 207 | 1906 = 227 | 1913 =202 | 1920 = 305 | 1926 = 317 | 1938 = 322 | 1949 = 206 | 1958 = 197 | 1970 = 211 | 1979 = 153 | 1989 = 104 | 2002 = 102 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда клуб бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сөн буйындағы тораҡ пункттар]] [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] gnqrza2g74lx7qx8t1fhf1f7gm426jd 0 116794 1305297 1288174 2026-09-12T15:26:15Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288174|1288174]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305297 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Түке | оригинальное название = {{lang-tt|Түке}} | герб = | флаг = <!-- | lat_deg =55|lat_min =37|lat_sec =52 | lon_deg =54|lon_min =07|lon_sec =51 --> | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Аҡтаныш районы | район в таблице = Аҡтаныш районы{{!}}Аҡтаныш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Түке ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Түке ауыл биләмәһе{{!}}Түке | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = 397 | год переписи = 2008 | плотность = | агломерация = | национальный состав = татарҙар<ref name="ТЭ" /> | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс =423732  | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 92205881001 | цифровой идентификатор 2 = | категория в Commons = | сайт = }} '''Түке''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Аҡтаныш районы]]ндағы ауыл. Түке ауыл биләмәһенең административ үҙәге. == География == Ауыл Бәжәнә йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Түке — [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән<ref name="ТЭ" />. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]], [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында әүҙем сығыш яһай<ref name="ТЭ" />. ХХ быуат башында мәсет, мәктәп, тирмән, икмәк магазины теркәлгән<ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Аҡтаныш районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ир енесле 160 [[типтәр]] (сығышы менән [[йәнәй]] ырыуынан), 22 [[башҡорт]]; 1859 йылда — 55 башҡорт, 150 типтәр; 1870 йылда — 470 башҡорт; 1902 йылда — 334 башҡорт һәм хәрби званиелы керҙәштәр йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=434—436}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 352 | 1870 = 470 | 1884 =609 | 1897 = 576 | 1906 = 703 | 1913 =762 | 1920 = 737 | 1926 = 555 | 1938 = 646 | 1949 = 480 | 1958 =461 | 1970 = 655 | 1979 = 573 | 1989 = 428 | 2002 = 366 | 2008 = 397 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref name="ТЭ" />. == Билдәле шәхестәре == * [[Ноғман Хәмитов]] (1790—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 14zksb1q2f6cuzlvs2ba5y96ls6to0p 0 116797 1305321 1288148 2026-09-12T15:39:20Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288148|1288148]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305321 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Сураҡай | оригинальное название = {{lang-tt|Чуракай}} | герб = | флаг = <!-- | lat_deg =55|lat_min =37|lat_sec =52 | lon_deg =54|lon_min =07|lon_sec =51 --> | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Аҡтаныш районы | район в таблице = Аҡтаныш районы{{!}}Аҡтаныш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Сураҡай ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Сураҡай ауыл биләмәһе{{!}}Сураҡай | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = 452 | год переписи = 2010 | плотность = | агломерация = | национальный состав = татарҙар<ref name="ТЭ" /> | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс =423746  | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор =92205893001  | цифровой идентификатор 2 = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Сураҡай}} '''Сураҡай''' (''Чураҡай'') — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Аҡтаныш районы]]ндағы ауыл. Сураҡай ауыл биләмәһенең административ үҙәге. == География == Ауыл Ҡалмиә йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Сураҡай (Ҡалмиә, Ҡалмиәтамаҡ) — [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. 1711 йылдан билдәле<ref name="ТЭ" />. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]], [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Бүләр улусы Бүләр түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә. XX быуат башында 2 мәсет, мәҙрәсә, һыу тирмәне, икмәк магазины теркәлгән, шәмбе һайын баҙар уҙғарылан<ref name="АМБ" /><ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Аҡтаныш районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ир енесле 98 [[башҡорт]]; 1816 йылда — 82 башҡорт; 1848 йылда — 236 башҡорт; 1859 йылда — 386 башҡорт; 1870 йылда — 423 башҡорт; 1902 йылда — 855 аҫаба башҡорт; 1912 йылда — 1093 аҫаба башҡорт һәм 902 керҙәш башҡорт йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=474—476}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 386 | 1870 = 423 | 1884 = 701 | 1897 = 713 | 1906 = 911 | 1920 = 940 | 1926 = 1032 | 1938 = 852 | 1949 = 602 | 1958 = 574 | 1970 = 995<ref name="БМ" >Йылан ауылы кешеләре менән бергә</ref> | 1979 = 995<ref name="БМ"/ > | 1989 = 564 | 2002 = 502 | 2010 =452 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 4lko9nfmrxzkyvc02yaw8dryuo7809a 0 116800 1305361 1288107 2026-09-12T16:06:03Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288107|1288107]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305361 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Кәзкәй | оригинальное название = {{lang-tt|Кәзкәй}} | герб = | флаг = <!-- | lat_deg =55|lat_min =37|lat_sec =52 | lon_deg =54|lon_min =07|lon_sec =51 --> | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Аҡтаныш районы | район в таблице = Аҡтаныш районы{{!}}Аҡтаныш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Кәзкәй ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Кәзкәй ауыл биләмәһе{{!}}Кәзкәй | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = 335 | год переписи = 2002 | плотность = | агломерация = | национальный состав = татарҙар<ref name="ТЭ" /> | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс =423761  | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 92205819001     | цифровой идентификатор 2 = | категория в Commons = | сайт = }} '''Кәзкәй''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Аҡтаныш районы]]ндағы ауыл. Кәзкәй ауыл биләмәһенең административ үҙәге. == География == Ауыл Башҡортостан Республикаһы менән сик буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 11 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Кәзкәй (Ҡаҙыҡай) — [[ҡырғыҙ]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән<ref name="ТЭ" />. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]], [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Ҡырғыҙ улусы Ябалаҡ түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҡтаныш улусы составына керә. XX быуат башында 2 хужалыҡ магазины, мәсет (1844 йылдан билдәле), бакалея кибете теркәлгән<ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Аҡтаныш районы]], 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә<ref name="ТЭ" />. 1929 йылда ауылда «Яңы Тормош» колхозы ойошторола, 1955 йылда ул «Изаиль» (1965 йылдан — Ленин исемендәге, хәҙерге ваҡытта — «Аишево») колхозы составына инә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ир енесле 80 [[башҡорт]]; 1816 йылда — 129 башҡорт; 1834 йылда — 199 башҡорт; 1912 йылда — 714 аҫаба башҡорт, 274 татар крәҫтиәне йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=343—346}}</ref>. {{Численность населения | 1884 =839 | 1897 = 818 | 1908 = 828 | 1920 = 951 | 1926 =855 | 1949 =577 | 1958 =463 | 1970 = 585 | 1979 = 475 | 1989 = 351 | 2002 =335 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сөн буйындағы тораҡ пункттар]] [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] qrcgwoqva7gvpsl2jygswx2dkvx36bh 0 116805 1305353 1288114 2026-09-12T15:52:33Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288114|1288114]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305353 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ҡасҡын | оригинальное название = {{lang-tt|Качкын}} | герб = | флаг = <!-- | lat_deg =55|lat_min =37|lat_sec =52 | lon_deg =54|lon_min =07|lon_sec =51 --> | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Аҡтаныш районы | район в таблице = Аҡтаныш районы{{!}}Аҡтаныш | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Уҫы ауыл биләмәһе | поселение в таблице =Уҫы ауыл биләмәһе{{!}}Уҫы | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = 265 | год переписи = 2002 | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[татарҙар]]<ref name="ТЭ" /> | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 423739  | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 92205832001  | цифровой идентификатор 2 = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Ҡасҡын}} '''Ҡасҡын''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Аҡтаныш районы]]ндағы ауыл. Уҫы ауыл биләмәһенең административ үҙәге. == География == Ауыл [[Ҡазан]]—[[Өфө]] (М5) автомобиль юлында, Бәжән йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 53 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия. Т. 3. — С. 270.</ref>. == Тарих == Ҡасҡын — [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. 1728 йылдан билдәле<ref name="ТЭ" />. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]], [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында әүҙем сығыш яһай<ref name="ТЭ" />. 1870 йылда ауылда 80 ихата була. Элекке йылдарҙағы кеүек, халыҡтың төп өлөшөн башҡорттар (471 кеше) тәшкил итә. 1902 йылда халыҡ араһында Земство иҫәбен үткәреү 160 ихата булыуын һәм уларҙа, нигеҙҙә, аҫаба башҡорттар йәшәүен теркәй (435 кеше)<ref>{{книга |автор = Рафиль Асылгужин, Юлдаш Юсупов.|заглавие = История башкирских сел и деревень Актанышского района Республики Татарстан. |язык = ba|ссылка = |место = Институт гуманитарных исследований Республики Башҡортостан, "Центр шежере"|издательство = Уфа: Идель Пресс.|год = 2011. с. 80, илл. 500 экз.}}</ref>. ХХ быуат башында ауылда мәсет (тәүге тапҡыр 1831 йылда алына), ҡыҙҙар һәм малайҙар өсөн мәктәптәр, 2 ел тирмәне, тимерлек, бакалея кибете, икмәк магазины теркәлгән<ref name="АМБ" /><ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Аҡтаныш районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1834 йылда ир енесле 134 [[башҡорт]], 48 [[типтәр]]; 1859 йылда — 458 башҡорт; 1870 йылда — 471 башҡорт; 1902 йылда — 435 башҡорт һәм хәрби званиелы керҙәштәр (типтәрҙәр) йәшәй. Керҙәштәр сығышы менән [[байлар]] ырыуы башҡорттарынан ([[Алабуға өйәҙе]] Байлар улусы Салағош түбәһе)<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=356—358}}</ref>. {{Численность населения | 1870 = 471 | 1897 = 755 | 1913 = 892 | 1920 = 880 | 1926 = 649 | 1938 = 477 | 1949 = 253 | 1958 = 282 | 1970 = 326 | 1979 = 298 | 1989 = 237 | 2002 = 265 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, клуб бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] oz0za8g7qo77wm8k2hatypwe1746gni 0 116863 1305410 967042 2026-09-12T21:40:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305410 wikitext text/x-wiki {{Карточка университета |название = Дон дәүләт техник университетының төҙөлөш һәм архитектура академияһы |сокращение = ДДТУ-ның төҙөлөш һәм архитектура академияһы |изображение =[[File:Rgsu.JPG|350px]] |эмблема = |оригинал = |междуназвание = |прежнее = РИТИ (Ростов инженер-төҙөлөш институты), РДТУ (Ростов дәүләт төҙөлөш университеты) |девиз = Үткәне менән данлыҡлы, хәҙергеһе менән үҫешле, киләсәге ынтылышлы! |основан = [[1943 йыл]] |закрыт = |реорганизован = |год реорганизации = |тип = |наименование должности = Директор |фио должности = Алексей Николаевич Бескопыльный |научный руководитель = |студенты = |иностранные студенты = |специалитет = |бакалавриат = |магистратура = |аспирантура = |докторантура = |доктора = |профессоры = |преподаватели = |расположение = {{RUS}}, [[Дондағы Ростов]],Социалистик урамы .&nbsp;, 162 |кампус = |адрес = |сайт = [http://www.rgsu.ru/ Рәсми сайт] |награды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} ''' [[Дон дәүләт техник университеты|Дон дәүләт техник университетының]] төҙөлөш һәм архитектура академияһы''' — Көньяҡ федераль округының төҙөлөш тармағы өсөн киң спектрлы белгестәр әҙерләүсе әйҙәп барыусы махсуслаштырылған юғары уҡыу йорто. 16 декабрь, 1943 йылда ([http://www.rgsu.ru/docs/?id=1317 Приказ № 798]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) Ростов инженер-төҙөлөш институтына (РИТИ) нигеҙ һалына. [[1997 йыл|1997 йылда]] институт [[Ростов дәүләт төҙөлөш университеты]] статусын ала. 2016 йылдың 15 апрелендә [[Дон дәүләт техник университеты]] составына инә. == РДТУ-ның архитектура һәм төҙөлөш академияһы бөгөн == 65 % артыҡ вуз хеҙмәткәрҙәре ғалим дәрәжәһенә эйә. Вузда 6 [[Рәсәй]] архитектура һәм төҙөлөш фәндәре академия кәңәшсеһе,10 РФ атҡаҙанған фән эшмәкәре , 72 профессор һәм фән докторы эшләй. Был юғары уҡыу йортонда асылған 2 диссертация советы бар, уларҙа йыл һайын кәмендә 3 доктор һәм 30 кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана. == Тарих == Изге Дмитрий Ростов ҡәлғәһе Елизавета редутының беренсе ташы [[1761 йыл|1761 йылдың]] сентябрендә хәҙерге университет комплексы торған урында һалына. Был белем биреү учреждениеһы [[1900 йыл|1900 йылда]] Дондағы Ростовта коммерция училищеһы бинаһында башланып китә. Ул 1918 йылда « Дон коммерция институты» тип атала. [[7 февраль]], [[1944 йыл]]. Был йылда Ростов инженер-төҙөлөш институтына (РИТИ) нигеҙ һалына. [[1988 йыл|1988 йылда]] РИТИ архитектура факультеты РСФСР юғары белем биреү Министры бойороғо нигеҙендә Ростов дәүләт архитектура институтына әйләнә. Хәҙерге көндә ул Көньяҡ Федераль университетының составында (2006 йылдан башлап). Коллегия ҡарары менән һәм [[Рәсәй Федерацияһы]] фән, юғары мәктәп һәм техник сәйәсәт Министрлығы бойороғо буйынса [[1992 йыл|1992 йылдың]] 15 октябрендә институтҡа академия статусы бирелә һәм ул Дондағы Ростов дәүләт төҙөлөш академияһы тип атала башлай. 1997 йылдың 30 ғинуарында РФ дөйөм һәм һөнәри белем биреү Министрлығы Ҡарары менән [[Дондағы Ростов]] дәүләт төҙөлөш академияһы [[1997 йыл|1997 йылдың]] 7 февралендә [[Ростов дәүләт төҙөлөш университеты|Ростов дәүләт төҙөлөш университетына]] (РДТУ) әүерелә. [[2015 йыл|2015 йылдың]] 30 декабрендә Дон дәүләт техник университетының колонияһы формаһында уның базаһында «күп профилле таяныс юғары уҡыу йортона» әйләнә. == Һылтанмалар == * [http://www.rgsu.ru/ Официальный сайт вуза] == Сығанаҡтар == [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Дондағы Ростов юғары уҡыу йорттары]] [[Категория:Ростов дәүләт төҙөлөш университеты]] gma4fueb92wry8rpfk21uyyv6444kes 0 118098 1305294 1288177 2026-09-12T15:25:10Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288177|1288177]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305294 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название = Ураҙмәт | оригинальное название = {{lang-tt|Уразмәт}} | герб = | флаг = <!-- | lat_deg =55|lat_min =37|lat_sec =52 | lon_deg =54|lon_min =07|lon_sec =51 --> | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Мөслим районы | район в таблице = Мөслим районы{{!}}Мөслим | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ураҙмәт ауыл биләмәһе | поселение в таблице = Ураҙмәт ауыл биләмәһе{{!}}Ураҙмәт | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население =278 | год переписи = 2010 | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[татарҙар]]<ref name="ТЭ" /> | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс =423986  | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 92242880001  | цифровой идентификатор 2 = | категория в Commons = | сайт = }} '''Ураҙмәт''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Мөслим районы]]ндағы ауыл. Ураҙмәт ауыл биләмәһенең административ үҙәге. == Географик урынлашыуы == Ауыл [[Сикия]] йылғаһы буйында, [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарихы == Ураҙмәт — [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] [[Бүләр]] улусы [[башҡорттар]]ының ауылы. XVIII быуаттың 1-се яртыһында нигеҙләнгән<ref name="ТЭ" />. 1865 йылда был өйәҙ [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә. ХХ быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, һыу тирмәне теркәлгән<ref name="АМБ" /><ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Мөслим районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — [[Сарман районы]], 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ир енесле 140 [[башҡорт]], 235 [[типтәр]]; 1834 йылда — 167 башҡорт, 75 типтәр; 1902 йылда — 828 башҡорт һәм типтәр йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=556-559}}</ref>. {{Численность населения | 1859 =578 | 1870 =668 | 1897 = 758 | 1906 =892 | 1920 =1117 | 1926 = 994 | 1938 = 938 | 1949 = 694 | 1958 =678 | 1970 = 711 | 1979 = 524 | 1989 = 358 | 2002 = 318 | 2010 = 278 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мөслим районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мөслим районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] hqts3l3avfrra4gw60c1k1t16vlwn1m 0 118099 1305326 1288143 2026-09-12T15:44:31Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288143|1288143]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305326 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия | статус = ауыл | русское название =Симәк | оригинальное название = {{lang-tt|Симәк}} | герб = | флаг = <!-- | lat_deg =55|lat_min =37|lat_sec =52 | lon_deg =54|lon_min =07|lon_sec =51 --> | CoordAddon = | CoordScale = | регион = Татарстан | регион в таблице = Татарстан | вид района = муниципаль район | район = Мөслим районы | район в таблице = Мөслим районы{{!}}Мөслим | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Симәк ауыл биләмәһе | поселение в таблице =Симәк ауыл биләмәһе{{!}}Симәк | в регион = справа | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население =257 | год переписи = 2008 | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[татарҙар]]<ref name="ТЭ" /> | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс =423989  | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор =92242865001    | цифровой идентификатор 2 = | категория в Commons = | сайт = }} '''Симәк''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Мөслим районы]]ндағы ауыл. Симәк ауыл биләмәһенең административ үҙәге. == Географик урынлашыуы == Ауыл Мышыға йылғаһы бассейнында, [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарихы == Симәк — [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ының ауылы. 1701 йылдан билдәле<ref name="ТЭ" />. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|11-се башҡорт кантоны]], [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Бүләр улусы Мышыға түбәһе составында була. 1865 йылда был өйәҙ [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә. 1870 йылда мәсет, мәктәп, һыу тирмәне, хужалыҡ магазины теркәлгән<ref name="АМБ" /><ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1930 йылдан — [[Мөслим районы]], 1963 йылдан — [[Сарман районы]], 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ир енесле 63 [[башҡорт]], 47 [[типтәр]]; 1834 йылда — 231 башҡорт; 1859 йылда — 306 башҡорт йәшәй. Керҙәштәр сығышы менән [[байлар]] ыруы башҡорттарынан булған<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=544-546}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 306 | 1870 =340 | 1897 =543 | 1920 = 734 | 1926 = 655 | 1938 = 743 | 1949 =441 | 1958 =377 | 1970 = 353 | 1979 =385 | 1989 = 315 | 2002 = 269 | 2008 = 257 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Инфраструктура == Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар<ref name="ТЭ" />. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мөслим районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мөслим районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 14h5c5jakglogxxv081q0v7vd6pn6g5 0 119598 1305405 1287916 2026-09-12T17:14:49Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305405 wikitext text/x-wiki {{Замок |Русское название = Пелеш һарайы |Оригинальное название = Castelul Peleş |Изображение = Peles-2007-bgiu.jpg |Подпись изображения = Пелеш һарайы ҡышын |Ширина изображения = 300 |Современный статус = |Страна = Румыния |Страна2 = |Название местоположения = ҡала |Местоположение = [[Синай]] |lat_dir = N|lat_deg = 45|lat_min = 21|lat_sec =35 |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 32|lon_sec = 34 |region = |CoordScale = |Основатель = [[Кароль I]] |Первое упоминание = |Основание = |Основные даты = {{Иҫтәлекле урындар/Даты||||||}} |Начало строительства = 1873 |Окончание строительства = 1914 |Состояние = |Сайт = http://www.peles.ro }} [[Файл:Peleş Castle flickr.jpg|300px|thumb| Пелеш һарайы йәйен]] [[Файл:Peles Castle courtyard.jpg|thumb|300px|Һарайҙың эске урамы]] '''Пелеш һарайы ''' (''Castelul Peleş'') [[Румынияла]] [[Карпаттың]] матур урынында, [[Синай]] ҡалаһынан алыҫ түгел ерҙә [[Трансильванияны]] һәм [[Валахияны]] тоташтырып торған урта быуаттар юлында урынлашҡан. Һарай [[неоренессанс]] стилендә 1873 һәм 1914 йылдар арауығында төҙөлгән, ә уның инаугурацияһы 1883 йылда үтә. Уға яҡында ғына ағып ятҡан тау йылғаһы исемен бирәләр. Әлеге көндә был һарай тарихи ҡомартҡы иҫәпләнә. == Тарих == Король [[Кароль I]] (1839—1914) был ерҙәрҙә тәүге тапҡыр 1866 йылда була, урын уға тыуған [[Германияһын]] хәтерләтә, һәм уның күңелендә мәңгелеккә уйылып ҡала. 1872 йылда был ерҙәр (яҡынса 5,3 кв.км) король тарафынан һатып алына, һәм ''Королдең Синайҙағы йорто'', тип атап йөрөтөлә башлай, был ерҙәр королдең һунар итеү урыны һәм монархтың йәйге резинденцияһына әйләнә. Һарайҙың тәүге өс архитектура проекты көнбайыш Европа һарайҙарының туранан тура күсермәһе була, Һәм Король I, улар үтә ҡыйбатлы һәм етерлек кимәлдә үҙенсәлекле булмағаны өсөн, уларҙы кире ҡаға. Архитектор Иоганн Шульц башҡаларҙыҡынан ҡыҙыҡлыраҡ проек тәҡдим итә,: итальяндарҙың күркәмлеген, немец [[неоренессанс]]ының зауҡын үҙ эсенә алған альп стилендәге әллә ни ҙур булмаған һарай королдең күңеленә хуш килә. Төҙөлөштөң хаҡы (1875 һәм 1914 йылдар эсендә) яҡынса 16 миллион румын алтынының [[Румын лейына]] (хәҙерге АҠШ доллары менән яҡынса 120 миллион). Һарайға нигеҙ 1873 йылдың 22 авгусында һалына. Берүк ваҡытта һарай менән бәйле башҡа биналар ҙа төҙөлә: ҡарауылсылар йорто, һунарсылар йорто, король аттары өсөн аҙбар һ.б. Бынан тыш, электорстанция төҙөлә, һәм Пелеш донъяла электр уты үткәрелгән беренсе һарай була. Һарай төҙөүҙә өс йөҙ — дүрт йөҙ кеше өҙлөкһөҙ эшләй. Королева [[Элизабет цу Вид|Елизавета]] төҙөлөш ваҡытында үҙенең көндәлегендә былай тип яҙа: ''Ташсылар — итальяндар, румындар терраса төҙөнөләр, цыгандар ҡара эшсе булдылар. Албандар һәм гректар — таш һырлау, немцтар һәм венгрҙар балта оҫталары булып эшләнеләр. Төрөктәр кирбес яндырҙы. Поляктар — инженер, ә чехтар — таш ҡырҡыу эшендә. Француздар һүрәт төшөрҙө, инглиздар үлсәү эшен алып барҙы — бында милли кейемдәрҙә йөҙләп кеше булды, улар ун дүрт телдә һөйләштеләр, йырланылар, әрләштеләр һәм сутырланылар. … '' Төҙөлөш 1877-78 йылдарҙағы азатлыҡ өсөн барған румын һуғышы ваҡытында бер аҙға туҡтатылып тора, ләкин аҙаҡ тағы етеҙерәк төҙөлә башлай. Инаугурация айҡанлы үткәрелгән бал 1883 йылдың 7 октябрендә үтә. 1893 йылда Пелеш һарайында король Кароль I тарафынан бирелгән « династия бишеге, милләт бишеге» тигән исемде мәғәнәһе менән тулылыандырып, [[Кароль II]] тыуа. 1947 йылда [[Михай I]]ҙың иркенән тыш короллектән баш тартыуынан һуң, коммунистар король милкен, шул иҫәптән уларҙың биләмәләрен һәм Пелеш һарайын да, тулыһынса конфискациялай. Күпмелер ваҡыт һарай туристар өсөн асыҡ була, ә 1953 йылда уны музей тип иғлан итәләр. Уның биләмәләре румын сәнғәт әһелдәренең ял итеү урыны булып хеҙмәт итә. Коммунистарҙың хакимлыҡ итеүҙәренең һуңғы йылдарында, 1975—1990 йылдар арауығында, [[Николае Чаушеску]] территорияны ҡарарға йөрөүҙе тыя, бында бары тик хеҙмәтләндереүсе персонал һәм һаҡ хеҙмәткәрҙәре генә инеп йөрөй ала. Шуныһы ҡыҙыҡлы, Чаушеску һарайҙы яратмаған һәм бында һирәк килгән. Хәбәрҙәр буйынса, музей хеҙмәткәрҙәре, ирле-ҡатынлы Чаушескуҙар һаулыҡтары менән бәйле һәр төрлө [[фобия]]лар менән интеккәнен белгәнгә күрә, бина бик ҡурҡыныс [[Serpula lacrymans]] бәшмәге менән зарарланған тип иғлан итәләр, ул1980 йылдарҙа бик тә таралған була, әммә ул ағастарға ғына йоға торған ауырыу һанала. [[1989 йылғы Румыния революцияһынан һуң]], Пелеш һарайы һәм [[ Пелишор һарайы]] туристар өсөн яңынан асыла. 2006 йылда румын хөкүмәте һарайҙың элекке король [[Михай I]]гә кире ҡайтарылыуы тураһында иғлан итә. Королдең үҙ мөлкәтен кире ҡайтарып алғанынан аҙаҡ, уның менән хөкүмәт араһындағы һөйләшеүҙәр яңыртыла, һәм Пелеш, халыҡ өсөн асыҡ булған тарихи һәйкәлгә һәм музейға әйләнеп, яңынан милли ҡомартҡыға әүерелә.Уның урынына румын хөкүмәте Румынияның король йортона 30 миллионов евро күсерә. Үҙенең асылған сағынан алып Пелеш һарайы йыл һайын ярты миллон самаһы кеше ҡабул итә. 2008 йылда һарай «[[Ағалы-ҡустылы Блумдар]]» фильмын төшөрөүҙә ҡулланыла — һарайҙың тирә-яғы эксцентрик миллионерша Пенелопаның (был ролдә [[Рэйчел Вайс]] үҙе уйнай) Нью-Джерсиҙағы биләмәһен һүрәтләй.<ref>[http://m.mediafax.ro/engleza/romanian-landmark-peles-castle-blown-up-in-brothers-bloom-movie.html?6966;4457399 Romanian Landmark Peles Castle Blown Up In «Brothers Bloom» Movie]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тасуирлау == [[Файл:Peleş Castle (inside).jpg|200px|thumb|left|Ҡоралдар һәм хәрби кейемдәр коллекцияһында 4000 — дән ашыу әйбер иҫәпләнә.]] Һарайҙың беренсе архитекторы немец Иоганн Шульц (1876—1883) була, уның эшен чех архитекторы Карел Лима дауам итә. Үҙенең төҙөлөшө һәм функцияһы буйынса Пелеш [[һарай]] булып иҫәпләнә, ләкин уны бөтәһе лә яратып, [[Замок (ҡоролма)|Замок]] тип йөрөтә. Төп архитектур стиль булып [[неоренессанс]] иҫәпләнә, ләкин эске урамдың [[фахверк]]лы фасадында иҫ китмәле итеп биҙәлгән диуарҙарында саксон йоғонтоһо һиҙелә, ә ағасты һырлап эшләнгән ҡыйбатлы туҡымалы йыһаздарҙа [[барокко]] стиленең йоғонтоһо тойола. Пелеш һарайының майҙаны 3200 кв. метр, бай итеп йыһазландырылған һәм зауыҡ менән биҙәлгән 160-тан ашыу бүлмә, 30 ванна бүлмәһе. Ул көнсығыш һәм үҙәк Европа сәнғәт әҫәрҙәренең иң яҡшы коллекцияларын үҙенә йыйған, унлай коллекциялар иҫәбенә скульптура, һынлы сәнғәт, йыһаздар, ҡоралдар һәм хәрби кейемдәр, алтын һәм көмөш әйберҙәр, фил һөйәгенән эшләнгән әйберҙәр, фарфор, келәмдәр һәм гобелендар инә. Ҡоралдар һәм хәрби кейемдәр коллекцияһында 4000 әйбер иҫәпләнә. Көнсығыш келәмдәре [[Бохара]], [[Мосул]], [[Ыспарта]] һәм [[Измир]] оҫтаханаларында туҡылған. [[Севр]] һәм [[мейсен]] фарфор, [[Кордовтың (Испаниялағы ҡала)]] күндән эшләнгән коллекциялары хушты ала, ләкин иң һоҡландырғаны [[Швейцариянан]] килтерелгән ҡулдан төшөрөлгән һүрәтле витраждар. == Парк ансамбле == {| | |[[Файл:Peles Carol 02.jpg|thumb|145px| Каролгә һәйкәл I]] |[[Файл:Peleş Castle Garden.jpg|thumb|205px|Итальян террасалары]] Һарайҙың үҙәк ишеге эргәһендә король Кароль I һыны тора, ул итальян скульпторы Рафаелло Романеллиҙың хеҙмәте, шулай уҡ һарайҙы уратып алған һәм [[неоренессанс]] стилендә башҡарылған ете матур итальян терасаһында [[Каррар мәрмәренән]] яһалған башҡа һындарҙы ла ул эшләгән. Паркта Кароль I ҡатыны королева [[Елизавета Нойвидская (Румыния королеваһы)]]ның[[сигеп ултырған]] һыны эшләнгән Баҡсалар һәм терасалар фонтандар, урналар, баҫҡыстар, арыҫландар, матур һындар һәм башҡа декоротив деталдәр менән биҙәлгән. |[[Файл:Peleş - gardens1.jpg|thumb|160px|Парктағы скульптуралар]] |} == Музей == [[Файл:Peleş Castle (inside3).jpg|180px|thumb|В замке Пелеш]] Музей сәғәт 9-ҙан киске 5-кә тиклем шаршамбы һәм йәкшәмбе көндәре эшләй. Ноябрҙә музей килеүселәр өсөн ябыла. 168 бүлмәнең 35-е килеүселәр өсән асыҡ. Музей буйлап йөрөү тел үҙенсәлектәре буйынса йыйылған төркөмдәрҙә һәм тик экскурсовод оҙатыуында ғына атҡарыла. Экскурсион төркөмдәр өсөн экскурсия урыҫ телендә лә үткәрелә. Билета хаҡы экскурсия күләменә бәйле: * 20 [[Румын лей|RON]] — беренсе ҡат буйлап йөрөү — экскурсия ваҡыты — 45 минут, * 50 RON — беренсе һәм икенсе ҡат буйлап йөрөү, * 70 RON —өс ҡат буйлап йөрөүҙе үҙ эсенә алған, сағыштырмаса тулы экскурсия, экскурсия ваҡыты — 2,5 часа. Фот өсөн өҫтәп 32 RON һәм видео өсөн 50 RON түләргә. == Урыны == Һарай [[Синай]] ҡалаһының төньяҡ-көнбайышында, [[Брашов]] ҡалаһынан 60 км һәм [[Румынияның]] баш ҡалаһы [[Бухарест]]тан 135 км-ҙа урынлашҡан. Брашовтан Синайға сәғәт-сәғәт ярым арауыҡ менән автобустар йөрөй, Бухарест вокзалынан [[Gara de Nord]] регуляр рәүештә Брашовҡа Синайҙа туҡтаусы поездар йөрөп тора, юлға киткән ваҡыт — сама менән 2 сәғәт. Синайҙағы туристик комплексҡа шулай уҡ Пелеш һарайының эргәһендә урынлашҡан [[Пелишор һарайы]] ла инә. == Шулай уҡ ҡарарға == * [[Пелишор һарайы]] == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.peles.ro Пелеш һарайының рәсми сайты] * [http://lifeglobe.net/blogs/details?id=116 «Бөтә донъя ус төбөндә» сайтында һарай тураһындағы хикәйәләр һәм матур фотолар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170505110930/http://lifeglobe.net/blogs/details?id=116 |date=2017-05-05 }} {{Портал|Румыния}} [[Категория:Брашовтың иҫтәлекле урындары]] [[Категория:Румыния һарайҙары|Пелеш]] [[Категория:Синай]] [[Категория:Неоренессанс архитектураһы]] [[Категория:1873 йылда төҙөлә башланған биналар һәм ҡоролмалар]] deqney8cnaxgcarvx1qz09euh3rgpjn 0 124891 1305432 901543 2026-09-13T08:00:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305432 wikitext text/x-wiki {{Яҙыусы |Исеме = Александр Суичмезов |Төп исеме = |Рәсеме = Суичмезов Александр 2.png |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Александр Михайлович Суичмезов |Псевдонимдары = Ал. Донецкий<ref>{{Книга:Писатели Советского Дона 1966|страницы=52}}</ref> |Тыуыу датаһы = 16.8.[[1911]] |Тыуған урыны = [[Ростов өлкәһе]] Усть-Белокалитвенская станицаһы |Вафат булыу датаһы = 25.1.[[1986]] |Вафат булған урыны = [[Дондағы Ростов]] |Гражданлығы = {{Флагификация|СССР}} |Эшмәкәрлек төрө = прозаик, драматург, журналист |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = социалистик реализм |Жанр = [[Драма (жанр)|драма]], очерк |Әҫәрҙәренең телдәре = русса |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = {{{!}} {{!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Трудового Красного Знамени}} {{!!}} {{Орден Дружбы народов}} {{!!}} {{Орден Знак Почёта}} {{!}}- {{!}} {{Орден Знак Почёта}} {{!}}} |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} '''Александр Михайлович Суичмезов''' ([[16 август]], [[1911 йыл]], [[Ростов өлкәһе]] Усть-Белокалитвенская станицаһы — [[25 ғинуар]], [[1986 йыл]], [[Дондағы Ростов]]) — совет яҙыусыһы, «[[Дон]]» журналы баш мөхәррире (1975—1986). РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре ([[1967]]) == Биографияһы == [[Ростов өлкәһе]]нең Усть-Белокалитвенская станицаһында [[1911 йыл]]дың [[16 август|16 авгусында]] тыуа. Бала сағы һәм йәшлек йылдары Северский Донец йылғаһы ярҙарында урынлашҡан станицаларҙа үтә. Мәктәпте Каменская станицаһында<ref>{2}Гимназия тарихы{/2}</ref> тамамлай, артабан — Ростов педагогия институтында уҡый. [[1924 йыл]]да «Красный шахтер» гәзитендә әҫәрҙәрен башлап баҫтыра. [[1930 йыл]]да уның илдә барған коллективлаштырыу тураһындағы ваҡиғаларҙы һүрәтләүсе «В талах» тигән хикәйәһе баҫылып сыға. [[1931 йыл]]да А. Суичмезов үҙәк «Крестьянская газета» редакцияһында хәбәрсе булып эшләй. [[1939 йыл]]да Дондың 1918 йылғы немец оккупацияһында булыуы тураһында «Мы не забыли» тигән драма яҙа. 1940 йылға тиклем Дон һәм Кубань гәзиттәрендә эшләй. [[1940 йыл]]дан алып Ростов китап нәшриәтендә китаптар мөхәррирләү менән булыша. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында, 1941—1944 йылдарҙа, Совет Армияһында политработник була: Тыуған илде фашистарҙан һаҡлауҙы һүрәтләгән төрлө плакаттар, агит. тәҙрәләр, альбомдар сығарыу менән шөғөлләнә. Демобилизацияланғас, «Известия» гәзите редакцияһында, ә 1947 йылдан алып [[Ростов өлкәһе]]нең «Молот» гәзитендә мөхәррир булып эшләй. А. М. Суичмезов дәүләт ордендары һәм миҙалдары<ref>[http://www.chaltlib.ru/articles/resurs/kraevedenie/kraevedenie_2011/don_literaturnii/ Дон литературный]</ref> менән бүләкләнгән. == Әҫәрҙәре == Александр Михайлович Суичмезов — «Ранней весной» ([[1959]]), «Диссертация» ([[1959]]), «Свежий ветер» ([[1963]]) пьесаларының авторы. Уның «Здравствуй, Дон!» ([[1964]]), «Край тихого Дона» (1965), «Дали донские» ([[1970]]), «Родная Донщина» ([[1971]]) китаптары нәшер ителеп сыҡҡан. [[1981 йыл]]да Ростов китап нәшриәтендә Суичмезовтың «На всю жизнь» тигән әҫәрҙәр йыйынтығы сыға. Йыйынтыҡта яҙыусының «Из личной жизни Бориса Велихова» повесы, хикәйәләре, М. А. Шолохов, А. С. Серафимович, К. А. Тренев, Н. Ф. Погодин, фольклор йыйыусы, этнограф һәм музыка белгесе А. М. Листопадов менән осрашыуҙары тураһындағы очерктары бар. [[1975 йыл]]дан алып «[[Дон]]» журналында мөхәррир булып эшләй. == Дәүләт наградалары == [[Файл:Могила писателя Александра Суичмезова.jpg|200px|thumb|right|Могила Суичмезова на Северном кладбище Ростова-на-Дону.]] * [[Ленин ордены]] * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ Ордены|{0}Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены{/0};]] * Халыҡтар дуҫлығы ордены * «Почёт Билдәһе» ордены (ике тапҡыр) * Миҙалдар == Әҙәбиәт == * {{Книга:Писатели Советского Дона 1966|страницы=52—53}} * {{Книга:Писатели Дона 1976}} * {{Книга:Писатели Дона 1986}} * Андриасов М. Слово о товарище / М. Андриасов // Молот. — 1971. −20 августа. * Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв. [Текст] / [авт. проекта, гл. ред. и сост. Г. Губанов]. — Ростов н/Д, 2006. — 511 с. * Закруткин В. Верность твоему краю / В. Закруткин // Молот. — 1981. — 16 августа. * Калинин А. Герои не умирают / А. Калинин // Правда. — 1968. — 15 мая. * Котовсков В. Спектакль о героях революции: [рец. на спектакли «Пусть цветут тюльпаны» в Ростове и Новочеркасске] / Котовсков // Советская Россия. — 1968. — 20 января. * Михайлов В. Воспитатель молодежи / В. Михайлов // Комсомолец. — 1971. — 20 августа. * Павловский К. Наша родная земля / К. Павловский // Вечерний Ростов. — 1965. — 13 сентября. * Топорков Л. Пламенеют тюльпаны / Л. Топорков // Известия. — 1967. — 20 апреля. * Тыртышный В. Всегда с молодежью/ В. Тыртышный // Комсомолец. — 1981. — 15 августа. * Юдович И. Журналист, драматург/ И. Юдович // Вечерний Ростов. — 1971. — 9 августа. * Юдович И. Зрелость / И. Юдович // Дон. — 1969. — № 4. — С. 182—187. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=122268 А. М. Суичмеизов на сайте biografija.ru]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Ростов дәүләт педагогия университетын тамамлағандар]] [[Категория:XX быуат рус яҙыусылары]] [[Категория:Төньяҡ зыяратта ерләнгәндәр (Дондағы Ростов)]] {{writer-stub}} q97lf3jehm350svn8aqvcfz6d78s1zw 0 125108 1305412 1246078 2026-09-12T22:45:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305412 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{однофамильцы}}</noinclude> {{Яҙыусы |Исеме = Павел Иванович Рюмин |Төп исеме = |Рәсеме = |Киңлек = |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 30.12.[[1922]] |Тыуған урыны = [[Вологда өлкәһе]] Сямженский районы Курьяновская ауылы |Вафат булыу датаһы = |Вафат булған урыны = |Гражданлығы = |Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы, шағир |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = проза, шиғриәт |Әҫәрҙәренең телдәре = русса |Дебют = |Премиялары = |Наградалары = II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, ике Ҡыҙыл йондоҙ ордены |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} * {{External media |image1=[http://donpisatel.ru/files/authors/rumin1.jpg Павел Иванович Рюмин] }} ''' Павел Иванович Рюмин ''' ([[Вологда өлкәһе]] Сямженский районы Курьяновская ауылында [[1922 йыл]]дың [[30 декабрь|30 декабренд]]ә тыуған — яҙыусы, шағир, [[Рәсәй]] Яҙыусылар ағзаһы ([[1993 йыл]]). == Тормош юлы == Павел Иванович күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә үҫә. Двиницкий тулы булмаған урта мәктәбен тамамлай. П. Рюмин Тотем педагогия училищеһында уҡый. 1939—1941 йылдарҙа ауылда башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эшләй. Павел Иванович Рюмин Ҡыҙыл Армияға [[1941 йыл]]да алына. Кесе лей­тенант званиеһында 28-се армияның 6-сы тау мина-инженер батальо­ны сафында фашистарға ҡаршы һуғыша. [[1943 йыл]]да Ростов йүнәлешендәге хәрәкәттә ҡатнаша. Азов ҡалаһын азат иткәндә, плашкоуттар ҡуйып, хәрби частарҙы күпер менән тәьмин итә. [[Дондағы Ростов]]ты немецтарҙан азат итеүҙә ҡатнаша. Павел Иванович Рюмин Дон аша һалынған Буденный бейек стратегиялы күперен тергеҙә, сюрприз миналарҙы һәм [[Дондағы Ростов]]тың Станиславский, Мәскәү урамдарындағы өйҙәр башында һәм йорттар араһында, ишек алдарында шартламай ҡалған бомбаларҙы зарарһыҙландыра. Павел Иванович [[Мәскәү|Мәскәүҙе]] обороналауҙа, Миус-фронтта, [[Грозный]], [[Украина]], [[Белоруссия]], [[Польша]], [[Прага]], [[Берлин]]ды алыу өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнаша. Павел Иванович Ҡораллы көстәрҙә 33 йыл хеҙмәт итә. Унан хаҡлы ялға сыҡҡас, Бөтә Рәсәй тарих һәм мәҙәниәт иҫтәлектәрен һаҡлау йәмғиәтенең Ростов өлкә бүлегендә яуаплы сәркәтип булып эшләй. Павел Иванович Рюмин — отставкалағы полковник, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] инвалиды, [[Вологда өлкәһе]]е Сямженский районының маҡтаулы гражданы. == Ижады == П. И. Рюминдың «От Дона до победы»; «Раскрытое окно» (стихи); «Донские горизонты» (стихи); «Победа» (стихи); «Дорогие наши герои» (очерки); «Голоса сердец» (стихи); «Поэзия солдат» (стихи); «Во мне поет ростовская душа», «Ростовчане на службе Отечеству» һәм башҡа әҫәрҙәре 1976 йылдан алып коллектив йыйынтыҡтарҙа нәшер ителеп килә. Павел Иванович Рюмин — 15 шиғырҙар һәм мемуарҙар китабы авторы, күп әҙәби конкурстарҙың лауреаты. == Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре == * II дәрәжә Ватан һуғышы ордены. * Ике Ҡыҙыл йондоҙ ордены * 20 миҙал == П. И. Рюмин әҫәрҙәре == '''Айырым баҫмалары''' * Абруй ҡаҙаныу Стихи. — Ростов на/Д: Ростиздат, 1978. * Грозовая высота. Стихи. — Ростов на/Д: Ростиздат, 1984. * На перекрестках памяти. Стихи. — М, Воениздат 1989. * Боль моя и радость. Стихи. — Ростов на/Д: Ростиздат 1991. * Грани риска. Стихи. — Ростов на/Д: Красное знамя, 1992. * Тревожный зов. Стихи. — Ростов на/Д: Красное знамя, 1993. * Выговаривай, гармошка. Частушки. — Ростов на/Д: Пегас 1996. * Колокола Победы. — Ростов н/Д: МПП «Танаис» 1997. * Штурмовая трижды орденоносная. Мемуары. — Ростов на/Д: Пегас, 1993. * Ростов — судьба моя. Мемуары. — Ростов на/Д: МПП «Танаис», 1997. * Журавушка. Рассказы. — Ростов на/Д: Пегас 2002. * Мое подгорье. Мемуары. — Ростов на/Д: Пегас, 2002. * Забвению не подлежит. Мемуары. — Ростов на/Д: Пегас 2005. * Этот день победы. Песни. — Ростов на/Д: Пегас 2005. == Әҙәбиәт == * Дон литературный. Писатели России. Шолоховский край. XIX—XXI вв.:справ. изд., Сост. Губанов Г. — Ростов н/Д, 2006. — 512 с. ISBN 5-481-00623-5 == Һылтанмалар == * [http://donpisatel.ru/pagememory/194/ Рюмин Павел Иванович] * [http://donlib.ru/gorod-voinskoj-slavy/2011/2/8/ryumin-pavel-ivanovich.html ПАВЕЛ ИВАНОВИЧ РЮМИН] * [http://www.biografija.ru/biography/rjumin-pavel-ivanovich.htm Рюмин Павел Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180604164121/http://www.biografija.ru/biography/rjumin-pavel-ivanovich.htm |date=2018-06-04 }} * [http://rslovar.com/content/павел-рюмин-освободитель-полковник-поэт Павел Рюмин: освободитель, полковник, поэт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181201202728/http://rslovar.com/content/%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB-%D1%80%D1%8E%D0%BC%D0%B8%D0%BD-%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D1%82 |date=2018-12-01 }} * [http://enc-dic.com/enc_biography/Rjumin-pavel-ivanovich-8712.html Рюмин, Павел Иванович] {{изолированная статья}} [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:Дондағы Ростов яҙыусылары]] [[Категория:Ростов өлкәһе]] 94dmqlq3wxt5zsz9hbp43nk4hlt2w9t 0 125664 1305433 746073 2026-09-13T08:26:04Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305433 wikitext text/x-wiki {{Берләштерергә|Суханова Наталья Алексеевна|Суханова Наталья Александровна}} {{Яҙыусы |Исеме = Наталья Суханова |Төп исеме = |Рәсеме = Suhanova_N_A.jpg |Киңлек = 250px |Рәсем аңлатмаһы = Наталья Суханова, [[2009]] й. |Тыуған ваҡыттағы исеме = Наталья Алексеевна Суханова |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 10.6.[[1931]] |Тыуған урыны = [[Томск]], РСФСР, [[СССР]] |Вафат булыу датаһы = 13.06.[[2016]] |Вафат булған урыны = [[Дондағы Ростов]] |Гражданлығы = {{Флагификация|СССР}} <br /> {{Флагификация|Россия}} |Эшмәкәрлек төрө = |Әүҙемлек йылдары = |Йүнәлеше = |Жанр = повесть, хикәйә |Әҫәрҙәренең телдәре = русса |Дебют = [[1961]] |Премиялары = Чехов исемендәге премия ([[2009]]) |Наградалары = |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} '''Наталья Алексеевна Суханова''' ([[10 июнь]], [[1931]], Томск — [[13 июнь]], [[2016]], [[Дондағы Ростов]]) — [[Рәсәй]] яҙыусыһы, прозаик. == Тормош юлы == Тыуған [[1931 йыл]]дың [[10 июнь|10 июненд]]ә [[Томск]] ҡалаһында<ref>''Мацуев Н.'' Русские советские писатели. 1917—1967. — М.: СП, 1981. — С. 207.</ref>. [[1939 йыл]]да уларҙың ғаиләһе Железноводскиға күсеп килә. [[Мәскәү]] юридик институтын ([[1952]]) йылда тамамлай. Калинин өлкәһенең Удомля ҡасабаһында нотариус, район комсомол комитетында секретарь булып эшләй. [[1954 йыл]]да бында Советтар Союзы Коммунистар партияһына ҡабул ителә. Артабан Пятигорскиҙә экскурсовод, Тырныаузда журналист, Таганрог радиотехник институтында<ref> Суханова Наталья Алексеевна // Энциклопедия фантастики: Кто есть кто / ''Под ред. Вл. Гакова'' . — Минск: ИКО «Галаксиас», 1995. — С. 545—546.</ref>техник сәркәтип булып эшләй. [[1969 йыл]]дан алып [[Дондағы Ростов]]та йәшәй. [[1961 йыл]]да әҫәрҙәрен<ref>Писатели Дона. Биобиблиографический указатель. — Ростов-на-Дону, 1986.</ref> баҫтырып сығара башлай. Уның повесттары һәм хикәйәләре «Новый мир», «Октябрь», «[[Дон]]», «Наш современник», «Молодая гвардия»<ref>''Старцева Н.'' Душа — заповедник свободы // ''Суханова Н.'' Зеленое яблоко: Повести и рассказы. — Ростов-на-Дону: Старые русские, 2006. С. 428—431. — ISBN 5-901377-14-1.</ref> журналдарында баҫыла. Н. А. Суханованың «Кадриль» повесы буйынса [[1978 йыл]]да «Беларусьфильм» киностудияһында «Прошлогодняя кадриль»<ref>[http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/5797/annot/ Информация о фильме «Прошлогодняя кадриль»] // Энциклопедия «Кино-Театр»</ref> нәфис фильмы төшөрөлә. [[1981 йыл]]дашул уҡ повесть буйынса ҡыҫҡа метражлы «Кадриль»<ref>''Гуцко Д.'' [http://magazines.russ.ru/znamia/2006/10/gu22.html Наталья Суханова. Зеленое яблоко] // Знамя. — 2006. — № 10.</ref> кинофильмы төшөрөлә. [[2009 йыл]]да Наталья Суханова «По имени Ксения» роман-дилогияһы өсөн «Әҙәбиәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн» номинацияһында Чехов премияһына лайыҡ була. [[Дондағы Ростов]]та йәшәй һәм эшләй. Дондағы Ростовта<ref>''Собств. инф.'' [http://donpisatel.ru/oso/335/ Скончалась Наталья Алексеевна Суханова] // donpisatel.ru. — 2016. — 15 июня.</ref> [[2016 йыл]]дың [[13 июнь|13 июненд]]ә вафат була. == Цитаты == * «Иногда, а с возрастом, когда читать удается все меньше и меньше, охватывает горькое бессилие и отчаяние, что необъятного не обоймешь. Читая периодику, текучку, безграмотные рукописи настырных графоманов и — в „обязательном чтении“ — очень грамотных направителей культуры, пропускаешь истинно талантливое, серьёзное, близкое по духу и по работе в текущей литературе. У Натальи Сухановой десять книг, а я вот впервые читал её, и читал с большим интересом, а порой и с наслаждением, особенно рассказы. Её „Делос“ шибко мне лег на душу и по глубине своей, и по мужеству, и по целомудренности какой-то, вовсе не бабьей. Это рассказ тонкий, человечный и суровый в своей неотмолимой святой простоте, во всяком случае я давно не читал ничего подобного» — ''Виктор Астафьев'' . * «Вначале была настороженность: читать немолодого уже автора, произведения которого тебе рекомендуют как „очень и очень хорошую прозу, автор живет в Ростове“… Думается в таких случаях, что проза эта окажется „на любителя“ — или талант окажется добротного провинциального покроя. Потому что — не может же человек писать „очень и очень“, и чтобы имя его не попадалось ни в толстых журналах, ни в беседах людей читающих. С первых же страниц пришло радостное удивление: не придется соскальзывать раздраженным взглядом с абзацев, пытаясь зацепиться за что-нибудь живое, что удержало бы твое читательское внимание. Стало понятно: книга — настоящая, слово в ней сочится смыслом, воздух в ней пахнет, люди волнуют. И автор намерен трогать меня именно за те струны, которые всегда — с первых книг, с первых чувств — были самыми главными, но к которым сегодня не каждый-то и автор тянется. Непонятным стало другое: почему писатель такого уровня остается неизвестным широкому читателю? Опрос знакомых, окончивших факультеты филологии и журналистики, показал: если имя Сухановой и слышали, то читали её немногие» — ''Денис Гуцко'' . == Н. А. Суханованың китаптары == # ''Суханова Н.'' Соседи. — Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1965. — ??? с. # ''Суханова Н.'' Когда становятся короче дни. — М.: Молодая гвардия, 1971. — ??? с. # ''Суханова Н.'' Острый серп луны. Повести и рассказы. — Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1974. — 192 с. # ''Суханова Н.'' Кадриль. Повесть и рассказы. — М.: Современник, 1976. — 176 с. # ''Суханова Н.'' Под частыми звездами (повесть). — Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1977. — 192 с. # ''Суханова Н.'' В пещерах Мурозавра. — Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1978. — 126 с. (Журнальный вариант «Пароль ФФ» / Дон.-1978.-№ 3-№ 4) # ''Суханова Н.'' Весеннее солнце зимы. — Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1981. — 224 с. # ''Суханова Н.'' Многоэтажная планета. — Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1982. — 112 с. # ''Суханова Н.'' От всякого древа — М.: Советская Россия, 1984. — 272 с. # ''Суханова Н.'' Под частыми звездами. — Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1985. — 207 с. # ''Суханова Н.'' Подкидыш. — Ростов-на-Дону: Ростовское книжное издательство, 1989. — 287 с. # ''Суханова Н.'' Зал ожидания. Рассказы. — М.: Современник, 1990. — 253 с. # ''Суханова Н.'' Сказка о Юппи. — Ростов-на-Дону: ПИК «А», 1991. — 106 с. # ''Суханова Н.'' Зеленое яблоко: Повести и рассказы. — Ростов-на-Дону: Старые русские, 2006. — 432 с — ISBN 5-901377-14-1. == Ғаиләһе == * '''Шахов Феликс Николаевич''' (1894—1971) — олатаһы, совет геологы, руда ҡаҙылмалар өлкәһендәге белгес, СССР ФА-ның ағза-корреспонденты(1958). * '''Константинов Николай Александрович''' (1961—2006) — улы, Рәсәй рәссамы һәм музыканты. * '''Пискунов Валерий Михайлович''' (тыуған 1949) — ире, рус прозаигы. == Һылтанмалар == * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=122590 Наталья Суханова на сайте '''www.biografija.ru''' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110127131229/http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=122590 |date=2011-01-27 }} * [http://www.proza.ru/avtor/suchanova Наталья Суханова на сайте '''Проза. Ру''' ] == Cығанаҡтар == {{примечания}} [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:СССР-ҙың фантаст яҙыусылары]] [[Категория:Дондағы Ростов яҙыусылары]] [[Категория:ТРТИ]] [[Категория:Рәсәйҙең фантаст яҙыусылары]] etc20w8fpqlan4nn8xdbyhp9066lyr6 0 125926 1305415 1300510 2026-09-13T00:40:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305415 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Рәхимов}} {{Музыкант |Имя = Рәхимов Камил Йософ улы |Изображение = RahimovKU.jpg |Описание изображения = |Полное имя = |Дата рождения = 25.8.1900 |Место рождения = {{ТУ|Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһында}}, {{ТУ|Севастополь|Севастополдә}} ҡалаһы |Дата смерти = 25.2.1978 |Место смерти = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Өфө}} ҡалаһы |Страна = {{Флагификация|Россия}}<br /> |Профессии = композитор |Певческий голос = |Жанры = |Сотрудничество = Башҡорт драма театры |Награды = БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1966) |Викисклад = }} '''Рәхимов Камил Йософ улы''' ([[25 август]] [[1900 йыл]] — [[25 февраль]] [[1978 йыл]]) — башҡорт композиторы. БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969). 1943 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. == Биографияһы == Камил Йософ улы Рәхимов 1900 йылдың 25 авгусында [[Рәсәй империяһы]]ның [[Севастополь]] ҡалаһында тыуа. Ун ике быуыны руханиәттә хеҙмәт иткән Рәхимовтар нәҫеленә ҡараған атаһы ҡаланың төп мәсетендә имам була. Камил бала сағында мандолинала уйнарға ярата. 1919—1921 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хәрби оркестр музыканты булып хеҙмәт итә. Ҡырым рабфагын тамамлағас, 1924 йылда Ленинградҡа М. И. Калинин исемендәге политехник институтҡа уҡырға китә. Институтты тамамламайынса Ленинград консерваторияһына инергә тырышып ҡарай. Консерваторияға имтиханды бирә алмай, 1927 йылда Ҡазан көнсығыш музыка техникумының оркестр факультетына инә, унан Өфө сәнғәт техникумына күсә. 1929 йылда Башҡортостан сәнғәт техникумының тынлы музыка ҡоралдары бүлексәһен валторна класы буйынса тамамлай. Башҡортостан сәнғәт техникумын тамамлағас, 1929—1930 йылдарҙа Башҡорт академия театрының музыка бүлеге мөдире, 1930—1938 йылдарҙа Башрадиокомитеттың музыкаль мөхәррире булып эшләй. 1939—1943 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] ауылында өлкән кластарҙа [[математика]] уҡыта. Бер үк ваҡытта [[Башҡорт фольклоры|фольклор]] йыйыу эшмәкәрлеге алып бара, халыҡ [[Легенда|риүәйәттәрен]] һәм [[Башҡорт халыҡ йырҙары|йырҙарын]] яҙып ала. Ҡайтанан квалификация үтеү сәбәбе ошо була: 1938 йылда илдә сәйәси репрессиялар бара. 1938 йылдың июлендә Камил Рәхимовтың атаһын ҡулға алалар һәм аталар. Шунда уҡ Камил Рәхимов та ҡулға алына. Оҙаҡ ваҡыт тәфтиш аҫтында тотола. Һуңынан, хөкөмгә һәм тәфтишкә тарттырылғаны бармы, тигән һорауға ул былай тип яҙа: «Өсәүҙең ҡарары буйынса мин 1938 йылда административ тәртиптә биш йылға Башҡортостандың Бөрйән районына һөргөнгә ебәрелдем, унан 1943 йылда Совет Армияһы сафына алындым». 1943—1945 йылдарҙа Өфө гарнизоны хәрби оркестрының музыканты булп хеҙмәт итә, 1945—1947 йылдарҙа Башҡортостан радиокомитетының музыкаль тапшырыуҙар мөхәррире булып эшләй. 1948—1953 йылдарҙа БАССР Министрҙар Советының Сәнғәт эштәре идаралығы эргәһендәге фольклор кабинетының ғилми хеҙмәткәре, БАССР Композиторҙар союзы секретары була. 1948—1949 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡортостан Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт ғилми-тикшеренеү институтының фольклор экспедицияларында ҡатнаша. [[1978 йыл]]дың [[25 февраль|25 февралендә]] Өфөлә мәрхүм була. Рахимов Камил Йософ улы — дөйөм белем биреү мәктәптәренең I—IV кластары (Өфө, 1951), I—VI кластары (Өфө, 1959), I—VIII кластары (Өфө, 1967) өсөн башҡорт телендәге музыка һәм йыр дәреслектәре авторы (Ғ. Сөләймәнов менән берлектә). == Әҫәрҙәре == Башҡорт маршы (1949), Концерт вальстары (1950, 1956, 1961), Ике башҡорт бейеүе (1969); тауыш һәм симфоник оркестр өсөн — Өс башҡорт оҙон көйө (халыҡ һүҙҙәре, 1947—1951); Башҡорт АССР-ының 10 йыллығына марш (1929), Поход маршы (1958); Башҡорт халыҡ көйҙәре темаларына фантазия (1935), Лирик йыр (1945), Ҡыҙҙар бейеүе (1950); Башҡортостандың Халыҡ бейеүҙәре ансамбле постановкалары өсөн музыка (Т. Кәримов менән берлектә, 1952, 1954, 1955); Гөлғәйшә йыры (халыҡ һүҙҙәре, 1929), Колхозсылар маршы ([[Сәйфи Ҡудаш|С. Ҡудаш]] һүҙҙәре, 1933), Йәйге иртә ([[Мәҡсүд Сөндөклө|М. Сөндөклө]] һүҙҙәре, 1946), Һине һағынам (Ә. Ғафури һүҙҙәре, 1950), Хат көткәндә ([[Мөслим Марат|М. Марат]] һүҙҙәре, 1958), Халҡыма дан ([[Яҡуп Ҡолмой|Я. Ҡолмой]] һүҙҙәре, 1960), Шишмә буйына киләм (Я. Ҡолмой һүҙҙәре, 1961), Тыуған илем (Я. Ҡолмой һүҙҙәре, 1968), Совет космонавына дан ([[Игебаев Абдулхаҡ Хажмөхәмәт улы|А. Игебаев]] һүҙҙәре, 1961), Башҡортостан (З. Ҡолбәков һүҙҙәре, 1964), Герой дуҫтарыма (З. Ҡолбәков һүҙҙәре, 1971), Киң ҡырҙарҙа (З. Ҡолбәков һүҙҙәре, 1971); хорҙар, шул иҫәптән Осоусылар маршы ([[Ҡадир Даян|Ҡ. Даян]] һүҙҙәре, 1947). Мөғлифә (Ә. Ғафури һүҙҙәре, 1950), Гөлшат йыры ([[Мостай Кәрим|М. Кәрим]] һүҙҙәре, 1951), Бригадир йыры ([[Ихсанов Әхтәм Сөләймән улы|Ә. Ихсан]] һүҙҙәре, 1951), Дим буйында (М. Сөндөклө һүҙҙәре, 1952), Йәштәр маршы (Ҡ. Даян һүҙҙәре, 1957), Туғанлыҡ маршы (М. Марат һүҙҙәре, 1957), Дуҫлыҡ тураһында кантата (М. Сөндөклө һүҙҙәре, 1957), Коммунистик бригадалар йыры (М. Марат һүҙҙәре, 1959), Һаумы, йәшлек (Я. Ҡолмой һүҙҙәре, 1959), Йәш төҙөүселәр йыры (А. Игебаев һүҙҙәре, 1961), Урал уттарына дан ([[Муса Ғәли|М. Ғәли]] һүҙҙәре, 1970); Концерт вальсы (1958); балалар өсөн йырҙар, шул иҫәптән Ленин юлы (халыҡ һүҙҙәре, 1960), Октябряттар бейеүе ([[Садиҡова Мөкәрәмә Хафиз ҡыҙы|М. Садиҡова]] һүҙҙәре, 1960), Пионерҙарҙың ҡотлау йыры (М. Садиҡова һүҙҙәре, 1960), Көҙ (Ҡ. Даян һүҙҙәре, 1961), Ҡуянҡай (Ҡ. Даян һүҙҙәре, 1961), Йәш туристар йыры ([[Байбурин Ғабдулла Ғиндулла улы|Ғ. Байбурин]] һүҙҙәре, 1965), Сәғәт ([[Муса Йәлил|М. Йәлил]] һүҙҙәре, 1966); «Башҡорт туйы» (1929), [[Дауыт Юлтый|Д. Юлтыйҙың]] «Ҡарағол» (1930) спектаклдәренә музыка; Радиопостановкаларға музыка; Йөҙҙәрсә башҡорт һәм татар йырын эшкәрткән. == Бүләктәре, исемдәре == БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969) == Хәтер == 1994 йылда Өфөнөң Киров урамындағы 13-сө йорт стеанаһына башҡорт һәм рус телдәрендә: «Был йортта 1960—1978 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Камил Йософ улы Рәхимов йәшәне һәм эшләне. 1900—1978» тип яҙылған иҫтәлекле таҡтаташ эленә. Камил Рәхимовтың Өфөләге мосолман зыяратындағы ҡәбере 1990 йылда тарихи ҡомартҡылар иҫәбенә индерелә. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Ҡотдосова Шәфиҡа Йософ ҡыҙы]] == Әҙәбиәт == * Зинатшина Н. «Камиль Рахимов: Буклет», Уфа, 1977. * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 109-110 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Композитор Рахимов К. Ю. Кирова улица, 13''. == Һылтанмалар == [https://vatandash.ru/articles/kultura/2022-10-07/osnovopolozhnik-bashkirskoy-shkoly-muzykalnoy-folkloristiki-2980888 «Ватандаш», 2022, 7 октября. Основоположник башкирской школы музыкальной фольклористики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231129180039/https://vatandash.ru/articles/kultura/2022-10-07/osnovopolozhnik-bashkirskoy-shkoly-muzykalnoy-folkloristiki-2980888 |date=2023-11-29 }} http://ufa-gid.com/encyclopedia/rahimov_k.html http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1000839 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140329093639/http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1000839 |date=2014-03-29 }} http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-16-1688.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140329093903/http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-16-1688.html |date=2014-03-29 }} http://www.vatandash.ru/index.php?article=1245 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304093016/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1245 |date=2016-03-04 }} http://www.biografija.ru/biography/rakhimov-kamil-jusufovich.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170719092008/http://www.biografija.ru/biography/rakhimov-kamil-jusufovich.htm |date=2017-07-19 }} [[Категория:Башҡортостан композиторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Башҡортостанда репрессияланғандар]] dcvckwp5mk16cgrww60a9x8u9tfbdmo 0 126161 1305428 1296131 2026-09-13T06:20:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305428 wikitext text/x-wiki {{Однофамильцы|Солтанов}} {{Ук}} '''Солтанов Ринат Ишбулды улы''' ([[9 май]] [[1954 йыл]] — [[22 май]] [[2021 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-философы, ислам һәм философия тарихы, дин өйрәнеү ғилеме һәм [[этика]] буйынса белгес; сәйәсмән{{sfn|Кускильдин|2009|с=}} Философия фәндәре докторы (1993), профессор (1992). «Философский энциклопедический словарь» авторҙарының береһе. Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышының II-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1995—1999).{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}<ref name="labyrinth" /><ref name="garant" /><ref name="niiss">[http://www.niiss.ru/d_sultanov.shtml Султанов, Ринат Ишбулдович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819231856/http://www.niiss.ru/d_sultanov.shtml |date=2017-08-19 }} // Федеральное Собрание Российской Федерации Справочник</ref> «Яблоко-Башҡортостан» йәмәғәт ойошмаһының Үҙәк советы рәйесе.<ref name="labyrinth" /><ref name="garant" /><ref name="niiss" /> == Биографияһы == Ринат (Ренат) Ишбулды улы Солтанов 1954 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының [[Баймаҡ районы]] Сибай ҡасабаһында (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның {{МР|Сибай}} ҡалаһы) хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуған.<ref name="labyrinth">[http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=9498 Султанов, Ринат Ишбулдович] // База данных «Лабиринт» В. В. Прибыловского</ref><ref name="garant"> * [http://duma2.garant.ru/deputats/186-1.htm Султанов, Ринат Ишбулдович] // Государственная Дума Федерального собрания РФ (1996—1999) * [http://www.yabloko.ru/Persons/sultan.html Султанов Ринат Ишбулдович] // Официальный сайт политической партии «Яблоко» * [http://enc-dic.com/enc_biography/Sultanov-rinat-ishbuldovich-17357.html Султанов, Ринат Ишбулдович] // Большая биографическая энциклопедия, 2009</ref><ref name="niiss" /> Милләте — [[башҡорт]].<ref name="garant" /> 1971 йылда мәктәпте алтын миҙалға тамамлай.<ref name="labyrinth" /> 1976 йылда [[ М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]ның философия факультетында «философ, философия уҡытыусыһы» һөнәре буйынса юғары белем ала{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}<ref name="garant" />. Университетта уҡығанда философия тарихы һәм этика кафедраһында махсуслашыу үтә<ref name="labyrinth" /> 1976—1978 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]нда ассистент һәм 1982—1989 йылдарҙа — ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент була.{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}<ref name="labyrinth" /><ref name="niiss" /> 1978—1981 йылдарҙа М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты философия факультетының аспирантураһында уҡый. 1984 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында философия фәндәре докторы, профессор Гусейнов Абдусәләм Абдулкәрим улы етәкселегендә «Роль дискуссий о свободе воли в оформлении теологической этики мутазилитов (VIII—IX вв.)» темаһына «философия фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай (специальность 09.00.05 — марксистик-ленинсы этика)<ref>Султанов, Ренат Ишбулдович. [http://cheloveknauka.com/v/214877/d#?page=1 Роль дискуссий о свободе воли в оформлении теологической этики мутазилитов (VIII—IX вв.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210930202626/http://cheloveknauka.com/v/214877/d#?page=1 |date=2021-09-30 }} : диссертация... кандидата философских наук : 09.00.05. — Москва, 1984. — 290 c.</ref> 1990—1992 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Философия институтында докторантурала уҡый.<ref name="niiss" /> Рәсәй фәндәр академияһы институтының Көнсығыш философияһы үҙәге әйҙәүсе фәнни хеҙмәткәре була.{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}<ref name="garant" /> 1992 йылда «профессор» исеме бирелә.{{sfn|Кускильдин|2009|с=}} 1992—1995 йылдарҙа— профессор, Маймонид исемендәге дәүләт академияһының философия һәм хоҡуҡ факультеты деканы һәм кафедра мөдире.{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}<ref name="niiss" /><ref name="ug" /> 1993 йылда Рәсәй фәндәр академияһы институтында «Становление арабомусульманской этической мысли (VII—XII вв.)» темаһына «философия фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай (специальность 09.00.03 — философия тарихы). Рәсми оппоненттары — философия фәндәре докторы, профессор Игнатенко Александр Александрович, философия фәндәре докторы, профессор Кирабаев Нур Серикович һәм философия фәндәре докторы, профессор Тавризян Гаянэ Михайловна. Етәксе ойошма — М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты (сит ил философияһы тарихы кафедраһы).{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}<ref>Султанов, Ренат Ижбулдович. [http://irbis.gnpbu.ru/Aref_1993/Sultanov_R_I_1993.pdf Становление арабомусульманской этической мысли (VII—XII вв.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819232850/http://irbis.gnpbu.ru/Aref_1993/Sultanov_R_I_1993.pdf |date=2017-08-19 }} : автореферат дис. … доктора философских наук : 09.00.03. — Москва, 1993. — 44 c.</ref> 1995—1996 йылдарҙа «ЯБЛоко-Башҡортостан» йәмәғәт ойошмаһының иҡдисади һәм сәйәси тикшеренеүҙәр үҙәгенең ғилми хеҙмәткәре.{{sfn|Кускильдин|2009|с=}}<ref name="garant" /><ref name="niiss" /> 1995 йылдың октябрендә Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышының Дәүләт Думаһына депутатлыҡҡа кандидат булараҡ « „ЯБЛоко“ йәмәғәт ойошмаһы» һайлау берләшмәһенең дөйөм федераль исемлегенә индерелә.<ref name="garant" /><ref name="niiss" /><ref name="ug">[http://www.ug.ru/old/96.03/03.html Тема: Дума-96] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819233837/http://www.ug.ru/old/96.03/03.html |date=2017-08-19 }} // Учительская газета, № 3 (9564)</ref> 1995 йылдың 17 декабренән Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышы Дәүләт думаһының депутаты. <ref name="garant" /><ref name="niiss" /> 1996 йылдың 31 ғинуарынан<ref>Постановление ГД ФС РФ от 31.01.1996 № 38-II ГД [http://ipravo.info/russia2/act82/575.htm «О составе Комитета Государственной Думы по делам Содружества Независимых Государств и связям с соотечественниками»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819231744/http://ipravo.info/russia2/act82/575.htm |date=2017-08-19 }}</ref> 1997 йылдың 5 февраленә хәтле<ref name="7law">Постановление ГД ФС РФ от 05.02.1997 № 1055-II ГД [http://7law.info/russia/documents8h/r810.htm «Об изменениях в составах некоторых Комитетов Государственной Думы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170819233813/http://7law.info/russia/documents8h/r810.htm |date=2017-08-19 }}</ref> — Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе һәм ватандаштар менән бәйләнеш эштәре буйынса комитет ағзаһы, 1997 йылдың 6 февраленән<ref name="7law" /> — Милләттәр эштәре буйынса комитет рәйесе урынбаҫары. <ref name="garant" /><ref name="niiss" /> 1996 йылдың 16 ғинуарынан 1999 йылдың 5 февраленә хәтле — «ЯБЛоко» йәмәғәт ойошмаһы фракцияһы ағзаһы. 1999 йылдың 6 февраленән 1999 йылдың 19 февраленә тиклем бер ниндәй ҙә депутаттар берләшмәһендә тормай.<ref name="garant" /> 1999 йылдың 20 февраленән — «Рәсәй региондары» депутаттар группаһы ағзаһы.<ref name="garant" /><ref>[http://www.gosduma.net/structure/deputies/22400/ Султанов Ринат Ишбулдович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170820034349/http://www.gosduma.net/structure/deputies/22400/ |date=2017-08-20 }} // Официальный сайт Государственной Думы</ref> Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһенең Парламент-ара ассамблеяһы мәҙәниәт, фән, мәғариф һәм мәғлүмәт мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы (мәҙәниәт, фән, мәғариф һәм мәғлүмәт мәсьәләләре.<ref name="garant" /> Кеше хоҡуҡтары буйынса Өфө тикшеренеү үҙәге Советы рәйесе.<ref name="garant" /> Ҡатыны менән айырылышҡан, улы бар.<ref name="niiss" /> 50-нән артыҡ фәнни хеҙмәт авторы.{{sfn|Кускильдин|2009|с=}} Ринат Солтанов 2021 йылдың 22 майында ҡаты ауырыуҙан [[Мәскәү]] ҡалаһында вафат булды<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1598394-v-moskve-skonchalsya-rossiyskiy-filosof-i-politik-eks-deputat-gosdumy-rinat-sultanov/ В Москве скончался российский философ и политик, экс-депутат Госдумы Ринат Султанов. ИА «Башинформ», 27 мая 2021 года]{{ref-ru}}{{V|27|05|2021}}</ref>, 26 майҙа Яңы Мәскәүҙәге Львов зыяратынды ерләнде<ref>[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2,_%D0%A0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%88%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Султанов, Ринат Ишбулдович, статья в РусВики]{{ref-ru}}{{V|27|05|2021}}</ref>. == Хеҙмәттәре == === Монографиялары === * Султанов Р. И. Становление арабомусульманской этической мысли. М., 1993. * Султанов Р. И. Рыцари, благородные разбойники в просто порядочные люди. М., 1993. * Султанов Р. И. Чаша любви и шаровары почёта. М., 1993. === Брошюралары === * Как возник ислам?: (Методические рекомендации лекторам и пропагандистам) / Подгот. Р. И. Султановым. Уфа, 1989. — 35 с. * Ислам в Поволжье и на Урале: Методические рекомендации в помощь лекторам и пропагандистам. Р. И. Султановым. Уфа, 1989. — 28 с. === Мәҡәләләре === * Султанов Р. И. Эволюция средневековых учений о свободе воли // Мораль, общество, личность. Вып.2. М., 1980. * Султанов Р. И. Генезис учения о свободе воли в средневековом исламе // Мораль, общество, личность. Вып. З. М., 1982. * Султанов Р. И. Касб и проблема свободы воли в мусульманской теологии // Вопросы истории этической мысли. М., 1983. * Султанов Р. И. Об изучении начальной стадии ислама // Методологичес­кие проблемы изучения истории философия Зарубежного Востока. М., 1987. * Султанов Р. И. Общие характеристики начального этапа арабомусульманской культуры // Социокультурные характеристики средневековой философии. М., 1990. * Султанов Р. И. К истории становления теологического рационализма. Сравнительный анализ мыслительных схем калама и патристики // Рационалистическая традиция и современность. Ближний Средний Восток. М., 1990. * Султанов Р. И. Малаф ал-ислам ва-л-муслимин фи-л-иттихад ас-суфйати фи дав ат-татаввурат ал-ахира // Ал-Хайат. 11.08.1990. № 10054. * Султанов Р. И. Ат-тараджум ар-русийа ля ма ани ал-Куран ал-карми // Ал-Хайат. 29.05.1991. № 10341. === Философия энциклопедик һүҙлеге === * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть= Ашари Абу-ль-Хасан|ссылка часть=http://terme.ru/termin/ashari-abu-l-hasan.html#item-24499 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1983|страницы=43|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Вахдад аль-вуджуд|ссылка часть=http://terme.ru/termin/vahdat-al-vudzhud.html |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1983|страницы=74—75 |страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Исфаханская школа|ссылка часть=http://terme.ru/termin/isfahanskaja-shkola.html |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия |год=1983|страницы=233|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Ихван ас-Сафа|ссылка часть=http://terme.ru/termin/ihvan-as-safa.html#item-25011 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия |год=1983|страницы=234|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Ишрак|ссылка часть=http://terme.ru/termin/ishrak.html#item-25014 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия |год=1983|страницы=235|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Кадар|ссылка часть=http://terme.ru/termin/kadar.html#item-25024 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия |год=1983|страницы=239|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Калам|ссылка часть=http://terme.ru/termin/kalam.html#item-25027 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия |год=1983|страницы=240|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Касб|ссылка часть=http://terme.ru/termin/kasb.html#item-25049 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1983|страницы=250|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Коран|ссылка часть=http://terme.ru/termin/koran.html#item-25122 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия |год=1983|страницы=279—280|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Мутазилиты|ссылка часть=http://terme.ru/termin/mutazility.html#item-25366 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1983|страницы=391|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} * {{книга |автор=Султанов Р. И.|часть=Сухраварди Яхья Ас|ссылка часть=http://terme.ru/termin/suhravardi-jahja-as.html#item-25952 |заглавие=Философский энциклопедический словарь|викитека= |ответственный=Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов|место=М.|издательство=Советская энциклопедия |год=1983|страницы=664—665|страниц=840|тираж=150000 |ref=Султанов}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|92827}}{{V|27|05|2021}} {{ВС}} {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:Философтар]] [[Категория:СССР философтары]] [[Категория:Рәсәй философтары]] [[Категория:Рәсәй сәйәсмәндәре]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] <!-- [[Категория:Историки философии]] [[Категория:Религиоведы России]] [[Категория:Выпускники философского факультета МГУ]] [[Категория:Сотрудники ИФАН]] [[Категория:Преподаватели Башкирского государственного педагогического университета]] [[Категория:Фракция «Яблока» в Государственной думе Российской Федерации]] [[Категория:Члены партии «Яблоко»]] [[Категория:Авторы энциклопедий и словарей]] [[Категория:Религиоведы СССР]] [[Категория:Исламоведы СССР]] --> qgace3it2afg1zs071vvj5n86nkeu7v 0 126599 1305434 750028 2026-09-13T08:29:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305434 wikitext text/x-wiki {{Однофамильцы|Сухорученко}} {{Яҙыусы |Исеме = Геннадий Сухорученко |Төп исеме = |Рәсеме = Сухорученко Геннадий Анатольевич.jpg |Киңлек = 180px |Рәсем аңлатмаһы = |Тыуған ваҡыттағы исеме = Сухорученко <br />Геннадий Анатольевич |Псевдонимдары = |Тыуыу датаһы = 05.09.[[1934]] |Тыуған урыны = Зиновьевск |Вафат булыу датаһы = 11.04.[[2000]] |Вафат булған урыны = [[Дондағы Ростов]] |Гражданлығы = {{Флагификация|СССР}}<br />{{Флагификация|Россия}} |Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы, шағир |Әүҙемлек йылдары = [[1954]] — [[2000]] йылдар |Йүнәлеше = социалистик реализм |Жанр = шиғыр, поэма, публицистика |Әҫәрҙәренең телдәре = русса |Дебют = «Дорога» поэмаһы ([[1954]]) |Премиялары = |Наградалары = РСФСР-ҙың Атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре |Ҡултамғаһы = |Lib = |Сайты = |Викикитапхана = |Викиөҙөмтә = |Викимилек = }} '''Генна́дий Анато́льевич Сухору́ченко''' ([[5 сентябрь]], [[1934]], Зиновьевск&nbsp;— [[11 апрель]], [[2000]], [[Дондағы Ростов]])&nbsp;— рус совет шағиры һәм публицисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. == Тормош юлы == [[Мәскәү]] ҡалаһындағы М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаған. [[1966 йыл]]дан алып СССР Журналистар союзы ағзаһы, [[1978 йыл]]дан алып Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы булып тора. Оҙаҡ йылдар буйына Таганрог ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. == Шиғри йыйынтыҡтары == * Молодые голоса. {0}[13]{/0}} (1936) * Люблю, когда нелегко. {0}[13]{/0}} (1936) * Музыка на рассвете. {0}[13]{/0}} (1936) * Солнечный дождь. {0}[13]{/0}} (1936) * Светлое имя твое. {0}[13]{/0}} (1936) * По ту сторону рекламы. {0}[13]{/0}} (1936) * Ромашковый полдень. {0}[13]{/0}} (1936) * Листья зари. {0}[13]{/0}} (1936) * Волшебный остров. {0}[13]{/0}} (1936) * Русский клич. {0}[13]{/0}} (1936) == Хәтер == [[File:Suhoruchenko_GA-Memo.jpg|right|thumb|250 px|Памятная доска в Ростове-на-Дону]] * [[2002 йыл]]да [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында, Ворошилов поспектының шағир һәм публицист Геннадий Сухорученко йәшәгән 77-се йортонда уның иҫтәлегенә таҡтаташ ҡуйыла. == Cығанаҡтар == * Энциклопедия Таганрога.&nbsp;— Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2003.&nbsp;— 512 с.&nbsp;— ISBN 5-7509-0662-0. == Һылтанмалар == * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=122677 Г. Сухорученко на сайте «Биография. Ру»]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{writer-stub}} [[Category:СССР шағирҙары]] [[Category:Рәсәй шағирҙары]] [[Category:Рус шағирҙары]] [[Category:Таганрог]] [[Category:Дондағы Ростов яҙыусылары]] [[Category:А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаусылар]] 6jxuzzsub3mr3tlakslgsm6cgqzik0h 0 127682 1305407 1301075 2026-09-12T19:27:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305407 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Преображенский Евгений Алексеевич''' ([[15 февраль]] [[1886 йыл]] — [[13 июль]] [[1937 йыл]]) — [[Рәсәй]] һәм халыҡ-ара коммунистик хәрәкәт эшмәкәре, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] [[иҡтисад]]сыһы һәм социологы. [[1920 йыл]]да РКП(б)-ның [[Өфө губернаһы|Өфө губерна]] комитеты секретары. Сәйәси золом ҡорбаны. == Биографияһы == Евгений Алексеевич Преображенский 1886 йылдың Орёл губернаһы Болхов ҡалаһында протоиерей Алексей Александрович һәм Варвара Алексеевна (ҡыҙ фамилияһы — Левицкая) Преображенскийҙар ғаиләһендә тыуған<ref>Епархиальный училищный Совет — учреждение, ведавшее местными церковно-приходскими школами.</ref>. [[1936 йыл]]да атаһы ҡулға алына, төрмәлә вафат була<ref>См.: ''Горинов М.'', Евгений Преображенский: Большевик из поповичей, «Россия XXI», М., 2011, сентябрь—октябрь, № 5, с. 93—95, 98—99.</ref>. === Уҡыуы һәм революцион эшмәкәрлегенең башы === Башта сиркәү-мәхәллә мәктәбендә уҡый, һуңынан (1895—1897 йылдарҙа) Болхов ҡала училищеһында, 1897 йылдан — Орел классик ирҙәр гимназияһында уҡый, 1905 йылда уны тамамлай<ref>См.: Преображенский, Евгений Алексеевич (1886—1937; ''автобиография''), «Биография.ру: Биографическая энциклопедия», URL: http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=109131{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; ''Горинов М.'', Евгений Преображенский: Большевик из поповичей, «Россия XXI», М., 2011, сентябрь—октябрь, № 5, с. 97.</ref>. Бала саҡта динле була, әммә 14 йәше тулыуға диндән алыҫлаша<ref name="autogenerated3">Преображенский, Евгений Алексеевич (1886—1937; ''автобиография''), «Биография.ру: Биографическая энциклопедия», URL: http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=109131{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. [[1901]]—[[1902 йыл]]дарҙа Преображенский беренсе тапҡыр тыйылған әҙәбиәт менән таныша<ref name="autogenerated5">См.: Там же.</ref>. Был мәлгә ул Салтыков-Щедрин, Добролюбов һәм Писаревтың әҫәрҙәр йоғонтоһо аша бер ни тиклем радикаль ҡарашта була, шулай уҡ крәҫтиән тормошо менән таныш була, крәҫтиәндәрҙең ярлылығын һәм баҫылғанлығын күрә. Революционерҙар сафтарына баҫыу ҡыйынлыҡтарға килтереүен белһә лә, Преображенский был аҙымды яһай. [[1904 йыл]]дың февралендә РСДРП-ның [[Орел]] комитеты Преображенскийҙы ағзалыҡҡа ала һәм пропагандасылар төркөмөнә индерә. 1904—1905 йылдарҙа Хрущев механик заводында социал-демократ түңәрәген, Мальцев завод округында эшселәр араһында аңлатыу эштәрен алып бара, Орел уҡыу йорттары уҡыусыларының дөйөм забастовкаларын һәм митингыларын ойоштороу менән шөғөлләнә. === Рәсәйҙәге 1905—1907 йылдар революцияһы === 1905 йылдың октябрендә Преображенский РСДРП-ның Орел комитетына индерелә<ref>Кооптация (от лат. cooptatio — дополнительное избрание) — введение новых членов в выборный коллегиальный орган по его собственному решению, без проведения дополнительных выборов.</ref>. Был ваҡытҡа ул инде ныҡлап большевистик сәйәси позицияларға баҫҡан була. [[1905 йыл]]дың октябрь-ноябрь айҙарында Брянск заводтарында партия эшен алып бара, декабрҙә — Мәскәүҙә яуаплы пропагандасы, Декабрь ҡораллы ихтилалда ҡатнаша. [[1905]]—[[1906 йыл]]дарҙа — РСДРП-ның [[Пермь]] комитеты ағзаһы, беренсе мәртәбә ҡулға алына. Биш айҙан, аслыҡ иғлан итеүҙән һуң, һуң иреккә сығарыла. Партия эшен [[Пермь]], [[Екатеринбург]], [[Силәбе]] һәм [[Өфө]] ҡалаларында алып бара. 1906 йылда ҡабаттан ҡулға алына. [[1907 йыл]]да [[Ҡазан]] суд палатаһы уны, фашлаусы дәлилдәр етешмәүе сәбәпле, һаҡ аҫтынан азат итә. Төрмәнән сыҡҡандан һуң Преображенский партия эшен [[Көньяҡ Урал]]да алып бара, күпселеген [[Өфө]] һәм [[Златоуст]] ҡалаларында, РСДРП-ның III конференцияһында [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] меән таныша. [[1908 йыл]]дың мартында [[Силәбе]] ҡала конференцияһында ҡулға алына, кәрәкле ҡағыҙҙарҙы йота һәм шул уҡ төндә полиция участкаһынан ҡаса. === Ике революциялар араһында === 1908 йылдың апрелендә Е. А. Преображенский Өфөлә полиция агенттары тарафынан ҡулға алына, 1908—1909 йылдарҙа һаҡ аҫтында Өфө, Силәбе, Пермь төрмәләрендә тотола. [[1909 йыл]]да һөргөнгә ебәрелә. [[1911 йыл]]да һөргәндән ҡаса. 1911—1912 йылдарҙа Е. А. Преображенский — Новониколаевскиҙағы (хәҙер [[Новосибирск]]) «Обская жизнь» легаль марксистик гәзите хеҙмәткәре. 1912 йылда ҡулға алына. 1915 йылда батша хөкүмәте уға Иркутск ҡааһына күсергә рөхсәт бирәләр. [[1915]]—[[1917 йыл]]дарҙа Преображенский партия эшен Иркутскиҙа һәм Читала алып бара: РСДРП-ның Иркутск комитеты ағзаһы була. === 1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң === 1917 йылда Е. А. Преображенский I Бөтә Рәсәй эшсе һәм һалдат депутаттарҙың Советтар съезы делегаты итеп һайлана һәм [[Петроград]]ҡа юллана. Съезда большевиктар фракцияһы исеменән ул Ваҡытлы хөкүмәтте сәйәсәтен ғәйепләгән резолюция индерә (иҙелгән халыҡтарҙың милли хоҡуҡтары менән бәйле). 22 июндә милли мәсьәлә буйынса съезд комиссияһы исеменән семитизмға ҡаршы көрәш тураһында резолюция менән сығыш яһай, резолюция бер тауыштан ҡабул ителә [Стенографич. отчёт], т. 2, М.—Л., 1931, 239—240 б.). === Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы === РСДРП(б)-ның Урал өлкә комитеты ағзаһы<ref name=autogenerated1>См.: Преображенский Евгений Алексеевич, «ХРОНОС», URL: http://www.hrono.info/biograf/bio_p/preobrazen_ea.php.</ref> булараҡ 1918 йылдың 18 июленән 5 (18) ғинуарға тиклем Преображенский РСДРП(б)-ның VI съезында ҡатнаша, [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталинды]]ң «Вся власть Советам!» лозунгын алып ташларға кәрәк тигән тәҡдиме менән ризалашмай, бәхәскә инә, съезд уның төҙәтеүен инҡар итә. 1917 йылғы Октябрь ҡораллы ихтилалы Петрогадта еңгәненән һуң, Преображенский Златоуст тау округында Совет власын урынлаштырыуҙа ҡатнаша. 1919—1920 йылдарҙа — «Правда» гәзитенең редакция коллегияһы ағзаһы һәм Орел губернаһы буйынса Бөтә Рәсәй Эшсе, крәҫтиән һәм һалдат депутаттары Советтарының Үҙәк Башҡарма Комитетының вәкиле, 1920 йылда — РКП(б)-ның Өфө өлкә комитетының секретары, 1920 йылдың 5 апреленән 1921 йылдың 16 мартына тиклем РКП(б)-ның Үҙәк комитетының Секретары; 1918 йылда Айырым чехословак корпусы болаһына һәм Колчак ғәскәрҙәренә ҡаршы ҡораллы көрәште ойоштороусыларҙың береһе. 1918 йылда Мәскәүҙә һул-эсер болаһын баҫтырыуҙа ҡатнаша<ref>См.: Преображенский, Евгений Алексеевич (1886—1937; ''автобиография''), «Биография.ру: Биографическая энциклопедия», URL: http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=109131{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Гражданская война и военная интервенция в СССР: Энциклопедия, Гл. ред. С. С. Хромов, М., Ордена Трудового Красного Знамени издательство «Советская Энциклопедия», 1987, с. 623; Центральный Комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник, Сост. Горячев Ю. В., М., ЗАО «Издательский дом „Парад“», 2005, с. 102, 339; Преображенский Евгений Алексеевич, «ХРОНОС», URL: http://www.hrono.info/biograf/bio_p/preobrazen_ea.php.</ref> [[1918 йыл]]дың ғинуар-авгусында Преображенский РКП(б)-ның эсендәге «һул коммунистар» төркөмөнөң үҙәгенә инә. 1920 йылдың аҙағында — 1921 йылдарҙың башында РКП(б)-ла булған профсоюздар тураһында дискуссия ваҡытында Е. А. Преображенский, Н. И. Бухарин һәм башҡалар «буфер» төркөмөн булдыралар. === Нэп осоронда === [[1921]]—[[1924 йыл]]дарҙа Преображенский — финанс комитетының үҙәк комитетының рәйесе, РКП(б) һәм халыҡ комиссарҙары советы (СНК) Рәсәй Совет федератив социалистик Республикаһы (РСФСР), бер үк ваҡытта 1921 йылдан — РСФСР мәғариф халыҡ комиссариатының профтехник мәктәп һәм юғары уҡыу йорттары Баш идаралығы рәйесе, 1921 йылдың 6 сентябренән алып 1922 йылдың 14 мартҡа тиклем — «Коммунистик Интернационал» журналы бүлеге мөдире була , 1921—1923 йылдарҙа — РСФСР-ҙың финанс халыҡ комиссариаты коллегия ағзаһы, 1923 йылда — Коммунистик Интернационал Башҡарма Комитетының Аграр комиссияһы ағзаһы<ref>См.: Преображенский, Евгений Алексеевич (1886—1937; ''автобиография''), «Биография.ру: Биографическая энциклопедия», URL: http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=109131{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Гражданская война и военная интервенция в СССР: Энциклопедия, Гл. ред. С. С. Хромов, М., Ордена Трудового Красного Знамени издательство «Советская Энциклопедия», 1987, с. 152; ''Адибеков Г. М., Шахназарова Э. Н., Шириня К. К.'', Организационная структура Коминтерна. 1919—1943, М., Издательство «Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН), 1997, с. 45—46, 79—80; Центральный Комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник, Сост. Горячев Ю. В., М., ЗАО «Издательский дом „Парад“», 2005, с. 339.</ref>. [[1924]]—[[1927 йыл]]дарҙа Преображенский — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы]] (СССР) эргәһендәге халыҡ комиссарҙары советы Баш концессия комитеты рәйесе урынбаҫары, бер үк ваҡытта СССР-ҙың финанстар халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы, 1926—1928 йылдарҙа — Ҙур совет энциклопедияһының Баш редакцияһы ағзаһы (1-се баҫма). [[1923 йыл]]дан Евгений Преображенский Һул оппозицияға ҡарай, «46-ның ғаризаһы» ның («Заявление 46-ти») авторҙары һәм инициаторҙарының береһе. [[1927 йыл]]да (август йәки октябрь) партиянан сығарыла — «легаль булмаған партияға ҡаршы типография ойошторғаны өсөн», 1928 йылдың ғинуарында — Мәскәүҙән [[Ҡаҙағстан]]ға, Уральск ҡалаһына, һөрөлә, унда план органдарында эшләй. [[1928]]—[[1930 йыл]]дарҙа Преображенский Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһында дәүләт планы комитеты аппаратында эшләй. СССР-ҙа индустриялаштырыу башланғас, Преображенский [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] яғына күсә, сөнки уның фракцияһы Һул оппозицияның программаһын үтәй, титп һанай. Ауылдағы хәлдәрҙе ул ваҡытта күҙ алдына ла килтерә алмай<ref name="autogenerated9">[http://trst.narod.ru/rogovin/t2/xli.htm В.Роговин. Власть и оппозиция.]</ref>. [[1929 йыл]]дың июлендә К. Б. Радек һәм И. Т. Смилга менән берлектә ВКП(б-ның) Үҙәк комитетына хат юллай, хатта ул оппозициянан ситләшеүе тураһында белдерә һәм [[1930 йыл]]дың ғинуарында партияла тергеҙелә<ref>См.: ''Чернев А. Д.'', 229 кремлёвских вождей. Политбюро, Оргбюро, Секретариат ЦК Коммунистической партии в лицах и цифрах. Справочник, М., Редакция журнала «Родина» — Научный центр «Руссика», 1996, с. 241; Архив Троцкого, т. 1, Научные редакторы тома Ю. Г. Фельштинский, М. Г. Станчев, Харьков, «Око», 1999, прим. 313; Центральный Комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник, Сост. Горячев Ю. В., М., ЗАО «Издательский дом „Парад“», 2005, с. 339</ref>. === 30-сы йылдарҙа === [[1930]]—[[1932 йыл]]дарҙа Е. А. Преображенский — [[Түбәнге Новгород]] крайы план комитетының рәйесе урынбаҫары, 1932—1933 йылдарҙа — СССР-ҙың еңел сәнәғәт Халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы<ref>См.: Центральный Комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник, Сост. Горячев Ю. В., М., ЗАО «Издательский дом „Парад“», 2005, с. 339</ref> [[1933 йыл]]дың ғинуарында Преображенский ВКП(б)-нан ҡабаттан сығарыла һәм «И. Н. Смирнов, В. А. Тер-Ваганян, Е. А. Преображенский һәм башҡаларҙың контрреволюцион троцкист төркөмө» эше буйынса ғәйепләнеүсе сифатында ҡулға алына<ref>См.: ''Чернев А. Д.'', 229 кремлёвских вождей. Политбюро, Оргбюро, Секретариат ЦК Коммунистической партии в лицах и цифрах. Справочник, М., Редакция журнала «Родина» — Научный центр «Руссика», 1996, с. 241</ref> . Преображенский прокурорҙың санкцияһынан тыш ҡулға алына. Уға ғәйепләнеүсе сифатында ҡулға алыныуы тураһында ҡарар бирелмәй. [[1933 йыл]]дың 16 ғинуарында СССР-ҙың комиссарҙар советы эргәһендәге ОГПУ коллегияһының махсус кәңәшмәһе ҡарарына ярашлы 3 йыл срокка хөкөм ителә. Е. А. Преображенскийҙан һорау 1933 йылдың 17 ғинуарында ғына алына, йәғни уның хөкөм ителгәненән һуң<ref name="autogenerated6">См.: ''Крючков В., Сухарев А.'', Справка по делу так называемой «контрреволюционной троцкистской группы Смирнова И. Н., Тер-Ваганяна В. А., Преображенского Е. А. и других», подготовленная на основании архивных материалов, хранящихся в Центральном архиве КГБ СССР [Приложение № 13.9 к протоколу № 11 заседания Комиссии Политбюро ЦК КПСС по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х и начала 50-х гг. 29 мая 1990 г.], «Фонд Александра Н. Яковлева», URL: http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/67974 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150110144802/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/67974 |date=2015-01-10 }}.</ref>. [[1933 йыл]]дың декабрендә Преображенский партия сафтарында ҡабаттан тергеҙелә. 1933—1936 йылдарҙа СССР-ҙың иген һәм малсылыҡ совхоздары Халыҡ комиссариатының үҙәк план-финанс бүлеге начальнигы урынбаҫары [[1936 йыл]]да ҡабаттан ВКП(б-нан сығарыла)<ref>См.: ''Чернев А. Д.'', 229 кремлёвских вождей. Политбюро, Оргбюро, Секретариат ЦК Коммунистической партии в лицах и цифрах. Справочник, М., Редакция журнала «Родина» — Научный центр «Руссика», 1996, с. 241; Центральный Комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник, Сост. Горячев Ю. В., М., ЗАО «Издательский дом „Парад“», 2005, с. 339; Преображенский Евгений Алексеевич, «ХРОНОС», URL: http://www.hrono.info/biograf/bio_p/preobrazen_ea.php.</ref>. 1936 йылдың 20 декабрендә<ref>См.: ''Горинов М.'', Евгений Преображенский: Большевик из поповичей, «Россия XXI», М., 2011, сентябрь—октябрь, № 5, с. 99.</ref> йәки 1937 йылдың 2 ғинуарында<ref>См.: [http://lists.memo.ru/index16.htm. Преображенский Евгений Алексеевич, «Жертвы политического террора в СССР»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Преображенский яңынан ҡулға алына. [[1937 йыл]]дың 13 июлендә "йәштәр троцкист үҙәге"н етәкләгәне һәм контрреволюцион террорсылыҡ ойошмала ҡатнашҡаны өсөн Преображенскийҙың енәйәт эше СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһында ҡарала; Е. А. Преображенский атып үлтереүгә хөкөм ителә һәм шул уҡ көндә уға хөкөм үтәлә. [[1988 йыл]]дың 22 декабрендә СССР-ҙың Юғары судтың пленумы тарафынан үлгәндән һуң аҡлана<ref>См.: О деятельности Верховного Суда СССР в 1988 году по реабилитации лиц, подвергшихся необоснованным репрессиям в период 30—40-х и начала 50-х годов, «Бюллетень Верховного Суда СССР», 1989, № 3, с. 17; [http://lists.memo.ru/index16.htm Преображенский Евгений Алексеевич, «Жертвы политического террора в СССР»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418154953/http://lists.memo.ru/index16.htm |date=2015-04-18 }}</ref> [[1990 йыл]]дың 16 майында Советтар Союзы Коммунистар Партияһының (КПСС) үҙәк комитеты эргәһендәге Партия контроле комитеты (үлгәндән һуң) Е. А. Преображенскийҙы партия сафтарында тергеҙҙе. == Сәйәси һәм фәнни ҡараштары == Е. А. Преображенский — пропаганда һәм сәйәси иҡтисад буйынса бер нисә хеҙмәт авторы. 1919 йылдың октябрендә Н. И. Бухарин менән берлектә «Азбука коммунизма» китабын яҙа. Китап РКП(б)-ның VIII съезд ҡабул иткән Программаһын популяр формала асып бирә, ҙур тираждар менән баҫыла, күп телдәргә тәржемә ителә, бер тиҫтә йыл эсендә Совет Рәсәйе һәм сит илдәрҙең коммунистик һәм эшселәр партияларының йәш ағзалары өсөн коммунистик доктринаһының база дәреслеге ролен уйнай<ref>См.: Партийная деятельность Евгения Алексеевича Преображенского (1886—1937), «Искра — Research», URL: http://web.mit.edu/fjk/www/Marxists/Preobrazhensky/biografiia.html; ''Горинов М.'', Евгений Преображенский: Большевик из поповичей, «Россия XXI», М., 2011, сентябрь—октябрь, № 5, с. 90.</ref>. == Әҫәрҙәре == * Анархизм и коммунизм, М.—Пг., 1916; * О крестьянских коммунах. (Разговор коммуниста-большевика с крестьянином), М.—Пг., 1918; * Нужна ли хлебная монополия?, М., 1918; * С кем идти крестьянской бедноте?, Смоленск, 1918; * Крестьянская Россия и социализм, Пг., 1918; Азбука коммунизма, М., 1919 (совместно с Н. И. Бухариным); * Трёхлетие Октябрьской революции, М., 1920; Перспективы новой экономической политики // Красная новь. 1921 г. N 3. С.201-212 Русский рубль за время войны и революции // Красная новь. 1922 г. N 2 С.242-257 Крах капитализма в Европе. // Красная новь. 1922 г. N 5. С.151-165 О морали и классовых нормах, М.—Пг., 1923; * Е. А. Преображенский: Архивные документы и материалы: 1886—1920 гг., М., Издательство Главархива Москвы, 2006; * Новая экономика (теория и практика): 1922—1928 гг., т. I—II, М., Издательство Главархива Москвы, 2008; * Деньги и мировой капитализм (исследования, научно-популярные работы): 1921—1931 гг., М., Издательство Главного архивного управления города Москвы, 2011.<br /> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Дискуссия 1923 года. Материалы и документы М. — Л., 1927 * Дискуссия 1925 г.: материалы и документы М., 1929 * ''Горинов М. М., Цакунов С. В.'', Евгений Преображенский: Трагедия революционера, «Отечественная история», 1992, № 2 * РКП(б): Внутрипартийная борьба в двадцатые годы: Документы и материалы. 1923. М., 2004 * ''Роговин В. З.'', Власть и оппозиция. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/11138-preobrazhenskij-evgenij-alekseevich}} {{V|6|02|2019}} * [http://www.hrono.info/biograf/preobrazhen.html Статья о Е. А. Преображенском на hrono.ru] [[Категория:Большевиктар]] [[Категория:Марксистар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса сәйәсмәндәр]] [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Үлтерелгән сәйәсмәндәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:СССР иҡтисадсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] ldag7wbnipvq9qoskw69y7mpy65wh41 0 134969 1305414 1266758 2026-09-12T23:49:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305414 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рәсәйҙең космос тармағы''' — 250 мең кеше эшләгән 100-ләп предприятие. Рәсәй космос [[Сәнәғәт|тармағы]] предприятиеларының күбеһе космос аппараттары яһау һәм етештереү менән шөғөлләнгән совет дәүләт космос индустрияһының вариҫтары булып тора. «Энергия» ракета-космос корпорацияһы Рәсәй космос тармағының иң эре предприятиеһы һанала, ул пилотлы космос осоштарының төп подрядсыһы булып тора. Йөрөткөс ракеталарҙы М. В. Хруничев исемендәге Дәүләт космос ғилми-тикшеренеү үҙәге һәм «„Прогресс“ ракета-космос үҙәге» акционерҙар йәмғиәте етештерә. Ерҙең яһалма юлдаштары эшләнмәләре менән — Академик М. Ф. Решетнёв исемендәге «Мәғлүмәт юлдаш системалары», ә планета-ара зондтар эшләү менән С. А. Лавочкин исемендәге Ғилми-етештереү берекмәһе шөғөлләнә. == Тарихы == [[СССР тарҡалыуы|СССР тарҡалғандан һуң]] космос сәнәғәте көрсөккә бата, уның иң юғары нөктәһе 1990-сы йылдар аҙағына тура килә. Космос программаларын финанслау 80 процентҡа ҡыҫҡара, сәнәғәт юғары квалификациялы эшсе көсөнөң ҙур өлөшөн юғалта. 2000-се йылдар башында тармаҡты тергеҙеү буйынса тәүге ынтылыштар яһала. Күп компаниялар үҙҙәрен һаҡлап ҡалыу өсөн сил ил компаниялары менән уртаҡ предприятиелар төҙөй һәм продукцияһын экспортлай. 2000-се йылдар уртаһында, дөйөм иҡтисад хәле яҡшыра төшкән шарттарҙа, илдең космос программаһын финанслау ярайһы уҡ арта, яңы федераль пландарға ярашлы модернизациялау башлана. [[Файл:Roskosmosfail.png|справа|мини|300x300пкс|Рәсәй ебәргән ракеталарҙың дөйөм һанынан проблемалы осороуҙар өлөшө (1960—2013)]] [[2011 йыл]]дың 24 декабрендә Роскосмос етәксеһе Владимир Поповкин белдереүенсә, «тармаҡ кризис кисерә. Космос предприятиелары етәкселәренең күбеһен алмаштырыр ваҡыт етте. Ҡаты ғына һығымталар яһарға тура киләсәк, был миңә лә ҡағыла». Тармаҡтың бөлөү шарттары тип ул түбәндәгеләрҙе атай: * «фондтарҙың иҫкереүе, уларҙы яңыртыу кәрәк»; * тармаҡ предприятиеларының эш менән насар тәьмин ителгәнлеге (30 процент самаһы); * етештерелгән деталдәр сифатына контролдең насар булыуы; * кадрҙар потенциалын юғалтыу («Урта звено юҡ. Моғайын, йәштәргә ышаныс күрһәтергә тура килер»). == Индустрияның структураһы == С. П. Королёв исемендәге «Энергия» ракета-космос корпорацияһы Рәсәйҙең иң эре космос сәнәғәте компанияһы һанала. Ул космос аппараттарының төп подрядсыһы һәм «Союз-ТМА» һәм «Прогресс» кеүек космос аппараттарын етештереүсе булып тора. Халыҡ-ара космос станцияһын булдырыу программаһында Рәсәйҙән ул ҡатнаша. «„ЦСКБ-Прогресс“ дәүләт ғилми-тикшеренеү ракета-космос үҙәге» акционерҙар йәмғиәте данлыҡлы «Союз» йөрөткөс ракеталары эшләнмәләрен яһай һәм уларҙы етештерә. Йөрөткөс ракетаның пилотлы осоштар өсөн хәҙерге версияһы «Союз-ФГ» тип атала һәм «Союз-ТМА» космос караптарын даими осороу өсөн ҡулланыла. "Союз"дың әле ҡулланылған версияһына алмашҡа ракета-космос үҙәге тарафынан цифлы идара итеү системаһы ҡуйылған яңы «Союз-2» йөрөткөс ракетаһы әҙерләнә. Был йөрөткөс ракетаны халыҡ-ара баҙарға сығарыу өсөн «ЦСКБ-Прогресс» «Старсем» Рәсәй-Франция уртаҡ предприятиеһын һәм Франция Гвианаһында «Куру» космодромында "Союз"дың старт майҙансығын төҙөнө. «М. В. Хруничев исемендәге Дәүләт космос ғилми-тикшеренеү үҙәге» федераль дәүләт унитар предприятиеһы Рәсәй космос тармағының коммерция йәһәтенән уңышлы компанияларының береһе һанала. Үҙәк эшләп сығарған «Протон-М» йөрөткөс ракетаһы һәм «Бриз-М» тиҙләткес блогы Ватан һәм сит ил космос аппараттарын орбитаға сығарыу өсөн файҙаланыла. [[2013 йыл]]да үҙәк проектлаған «Ангара» йөрөткөс ракеталарының яңы ғаиләһен сәнәғәт етештереүе башланды. === Сит илдәр менән хеҙмәттәшлек === == Индустрияның төп компаниялары исемлеге == === Йөрөткөс ракета етештереүселәр === * «ЦСКБ-Прогресс»: «Союз-ФГ», «Союз-У», «Союз-2», «Русь-М» * М. В. Хруничев исемендәге Дәүләт космос ғилми-тикшеренеү үҙәге: «Протон», «Протон-М», «Ангара», «Бриз» * «Полёт» етештереү берекмәһе<br /> === Двигатель етештереүселәр === * «Энергомаш» ғилми-етештереү берекмәһе<br /> * «Полёт» етештереү берекмәһе<br /> * «Факел» конструкторлыҡ бюроһы<br /> * Химавтоматика конструкторлыҡ бюроһы<br /> === Пилотлы космонавтика === * «Энергия» ракета-космос корпорацияһы: «МКС», «Союз» ТМА, «Союз» ТМА-М, «Союз» ТМА-МС<br /> === Планета-ара осоштар === С. А. Лавочкин исемендәге ғилми-етештереү берекмәһе: «Фобос-Грунт»<br /> === Юлдаш эшләнмәләрен яһаусылар === * «Рәсәй космос системалары» акционерҙар йәмғиәте<br /> * М. Ф. Решетнёв исемендәге «Мәғлүмәт юлдаш системалары»: навигация, элемтә, хәрби тәғәйенләнештәге * С. А. Лавочкин исемендәге ғилми-етештереү берекмәһе: «Электро-Л» * «ВНИИЭМ корпорацияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте: Метеорологик, фәнни, Ерҙе дистациялы зондлау (ДЗЗ) юлдаштары * «ЦСКБ-Прогресс»: ДЗЗ, фәнни, хәрби тәғәйенләнештәге. == Әҙәбиәт == * {{Книга|автор=Фаворский В. В., Мещеряков И. В.|заглавие=Космонавтика и ракетно-космическая промышленность. Книга 2. Развитие отрасли (1976-1992). Сотрудничество в космосе|место=М.|издательство=Машиностроение|год=2003|страниц=434|isbn=5-217-03194-8|тираж=2000}} * {{Книга|автор=Черток Б.|заглавие=Космонавтика XXI века. Попытка прогноза развития до 2101 года|место=М.|издательство=РТСофт|год=2010|страниц=912|isbn=9785903545100|тираж=1000}} * {{Книга|автор=Батурин Ю.|заглавие=Мировая пилотируемая космонавтика. История. Техника. Люди|место=М.|издательство=РТСофт|год=2005|страниц=752|isbn=5990027125|тираж=5000}} * {{Книга|автор=Иванов Н. М., Лысенко Л. Н.|заглавие=Баллистика и навигация космических аппаратов|издание=2-е изд.|место=М.|издательство=Дрофа|год=2004|страниц=544|isbn=571077085X|тираж=3000}} == Һылтанмалар == * {{Official|www.roscosmos.ru|Роскосмоса}} * [http://www.r-kosmos.ru/ Журнал «Российский космос»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180414044423/http://r-kosmos.ru/ |date=2018-04-14 }} * [http://svpressa.ru/economy/article/161646/?rss=1 Россия влетела в космический тупик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241206040501/https://svpressa.ru/economy/article/161646/?rss=1 |date=2024-12-06 }} // Свободная пресса, ноябрь 2016 == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} odnu35psc59466tthu2okcnqbfcss77 0 136869 1305217 1288275 2026-09-12T14:47:58Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288275|1288275]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305217 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Юлғотло |оригинальное название = |герб = |флаг = |lat_deg = |lon_deg = |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Ырымбур өлкәһе |регион в таблице = |вид района = Ҡала округы |район = Ҡыуандыҡ ҡала округы |район в таблице = Ҡыуандыҡ ҡала округы{{!}}Ҡыуандыҡ |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1765 |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = {{ Население | Юлгутла | тс }} |год переписи = {{ Население | Юлгутла | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[татарҙар]], [[башҡорттар]] |конфессиональный состав = [[мосолмандар]] |этнохороним = |почтовый индекс = |почтовые индексы = |телефонный код = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} '''Юлғотло''' ({{lang-ru|Юлгутла}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ырымбур өлкәһе]] [[Ҡыуандыҡ ҡала округы]]ндағы ауыл. == Географик урынлашыуы == [[Һаҡмар]] йылғаһы буйында урынлашҡан. == Тарихы == Юлғотло (Утарауыл) ауылы документтарҙа тәүге тапҡыр 1765 йылда<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/ORENB_BASHKIRY.jpg Населенные пункты оренбургских башкир, входившие в Оренбургскую губернию] // Башкирская энциклопедия.</ref> (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1816 йылда<ref name="Абсалямова Ю. А." >{{книга|автор= Абсалямова Ю. А.| заглавие= Оренбургские башкиры: историко-этнографическое исследование| место= Уфа| издательство = | год= 2016 | страниц=184| страницы= 27, 62| isbn =978-5-9613-0424-4}}</ref>) телгә алына. [[Ырымбур губернаһы]] [[Үҫәргән]] улусы составында була. 1917 йылдан [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Үҫәргән кантоны]] составында була. 1922 йылдың 5 октябренән [[Йылайыр кантоны]] составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының [[Ейәнсура районы]] составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған [[Ырымбур өлкәһе]]нең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе<ref>1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе тип атала.</ref> Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең [[Ҡыуандыҡ районы]] составына индерелә<ref>{{cite web|url=http://www.okuvandyk.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=7527:2015-02-22-15-37-19&catid=17:2011-03-23-05-44-44&Itemid=56|title=Кувандыкский район в административно-территориальном устройстве государства|date=22-02-2015|publisher=|accessdate=2015-09-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200925214249/http://www.okuvandyk.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=7527:2015-02-22-15-37-19&catid=17:2011-03-23-05-44-44&Itemid=56 |date=2020-09-25 }}</ref> == Халҡы == {| class="wikitable" |+ Ауыл башҡорттарының иҫәбе<ref name="Абсалямова Ю. А." /><ref name="БЭ" /> |- ! 1834 !! 1859 !! 1866 !! 1889 !! 1900 !! 1917 !! 1926 |- | 106 || 275 || 260 || 377 || 458 || 458 || 254 |} {{ Население | Юлгутла }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Ҡыуандыҡ ҡала округы тораҡ пункттары}} [[Категория:Ҡыуандыҡ ҡала округы тораҡ пункттары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһенең башҡорт ауылдары]] [[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]] hpvgt3yr3klz83ioddt7e9y7ilxkfk0 0 136914 1305223 1288268 2026-09-12T14:59:52Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288268|1288268]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305223 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Биктимер |оригинальное название = |герб = |флаг = |lat_deg = |lon_deg = |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Ырымбур өлкәһе |регион в таблице = |вид района = Муниципаль район |район = Һарыҡташ районы |район в таблице = Һарыҡташ районы{{!}}Һарыҡташ |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1776 |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = | население = {{ Население | Биктимирово (Оренбургская область) | тс }} | год переписи = {{ Население | Биктимирово (Оренбургская область) | г }} | плотность = | агломерация = |национальный состав = [[башҡорттар]] |конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Биктимер}} '''Биктимер''' ({{lang-ru|Биктимирово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ырымбур өлкәһе]] [[Һарыҡташ районы]]ндағы ауыл. == Географик урынлашыуы == [[Һаҡмар]] йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. == Тарихы == Биктимер ауылы [[Ырымбур губернаһы]] [[Ҡыпсаҡ]] улусы составында була. Ауылға башҡорттарҙың сәнкем ҡыпсаҡ ырыуы вәкилдәре нигеҙ һала. Риүәйәт буйынса ауылға [[Нөгөш (йылға)|Нөгөш]] буйынан [[Һаҡмар]] үҙәненә күсеп килгән Биктимер, Аҡкилде һәм Ҡолбәк нигеҙ һала. Икенсе риүәйәт буйынса Биктимер һәм [[Ҡабан (Ырымбур өлкәһе)|Ҡабан]] ауылдарын нигеҙләгән Биктимер һәм Ҡабан ағалы-ҡустылар булғандар. Биктимер ауылы кешеләре тарафынан [[Һунарсы (ауыл)|Һунарсы]] (Үрге Сәнкем) һәм [[Сәнкем-Биктимер]] (Түбәнге Сәнкем) ауылдары нигеҙләнгән. Сәнкем-Биктимер ауылы халҡы үҙ сиратында [[Яңы Ғафар]] (Яңауыл) һәм [[Солтанбай]] (Уртауыл) ауылдарына нигеҙ һала<ref name="Абсалямова Ю. А." >{{книга|автор= Абсалямова Ю. А.| заглавие= Оренбургские башкиры: историко-этнографическое исследование| место= Уфа| издательство = | год= 2016 | страниц=184| страницы= 45, 47| isbn =978-5-9613-0424-4}}</ref>. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/ORENB_BASHKIRY.jpg Населенные пункты оренбургских башкир, входившие в Оренбургскую губернию] // Башкирская энциклопедия.</ref>. 1917 йылдан [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Ҡыпсаҡ кантоны]] Бөрйән-Ҡыпсаҡ улусы составында була. 1922 йылдың 5 октябренән [[Йылайыр кантоны]] составына инә. Аҙаҡ Урта Волга крайы (1928 йылдың 14 майынан — край составындағы Ырымбур округы) составына бирелә. 1934 йылда яңы ойошторолған [[Ырымбур өлкәһе]]нең составына күсә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе<ref>1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе тип атала.</ref> [[Һарыҡташ районы]] составында була. == Халҡы == {| class="wikitable" |+ Ауыл башҡорттарының иҫәбе<ref name="БЭ" /> |- ! 1795 !! 1834 !! 1866 !! 1900 |- | 226|| 360 || 377 || 346 |} {{ Население | Биктимирово (Оренбургская область) }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда [[башҡорттар]] 42 % тәшкил итә<ref>{{БЭ2013У|17051|Оренбургские башкиры|автор=Абсалямова Ю. А., [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Вахитов Г. И.'' Село Биктимирово. — Уфа: Информреклама, 2004. — 216 с. {{Һарыҡташ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Һарыҡташ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһенең башҡорт ауылдары]] [[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]] s5mzxxvgvrm1pvg3f25ztcapak0de8x 0 136916 1305221 1288269 2026-09-12T14:50:49Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288269|1288269]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305221 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Ҡабан |оригинальное название = |герб = |флаг = |lat_deg = |lon_deg = |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Ырымбур өлкәһе |регион в таблице = |вид района = Муниципаль район |район = Һарыҡташ районы |район в таблице = Һарыҡташ районы{{!}}Һарыҡташ |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1786 |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = | население = {{ Население | Кабанкино | тс }} | год переписи = {{ Население | Кабанкино | г }} | плотность = | агломерация = |национальный состав = [[башҡорттар]] |конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Ҡабан}} '''Ҡабан''' ({{lang-ru|Кабанкино}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ырымбур өлкәһе]] [[Һарыҡташ районы]]ндағы ауыл. == Географик урынлашыуы == [[Һаҡмар]] йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. == Тарихы == Ҡабан ауылы [[Ырымбур губернаһы]] [[Ҡыпсаҡ]] улусы составында була. Ауылға башҡорттарҙың ҡара ҡыпсаҡ ырыуы вәкилдәре нигеҙ һала. Риүәйәт буйынса [[Биктимер (Ырымбур өлкәһе)|Биктимер]] һәм Ҡабан ауылдарын нигеҙләгән Биктимер һәм Ҡабан ағалы-ҡустылар булғандар<ref name="Абсалямова Ю. А." >{{книга|автор= Абсалямова Ю. А.| заглавие= Оренбургские башкиры: историко-этнографическое исследование| место= Уфа| издательство = | год= 2016 | страниц=184| страницы= 45, 47| isbn =978-5-9613-0424-4}}</ref>. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1786 йылда телгә алына<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/ORENB_BASHKIRY.jpg Населенные пункты оренбургских башкир, входившие в Оренбургскую губернию] // Башкирская энциклопедия.</ref>. 1917 йылдан [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Ҡыпсаҡ кантоны]] Бөрйән-Ҡыпсаҡ улусы составында була. 1922 йылдың 5 октябренән [[Йылайыр кантоны]] составына инә. Аҙаҡ Урта Волга крайы (1928 йылдың 14 майынан — край составындағы Ырымбур округы) составына бирелә. 1934 йылда яңы ойошторолған [[Ырымбур өлкәһе]]нең составына күсә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе<ref>1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе тип атала.</ref> [[Һарыҡташ районы]] составында була. == Халҡы == {| class="wikitable" |+ Ауыл башҡорттарының иҫәбе<ref name="БЭ" /> |- ! 1795 !! 1834 !! 1866 !! 1900 |- | 108 || 256 || 260 || 253 |} {{ Население | Кабанкино }} 2010 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда [[татарзар]] — 58,8%, [[башкорттар]] — 35,1%, [[казахтар]] — 2,6%, [[урыслар]] — 2,4% йәшәй.<ref>[http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml 2010 елгы җанисәп алу базасы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150915194436/http://std.gmcrosstata.ru/webapi/jsf/tableView/customiseTable.xhtml |date=2015-09-15 }}</ref><ref>Милләтне әйтмәгән кешеләрне исәпләмичә</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Һарыҡташ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Һарыҡташ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһенең башҡорт ауылдары]] [[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]] i91gr5oyiqfe8ijh4mr5o4k683xlaa5 1305222 1305221 2026-09-12T14:57:54Z Shirshikay 48080 Ryanag төҙәтеүен кире яһау 1305222 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Ҡабан |оригинальное название = |герб = |флаг = |lat_deg = |lon_deg = |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Ырымбур өлкәһе |регион в таблице = |вид района = Муниципаль район |район = Һарыҡташ районы |район в таблице = Һарыҡташ районы{{!}}Һарыҡташ |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1786 |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = | население = {{ Население | Кабанкино | тс }} | год переписи = {{ Население | Кабанкино | г }} | плотность = | агломерация = |национальный состав = [[башҡорттар]] |конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Ҡабан}} '''Ҡабан''' ({{lang-ru|Кабанкино}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ырымбур өлкәһе]] [[Һарыҡташ районы]]ндағы ауыл. == Географик урынлашыуы == [[Һаҡмар]] йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. == Тарихы == Ҡабан ауылы [[Ырымбур губернаһы]] [[Ҡыпсаҡ]] улусы составында була. Ауылға башҡорттарҙың ҡара ҡыпсаҡ ырыуы вәкилдәре нигеҙ һала. Риүәйәт буйынса [[Биктимер (Ырымбур өлкәһе)|Биктимер]] һәм Ҡабан ауылдарын нигеҙләгән Биктимер һәм Ҡабан ағалы-ҡустылар булғандар<ref name="Абсалямова Ю. А." >{{книга|автор= Абсалямова Ю. А.| заглавие= Оренбургские башкиры: историко-этнографическое исследование| место= Уфа| издательство = | год= 2016 | страниц=184| страницы= 45, 47| isbn =978-5-9613-0424-4}}</ref>. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1786 йылда телгә алына<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/ORENB_BASHKIRY.jpg Населенные пункты оренбургских башкир, входившие в Оренбургскую губернию] // Башкирская энциклопедия.</ref>. 1917 йылдан [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Ҡыпсаҡ кантоны]] Бөрйән-Ҡыпсаҡ улусы составында була. 1922 йылдың 5 октябренән [[Йылайыр кантоны]] составына инә. Аҙаҡ Урта Волга крайы (1928 йылдың 14 майынан — край составындағы Ырымбур округы) составына бирелә. 1934 йылда яңы ойошторолған [[Ырымбур өлкәһе]]нең составына күсә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе<ref>1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе тип атала.</ref> [[Һарыҡташ районы]] составында була. == Халҡы == {| class="wikitable" |+ Ауыл башҡорттарының иҫәбе<ref name="БЭ" /> |- ! 1795 !! 1834 !! 1866 !! 1900 |- | 108 || 256 || 260 || 253 |} {{ Население | Кабанкино }} 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда [[башҡорттар]] 42 % тәшкил итә<ref>{{БЭ2013У|17051|Оренбургские башкиры|автор=Абсалямова Ю. А., [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Һарыҡташ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Һарыҡташ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһенең башҡорт ауылдары]] [[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]] 2yx2ifto7x1bhwc6ca2eultcqksdynl 0 136917 1305220 1288270 2026-09-12T14:49:24Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288270|1288270]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305220 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Ҡарағужа |оригинальное название = |герб = |флаг = |lat_deg = |lon_deg = |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Ырымбур өлкәһе |регион в таблице = |вид района = Муниципаль район |район = Һарыҡташ районы |район в таблице = Һарыҡташ районы{{!}}Һарыҡташ |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1795 |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = | население = {{ Население | Карагузино | тс }} | год переписи = {{ Население | Карагузино | г }} | плотность = | агломерация = |национальный состав = [[башҡорттар]] |конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} {{БМ|Ҡарағужа}} '''Ҡарағужа''' ({{lang-ru|Карагузино}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ырымбур өлкәһе]] [[Һарыҡташ районы]]ндағы ауыл. == Тарихы == Ҡарағужа ауылы [[Ырымбур губернаһы]] [[Ҡыпсаҡ]] улусы составында була<ref name="Абсалямова Ю. А." >{{книга|автор= Абсалямова Ю. А.| заглавие= Оренбургские башкиры: историко-этнографическое исследование| место= Уфа| издательство = | год= 2016 | страниц=184| страницы= 39| isbn =978-5-9613-0424-4}}</ref>. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/ORENB_BASHKIRY.jpg Населенные пункты оренбургских башкир, входившие в Оренбургскую губернию] // Башкирская энциклопедия.</ref>. 1917 йылдан [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Ҡыпсаҡ кантоны]] Бөрйән-Ҡыпсаҡ улусы составында була. 1922 йылдың 5 октябренән [[Йылайыр кантоны]] составына инә. 1927 йылдың 30 майында Урта Волга крайы (1928 йылдың 14 майынан — край составындағы Ырымбур округы) составына бирелә. 1934 йылда яңы ойошторолған [[Ырымбур өлкәһе]]нең составына күсә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе<ref>1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе тип атала.</ref> [[Һарыҡташ районы]] составында була. == Халҡы == {| class="wikitable" |+ Ауыл башҡорттарының иҫәбе<ref name="БЭ" /> |- ! 1795 !! 1834 !! 1866 !! 1900 |- | 53 || 172 || 244 || 362 |} {{ Население | Карагузино}}<!-- 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда [[башҡорттар]] 78 % тәшкил итә<ref>{{БЭ2013У|17051|Оренбургские башкиры|автор=Абсалямова Ю. А., [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. --> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Һарыҡташ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Һарыҡташ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһенең башҡорт ауылдары]] duuyubj8du4voq9gokfb9q3jbosv5bj 0 136919 1305219 1288271 2026-09-12T14:49:04Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288271|1288271]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305219 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Ҡолсом |оригинальное название = |герб = |флаг = |lat_deg = |lon_deg = |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Ырымбур өлкәһе |регион в таблице = |вид района = Муниципаль район |район = Һарыҡташ районы |район в таблице = Һарыҡташ районы{{!}}Һарыҡташ |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = 1795 |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = | население = {{ Население | Кульчумово | тс }} | год переписи = {{ Население | Кульчумово | г }} | плотность = | агломерация = |национальный состав = [[татарҙар]], [[башҡорттар]] |конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Ҡолсом''' ({{lang-ru|Кульчумово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ырымбур өлкәһе]] [[Һарыҡташ районы]]ндағы ауыл. == Географик урынлашыуы == [[Һаҡмар]] йылғаһы буйында урынлашҡан. == Тарихы == Ҡолсом ауылы [[Ырымбур губернаһы]] [[Ҡыпсаҡ]] улусы составында була. Ауылға башҡорттарҙың ҡара ҡыпсаҡ ырыуы вәкилдәре нигеҙ һала<ref name="Абсалямова Ю. А." >{{книга|автор= Абсалямова Ю. А.| заглавие= Оренбургские башкиры: историко-этнографическое исследование| место= Уфа| издательство = | год= 2016 | страниц=184| страницы= 45| isbn =978-5-9613-0424-4}}</ref>. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/ORENB_BASHKIRY.jpg Населенные пункты оренбургских башкир, входившие в Оренбургскую губернию] // Башкирская энциклопедия.</ref>. 1917 йылдан [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Ҡыпсаҡ кантоны]] Бөрйән-Ҡыпсаҡ улусы составында була. 1922 йылдың 5 октябренән [[Йылайыр кантоны]] составына инә. Аҙаҡ Урта Волга крайы (1928 йылдың 14 майынан — край составындағы Ырымбур округы) составына бирелә. 1934 йылда яңы ойошторолған [[Ырымбур өлкәһе]]нең составына күсә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе<ref>1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе тип атала.</ref> [[Һарыҡташ районы]] составында була. == Халҡы == {| class="wikitable" |+ Ауыл башҡорттарының иҫәбе<ref name="БЭ" /> |- ! 1795 !! 1834 !! 1866 !! 1900 |- | 148 || 298 || 342 || 527 |} {{ Население | Кульчумово }} <!-- 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда [[башҡорттар]] 78 % тәшкил итә<ref>{{БЭ2013У|17051|Оренбургские башкиры|автор=Абсалямова Ю. А., [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. --> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Һарыҡташ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Һарыҡташ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһенең башҡорт ауылдары]] [[Категория:Һаҡмар буйындағы тораҡ пункттар]] pjf85avkvwxwakaesjqs1mry2to74pz 0 137008 1305216 1288276 2026-09-12T14:47:41Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288276|1288276]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305216 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Яңы Ғафар |оригинальное название = |герб = |флаг = |lat_deg = |lon_deg = |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Ырымбур өлкәһе |регион в таблице = |вид района = Муниципаль район |район = Һарыҡташ районы |район в таблице = Һарыҡташ районы{{!}}Һарыҡташ |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = | население = {{ Население | Новогафарово | тс }} | год переписи = {{ Население | Новогафарово | г }} | плотность = | агломерация = |национальный состав = [[башҡорттар]] |конфессиональный состав = [[мосолмандар]] | этнохороним = | почтовый индекс = | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = | категория в Commons = | сайт = }} '''Яңы Ғафар''' ({{lang-ru|Новогафарово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ырымбур өлкәһе]] [[Һарыҡташ районы]]ндағы ауыл. == Тарихы == Яңы Ғафар (Яңауыл) ауылы [[Ырымбур губернаһы]] [[Үҫәргән]] улусы составында була. [[Биктимер (Ырымбур өлкәһе)|Биктимер]] ауылы кешеләре тарафынан [[Һунарсы (Ырымбур өлкәһе)|Һунарсы]] (Үрге Сәнкем) һәм [[Сәнкем-Биктимер]] (Түбәнге Сәнкем) ауылдары нигеҙләнгән. Сәнкем-Биктимер ауылы халҡы үҙ сиратында [[Яңы Ғафар]] (Яңауыл) һәм Солтанбай (Уртауыл) ауылдарына нигеҙ һала<ref name="Абсалямова Ю. А." >{{книга|автор= Абсалямова Ю. А.| заглавие= Оренбургские башкиры: историко-этнографическое исследование| место= Уфа| издательство = | год= 2016 | страниц=184| страницы= 28, 45| isbn =978-5-9613-0424-4}}</ref>. 1917 йылдан [[Башҡортостан автономияһы]]ның (1919 йылдан [[Башҡортостан АССР-ы]]ның) [[Үҫәргән кантоны]] составында була. 1922 йылдың 5 октябренән [[Йылайыр кантоны]] составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының [[Ейәнсура районы]] составына керә. Аҙаҡ [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Һарыҡташ районы]] составына индерелә. == Халҡы == {| class="wikitable" |+ Ауыл башҡорттарының иҫәбе<ref name="Абсалямова Ю. А." /> |- ! 1889 !! 1892 !! 1900 !! 1917 !! 1920 !! 1926 |- | 322 || 470 || 465 || 696 || 578 || 349 |} {{ Население | Новогафарово }} <!-- 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда [[башҡорттар]] 86 % тәшкил итә<ref>{{БЭ2013У|17051|Оренбургские башкиры|автор=Абсалямова Ю. А., [[Йосопов Ринат Мөхәмәт улы|Юсупов Р. М.]]}}</ref>. --> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{НПБ|111972|Новогафарово}} {{Һарыҡташ районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Һарыҡташ районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 3lsc9h38wqvpj601bwed6gsjpcemxaq 0 137475 1305218 1288272 2026-09-12T14:48:43Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288272|1288272]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305218 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Ҡондоҙлотамаҡ |оригинальное название = |герб = |флаг = |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Ырымбур өлкәһе |регион в таблице = Ырымбур өлкәһе |вид района = Муниципаль район |район = Туҡ районы |район в таблице = Туҡ районы |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = {{ Население | Кундузлутамак | тс }} |год переписи = {{ Население | Кундузлутамак | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |телефонный код = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = }} '''Ҡондоҙлотамаҡ''' ({{lang-ru|Кундузлутамак}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Туҡ районы]]ндағы ауыл. Свердлово ауыл биләмәһе составына инә. == Тарихы == Ҡондоҙлотамаҡ — [[һеңрән]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|[[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]]]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=|страницы=168, 175|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. [[Ырымбур губернаһы]] [[Быҙаулыҡ өйәҙе]] составында була. [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы]] осоронда 9-сы башҡорт кантонының 40-сы йортона ҡарай. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1834 !! 1859<ref name="ИБР" /> |- | 154 || 231 |} {{ Население | Кундузлутамак }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{НПБ|112094|Кундузлутамак}} [[Категория:Туҡ районының тораҡ пункттары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһенең башҡорт ауылдары]] rpf21h52cso6kjdw1us9wyn5o0zcjvq 0 137491 1305241 1288238 2026-09-12T15:06:45Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288238|1288238]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305241 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия |статус = ауыл |русское название = Юғары Гондыр |оригинальное название = |герб = |флаг = |lat_deg = 56.347858 |lon_deg = 55.334928 |CoordAddon = type:city(500)_region:RU |CoordScale = |регион = Пермь крайы |регион в таблице = |вид района = Муниципаль район |район = Көйәҙе районы |район в таблице = Көйәҙе районы{{!}}Көйәҙе |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = | в регион = слева | C в регион = справа |внутреннее деление = |вид главы = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |климат = |население = {{ Население | Верх-Гондыр | тс }} |год переписи = {{ Население | Верх-Гондыр | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |телефонный код = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} '''Үрге Гондыр''' ({{lang-ru|Верх-Гондыр}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Пермь крайы]]ның [[Көйәҙе районы]]ндағы ауыл. Оло Гондыр ауыл биләмәһе составына инә. == Географик урынлашыуы == [[Гондырка]] йылғаһы буйында район үҙәге [[Көйәҙе (ҡасаба)|Көйәҙе]] ҡасабаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 23 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. == Халҡы == 1926 йылда ауылда 234 [[башҡорт]] йәшәгән<ref>{{книга| автор = [[Асфандияров, Анвар Закирович|Асфандияров А. З.]]| заглавие = История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий| ссылка = | ответственный = | издание = | место = Уфа| издательство = Китап| год = 2009| страницы = 667| страниц = 744| тираж = | isbn = 978-5-295-04683-4| ref = Асфандияров А. З.}}</ref>. {{ Население | Верх-Гондыр }} == Топографик карталар == * {{Карта|P-40-123}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} {{Perm-kr-geo-stub}} {{Көйәҙе районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Көйәҙе районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] lmoh3d2m2c9sj1kw2elvccwbpns1mhv 0 137510 1305212 1288280 2026-09-12T14:46:29Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288280|1288280]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305212 wikitext text/x-wiki {{БМ|Ҡыҙылбай}} {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Ҡыҙылбай |оригинальное название = |герб = |флаг = |lat_deg = 56|lat_min = 20|lat_sec = 57 |lon_deg = 64|lon_min = 15|lon_sec = 55 |CoordAddon = |CoordScale = 10000 |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Ҡурған өлкәһе |регион в таблице = Ҡурған өлкәһе |вид района = Муниципаль район |район = Шатрово районы |район в таблице = Шатрово районы |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = 93,49 |высота центра НП = |население = {{ Население | Кызылбай | тс }} |год переписи = {{ Население | Кызылбай | г }} |плотность = 9,15 |агломерация = |национальный состав = [[урыҫтар]], [[татарҙар]] |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 641975 |телефонный код = (35257) |цифровой идентификатор = 37240836001 |категория в Commons = }} '''Ҡыҙылбай''' ({{lang-ru|Кызылбай}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ҡурған өлкәһе]]нең [[Шатрово районы]]ндағы ауыл. Ҡыҙылбай ауыл биләмәһенең үҙәге. == Географик урынлашыуы == Ҡыҙылбай күле буйында, өлкә үҙәге [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]] ҡалаһынан 160 км алыҫлыҡта урынлашҡан. == Тарихы == Ҡыҙылбай — [[терһәк]] [[башҡорттар]]ының һәм [[себер татарҙар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=|страницы=171, 174|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1816 !! 1834 !! 1859<ref name="ИБР" /> |- | 456 || 700 || 997 |} 1859 йылда 997 башҡорт йәшәгән.2010 йылғы мәғлүмәттәре буйынса ауылда себер татарҙары йәшәй. {{ Население | Кызылбай }} <gallery> WOW1.jpg|Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға һәйкәл </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Шатрово районының тораҡ пункттары]] [[Категория:Ҡурған өлкәһенең башҡорт ауылдары]] ojnmzu60gm16l5gltdslw6i4pmsupin 0 137512 1305209 1288283 2026-09-12T14:45:15Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288283|1288283]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]]) Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305209 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Юлдус |оригинальное название = |герб = |флаг = |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Ҡурған өлкәһе |регион в таблице = Ҡурған өлкәһе |вид района = Муниципаль район |район = Шадринск районы |район в таблице = Шадринск районы |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = {{ Население | Юлдус (село) | тс }} |год переписи = {{ Население | Юлдус (село) | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |телефонный код = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = }} '''Юлдус''' ({{lang-ru|Юлдус}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ҡурған өлкәһе]]нең [[Шадринск районы]]ндағы ауыл. Юлдус ауыл биләмәһенең үҙәге. == Тарихы == Юлдус (Иҫкен) — [[терһәк]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|[[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]]]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=|страницы=171|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була. == Халҡы == 1859 йылда 1138 башҡорт йәшәгән<ref name="ИБР" />. {{ Население | Юлдус (село) }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Шадринск районының тораҡ пункттары]] [[Категория:Ҡурған өлкәһенең башҡорт ауылдары]] m59b9thj7tcttxe2vj74x3x9b1uw8ab 0 137514 1305210 1288282 2026-09-12T14:45:34Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288282|1288282]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305210 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Себеркә |оригинальное название = |герб = |флаг = |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Ҡурған өлкәһе |регион в таблице = Ҡурған өлкәһе |вид района = Муниципаль район |район = Шадринск районы |район в таблице = Шадринск районы |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = {{ Население | Сибирки | тс }} |год переписи = {{ Население | Сибирки | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |телефонный код = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = }} '''Себеркә''' ({{lang-ru|Сибирки}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ҡурған өлкәһе]]нең [[Шадринск районы]]ндағы ауыл. Юлдус ауыл биләмәһенә керә. == Тарихы == Себеркә — [[терһәк]] [[башҡорттар]]ының ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=|страницы=171, 174|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1816 !! 1834 !! 1859<ref name="ИБР" /> |- | 125 || 157 || 269 |} 1859 йылда 269 башҡорт йәшәгән<ref name="ИБР" />. {{ Население | Сибирки }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Шадринск районының тораҡ пункттары]] [[Категория:Ҡурған өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 1ksp2gk1rxhvi1ua9lsmfuwqplqlfzd 0 137515 1305213 1288279 2026-09-12T14:46:49Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288279|1288279]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305213 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия |статус = ауыл |русское название = Байраҡ |оригинальное название = |герб = |флаг = |CoordAddon = |CoordScale = |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Ҡурған өлкәһе |регион в таблице = Ҡурған өлкәһе |вид района = Муниципаль район |район = Шадринск районы |район в таблице = Шадринск районы |вид поселения = |поселение = |поселение в таблице = |внутреннее деление = |глава = |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = |высота центра НП = |население = {{ Население | Байрак (Курганская область) | тс }} |год переписи = {{ Население | Байрак (Курганская область) | г }} |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = |телефонный код = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = }} {{БМ|Байраҡ (мәғәнәләр)}} '''Байраҡ''' ({{lang-ru|Байрак}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ҡурған өлкәһе]]нең [[Шадринск районы]]ндағы ауыл. Байраҡ ауыл биләмәһе составына керә. == Тарихы == Байраҡ (Терһәк) — [[терһәк]] [[башҡорттар]]ы һәм [[мишәрҙәр]] ауылы<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Салъют, Терсяк, Сынрян, Бикатин, Сырзы, Шуран. Том 19 / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=|страницы=171, 174|isbn=978-5-295-06786-0| ref =}}</ref>. [[Пермь губернаһы]] [[Шадринск өйәҙе]] составында була. == Халҡы == {| class="wikitable" |- ! 1816 !! 1834 !! 1859<ref name="ИБР" /> |- | 413 || 614 || 1000 |} 1859 йылда 1000 башҡорт йәшәгән<ref name="ИБР" />. {{ Население | Байрак (Курганская область) }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Шадринск районының тораҡ пункттары]] [[Категория:Ҡурған өлкәһенең башҡорт ауылдары]] o2961kqhoxzlt2mmxbfnwlvw3n7arqg 0 141296 1305413 1291528 2026-09-12T23:33:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305413 wikitext text/x-wiki {{Карточка исторического парламента |название=Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы |ил = Рәсәй империяһы |название_парламента=[[Государственный совет Российской империи|Государственного совета Российской империи]] |герб=Lesser CoA of the empire of Russia.svg |тип=нижняя палата |законодательное собрание = [[Правительствующий сенат|Правительствующего сената]] |палаты = |размер_герба=150px |фото_зала=Зал заседаний государственной думы 1906-1917.jpg |размер_фото_зала=250px |тип_парламента= |кол_членов= |год_основания=[[1905]] |выборы=[[Выборы в IV Государственную Думу Российской империи|1912]] |зал_заседаний=[[Таврический дворец]] |Entity_type=Государство |Entity=* {{флагификация|Российская империя}} (1905—1917) * {{флаг|Россия}} [[Рәсәй республикаһы]] (1917) |до=[[Земство соборы]] |после=[[Рәсәй республикаһының Ваҡытлы советы]] (кәңәшмә органы булараҡ) |год_ликвидации = [[1917]] }} [[Файл:Схема_выборов.jpg|справа|мини|400x400пкс|1906 һәм 1907 йылдарҙа Дәүләт думаһына куриялар буйынса һайлауҙарҙың төп схемаһы]] '''Рәсәй империяһының Дәүләт думаһы''' — Рәсәй империяһының Закондар тикшереү, һуңғараҡ — Рәсәй империяһының Закондар сығарыу учреждениеһы, ил парламентының түбәнге палатаһы. Дәүләт думаһының дүрт саҡырылышы була. == Тарихы == 1905 йылдың 6 авгусындағы манифесҡа ярашлы император [[Николай II]] Дәүләт думаһын ''«закондар әҙерләгән һәм алдан фекер алышыу ойошторған һәм дәүләттең килемдәр һәм сығымдар исемлеген ҡараған махсус закондар тикшереүсе орган»'' булараҡ булдыра<ref name="autogenerated1">[https://web.archive.org/web/20080610000131/http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&nd=723101035&nh=2 Высочайший манифест от 6 августа 1905 г.]</ref>. Беренсе саҡырылыш 1906 йылдың ғинуарынан да һуңыраҡ үтмәҫкә тейеш була. Думаға һайлауҙар тураһындағы Положение 1905 йылдың июлендә Петергофта эске эштәр министры Булыгин етәкселегендәге комиссия тарафынан (Николай II рәйеслегендә) тикшерелә<ref>[http://enc-dic.com/enc_sovet/Petergofskie-soveschanija-1905-47561.html Петергофские совещания 1905 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306042928/http://enc-dic.com/enc_sovet/Petergofskie-soveschanija-1905-47561.html |date=2019-03-06 }} //''Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия . Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982''</ref> һәм Манифестҡа ҡул ҡуйылған көндө, 1905 йылдың 6 авгусында, раҫлана<ref>[http://www.runivers.ru/bookreader/book10026/#page/646/mode/1up Высочайше утвержденное положение о выборах в Государственную думу.]//Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Третье. Том XXV. Отделение 1. 1905 г. С. 645. С.- Петербург, Государственная типография, 1908 г.</ref>, әммә Положение йәмғиәттә көслө ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. (Тауыш биреү хоҡуғына ҡайһы бер категориялар ғына эйә була: эре күсемһеҙ милек хужалары, эре промысла һәм фатир һалымдар түләүселәр, һәм айырым шарттарға ярашлы — крәҫтиәндәр)<ref>{{ВТ-МЭСБЕ|Государственная Дума}}</ref> Протест митингылары һәм забастовкалар яйлап Бөтә Рәсәй октябрь сәйәси стачкаһына әүерелә, һәм «Булыгин Думаһы» тип нарыҡланған һайлауҙар үткәрелмәй ҡала. 1905 йылдың 17 октябрендәге Манифест Дәүләт думаһының закон сығарыу компетенцияһының яңы нигеҙе булып тора<ref>[http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&nd=723101077&prevDoc=723102131 Манифест 17 октября 1905 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012140124/http://www.kodeks.ru/noframe/free-duma?d&nd=723101077&prevDoc=723102131 |date=2007-10-12 }}</ref>, уның 3 пункты «бер ниндәй ҙә закон, Дәүләт думаһының хуплауынан тыш, ҡабул ителә алмауын» билдәләй. Әлеге норма 1906 йылдың 23 апрелендәге редакцияһында Рәсәй империяһының Төп закондарының 86 статьяһында нығытыла: «бер ниндәй ҙә закон, Дәүләт Советының һәм Дәүләт думаһының хуплауынан тыш, сыға һәм Государь императорҙың раҫлауынан тыш ҡабул ителә алмай».1905 йылдың 6 авгусында Манифестҡа ярашлы Дума кәңәшмә органынан закондар сығарыусы орган булараҡ билдәләнә башлай. 1906 йылдың 20 февралендәге Манифест өҫтәмә рәүештә юғары хакимиәт органдарының закондар сығарыу ысулдарын билдәләй; ғәмәлдә ул Рәсәй империяһының Дәүләт советын парламенттың юғары палатаһына оҡшатып үҙгәртә. 1906 йылдың апрелендә Дәүләт думаһының китапханаһы булдырыла, ул 1918 йылға тиклем, Свранком декретына ярашлы Дәүләт думаһы канцелярияһы һәм бөтә стркутуралары, шул иҫәптән, китапхана ла, бөтөрөлгәнгә тиклем, эшләй<ref name="autogenerated">[http://parlib.duma.gov.ru/ru/about/history.php Парламентская библиотека Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306112839/http://parlib.duma.gov.ru/ru/about/history.php |date=2012-03-06 }}</ref>. Дәүләт думаһының беренсе ултырышы 1906 йылдың 27 апрелендә (10 майында)<ref>[http://www.runivers.ru/Runivers/calendar2.php?ID=471097&month=&year= 1906 год. 10 мая (27 апреля ст.ст.) была созвана Первая Государственная дума Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512090349/https://runivers.ru/Runivers/calendar2.php?ID=471097&month=&year= |date=2021-05-12 }}.&#x20; Руниверс.&#x20;<small>Проверено 27 апреля 2017.</small></ref> [[Санкт-Петербург]]та Таврия һарайында уҙғарыла. [[Файл:Opening_of_Duma.jpg|мини|250x250пкс|Дәүләт думаһының һәм Дәүләт советының асыу тантанаһы. Ҡышҡы һарай. {{OldStyleDate|10|мая|1906|27|апреля}}. Фотограф К. Е. фон Ганн]] {| border="1" cellpadding="1" class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" |+Дәүләт думаһы депутаттарының партиялар буйынса бүленеүе ! width="200" |Партия ! width="100" |I Дума ! width="100" |II Дума ! width="100" |III Дума ! width="100" |IV Дума |- |РСДРП |(10) |65 |19 |14 |- |Эсерҙар | - |37 | - | - |- |Халыҡ социалистары | - |16 | - | - |- |Трудовиктар |107 (97)<ref>10 человек выделилось из фракции и организовала свою фракцию социал-демократов ([[Аврех, Арон Яковлевич|Аврех А. Я.]] [http://scepsis.ru/library/id_1349.html П. А. Столыпин и судьбы реформ в России. М., 1991.] с. 16)</ref> |104 |13 |10 |- |Прогрессив партияһы |60 | - |28 |48 |- |Кадеттар |161 |98 |54 |59 |- |Автономистар |70 |76 |26 |21 |- |Октябристар |13 |54 |154 |98 |- |Милләтселәр | - | - |97 |120 |- |Уңдар | - | - |50 |65 |- |Партияһыҙҙар |100 |50 | - |7 |- |Барыһы |511 |500 |441 |442 |- |Дума тарҡалған ваҡытта фракциялаы һаны |6 |10 |11-12 |11-16 |} == I саҡырылыш == [[File:Tauride duma (cropped).jpg|thumb|400px|Таврия һарайында Дәүләт думаһы ултырыштар залы, [[Санкт-Петербург]]]] Яңы законға ярашлы, [[1905 йыл]]дың 11 декабрендә саҡырыла, әлеге закон буйынса һайлаусыларҙың 49 % крәҫтиәндәр булырға тейеш була. Беренсе Дәүләт думаһына һайлауҙар 1906 йылдың 26 мартынан 20 апрелгә тиклем үтте. Дума депутаттарының һайлауҙары туранан-тура үтмәй, һайлау дүрт курия буйынса үтте — ер хужалары, ҡала, крәҫтиән һәм эшсе. Тәүге ике курия өсөн һайлауҙар — ике баҫҡыслы, өсөнсөһө өсөн — өс баҫҡыслы, дүртенсеһе өсөн дүрт баҫҡыслы була. РСДРП, милли социал-демократик партиялар, социалист-революционеҙар партияһы, Бөтә Рәсәй крәҫтиәндәр союзы Думаның беренсе саҡырылышы һайлауҙарына бойкот иғлан иттеләр. I саҡырылыш Дәүләт думаһының 448 депутаты иҫәбенән — 153 кадет, автономия яҡлылар ([[Польша|Поляк]], украин, эстон, латыш, литва һәм башҡа этник төркөмдәре ағзалары) — 63, октябристар — 13, трудовиктар — 97, партияһыҙҙар — 105 һәм башҡалар — 7. Дәүләт думаһының беренсе ултырышы үтте 1906 йылдың 27 апрелендә (10 майында) Санкт-Петербургта, Таврия һарайында, үтте(Николай II Ҡышҡы һарайҙан күҙәтеүе аҫтында). Саҡырылыш рәйесе итеп кадет С. А. Муромцев һайланды. Рәйес иптәштәре — кенәз П. Д. Долгоруков һәм Н. А. Гредескул (икеһе лә кадеттар). Секретарь итеп— кенәз Д. И. Шаховской (кадет). [[Файл:State_Duma_coat_of_arms.jpeg|мини|307x307пкс|Дәүләт гербы Дума кафедраһында.]] Беренсе дума 72 көн дауамында эшләне. Аграр мәсьәләһе буйынса ике проект ҡаралды: кадеттарҙан (42 ҡултамға) һәм Думаның хеҙмәт төркөмө (трудовиктар) депутаттынан (104 ҡултамға). Крәҫтиәндәрҙе ер менән тәьмин итеү өсөн дәүләт ер фондын булдырырға тәҡдим иттеләр. Кадеттар фондҡа ҡаҙна, удел, монастырҙар, алпауыт ерҙәренең бер өлөшөн индерергә теләнеләр. Өлгөлө алпауыт хужалыҡтарын һаҡлап ҡалыу һәм уларҙың ҡуртымға (арендаға) бирелгән ерҙәрен баҙар хаҡына тартып алыуҙы яҡлап, сығыш яһанылар. Трудовиктар крәҫтиәндәрҙе тәьмин итеү өсөн уларға ҡаҙна, удел, монастырҙар һәм шәхси биләмә ерҙәр иҫәбенә хеҙмәт нормаһын бүлеп биреүҙе, тигеҙ ер файҙаланыу тәртибен индереүҙе, сәйәси амнистия иғлан итеүҙе, Дәүләт советын юҡҡа сығарыуҙы, Думаның закондар сығарыу хоҡуҡтарын киңәйтеүен талап иттеләр. 13 майҙа ерҙе мәжбүри рәүештә тартып алыуҙы тыйған хөкүмәт декларацияһы иғлан ителә. Шулай уҡ сәйәси амнистия һәм Думаның прерогативтарын киңәйтеү мәсьәләләре лә ыңғай хәл ителмәй. Дума хөкүмәткә ышанысһыҙлыҡ белдерә. 6 июндә тағы ла киҫкенерәк эсер проекты барлыҡҡа килә «33-тәр проекты». Проектта шәхси милектәге ерҙе кисекмәҫтән һәм тулыһынса бөтөрөү ҡарала һәм уны бөтә байлыҡтары менән Рәсәйҙең бар халҡының дөйөм милке тип иғлан ителә. 1906 йылдың 8 июлендә батша хөкүмәте, Думаны, халыҡты тынысландырыу урынына фетнә ҡуптара тигән сәбәп менән, тарҡата. Депутаттар Думаны бөтөрөү тураһындағы манифесты Таврия һарайы ишегендә 9 июлдең иртәһендә күреп ҡала. Бынан һуң депутаттарҙың бер өлөшө Выборгта йыйыла һәм 9-10 июлдә 200 депутат Выборг өндәмәһенә ҡул ҡуялар. === I Дәүләт думаһына һайлауҙар === [[Файл:Duma_returning_officers.jpeg|мини|250x250пкс|Һайлаусылар тауыштарын һанау буйынса комиссия эше]] Һайлауҙар алдынан эске эштәр министрлығы земство етәкселәренә күрһәтмәләр ебәрә, уларға ярашлы земство етәкселәре социал-демократ, социал-революционер, конституцион демократтар һәм башҡа партиялар артынан күҙәтергә тейеш була. Бынан тыш, крәҫтиәндәр менән шәхси һөйләшеүҙәр алып барырға, уларға һайлауҙарҙа ҡатнашыу — бурыс икәнен, әммә шул уҡ ваҡытта халыҡты төп дәүләт ҡоролошон үҙгәртеүгә өндәгән программаларға һаҡ ҡарарға кәрәклеген аңлатырға. Һайлауҙар барышында земство етәкселәре ышаныслы кешеләр аша крәҫтиәндәрҙе ер мәсьәләләрендә ташҡа яҙмаған өмөттәр менән яңылыштармауын күҙәтеп торорға тейештәр һәм ундай ораторҙарҙы һайлау йыйылыштарынан сығарып ебәрергә. Һайлауҙар үткәрелгән бүлмәләрҙә ышанысһыҙ кандидаттарҙың исемлеген элеп ҡуйырға, һайлау йыйылыштарын шәхси хужалыҡта булған ерҙәрҙе бүлешеү тураһында һүҙ алып барған агитаторҙарҙы ҡулға алыу өсөн хәрби көстө ҡулланырға һәм һалар, ундай йыйылыштарҙа законһыҙ тип иғлан итергә. шул уҡ ваҡытта земство етәкселәре әлеге күрһәтмәне халыҡтың ризаһыҙлығын тыуҙырмай башҡарырға тейеш була<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C,_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%90%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Моисей Кроль]. [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003088393#?page=1 Какъ прошли выборы въ Государственную Думу. Типолитография Р. С. Вольпина, СПБ. 1906]</ref> Ауылдаштары араһында ҙур абруй ҡаҙанған күп кенә земство мәктәптәре уҡытыусылары, фельшерҙар, крәҫтиәндәр ҡулға алына. Күп кенә ауылдарҙа мәктәптәр буш тора, был хәл крәҫтиәндәрҙең ризаһыҙлығын тыуҙыра. [[Түбәнге Новгород]]та һайлау кампанияһы шул тиклем һүүлпән бара, хатта полиция етди рәүештә забастовканан ҡурҡа башлай. Полтава губернаһының Гатчина өйәҙендә земство етәкселәреауылдарға сығып, 1905 йылдың 17 октябрендәге Манифестың йөкмәткеһе буйынса аңлатыу эшен алып баралар, тәртипкә саҡыралар. Курскиҙа полиция белемле крәҫтиәндәре артынан бик ныҡ күҙәтә. Полиция өйәҙҙәрҙә ҡаланан алып киленгән гәзиттәрҙе һәм листовкаларҙы тартып ала. 5-6 кешелек йыйылыштарҙы ҡыуып тараталар. Алдан күрһәтелгән кандидаттар бөтә урындарҙа тиерлек эҙәрлекләнә. [[Вятка губернаһы]]ның Слобода өйәҙендә Дурново циркуляры ғәмәлдә була: ауыл писары ауылдар буйлап йөрөп, уң йүнәлешле партиялар яҡлы агитация үткәрә. Чернигов губернаһында крәҫтиәндәрҙең вәкилдәренә эҙәрлекләү ойошторола. Бөтә ерҙә тентеүҙәр үткәрелә, күпләп кеше ҡулға алына. Айырыуса күп ҡулға алыуҙар Нежин өйәҙендә күҙәтелә, унда хатта төрмә артығы менән тулы була, 50 кеше урынына 120 кеше иҫәпләнә. Хөкүмәт өсөн ышанысһыҙ йәки шикле күренгән һәр кем репрессияға дусар була. Гәзиттәр властар һәм ҡара груһсылар фирҡәләренең һайлаусыларҙы ирекһеҙләүе тураһында ялыуҙар менән тула. Һайлау алды йыйылыштары рөхсәт ителмәй йәки ҡыуып таратыла. Айырыуса халыҡ азатлығы партияһы эҙәрлекләнә, шул уҡ ваҡытта уң партиялар айырыуса ҡурсалау менән файҙалана, уларға йыйылыштар, митингтар, әңгәмәләшеүҙәр үткәреү, өндәмәләр таратыу тыйылмай. [[Тамбов]], [[Ярославль]], [[Одесса]] һәм башҡа ҡалаларҙан да конституцион-демократик партияһы ағзаларың йыйылыштары рөхсәт ителмәүе, уның программаларын һәм афишаларын таратыу тыйылыу тураһында мәғлүмәттәр була. Төрмәләр кадет программаһын ҡабул иткән крәҫтиәндәр менән тула. [[Тверь|Тверҙә]] 24 февралгә тиклем чиновниктарға кисекмәҫтән кадет партияһынан сығырға йәки отставкаға китергә тәҡдим ителә. Тамбовта ла конституцион-демократик партияһы тыйыла. Владимир губернаһында һайлау кампанияһы бик һүлпән бара. Административ репрессиялар халыҡты тамам йонсота. Земство етәкселәре улус старшиналарын саҡыртып, һайлау сходтары ойоштороу буйынса аңлатыу эштәрен алып бара. Тимер юлы оҫтаханаларында урындағы етәкселәр тарафынан һайлау хоҡуғы булған кешеләрҙең исемлеге төҙөлә. Өйәҙ күҙәтеүселәренә сиркәү-мәхәллә мәктәптәре уҡытыусылары өсөн һайлауҙарҙы ойоштороу буйынса күрһәтмәләр ебәрелә. Хөкүмәт баҫымы арҡаһында күп кенә губерналарҙа крәҫтиәндәрһәм ваҡ ер хужалары һайлаҙарҙа ҡатнашыуҙан тарталар. Мәҫәлән, съездарҙа яҙылған ваҡ ер хужаларҙың дөйөм һаны 249 258 кеше тәшкил итә, шулар иҫәбенән һайлауҙарға 38 309 кеше килә (15,4 %). Иң юғары процент [[Һамар губернаһы]]нда (Һамар өйәҙендә) күҙәтелә — 50,2 %. Һайлауҙарға килеүселәрҙең 30 % ашыу — Подольск (45 %), [[Пенза]] (43,0 %), [[Воронеж]] (41,2 %), [[Псков]] (39,2 %), Бессараб (34,8 %), [[Пермь губернаһы|Пермь]] (32,4 %), Могилёв (31,4 %) губерналарында; иң түбән процент — Вологда губернаһында, йәғни 0,7 % (27 917 яҙып алынғандарҙан 208 кеше егнә ҡатнаша). 10%-тан кәм [[Өфө губернаһы]]нда (3,2 %), Рязань (3,7 %), Орел (4,8 %), Вилена (5,9 %), Харьков (6,8 %), Кострома (7,1 %), Курск (8,3 %), Калуга (9 %), Тула (9,2 %), Таврия (9,2 %), Екатеринослав (9,5 %) губерналарында күҙәтелә. Мәскәү губернаһында һайлаусыларҙың 10,7 % килә. Тамбов губернаһының Козлов ҡалаһында 14 мартта выборщиктар һайлау буйынса эре ер хужаларының съезы үткәрелә. 350 һайлаусынан 85 кеше кил, шул иҫәптән 30 священник, 15 крәҫтиән һәм 40 алпауыт. Полиция һайлауҙарҙа бик әүҙем ҡатнаша. Выборщиктарға ныҡ баҫым яһала, уларға ҡулға алыныу менән янайҙар, көсләр реакцион кандидаттар өсөн тауыш бирҙертәләр. Владимир губернаһының Ставра өйәҙендә старшина урна эргәһендә тороп, ҡайҙа шарҙы һалырға кәрәклеген күрһәтеп тора. Крәҫтиәндәр һайлауҙарға телмәйенсә генә баралар. Старостаға ауылдар буйлап йөрөп, выборщиктарҙы алып килергә тура килә. Шуға ҡарамаҫтан, сходтар уҙғарыла һәм һөҙөмтәләре бик насар булмай. Петербургта халыҡ азатлағы партияһы еңеп сыға. Элекке, барыһын ла ялҡытҡан режимды яҡлаған уң партиялар бөтә урындарҙа тиерлек еңелеүгә дусар була. Һайлаусылар күпләп үҙ тауыштарын конституцион демократтарға бирә. Уң партияларҙың тупаҫ агитацияһы кире һөҙөмтәләргә килтерә (айырыуса [[Санкт-Петербург]], [[Одесса]], [[Киев]], [[Севастополь]], [[Брянск]], [[Харьков]], Екатеринослав, [[Рига]], Либава, [[Түбәнге Новгород]] ҡалаларында). == II саҡырылыш == II саҡырылыш Дәүләт думаһы 1907 йылдың 20 февраленән 3 июнгә тиклем эшләй (бер сессия). Дөйөм алғанда, составы буйынса, беренсе саҡырылыш менән сағыштырғанда, күпкә һулыраҡ була, сөнки һайлауҙарҙа социал-демократтар һәм эсерҙәр ҡатнаша. 1905 йылдың декабрендәге һайлау законына ярашлы саҡырыла. 518 депутаттан социал-демократтар — 65, эсерҙар — 37, халыҡ социалистары — 16, трудовиктар — 104, кадеттар — 98 (беренсе дума менән сағыштырғанда ике тапҡырға кәмерәк), уңдар һәм октябристар — 54, автономистар — 76, партияһыҙҙар — 50, казактар төркөмө 17 кеше тәшкил итә, демократик реформалары партияһынан — 1 кеше. Рәйес итеп кадет Ф. А. Головин һайлана. Рәйес иптәштәре — Н. Н. Познанский (һул партияһыҙ) һәм М. Е. Березин (трудовик). Секретары — М. В. Челнок (кадет). Кадеттар алпауыт ерҙәренең бер өлөшөн тартып алыу һәм уны крәҫтиәндәргә һатып алыуғатапшырыу яҡлы сығыш яһауын дауам итәләр. Крәҫтиән депутаттары ерҙе национализациялауҙы талап итәләр. 1907 йылдың 1 июнендә премьер-министр Столыпин 55 депутатты батша ғаиләһенә ҡаршы заговорҙа ғәйепләй. Николай II 3 июндәге указға ярашлы дума таратыла (Өсөнсө июнь түңкәрелеше). === 1907 йылдың 2 мартында Дәүләт думаһында түшәмдең емерелеүе === [[Файл:State_Duma_obval_potolka.jpg|мини|Ултырыштар залында түшәмдең емерелеүе]] 2 мартта Дәүләт думаһының ултырышында министрҙар советы рәйесе декларация уҡырға тейеш була. Таңғы 5 сәғәт 40 минутта ултырыш үткәрелә торған залда түшәм емерелә. Башта шартлатыу тигән версия булһа, һуңынан бер йыл элек үткәрелгән ремонт ваҡытында ебәрелгән хаталар арҡаһында түшәмдең емерелеүе асыҡлана. Ғәҙәттән тыш хәлде тикшереү буйынса комиссияға архитекторҙар Л. Н. Бенуа, А. И. фон Гоген һәм башҡалар индерелә. Кискә табан катастрофаның сәбәбе асыҡлана — бер йыл алда үткәрелгән ремонттың сифатһыҙ булыуы. Өҫтәүенә, алдағы көн, Думаға Столыпин килеүен күҙ уңында тотоп, һаҡ агенттары һәм яңғынды һүндереүселәр сарлаҡты тикшерәләр. Ун бишләп кеше сарлаҡ буйлап йөрөп, емерелеүҙе тиҙләтәләр. Депутаттар фажиғәнән ҡотолоу айҡанлы рәхмәт ғибәҙәте ҡыла. [[Файл:Обвал_в_Государственной_Думе_2_марта_1907_года.jpg|мини|Ултырыштар залының дөйөм күренеше]] Ултырыш Екатерина залы һәм вестибюль араһында урынлашҡан түңәрәк залға күсерелә. [[Файл:Обвал_в_Государственной_Думе_2_марта_1907_года-1.jpg|слева|мини|Дәүләт думаһының ваҡытлыса ултырыштар залы. 1907 йылдың 2 марты]] == III саҡырылыш == [[Файл:Returning_officers_in_Petrograd's_Spassky_precinct.jpeg|мини|250x250пкс|Санкт-Петербургтағы Спасск участкаһы буйынса тауыштар иҫәпләү комиссияҙының эше]] Бер үк ваҡытта 1907 йылдың 3 июнендәге II саҡырылышты бөтөрөү тураһындағы указына ярашлы Думаға һайлауҙар буйынса яңы положение баҫтырыла<ref>[http://runivers.ru/doc/portal1/details.php?ID=138287&IBLOCK_ID=62 Из «Положений о выборах в Государственную Думу от 3 июня 1907 года» (Именной высочайший указ правительствующему сенату от 3 июня 1907 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004214014/http://www.runivers.ru/doc/portal1/details.php?ID=138287&IBLOCK_ID=62 |date=2013-10-04 }}</ref>, йәғни яңы һайлау законы. Әлеге яңы законға ярашлы яңы дума саҡырыла. Һайлауҙар [[1907 йыл]]дың көҙөндә үтә. III саҡырылыш Дәүләт думаһында 441 депутат иҫәпләнә: иң уң депутаттар — 50, уртаса-уң һәм милләтселәр — 97, октябристар һәм уларға ҡушылғандар — 154, «прогрессистар» — 28, кадеттар — 54, трудовиктар — 13, социал-демократтар — 19, мосолман төркөмө — 8, литва-белорус төркөмө — 7, Поляк колоһы — 11. Әлеге дума алдағылар менән сағыштарғанда күпкә уңыраҡ була. 3-сө саҡырылыш Дәүләт думаһының рәйестәре: Н. А. Хомяков (октябрист) — 1907 йылдың 1 ноябренән 1910 йылдың 4 мартына тиклем, А. И. Гучков (октябрист) 1910 йылдың 29 октябренән 1911 йылдың 11 мартына тиклем, М. В. Родзянко (октябрист) 1911 йылдың 22 мартынан 1912 йлдың 9 июненә тиклем. Рәйес иптәштәре — кенәз В. М. Волконский (уртаса уң ҡараштарҙа), барон А. Ф. Мейендорф (октябрист) 1907 йылдың 5 ноябренән 1909 йылдың 30 октябренә тиклем, С. И. Шидловский (октябрист) 1909 йылдың 30 октябренән 1910 йылдың 29 октябренә тиклем, М. Я. Капустин (октябрист) 1910 йылдың 29 октябренән 1912 йылдың 9 июненә тиклем. Секретары — Иван Созонович (уң партия). [[Файл:Сибирская_парламентская_группа.png|слева|мини|250x250пкс|<center><br /> III Дәүләт Думаһының Себер парламент төркөмө</center>]] барыһы 5 сессия уҙғарыла: с 1907 йылдың 1 ноябренән 1908 йылдың 28 июненә тиклем, с 1908 йылдың 15 октябренән 1909 йылдың 2 июненә тиклем, 1909 йылдың 10 октябренән 1910 йылдың 17 июненә тиклем, 1910 йылдың 15 октябренән 1911 йылдың 13 майына тиклем, 1911 йылдың 15 октябренән 1912 йылдың 9 июненә тиклем. Өсөнсө Дума, һайлауҙар законына ярашлы, тейешле биш йыллыҡ срогын үтәй — 1907 йылдың ноябренән алып 1912 йылдың июненә тиклем. Октябристар — эре ер хужалары һәм сәнәғәтселәр партияһы — Думаның эше менән идара итә. Әйтергә кәрәк, төрлө фракциялар менән төрлө мәсьәләләр буйынса блоктарға инеү — уларҙың төп ысулы була. Иң уң партияһы менән блокка ингән саҡта улар уң-октябристар күпселеген тәшкил итә, прогресистар һәм кадеттар менән берләшкән саҡта — кадет-октябристар блогына әүереләләр. Әммә бындай блоктарға инеү Думаның эшмәкәрлеген үҙгәртмәй тиерлек. Думала ҡаты бәхәстәр төрлө сәбәптәр буынса барлыҡҡа килә: армияны реформалау, крәҫтиән мәсьәләһе, «милли окраиналарға» ҡараш мәсьәләһе буйынса һәм шулай уҡ депутат корпусын төрлө яҡҡа тартҡан шәхси амбициялар. Әммә ошондау сетерекле шарттарҙа ла оппозицияла булған депутаттар үҙҙәренең фекерен әйтергә һәм бөтә рәсәй алдында самодержавие ҡоролошон тәнңкитләргә форсат таба. һәм шуға күрә депутаттар һорау ебәреү (запрос) ысулын киң ҡуллана. Ниндәй ҙә булһа ғәҙәттән тыш ваҡиғаға улар интерпелляция (хөкүмәткә талап ебәрәләр, яуапты министрҙарҙың береһе бирергә тейеш була. Думала төрлө закон проекттарын ҡарау буйынса ҙур тәжрибә туплана. Барыһы Думала яҡынса 30 комиссия эшләй. Ҙур комиссиялар, мәҫәләнЮ, бюджет коммиссияһы, бер нисә тәиҫтә кешенән тора. Комиссия ағзаларын Думаның дөйөм йыйылышында фракцияларҙа алдан килешелгән кандидатуралар буйынса үткәрелә. Комиссияларҙа һәр фракцияның тиерлек вәкилдәре була. [[Файл:Speaker's_chair_in_State_Duma.jpeg|мини|250x250пкс|Рәйес трибунаһы һәм министрҙар урындары]] Министрлыҡтарҙан ебәрелгән закон проекттары, иң тәүге нәүбәттә, Дума кәңәшмәһендә тикшереләләр. Кәңәшмә составында уның рәйесе, рәйес иптәштәре, секретарь һәм уның иптәше була. Кәңәшмә һығымтаһы менән закон проекты комиссияларҙың береһенә тәғәйенләнә, артабан закон проекты Дума тарафынан раҫлана. Һәр проектты Дума өс уҡыуҙа ҡарай. башта дөйөм фекерләшеү үткәрелә, прениелар тамамланыуға рәйес статьялар буйынса ҡарауҙы иғлан итә. == IV саҡырылыш == IV Думаға әҙерлек 1910 йылда уҡ башлана: Хөкүмәт үҙенә файҙалы депутаттар корпусын булдырыу өсөн күп көс сарыф итә, шулай уҡ руханиҙарҙы һайлауҙарға йәлеп итә. Шул уҡ ваҡытта илдәге эске сәйәсәттең киҫкенләшеүен булдырмау өсөн көстәрҙе туплай, һулдарҙы мөмкин тиклем һайлауҙарҙан ситләштереүҙе үҙ алдына бурыс итеп ҡуя. Һөҙөмтәлә хөкүмәт изоляцияла ҡала, сөнки октябристар ныҡлап кадеттар менән бергә легаль оппозицияға күсә. === Закондар сығарыу буйынса эшмәкәрлек === [[Файл:Count_Kokovtsov's_speech_in_Duma.jpeg|мини|250x250пкс|1912 йылдың 5 декабре. Министрҙар советы рәйесе Коковцов хөкүмәт декларацияһын уҡый.]] Самодержавие Рәсәйе тарихындағы һуңғы Дәүләт думаһында биш сессия үткәрелә: икәүһе һуғышҡа тиклемге осорға тура килһә, өсәүһе [[Беренсе донъя һуғышы]] осорона тура килә. Беренсе сессия проходила 1912 йылдың 15 ноябренән 1913 йылдың 25 июненә тиклем, икенсе — 1913 йылдың 15 октябренән 1914 йылдың 14 июненә тиклем, ғәҙәттән тыш сессия — 1914 йылдың 26 июлендә. Өсөнсө сессия 1915 йылдың 27 — 29 ғинуарында үтә, дүртенсе — 1915 йылдың 19 июленән 1916 йылдың 20 июненә тиклем, бишенсе — 1916 йылдың 1 ноябренән 1917 йылдың 25 февраленә тиклем. Руханиҙар һаны артыуҙы иҫәпкә алмағанда, составы буйынса Өсөнсө саҡырылыштан айырмаһы һиҙелерлек булмай. Дәүләт думаһының 442 депутаты араһында националистар һәм уртаса уңдар — 120, октябристар — 98, уңдар — 65, кадеттар — 59, прогрессистар — 48, өс милли төркөм (поляк-литва-белорус төркөмө, Поляк колоһы, мосолман төркөмө) 21 депутат тәшкил итә, социал-демократтар — 14 (большевиктар — 6, меньшевиктар — 7, фракцияның тулы хоҡуҡлы булмаған бер депутаты меньшевиктарға ҡушыла), трудовиктар — 10, партияһыҙҙар — 7. Думаның рәйесе итеп октябрист М. В. Родзянко һайлана. Рәйес иптәштәре: кенәз Д. Д. Урусов (прогрессист) 1912 йылдың 20 ноябренән 1913 йылдың 31 майына тиклем, кенәз В. М. Волконский (партияһыҙ, уртаса уң) 1912 йылдың 1 декабренән 1913 йылдың 15 ноябренә тиклем, Н. Н. Львов (прогрессист) 1913 йылдың 1 июненән 15 ноябргә тиклем, А. И. Коновалов (прогрессист) 1913 йылдың 15 ноябренән 1914 йылдың 13 майына тиклем, С. Т. Варун-Секрет (октябрист) 1913 йылдың 26 ноябренән 1916 йылдың 3 ноябренә тиклем, А. Д. Протопопов (һул октябрист) 1914 йылдың 20 майынан 1916 йылдың 16 сентябренә тиклем, Н. В. Некрасов (кадет) 1916 йылдың 5 ноябренән 1917 йылдың 2 мартына тиклем, граф В. А. Бобринский (милләтсе) 1916 йылдың 5 ноябренән 1917 йылдың 25 февраленә тиклем. IV Думаның секретары итеп октябрист И. И. Дмитрюков билдәләнә. 1915 йылдан Думала төп урынды Прогрессив блогы биләй. Дүртенсе Дума Беренсе донъя һуғышына тиклем һәм уның барышында йыш ҡына хөкүмәткә ҡарата оппозицияла була.. === IV Дәүләт думаһы һәм Февраль революцияһы === 1917 йылдың 25 февралендә император Николай II думаның эшмәкәрлеген ағымдағы йылдың апреленә тиклем туҡтатыу тураһында указға ҡул ҡуя; Дума буйһонорға теләмәй һәм шәхси кәңәшмәләрҙә йыйылыша. Николай Икенсегә ҡаршы торған оппозиция үҙәктәренең береһе булараҡ, Дума Февраль революцияһы барышында төп ролде уйнай: уның ағзалары 27 февралдә Дәүләт думаһының Ваҡытлы комитетын булдыра, һуңғараҡ был комитет, Рәсәйҙең Ваҡытлы хөкүмәтен ойоштороп, үҙ өҫтөнә юғары хакимлыҡ функцияларын ала. Дәүләт думаһының Ваҡытлы комитеты даими рәүештә ултырыштарын үткәреүгә ҡарамаҫтан, монархия ҡолатылғандан һуң, Дума бер тапҡыр ҙа тулы составында йыйылмай. 1917 йылдың 6 (19) октябрендә, [[Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы|Ойоштороу йыйылышын]] әҙерләү сәбәбе менән, Ваҡытлы хөкүмәт Дәүләт думаһын тарҡата, ә 1917 йылдың 18 (31) декабрендә Халыҡ Комиссарҙары Советы үҙенең декреты менән Ваҡытлы комитетты ла юҡҡа сығара<ref>[http://www.gosduma.net/about/history/information/history-08/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105043232/http://www.gosduma.net/about/history/information/history-08/ |date=2019-01-05 }}</ref>. Хәҙерге ваҡытта Дәүләт думаһы тип Рәсәй федерацияһы Федераль йыйылышының түбәнге палатаһы исемләнә. == Һайлауҙар ҡануниәте == * Манифест от 6 августа 1905 года * [http://www.runivers.ru/bookreader/book10026/#page/646/mode/1up Положение о выборах в Государственную думу от 6 августа 1905 года] * Учреждение Государственной Думы * Манифест от 17 октября 1905 года * [http://www.runivers.ru/bookreader/book10026/#page/878/mode/1up Об изменении положения о выборах в Государственную думу от 11 декабря 1905 года] * Положение о выборах в Государственную думу от 3 июня 1907 года == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Список членов Государственной думы Российской империи]] * [[Политические партии Российской империи]] * [[Государственный совет Российской империи]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}}== == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Дума государственная|[[Водовозов, Василий Васильевич|Водовозов В. В.]]}} * {{книга|автор=[[Таганцев, Николай Степанович|Таганцев Н. С.]]|заглавие=Пережитое. Учреждение Государственной Думы в 1905—1906 гг.|ответственный= |ссылка= http://ia700202.us.archive.org/0/items/perezhitoeuchrez00taga/perezhitoeuchrez00taga.pdf|место=Пг.|издательство=18-я гос. тип-я|год=1919|том= |страниц=224}} * ''[[Аврех, Арон Яковлевич|Аврех А. Я.]], [[Грунт, Александр Янович|Грунт А. Я.]]'' {{БСЭ3|Государственная дума}} * ''[[Кирьянов, Игорь Константинович|Кирьянов И. К.]], [[Лукьянов, Михаил Николаевич|Лукьянов М. Н.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/DUMA/INTRO.HTM Парламент самодержавной России: Государственная Дума и её депутаты (1906—1917)]. Пермь: Изд-во [[Пермский государственный университет|ПГУ]], 1995. — 168 с. * Государственная Дума в России (1906—1917): Обзор / РАН, [[Институт научной информации по общественным наукам РАН|ИНИОН]]; Ред. Твердохлеб А. А., Шевырин В. М. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1995. — 92 с. * ''[[Дёмин, Вадим Александрович|Дёмин В. А.]]'' Государственная Дума России (1906—1917): механизм функционирования. М.: [[РОССПЭН]], 1996. * ''[[Смирнов, Анатолий Филиппович (историк)|Смирнов А. Ф.]]'' Государственная Дума Российской империи (1906—1917): историко-правовой очерк. М.: Книга и бизнес, 1998. * ''[[Соловьёв, Кирилл Андреевич|Соловьёв К. А.]]'' Думская монархия: общественный диалог на фоне реформы // [[Родина (журнал)|Родина]]. 2006. № 11. * Государственная Дума Российской империи 1906—1917: Энциклопедия / РОССПЭН; Ред. Иванов Б. Ю., Комзолова А. А., Ряховская И. С. — М.: РОССПЭН, 2008. — 735 с. * {{книга|автор=Кирьянов И. К.|заглавие=Российские парламентарии начала XX в.: новые политики в новом политическом пространстве|ответственный=Диссертация на соискание степ. д.и.н. На правах рукописи|ссылка=http://forum.yurclub.ru/index.php?download=4437|место=Пермь|издательство=|год=2009|том=|страниц=537|isbn=}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} == Һылтанмалар == * [http://pnu.edu.ru/ru/faculties/full_time/uf/iogip/study/studentsbooks/hist-sources1/ioio38/ Учреждение Государственной Думы от 20 февраля 1906 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181011180155/http://pnu.edu.ru/ru/faculties/full_time/uf/iogip/study/studentsbooks/hist-sources1/ioio38/ |date=2018-10-11 }} * [http://krugosvet.ru/enc/istoriya/GOSUDARSTVENNAYA_DUMA_ROSSISKO_IMPERII.html Государственная дума Российской империи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003153852/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/GOSUDARSTVENNAYA_DUMA_ROSSISKO_IMPERII.html |date=2018-10-03 }} в энциклопедии «Кругосвет» * [http://www.hrono.ru/dokum/duma1905.html Манифест об учреждении Государственной думы] * [http://www.elections.spb.ru/2_6_1.htm Известные депутаты] * [http://runivers.ru/doc/portal1/details.php?ID=138287&IBLOCK_ID=62 Из «Положений о выборах в Государственную Думу от 3 июня 1907 года» (Именной высочайший указ Правительствующему сенату)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004214014/http://www.runivers.ru/doc/portal1/details.php?ID=138287&IBLOCK_ID=62 |date=2013-10-04 }} * [http://on-island.net/History/DumaII/DumaIIindex.htm Вторая Государственная Дума. 20 февраля — 2 июня. Стенограммы заседаний] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120124081753/http://on-island.net/History/DumaII/DumaIIindex.htm |date=2012-01-24 }} * [http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1154 Государственная дума Российской империи 1906—1917 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080624055412/http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1154 |date=2008-06-24 }} * [http://www.sevkray.ru/news/9/7169/ О чем писали «северяне» 100 лет назад] * [http://www.allpravo.ru/library/doc313p/instrum2359/item2885.html История государства и права. Сборник очерков из истории государства и права Руси // Allpravo.ru — 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322090958/http://www.allpravo.ru/library/doc313p/instrum2359/item2885.html |date=2016-03-22 }} * [http://www.samoupravlenie.ru/21_03.html Обвал в Государственной Думе 2 марта 1907 года (фото)]{{Недоступная ссылка|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://history.rin.ru/cgi-bin/history.pl?num=3627 В 1907 году в здании Госдумы рухнул потолок] * [http://www.nvspb.ru/stories/kogda_rushitsya_potolok/?version=print Когда рушится потолок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140719000553/http://www.nvspb.ru/stories/kogda_rushitsya_potolok/?version=print |date=2014-07-19 }} * [http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/uchrezhdenie-gosudarstvennoy-dumy-manifest-20-fevralya-5-marta-1906-g/ Учреждение Государственной Думы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913132245/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/uchrezhdenie-gosudarstvennoy-dumy-manifest-20-fevralya-5-marta-1906-g/ |date=2017-09-13 }}. 20.02(05.03).1906. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории». * [https://www.youtube.com/watch?v=069KH69u_jU Первая государственная дума](видео) — Лекция Кирилла Соловьева, доктора исторических наук, ведущего научного сотрудника Института российской истории РАН. (также на радиостанции «Маяк» [https://www.youtube.com/watch?v=dJ7RfstB3zM&list=PLZVh99QVHuxkQHJ_HNa9T6Gimv0-9WXc1&index=8], [https://www.youtube.com/watch?v=Iq_6-VGybhY]) [[Категория:Рәсәй империяһы Дәүләт думаһы]] [[Категория:Рәсәй империяһының дәүләт ҡоролошо]] [[Категория:Илдәр буйынса парламенттарҙың түбәнге палаталары]] ec5ooe5gx518tlefaajvnh4zw37k2ml 0 143059 1305355 1125359 2026-09-12T16:03:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305355 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Осипов Виктор Иванович''' ([[15 апрель]] [[1937 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалимы, тупраҡты өйрәнеүсе, инженер-[[Геология|геолог]], СССР дәүләт премияһы лауреаты (1988), Рәсәй фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), геология-минералогия фәндәре докторы (1977), [[Мәскәү дәүләт университеты]] геология факультетының инженер геологияһы һәм геологик мөхитте һаҡлау кафедраһы профессоры. == Биографияһы == Виктор Иванович Осипов 1937 йылдың 15 апрелендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Дыуан районы]]ның [[Яңы Михайловка (Дыуан районы)|Яңы Михайловка]] ауылында тыуған<ref>{{cite web|url=http://geo.web.ru/db/msg.html?mid=1160015|title=Осипов Виктор Иванович - Все о Геологии (geo.web.ru)|accessdate=2013-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ETxg187J|archivedate=2013-02-16}}</ref> [[1954 йыл]]да  Дыуан урта мәктәбен тамамлағандан һуң, Мәскәү дәүләт университетының геология факультетына уҡырға инә һәм уны [[1959 йыл]]да тамамлай. [[1961 йыл]]да Мәскәү дәүләт университеты геология факультетының аспирантураһына көндөҙгө бүлеккә уҡырға инә. 1964 йылда «Исследование методов определения объемного веса и влажности дисперсных грунтов по рассеянию гамма-лучей и нейтронов» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1959—1961 йылдарҙа — Мещера уҡытыу-ғилми базаһы башлығы. Мәскәү дәүләт университетының  геология факультетында — Норильск экспедицияһының баш геологы (1965), СССР фәндәр академияһының геология институтына: ассистент (1965—1970), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1970—1972), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1972—1975). 1975—1977 — Мәскәү дәүләт университеты геология факультетының доценты, 1977 йылдан университетта геология факультеты профессоры булып эшләй һәм 1986 йылдан инженер геологияһы һәм геологик мөхитте һаҡлау кафедраһында тупраҡты өйрәнеү һәм техник мелиорация лабораторияһының ғилми етәксеһе булып тора.   [[1976 йыл]]да «Физико-химическая природа прочностных и деформационных свойств глинистых пород» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. [[Амур]] йылғаһы үҙәнендә (1958—1959),  Обь һәм[[ Иртыш]] араһында  (1962—1964), Талнах тау рудаһы районында (1965—1966), СССР-ҙың европа өлөшөндә ҡара тупарҡлы булмаған  райондарҙа (1977—1979) инженер-геологик тикшеренеүҙәрҙә ҡатнаша; 1984 йылдан «Изучение инженерно-геологических условий юго-восточного Беломорья в связи с разработкой месторождений открытым способом» темаһы буйынса эштәр менән ғилми етәкселек итә.  Рәсәй фәндәр академияһының  мөхбир ағзаһы  (1991), 1987 йылдан ағза-корреспонденты. [[1997 йыл]]дан Рәсәй фәндәр академияһының геоэкология Институтында директор булып эшләй. Рәсәй фәндәр академияһының инженер геологияһы, геокриология һәм геоэкология буйынса  Ғилми совет рәйесе (1989 йылдан алып). Халыҡ-ара инженер-геологтар ассоциацияһының ағзаһы (1980), вице-президенты (1986—1990).  Мәскәү дәүләт университеты янындағы махсуслаштырылған советтың ағзаһы. Юғары аттестация комиссияһының эксперт советы ағзаһы (1987).«Геоэкология»  журналының баш мөхәррире (1988). 1 фән докторы һәм 18 кандидат әҙерләгән. Өйләнгән, ике балаһы бар. == Фәнни эшмәкәрлеге == В.И. Осиповтың тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре:   инженерлыҡ геологияның,  инженер-геологик тикшеренеүҙәрҙең проблемалары. Тупраҡта үҙ-ара контакттар теорияһын эшләй, структуралы бәйләнештәрҙең тәбиғәте һәм һыуһыҙланған осраҡта балсыҡтың ныҡлығы формалашыуында ионлы-электростатик көстәрҙең роле тураһында күҙаллауҙарҙы үҫтерә, тоҡомдарҙың ныҡлығы һәм деформациялы тәртибе уларҙың литификация дәрәжәһенә  бәйле төп законлылыҡтарын билдәләй, тиксотропияның,  дисперслы тупраҡтың оҙайлы ныҡлығының, бүртенеүенең, туйынлығының тәбиғәтен һәм сағылыш шарттарын ҡарай; тупраҡтың дымлылығын һәм тығыҙлығын өйрәнеүҙә ядро ысулдарын эшләүҙә ҙур өлөш индерә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1988). * «Хеҙмәт ветераны» миҙалы(1986). == Библиография == В. И. Осипов инженер геологияһы, геоэкология һәм тирә яҡ мөхитте һаҡлау буйынса ватан һәм сит ил баҫмаларында 450-нән ашыу хеҙмәтен баҫтырып сығара, шул иҫәптән ул 16 дәреслек һәм монографияның авторы һәм авторҙашы. Рәсәй фәндәр академияһының «Геоэкология. Инженерная геология. Гидрогеология. Геокриология» журналының баш мөхәррире<ref>[http://www.ras.ru/news/shownews.aspx?id=2f22ba9b-a3e9-45c2-8f93-b8b8345699a9 Академику Осипову Виктору Ивановичу — 75 лет!] 2012.</ref>. ; Китаптары * ''Осипов В. И.'' Определение плотности и влажности грунтов по рассеянию гамма-лучей и нейтронов. М.: Издательство Московского университета, 1968. 156 с. * ''Трофимов В. Т., Сергеев Е. М., Голодковская Г. А., Осипов В. И. и др.'' Грунтоведение: Учебник для студентов вузов по спец. «гидрогеология и инж. геология». М.: Издательство Московского университета, 1971. 594 с.; 1973. 387 с. * ''Осипов В. И.'' Природа прочностных и деформационных свойств глинистых пород. М.: Издательство Московского университета, 1979. 232 с. * ''Осипов В. И., Соколов В. Н., Румянцева Н. А.'' Микроструктура глинистых пород. M.: Недра, 1989. 211 с. * ''Osipov V. I., Sokolov V. N., Eremeev V. V.'' Clay seals of oil and gas deposits. Amsterdam: Balkema, 2004. 288 p. ; Мәҡәләләре * ''Осипов В. И.'' Литогенез и формирование свойств грунтов // Международный геологический конгресс. 27 сессия (Москва. 4-14 августа 1984 г.): Доклады. Т. 17. Секция 17 (Инженерная геология). М.: Наука, 1984. С. 45-51. * ''Осипов В. И.'' Где поставить атомную? // Правда. 30 ноября 1990 г. * ''Осипов В. И.'' Угрожают ли Москве природные катастрофы? // АиФ. 1996. № 48. * ''Осипов В. И., Ресин В. И.'' Угрожают ли Москве природные катастрофы // Комсомольская правда. 29 июня 1998. С. 6. * ''Осипов В. И., Кутепов В. М.'' Инженерно-геологические условия строительства газопровода Россия — Турция («Голубой поток») на акватории Чёрного моря // Сергеевские чтения. Вып. 4. М.: ГЕОС, 2002. С. 243—247; То же на англ. яз. // 13 Simp. hydrogeologiji i inzenjerskoj geologiji. Kn. 3. Herceg Novi: HIGS, 2002. P. 233—237; То же на англ. яз. // International geological congress. 32nd session. Italy. 2004: Proc. Florence, 2004. * ''Осипов В. И., Королев В. А.'' Книга «Воспоминания об академике Е. М. Сергееве» (Москва: ГЕОС, 2004) // Инженерная геология и охрана геологической среды: современное состояние и перспективы развития. М.: Изд-во МГУ, 2004. С. 18-22. * International Geological Congress. 32nd session. Italia. 2004: Proc. Florence, 2004. :: ''Osipov V. I., Mulder E., Kutepov V. et al.'' Assesment of karst hazard to urban and industrial areas for the purpose of risk analysis. :: ''Osipov V. I., Roumyantseva N.'' Environmental problems in the development of Lomonosov diamond deposit. :: ''Osipov V. I., Makarov V., Nesmejanov S.'' Structural tectonic and geodynamic problems of engineering geology. * [http://iaeg2006.geolsoc.org.uk/cd/INDEXES/AUTHOR15.HTM Engineering geology for tomorrow’s cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160417140900/http://iaeg2006.geolsoc.org.uk/cd/INDEXES/AUTHOR15.HTM |date=2016-04-17 }} (Nottingham. 6-10 Sept. 2006). :: ''Osipov V. I.'' Geological conditions of Moscow subsurface development. :: ''Osipov V. I., Ginzburg A. A., Semenov S. M., Viktorov A. S.'' Developing on-line monitoring systems for geological hazards for large constructions. :: ''Osipov V. I., Mulder E., Kutepov V., et al.'' On the results of the joint Russian-Dutch project SUBURBIA. :: ''Osipov V. I. Filimonov S., Eremina O. et al.'' The geocomposite method for reinforcing building foundations. * ''Осипов В. И.'' Угрозы земных стихий // Наука в России. 2005. № 2. С. 5-9. == Әҙәбиәт == * [http://www.ras.ru/news/shownews.aspx?id=77ed378e-6fc5-4292-b892-f3c03f18105e Академику Осипову Виктору Ивановичу — 70 лет!] на сайте РАН * [http://www.ras.ru/news/shownews.aspx?id=2f22ba9b-a3e9-45c2-8f93-b8b8345699a9 Академику Осипову Виктору Ивановичу — 75 лет!] на сайте РАН * Осипов Виктор Иванович // Башкирская энциклопедия. Т. 2. 2006. Уфа: Изд-во. Башкирская энциклопедия. * Осипов Виктор Иванович // Инженер-геологи Московского университета: Биогр.-библиогр. справ.: К 60-летию кафедры инж. геологии и охраны окружающей среды геол. фак-та МГУ. М.: Изд-во МГУ, 1968. С. 111—114. * Осипов Виктор Иванович // Академия наук СССР: Справочник: Ч. 1. М.: Наука, 1990. С. 154. * Осипов Виктор Иванович // Большой энциклопедический словарь. М.: БРЭ, 1993. С. 946; 2-е изд., перераб. и доп. 1997. С. 855. № 2. С. 68-69. * Осипов Виктор Иванович // Ученые Московского университета — действительные члены и члены-корреспонденты Российской академии наук (1755—2004): Биогр. слов. М.: Изд-во МГУ, 2004. С. 301—303. (Сер.: Архив МГУ). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|88587}}{{V|13|04|2022}} * [http://www.biografija.ru/biography/osipov-viktor-ivanovich.htm В. и. Осипов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130212084314/http://www.biografija.ru/biography/osipov-viktor-ivanovich.htm |date=2013-02-12 }} н biografija.ru [[Категория:Дәреслектәр авторҙары]] [[Категория:Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академиктары]] [[Категория:Рәсәй геологтары]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Фән һәм техника өлкәһендәге РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:15 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:1937 йылда тыуғандар]] [[Категория:Дыуан районында тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]] [[Категория:Башҡортостан шәхестәре]] b8sehixtnaiwlzpjpee7iymk1sthd09 0 147135 1305316 1290383 2026-09-12T15:37:21Z Shirshikay 48080 Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305316 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Татар Ҡандыҙы''' (''Ҡондоҙ''; {{lang-tt|Татар Кандызы}}, {{lang-ru|Татарский Кандыз}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Баулы районы]] ауылы. == Атамаһы == Бер үк исемле ике ауыл барлыҡҡа килгәс, 1859 йылдан мосолман ауылы булараҡ урыҫ хакимиәте тарафынан Татар Ҡандыҙы тип атала башлай. == География == Ауыл [[Ҡондоҙ (йылға)|Ҡондоҙ]] йылғаһы буйында, [[Баулы]] ҡалаһынан көньяҡҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] башҡорттары ырыуы нигеҙ һала. 1765 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]]нә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Сәлих улусы составына керә. XX быуат башында ауылда 3 һыу тирмәне, земство почта станцияһы, 2 мәсет, мәктәп, урыҫ мәктәбе теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Баулы районы]], 1963 йылдан — [[Бөгөлмә районы]], 1965 йылдан — йәнә Баулы районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == XX быуат башында [[татарҙар]]ҙан тыш ауылда [[типтәрҙәр]] йәшәй. {{Численность населения | 1859 = 1066 | 1889 = 1220 | 1897 = 1510 | 1910 = 2120 | 1920 = 2230 | 1926 = 2333 | 1938 = 1781 | 1949 = 1742 | 1958 = 1462 | 1970 = 2078 | 1979 = 1644 | 1989 = 1317 | 2002 = 1023 | 2008 = 1030 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Баулы районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Баулы районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] fokf1hfyac3glyug18tj8ozgbyc7he9 0 147136 1305312 1288157 2026-09-12T15:34:13Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288157|1288157]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305312 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Татар Тумбарлысы'''<ref>{{Атайсал|страницы=388}}</ref> (''Төмбәрле''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref>; {{lang-tt|Татар Томбарлысы}}, {{lang-ru|Татарская Тумбарла}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Баулы районы]] ауылы. == Атамаһы == Бер үк исемле ике ауыл барлыҡҡа килгәс, 1859 йылдан мосолман ауылы булараҡ урыҫ хакимиәте тарафынан Татар Тумбарлысы тип атала башлай. == География == Ауыл Тумбарлы йылғаһы буйында, [[Баулы]] ҡалаһынан көньяҡҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1765 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]]нә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Баулы улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда 3 һыу тирмәне, земство станцияһы, мәсет теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Баулы районы]], 1963 йылдан — [[Бөгөлмә районы]], 1965 йылдан — йәнә Баулы районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1816 йылда ауылда 122 [[башҡорт]] (ир затлы), 24 [[типтәр]] һәм яһаҡлы [[татар]]; 1859 йылда — 218 башҡорт (ир затлы), 50 типтәр, 29 дәүләт крәҫтиәндәре, 8 керҙәш башҡорт ([[Баулы]] ауылынан)<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=587—588}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 223 | 1816 = 338 | 1859 = 541 | 1889 = 805 | 1897 = 1061 | 1910 = 1172 | 1920 = 1196 | 1926 = 1173 | 1938 = 980 | 1949 = 673 | 1958 = 664 | 1970 = 646 | 1979 = 494 | 1989 = 377 | 2002 = 402 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Баулы районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Баулы районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] ogxvc2yeguc9tjqpvqy356o1mbokjzx 0 147141 1305352 1288115 2026-09-12T15:52:19Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288115|1288115]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305352 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Ҡаташ-Ҡаран'''<ref>{{Атайсал|страницы=397}}</ref> (''Иҫке Саҡлау, Ҡаршы-Саҡлы''; {{lang-tt|Катыш Каран}}, {{lang-ru|Каташ-Каран}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Сарман районы]] ауылы. == География == Ауыл Ҡаташ йылғаһы буйында, [[Сарман]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1735 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәт-Мулла улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1864 йылда ер етмәү сәбәпле ауылда йәшәүсе 20 ир затлы аҫаба башҡорттары Бишауыл-Күрпәс-Табын улусының [[Яңы Аҡташ]] ауылына күсерелгән<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда һыу тирмәне, 2 мәсет, мәҙрәсә теркәлгән. Мәҙрәсәлә башҡорт шағиры [[Ғәли Соҡорой]] белем алған<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], ә 1922 йылдан [[Саллы кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Сарман районы]] составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 97 [[башҡорт]] һәм 83 [[типтәр]]; 1859 йылда — 218 башҡорт һәм 174 типтәр; 1912 йылда 501 башҡорт һәм 742 типтәр иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=179—182}}</ref>. {{Численность населения | 1834 = 121 | 1870 = 837 | 1897 = 1019 | 1913 = 1243 | 1920 = 1196 | 1926 = 1173 | 1938 = 980 | 1949 = 673 | 1958 = 664 | 1970 = 646 | 1979 = 494 | 1989 = 377 | 2002 = 402 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Сарман районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сарман районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 1xbvx02pb685q4sph1dj6xbd6b5kmrj 0 147142 1305357 1288111 2026-09-12T16:04:31Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288111|1288111]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305357 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Ҡарашай-Саҡлау'''<ref>{{Атайсал|страницы=398}}</ref> (''Иҫке Саҡлау, Ҡаршы-Саҡлы''; {{lang-tt|Карашай Саклау}}, {{lang-ru|Карашай-Саклово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Сарман районы]] ауылы. == География == Ауыл Минзәлә йылғаһы буйында, [[Сарман]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 36 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[Мең (ҡәбилә)|ҫарайлы-мең]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1735 йылдан билдәле. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй улусы составына керә. XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Минзәлә районы]], 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — [[Сарман районы]] составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == {{Численность населения | 1870 = 303 | 1897 = 680 | 1926 = 826 | 1938 = 927 | 1949 = 590 | 1958 = 516 | 1970 = 580 | 1979 = 468 | 1989 = 330 | 2002 = 347 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Сарман районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сарман районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] k47sbo9x9ec8gcrg8l0kutm5g4jszag 0 147143 1305393 1288075 2026-09-12T16:16:19Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288075|1288075]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305393 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{БМ|Балтас}} '''Балтас''' (''Ҡыпсаҡ''; {{lang-tt|Балтач}}, {{lang-ru|Балтачево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҙнаҡай районы]] ауылы. == География == Ауыл Стәрле йылғаһы буйында, [[Аҙнаҡай]] ҡалаһынан көньяҡҡа табан 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауыл башта Ҡыпсаҡ тип атала. Ауылда [[юрмый]] ырыуы [[башҡорттар]]ының һәм яһаҡлы [[татарҙар]] йәшәй. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]]нә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Тымытыҡ улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда 3 һыу тирмәне, баҙар, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — [[Аҙнаҡай районы]], 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — [[Әлмәт районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1816 йылда ауылда 33 яһаҡлы [[татар]], 67 хеҙмәтсе татар; 1870 йылда — 566 дәүләт крәҫтиәндәре һәм [[башҡорттар]] иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=562}}</ref>. {{Численность населения | 1897 = 1047 | 1920 = 1363 | 1926 = 1148 | 1938 = 1133 | 1949 = 712 | 1958 = 514 | 1970 = 596 | 1979 = 478 | 1989 = 459 | 2000 = 409 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] f2w2lmpm0cv4552in6aups4m2qis74c 0 147146 1305286 1288185 2026-09-12T15:22:50Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288185|1288185]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305286 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Чалпы''' (''Салпы''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref>, ''Чаллы''<ref>{{Атайсал|страницы=378}}</ref>; {{lang-tt|Чалпы}}, {{lang-ru|Чалпы}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҙнаҡай районы]] ауылы. == География == Ауыл Чалпы йылғаһы буйында, [[Аҙнаҡай]] ҡалаһынан төньяҡҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[юрмый]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1704 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]]нә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Тымытыҡ улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда һыу тирмәне, баҙар, 5 мәсет, 2 мәҙрәсә теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — [[Аҙнаҡай районы]], 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — [[Әлмәт районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 23 [[башҡорт]], 280 [[типтәр]] һәм 35 [[татар]], 1859 йылда — 706 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәндәре иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=572—573}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 350 | 1859 = 706 | 1889 = 2825 | 1897 = 2885 | 1910 = 3518 | 1920 = 3678 | 1926 = 2322 | 1938 = 1382 | 1949 = 1378 | 1958 = 1457 | 1970 = 1488 | 1979 = 1236 | 1989 = 1038 | 2002 = 935 | 2010 = 818 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" /> }} == Билдәле шәхестәре == * [[Нуғайбәк Әсәнов]] — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы. * [[Нуғайбәковтар]] — башҡорт дворяндары нәҫеле. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 12zrjwl0x82petc7xxy09ewu0tcantx 0 147147 1305386 1288082 2026-09-12T16:14:03Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288082|1288082]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305386 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Бәкәбез''' (''Бакабыҙ''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref>, ''Бикабыз''<ref>{{Атайсал|страницы=395}}</ref>; {{lang-tt|Бәкәбез}}, {{lang-ru|Бакабизово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Мөслим районы]] ауылы. == География == Ауыл Ҡалмиә йылғаһы буйында, [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] ауылынан көнсығышҡа табан 33 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Революцияға тиклемге урыҫ сығанаҡтарында Бикабызово, Бекабызов, Бакабызово, Бикабизово атамалары осрай. 1782 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1870 йылда ауылда һыу тирмәне, мәсет, мәҙрәсә теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Мөслим районы]], 1963 йылдан — [[Сарман районы]], 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 31 [[башҡорт]] һәм 66 [[типтәр]], 1834 йылда — 74 башҡорт һәм 87 типтәр, 1912 йылда — 274 аҫаба башҡорт һәм 664 керҙәш типтәр иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=505—508}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 547 | 1897 = 769 | 1920 = 869 | 1926 = 383 | 1938 = 378 | 1949 = 231 | 1958 = 223 | 1970 = 205 | 1979 = 145 | 1989 = 79 | 2000 = 51 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мөслим районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мөслим районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] dt8uahbhf6hrz2axxnxj52t8t7t4f0q 0 147148 1305324 1288145 2026-09-12T15:43:41Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288145|1288145]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]]) 1305324 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Сөйәкәй''' (''Сөйәркәй''; {{lang-tt|Сөякәй}}, {{lang-ru|Суекеево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Мөслим районы]] ауылы. == География == Ауыл Ҡалмиә йылғаһы буйында, [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] ауылынан көнсығышҡа табан 34 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Һуңыраҡ ауылда керҙәш булып башҡорттарҙың [[йәнәй]] ырыуы вәкилдәре төпләнә. 1795 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1870 йылда ауылда һыу тирмәне, мәсет, мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Мөслим районы]], 1963 йылдан — [[Сарман районы]], 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1816 йылда ауылда 46 [[башҡорт]] (ир затлы), 5 [[типтәр]] һәм 4 яһаҡлы [[татар]], 1834 йылда — 114 башҡорт һәм 7 типтәр, 1912 йылда — 285 аҫаба башҡорт, 296 керҙәш башҡорт һәм типтәр, 31 дәүләт крәҫтиәндәренән сыҡҡан типтәр иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=406—408}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 182 | 1870 = 224 | 1913 = 645 | 1920 = 558 | 1926 = 405 | 1938 = 435 | 1949 = 368 | 1958 = 338 | 1970 = 348 | 1979 = 262 | 1989 = 177 | 2002 = 144 | 2008 = 130 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мөслим районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мөслим районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] bs834byhnhylincl1bdlne4wxhbcpe6 0 147149 1305365 1288103 2026-09-12T16:07:20Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288103|1288103]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305365 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Йылғабаш''' (''Һаҫыморон''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref>; {{lang-tt|Олы Чакмак}}, {{lang-ru|Большой Чекмак}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Мөслим районы]] ауылы. == География == Ауыл Һаҫыморон һәм Чаулы йылғалары буйында, [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Яҡынса 1680 йылда нигеҙләнгән. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда тимерлек, икмәк магазины, мәсет, мәктәп, мәҙрәсә теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Мөслим районы]], 1963 йылдан — [[Сарман районы]], 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 160 [[башҡорт]], 1834 йылда — 370 башҡорт, 1859 йылда — 602 башҡорт, 1912 йылда — 966 башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=386—389}}</ref>. {{Численность населения | 1834 = 370 | 1870 = 614 | 1897 = 952 | 1920 = 1191 | 1926 = 759 | 1949 = 526 | 1958 = 481 | 1970 = 453 | 1979 = 373 | 1989 = 268 | 2002 = 206 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мөслим районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мөслим районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] hblvdylff4lobyity3ko2qexve4i53a 0 147150 1305337 1288132 2026-09-12T15:47:58Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288132|1288132]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305337 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Оло Чаҡмаҡ''' ({{lang-tt|Олы Чакмак}}, {{lang-ru|Большой Чекмак}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Мөслим районы]] ауылы. == География == Ауыл [[Ыҡ]] йылғаһы буйында, [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] ауылынан көньяҡҡа табан 11 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[башҡорттар]] һәм [[типтәрҙәр]] нигеҙ һалған. 1795 йылдан билдәле. XX быуат башында 2 мәсет, мәктәп, мәҙрәсә теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Мөслим районы]], 1963 йылдан — [[Сарман районы]], 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == {{Численность населения | 1870 = 828 | 1897 = 1483 | 1920 = 1799 | 1926 = 1166 | 1938 = 1172 | 1949 = 877 | 1958 = 675 | 1970 = 758 | 1979 = 668 | 1989 = 516 | 2000 = 514 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мөслим районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мөслим районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] [[Категория:Ыҡ буйындағы тораҡ пункттар]] gt2sqfcm41zueiy4eofg4ycgoyz5o8f 0 147151 1305333 1288136 2026-09-12T15:46:53Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288136|1288136]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305333 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Салауз-Мухан'''<ref>{{Атайсал|страницы=394}}</ref> (''Салауыз''; {{lang-tt|Салауз-Мухан}}, {{lang-ru|Салауз-Мухан}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Мөслим районы]] ауылы. == География == Ауыл [[Ыҡ]] йылғаһы буйында, [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[ирәкте]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Һуңыраҡ ауылда керҙәш булып башҡорттарҙың [[Мең (ҡәбилә)|ҫарайлы-мең]] ырыуы вәкилдәре төпләнә. 1701 йылдан билдәле. Ауыл Ирәкте улусының Абдулбин түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында мәсет, мәктәп, һыу тирмәне теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Мөслим районы]], 1963 йылдан — [[Сарман районы]], 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1816 йылда ауылда 17 [[башҡорт]] (ир затлы) һәм 79 [[типтәр]], 1870 йылда — 446 башҡорт, 1912 йылда — 22 башҡорт һәм 1002 типтәр иҫәпләнгән<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=536—537}}</ref>. {{Численность населения | 1870 = 446 | 1897 = 812 | 1920 = 1026 | 1926 = 1001 | 1938 = 866 | 1949 = 663 | 1958 = 522 | 1970 = 864 | 1989 = 522 | 2002 = 434 | 2008 = 405 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мөслим районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мөслим районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] [[Категория:Ыҡ буйындағы тораҡ пункттар]] jwj9jy182ctfo7xr2hdk4iw6iy8qbwm 0 147153 1305343 1288124 2026-09-12T15:49:48Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288124|1288124]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305343 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Ҡыр-Ҡайынтүбә'''<ref>{{Атайсал|страницы=380}}</ref> (''Ҡайынтүбә''; {{lang-tt|Кыр Каентүбә}}, {{lang-ru|Кыр-Каентюба}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]] ауылы. == География == Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[йәнәй]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Һуңыраҡ ауылда керҙәш булып башҡорттарҙың [[бүләр]] һәм [[байлар]] ырыуҙары вәкилдәре төпләнә. 1707 йылдан билдәле. Ауыл Йәнәй улусының Ҡамбар түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә<ref name="АМБ" />. Ауыл кешеләре [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда әүҙем ҡатнаша<ref name="ТЭ" />. 1848 йылда ауылда хужалыҡ магазины, 4 тирмән<ref name="АМБ" />, XX быуат башында мәсет (1853 йылдан билдәле), мәктәп (1862 йылда асыла) теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Аҡтаныш районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1816 йылда ауылда 15 [[башҡорт]] (ир затлы) һәм 80 [[типтәр]], 1848 йылда — 25 башҡорт һәм 212 типтәр, 1912 йылда — 541 типтәр иҫәпләнгән<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=346—348}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 86 | 1859 = 342 | 1870 = 362 | 1884 = 394 | 1897 = 658 | 1906 = 550 | 1913 = 541 | 1920 = 506 | 1926 = 273 | 1938 = 354 | 1949 = 210 | 1958 = 199 | 1970 = 263 | 1979 = 214 | 1989 = 121 | 2002 = 115 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 3kgcashzkzw9msh76dx47i4asmj851j 0 147154 1305298 1288173 2026-09-12T15:26:32Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288173|1288173]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305298 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Түбән Яхшый'''<ref>{{Атайсал|страницы=381}}</ref> (''Оло Имәнтамаҡ, Яхшый''; {{lang-tt|Түбән Яхшый}}, {{lang-ru|Нижнее Яхшеево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]] ауылы. == География == Ауыл [[Сикия]] һәм Оло Имән йылғалары буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1753 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында бакалея һәм шарап кибеттәре теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Аҡтаныш районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1816 йылда ауылда 17 [[типтәр]] (ир затлы), 1870 йылда — 94 [[башҡорт]], 1912 йылда — 230 башҡорт һәм 50 типтәр иҫәпләнгән<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=436—437}}</ref>. {{Численность населения | 1834 = 25 | 1859 = 82 | 1870 = 94 | 1884 = 134 | 1906 = 236 | 1913 = 280 | 1920 = 266 | 1926 = 450 | 1938 = 530 | 1949 = 537 | 1958 = 225 | 1970 = 321 | 1979 = 217 | 1989 = 122 | 2002 = 122 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] h35510y0hk46nauunccucde3jwezvsl 0 147155 1305307 1288163 2026-09-12T15:32:46Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288163|1288163]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305307 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Терпеле'''<ref>{{Атайсал|страницы=383}}</ref> ({{lang-tt|Терпеле}}, {{lang-ru|Терпеле}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]] ауылы. == География == Ауыл Терпеле йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[йәнәй]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Йәнәй улусының Буғаҙы түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә. Ауыл кешеләре [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда әүҙем ҡатнаша<ref name="ТЭ" />. XX быуат башында бакалея һәм шарап кибеттәре теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Аҡтаныш районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == Башта ауылда [[йәнәй]] ырыуы [[башҡорттар]]ы йәшәй. 1750 йылда был ерҙәр [[мари]] сығышлы [[типтәрҙәр]]гә ҡуртымға бирелгән. {{Численность населения | 1795 = 69 | 1859 = 203 | 1870 = 231 | 1884 = 318 | 1906 = 308 | 1913 = 314 | 1920 = 321 | 1926 = 117 | 1938 = 191 | 1949 = 120 | 1958 = 128 | 1970 = 131 | 1979 = 114 | 1989 = 50 | 2002 = 51 | 2008 = 44 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] mothu0g3wpfpvcrh611bao0x9cpmssx 0 147156 1305303 1288168 2026-09-12T15:31:30Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288168|1288168]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305303 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Түбән Гәрәй'''<ref>{{Атайсал|страницы=384}}</ref> (Иҫке Гәрәй; {{lang-tt|Түбән Гәрәй}}, {{lang-ru|Верхнее Карачево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]] ауылы. == География == Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[гәрә]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Гәрәй улусының Таҡталасыҡ түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Таҡталасыҡ улусы, ә артабан Шәрип улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1840 йылда 2 тимерлек, тирмән<ref name="АМБ" />, XX быуат башында мәсет, мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Аҡтаныш районы]], 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1816 йылда ауылда 247 [[башҡорт]], 1859 йылда — 423 башҡорт, 1912 йылда — 796 башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=314—317}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 136 | 1834 = 307 | 1859 = 423 | 1884 = 512 | 1897 = 620 | 1906 = 743 | 1913 = 796 | 1920 = 823 | 1926 = 584 | 1938 = 461 | 1949 = 302 | 1958 = 280 | 1970 = 249 | 1979 = 217 | 1989 = 117 | 2002 = 124 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Билдәле шәхестәре == * [[Әбделғәлим Әбтекәев‎]] (1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 1gjju937ul4s6aezayvq6qbj97vz9r8 0 147157 1305399 1288298 2026-09-12T16:20:08Z Shirshikay 48080 Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305399 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Юғары Ҡарач'''<ref>{{Атайсал|страницы=383}}</ref> ({{lang-tt|Югары Карач}}, {{lang-ru|Верхнее Карачево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]] ауылы. == География == Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көнбайышҡа табан 26 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Ҡалмаш түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиострово (Ушар) улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Аҡтаныш районы]], 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 27 [[башҡорт]] һәм 48 [[мари]], 1816 йылда — 49 башҡорт һәм 95 типтәр (сирмештәрҙән), 1870 йылда — 70 башҡорт, 1902 йылда — 104 башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=349—351}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 75 | 1859 = 63 | 1870 = 70 | 1897 = 127 | 1913 = 154 | 1920 = 145 | 1926 = 75 | 1938 = 102 | 1949 = 65 | 1958 = 56 | 1970 = 60 | 1979 = 39 | 2000 = 6 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] aoff9oepr4n012t4lg75ow3bi7j7qig 0 147158 1305301 1288297 2026-09-12T15:30:44Z Shirshikay 48080 Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305301 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Түбән Ҡарач'''<ref>{{Атайсал|страницы=383}}</ref> ({{lang-tt|Түбән Карач}}, {{lang-ru|Нижнее Карачево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]] ауылы. == География == Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында урынлашҡан<ref name="АМБ"></ref>. == Тарих == Ауылға [[бүләр]] ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиострово (Ушар) улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Аҡтаныш районы]], 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 74 [[башҡорт]], 1859 йылда — 79 башҡорт (ир затлы), 1870 йылда — 104 башҡорт, 1902 йылда — 209 башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=350}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 1exd7ofyd714k2soh2lbpsta06z1tqu 0 147161 1305280 1288191 2026-09-12T15:20:23Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288191|1288191]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305280 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Шәбеҙбаш''' (''Шабызбаш''<ref>{{Атайсал|страницы=383}}</ref>; {{lang-tt|Шәбезбаш}}, {{lang-ru|Шабизбашево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]] ауылы. == География == Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 31 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == [[Бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ы менән 1740 йылда килешеү төҙөгән [[типтәрҙәр]] Шәбеҙбаш ауылына нигеҙ һала. Ауыл Бүләр улусының Ҡалмаш түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә<ref name="АМБ" />. Ауыл кешеләре [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда әүҙем ҡатнаша<ref name="ТЭ" />. XX быуат башында ауылда мәсет теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Аҡтаныш районы]], 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1848 йылда ауылда 170 [[типтәр]], 1870 йылда — 229 типтәр, 1912 йылда — 366 типтәр иҫәпләнгән<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=491—492}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 66 | 1859 = 218 | 1870 = 229 | 1884 = 269 | 1897 = 307 | 1906 = 395 | 1913 = 379 | 1920 = 287 | 1926 = 315 | 1938 = 273 | 1949 = 186 | 1958 = 152 | 1970 = 182 | 1979 = 111 | 1989 = 78 | 2002 = 65 | 2010 = 67 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 2t1cjh0hrtlz01yigdd2mhumy8i4pli 0 147162 1305281 1288190 2026-09-12T15:20:39Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288190|1288190]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305281 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Чыныҡ'''<ref>{{Атайсал|страницы=385}}</ref> ({{lang-tt|Чынык}}, {{lang-ru|Чинниково}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]] ауылы. == География == Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көнбайышҡа табан 29 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Ҡалмаш түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиострово (Ушар) улусы составына керә<ref name="АМБ" />. Ауыл кешеләре [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда әүҙем ҡатнаша<ref name="ТЭ" />. XX быуат башында ауылда икмәк магазины, мәсет (1814 йылдан билдәле) теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Аҡтаныш районы]], 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 153 [[башҡорт]] һәм 34 [[типтәр]], 1834 йылда — 153 башҡорт, 1870 йылда — 208 башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=480—482}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 145 | 1834 = 153 | 1859 = 229 | 1870 = 208 | 1884 = 209 | 1897 = 269 | 1906 = 316 | 1913 = 278 | 1920 = 307 | 1926 = 175 | 1949 = 206 | 1958 = 115 | 1970 = 156 | 1979 = 74 | 1989 = 45 | 2002 = 43 | 2010 = 34 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 4y7flmb0wvrv26ujpj4xmo5xhxt7y3w 0 147163 1305285 1288186 2026-09-12T15:21:44Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288186|1288186]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305285 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Чирү''' ({{lang-tt|Чирү}}, {{lang-ru|Чураево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]] ауылы. == География == Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көнбайышҡа табан 31 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Революцияға тиклемге урыҫ сығанаҡтарында Чураево, Чюреево, Чиряково, Чуряково, Чуриево атамалары осрай. Ауыл Байлар улусының Ҡалмаш түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиострово (Ушар) улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда ел тирмәне, икмәк магазины, мәсет (1811 йылдан билдәле) теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Аҡтаныш районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 136 [[башҡорт]], 1834 йылда — 306 башҡорт һәм 30 [[типтәр]], 1870 йылда — 425 башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=484—487}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 136 | 1834 = 305 | 1859 = 397 | 1870 = 435 | 1884 = 429 | 1897 = 510 | 1906 = 624 | 1913 = 580 | 1920 = 507 | 1926 = 399 | 1938 = 278 | 1949 = 280 | 1958 = 259 | 1970 = 159 | 1979 = 161 | 1989 = 122 | 2002 = 80 | 2010 = 79 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] az176uvf9mtb924znh72t1i4d68byd2 0 147164 1305339 1288130 2026-09-12T15:48:29Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288130|1288130]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305339 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Мәсәҙе''' ({{lang-tt|Мәсәде}}, {{lang-ru|Масады}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]] ауылы. == География == Ауыл [[Ағиҙел йылғаһы]] буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 23 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[Таҡталасыҡ (Татарстан)|Таҡталасыҡ]] ауылы кешеләре 1927 йылда нигеҙ һала<ref name="ТЭ" />. [[Татар АССР-ы]] [[Минзәлә кантоны]] Аҡтаныш улусы составына керә. 1930 йылдан [[Аҡтаныш районы]], 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == {{Численность населения | 1958 = 115 | 1970 = 243 | 1979 = 205 | 1989 = 251 | 2002 = 290 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] [[Категория:Ағиҙел буйындағы тораҡ пункттар]] jyyyoo11cdhf9apvwm76ttmr39z79gv 0 147165 1305347 1288120 2026-09-12T15:50:56Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288120|1288120]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305347 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{БМ|Ҡуян (мәғәнәләр)}} '''Ҡуян'''<ref>{{Атайсал|страницы=384}}</ref><ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref> ({{lang-tt|Куян}}, {{lang-ru|Куяново}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]] ауылы. == География == Ауыл Аҡкүл (Ыҡҡул) йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[гәрә]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1780 йылдан билдәле. Ауыл Гәрәй улусының Әжәҡул түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл башта Шәрип улусы, ә 1912 йылдан — Таҡталасыҡ улусы составына керә<ref name="АМБ" />. Ауыл кешеләре [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда әүҙем ҡатнаша<ref name="ТЭ" />. XX быуат башында ауылда 2 ел тирмәне, хужалыҡ магазины, бакалея кибете, мәсет (1848 йылда — 2 мәсет), мәктәп теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Аҡтаныш районы]], 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 250 [[башҡорт]], 1834 йылда — 456 башҡорт, 1859 йылда — 499 башҡорт, 1912 йылда — 453 башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=370—375}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 250 | 1834 = 456 | 1859 = 529 | 1870 = 576 | 1884 = 601 | 1897 = 636 | 1906 = 681 | 1913 = 753 | 1920 = 669 | 1926 = 712 | 1938 = 749 | 1949 = 414 | 1958 = 492 | 1970 = 486 | 1979 = 392 | 1989 = 286 | 2002 = 260 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] mmkqcwk4pa6z7l6ijfv1vbphke4r6lf 0 147215 1305397 1288071 2026-09-12T16:17:29Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288071|1288071]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305397 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{Бм|Айыу (мәғәнәләр)}} '''Айыу''' ({{lang-tt|Аю}}, {{lang-ru|Аю, Медведево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Минзәлә районы]] ауылы. == География == Ауыл Боростан йылғаһы буйында, [[Минзәлә]] ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 16 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1725 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Иҫке Мәлкен улусы составына керә. Ауыл кешеләре [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда әүҙем ҡатнаша<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Минзәлә районы]], 1944 йылдан — Матвеево районы, 1954 йылдан — йәнә Минзәлә районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == XX быуат башында [[башҡорттар]]ҙан тыш ауылда [[типтәр]]ҙәр һәм дәүләт крәҫтиәндәре теркәлгән. {{Численность населения | 1859 = 334 | 1870 = 371 | 1897 = 529 | 1913 = 700 | 1920 = 708 | 1926 = 632 | 1938 = 593 | 1959 = 647 | 1970 = 779 | 1979 = 662 | 1989 = 452 | 2000 = 455 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Минзәлә районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Минзәлә районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] fc6d8oso0s1wl93bxxrk1q7non4mnnd 0 147217 1305315 1288153 2026-09-12T15:35:22Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288153|1288153]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305315 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Татар Димескәе''' (''Димескәй''; {{lang-tt|Татар Димескәе}}, {{lang-ru|Татарская-Дымская}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Бөгөлмә районы]] ауылы. == Атамаһы == Революцияға тиклем ауыл Димескәй тип атала. == География == Ауыл Димескәй йылғаһы буйында, [[Бөгөлмә]] ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]]нә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Димескәй улусы составына керә һәм уның үҙәге була. XX быуат башында ауылда улус идаралығы, земство станцияһы, тимерлек, 3 һыу тирмәне, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Баулы районы]], 1963 йылдан — [[Бөгөлмә районы]] составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1859 йылда ауылда 970 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәндәре иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=581}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 449 | 1859 = 971 | 1889 = 1527 | 1897 = 1865 | 1920 = 2481 | 1926 = 1994 | 1938 = 1139 | 1949 = 835 | 1958 = 722 | 1970 = 915 | 1979 = 760 | 1989 = 681 | 2002 = 675 | 2008 = 704 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Бөгөлмә районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Бөгөлмә районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] i7hwe2d4235hd44nmxrh9fgqk3p4lzq 0 147218 1305388 1288080 2026-09-12T16:14:38Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288080|1288080]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305388 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{Бм|Бүләк (мәғәнәләр)}} '''Бүләк''' (''Сасыкүл''<ref>{{Атайсал|страницы=377}}</ref>; {{lang-tt|Бүләк}}, {{lang-ru|Буляк}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҙнаҡай районы]] ауылы. == Атамаһы == 1967 йылда Сасыкүл ауылының атамаһы Бүләк тип үҙгәртелә<ref name="АМБ" />. == География == Ауыл [[Ыҡ]] йылғаһы буйында, [[Аҙнаҡай]] ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[юрмый]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]]нә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Тымытыҡ улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1859 йылда мәсет теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — [[Аҙнаҡай районы]], 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — [[Әлмәт районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 63 [[башҡорт]], 36 [[типтәр]] һәм 35 [[татар]]; 1834 йылда — 88 аҫаба башҡорт (ир затлы), 48 керҙәш башҡорт һәм 28 типтәр; 1859 йылда — 502 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәндәре иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=562—563}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 134 | 1859 = 502 | 1897 = 969 | 1920 = 1344 | 1926 = 602 | 1949 = 302 | 1970 = 673 | 1979 = 363 | 1989 = 247 | 2000 = 293 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] [[Категория:Ыҡ буйындағы тораҡ пункттар]] cgvdksyireiipqifuu8no6a8djleax5 0 147219 1305387 1288081 2026-09-12T16:14:19Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288081|1288081]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305387 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{БМ|Бүләк (мәғәнәләр)}} '''Бүләк'''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref> ({{lang-tt|Бүләк}}, {{lang-ru|Буляково}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Мөслим районы]] ауылы. == География == Ауыл Бүләк йылғаһы буйында, [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1732 йылдан билдәле<ref name="БЭ" />. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1840 йылда ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Мөслим районы]], 1963 йылдан — [[Сарман районы]], 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 96 [[башҡорт]], 1859 йылда — 577 башҡорт, 1912 йылда — 468 аҫаба башҡорт, 687 керҙәш башҡорт һәм типтәр иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=508—510}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 96 | 1859 = 577 | 1906 = 1047 | 1920 = | 1926 = | 1938 = | 1949 = | 1958 = | 1970 = | 1979 = | 1989 = | 2000 = | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мөслим районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мөслим районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] n5mq62x3nqdn6e8ycipevfo0kovd8zf 0 147220 1305377 1288091 2026-09-12T16:10:37Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288091|1288091]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305377 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{Бм|Иҫке Балтас}} '''Иске Балтач'''<ref>{{Атайсал|страницы=383}}</ref> (''Иҫке Балтас''<ref name="БЭ" />; {{lang-tt|Иске Балтач}}, {{lang-ru|Старое Балтачево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]] ауылы. == География == Ауыл [[Шәбеҙ]] йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көнбайышҡа табан 22 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[гәрә]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр 1732 йылда телгә алына<ref name="БЭ" />. Ауыл Гәрәй улусының Әжәҡул түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Шәрип улусы, ә артабан Таҡталасыҡ улусы составына керә<ref name="АМБ" />. Ауыл кешеләре [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда әүҙем ҡатнаша<ref name="ТЭ" />. 1870 йылда ауылда мәсет (1808 йылдан билдәле), мәктәп, 3 тирмән (шул иҫәптән 1 ел тирмәне) теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Аҡтаныш районы]], 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 66 аҫаба [[башҡорт]], 1816 йылда — 104 башҡорт, 1834 йылда — 163 башҡорт, 1848 йылда — 183 башҡорт һәм 37 [[типтәр]] иҫәпләнгән. 1902 йылда 72 ихатала — 200 йән ир затлы аҫаба башҡорт, 1912 йылда 82 ихатала — 451 аҫаба башҡорт йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=293—296}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 70 | 1834 = 163 | 1870 = 471 | 1884 = 321 | 1897 = 371 | 1906 = 405 | 1913 = 451 | 1920 = 454 | 1926 = 493 | 1938 = 473 | 1949 = 271 | 1958 = 294 | 1970 = 325 | 1979 = 248 | 1989 = 146 | 2002 = 135 | 2008 = 130 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 0sz16gpzjn3fhgfx9y14hcgluox18sc 0 147221 1305375 1288093 2026-09-12T16:10:01Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288093|1288093]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305375 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Иске Жиәш'''<ref>{{Атайсал|страницы=384}}</ref> (''Иҫке Зиәш''<ref name="БЭ" />; {{lang-tt|Иске Җияш}}, {{lang-ru|Старое Зияшево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]] ауылы. == География == Ауыл [[Шәбеҙ]] йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көнбайышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[гәрә]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Тәүге тапҡыр 1732 йылда телгә алына<ref name="БЭ" />. Ауыл Гәрәй улусының Әжәҡул түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Шәрип улусы, ә артабан Таҡталасыҡ улусы составына керә<ref name="АМБ" />. Ауыл кешеләре [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда әүҙем ҡатнаша<ref name="ТЭ" />. 1848 йылда ауылда мәсет (1816 йылдан билдәле), мәктәп, 1905 йылда — 4 тирмән (шул иҫәптән 1 ел тирмәне), икмәк магазины теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Аҡтаныш районы]], 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 27 ихатала 223 аҫаба [[башҡорт]] һәм 2 ихатала 11 [[типтәр]], 1816 йылда — 283 башҡорт һәм 19 типтәр, 1834 йылда — 425 башҡорт һәм 12 типтәр иҫәпләнгән. 1902 йылда 141 ихатала — 425 йән ир затлы аҫаба башҡорт, 1905 йылда 145 ихатала — 662 кеше, 1912 йылда 156 ихатала — 767 аҫаба башҡорт йәшәй<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=321—325}}</ref>. {| class="wikitable" |- ! 1795 !! 1834 !! 1859 !! 1865 !! 1870 !! 1884 !! 1897 !! 1906 !! 1913 !! 1920 !! 1926 !! 1938 !! 1949 !! 1958 !! 1970 !! 1979 !! 1989 !! 2002<ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref> |- | 234 || 425 || 548 || 585 || 652 || 697 || 662 || 767 || 740 || 662 || 560 || 404 || 365 || 368 || 340 || 215 || 189 || 184 |} == Билдәле шәхестәре == * [[Хәйбулла Ильясов]] (1792—?) — хәрби эшмәкәр. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]]нда ҡатнашыусы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 17ygr0xqzfxafjzji9u36rcrow4g3by 0 147222 1305372 1288096 2026-09-12T16:09:12Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288096|1288096]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305372 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Иҫке Ҡәҙермәт'''<ref>{{Атайсал|страницы=382}}</ref><ref name="БЭ" /> ({{lang-tt|Иске Кадермәт}}, {{lang-ru|Старое Кадырметьево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]] ауылы. == География == Ауыл Терпеле йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[йәнәй]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Йәнәй улусының Буғаҙы түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1848 йылда тирмән, XX быуат башында ауылда мәсет (1808 йылдан билдәле), мәктәп (1857 йылда асыла)<ref name="ТЭ" /> теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Аҡтаныш районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 37 аҫаба [[башҡорт]] (йәнәй ырыуының буғаҙы түбәһе) һәм 19 керҙәш башҡорт (йәнәй ырыуының туғыҙ түбәһе), 1816 йылда — 248 башҡорт, 1834 йылда — 364 башҡорт, 1870 йылда — 546 башҡорт иҫәпләнгән. 1902 йылда 147 ихатала — 441 йән ир затлы керҙәштәр, 1912 йылда 142 ихатала — 733 керҙәш башҡорт йәшәй<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=338—342}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 56 | 1834 = 371 | 1859 = 461 | 1870 = 546 | 1884 = 659 | 1897 = 743 | 1906 = 830 | 1913 = 733 | 1920 = 571 | 1926 = 497 | 1938 = 582 | 1949 = 361 | 1958 = 374 | 1970 = 406 | 1979 = 346 | 1989 = 180 | 2002 = 164 | 2008 = 151 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 7lvcj95nyf1zzcq9rtuqa31k68x7b4r 0 147223 1305268 1288204 2026-09-12T15:16:30Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288204|1288204]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305268 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Яңы Ҡәҙермәт'''<ref>{{Атайсал|страницы=382}}</ref> ({{lang-tt|Яңа Кадермәт}}, {{lang-ru|Новый Кадырмет}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]] ауылы. == География == Ауыл Терпеле йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 23 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[йәнәй]] ырыуы [[башҡорттар]]ы — [[Иҫке Ҡәҙермәт]] ауылы кешеләре XIX быуатта нигеҙ һала. Ауыл Йәнәй улусының Буғаҙы түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Аҡтаныш районы]], 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == {{Численность населения | 1859 = 43 | 1884 = 50 | 1897 = 48 | 1906 = 58 | 1913 = 82 | 1920 = 84 | 1926 = 79 | 1938 = 113 | 1949 = 91 | 1958 = 105 | 1970 = 115 | 1979 = 79 | 1989 = 42 | 2002 = 34 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] smnonsa4qnw8kavpb4uddes8h04l3d1 0 147224 1305371 1288097 2026-09-12T16:08:56Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288097|1288097]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305371 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{БМ|Иҫке Солтанғол}} '''Иске Солтанғол'''<ref>{{Атайсал|страницы=383}}</ref> ({{lang-tt|Иске Солтангол}}, {{lang-ru|Старое Султангулово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]]ндағы [[йәнәй]] ырыуы [[башҡорттар]]ы ауылы. == География == Ауыл Сарсаз йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарихы == Ауылға [[йәнәй]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауылда шулай уҡ керҙәш булып [[байлар]] ырыуы башҡорттары төпләнгәнләр. Ауыл Йәнәй улусының Буғаҙы түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1848 йылда тирмән һәм мәсет теркәлгән. 1865 йылда 20 уҡыусыға властар башҡорт мәктәбен аса. XX быуат башында ауылда 2 мәсет, почта станцияһы, бакалея кибете булған<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Аҡтаныш районы]], 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. Башҡорт халҡына хас булғанса, был ауылда ла ҡатындар ҡашмау кейгән. Был хаҡта 1742 йылғы яһаҡ түләүгә бәйле ялыуҙан да күренә - Солтанғол Сәрмәтов тигән кеше Йәнәй улусы старшинаһы Йәрмөхәмәт Ибраевты яһаҡ йыйыуҙа ғәҙелһеҙлектә һәм воеводамын тип әйтеүҙә ғәйепләй <ref>В 1742 г. «башкир д. Салтангуловой Байлярской волости Салтангул Сырметев с тов. обвинял старшину Енейской волости Ермухамета Ибраева в сходстве из Казанскаго уезду, в сборе з башкирцев лошадей, 40 овец, пансырей (защитные доспехи), кажбовов (кашмау – женский головной убор, украшенный кораллами) и в бое башкирцев и назывании себя воеводою» {{Книга|сост.= С.И. Хамидуллин, Ю.М. Юсупов, Р.Р. Асылгужин, Р.Р. Шайхеев, Р.М. Рыскулов, А.Я. Гумерова.|заглавие=История башкирский родов. Еней|ответственный=|год=2014|издание=|место=Уфа|издательство=Китап|страницы=73|страниц=431|isbn=}}</ref> == Халҡы == 1795 йылда ауылда 164 [[башҡорт]], 1816 йылда — 257 башҡорт, 1834 йылда — 381 башҡорт, 1870 йылда — 588 башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=397—402}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 164 | 1834 = 364 | 1859 = 550 | 1870 = 588 | 1884 = 741 | 1897 = 751 | 1906 = 955 | 1913 = 1060 | 1920 = 939 | 1926 = 776 | 1938 = 568 | 1949 = 398 | 1958 = 336 | 1970 = 392 | 1979 = 334 | 1989 = 201 | 2002 = 163 | 2008 = 141 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Билдәле шәхестәре == * '''Әхтәри Мөхтәсәр улы Хөсәйенов''' — зауряд-есаул. 1807 йылғы [[Рус-прусс-француз һуғышы]]нда, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]]нда ҡатнашыусы. «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] akzc3gbtpb2vi2cjihlxs6q1jjawkdd 0 147228 1305368 1288100 2026-09-12T16:08:06Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288100|1288100]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305368 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Иҫке Үръяҙы''' (''Юғары Үръяҙы''; {{lang-tt|Иске Үрьяды}}, {{lang-ru|Старые Урьяды}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]] ауылы. == География == Ауыл Үръяҙы йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көнбайышҡа табан 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[йәнәй]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1706 йылдан билдәле. Ауыл Йәнәй улусының Туғыҙ түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиострово (Ушар) улусы составына керә<ref name="АМБ" />. Ауыл кешеләре [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда әүҙем ҡатнаша<ref name="ТЭ" />. XX быуат башында ауылда мәсет (1844 йылдан билдәле), мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Аҡтаныш районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 212 [[башҡорт]], 1834 йылда — 217 [[типтәр]], 1870 йылда — 250 башҡорт, 1912 йылда — 423 типтәр иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=451—452}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 212 | 1834 = 218 | 1859 = 499 | 1884 = 530 | 1897 = 709 | 1906 = 877 | 1913 = 865 | 1920 = 382 | 1926 = 308 | 1938 = 668 | 1949 = 382 | 1958 = 325 | 1975 = 320 | 1989 = 134 | 2002 = 115 | 2008 = 123 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] d1cxj34es0lhyzkyk3yg8gf7d5qwido 0 147229 1305299 1288172 2026-09-12T15:26:49Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288172|1288172]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305299 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Түбән Үръяҙы''' (''Түбәнге Үръяҙы''; {{lang-tt|Түбән Үрьяды}}, {{lang-ru|Нижние Урьяды}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]] ауылы. == География == Ауыл Үръяҙы йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көнбайышҡа табан 34 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[йәнәй]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1706 йылдан билдәле. Ауыл Йәнәй улусының Туғыҙ түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиострово (Ушар) улусы составына керә<ref name="АМБ" />. Ауыл кешеләре [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда әүҙем ҡатнаша<ref name="ТЭ" />. XX быуат башында ауылда мәсет теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Аҡтаныш районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 16 [[башҡорт]], 1834 йылда — 44 башҡорт һәм 11 [[типтәр]], 1859 йылда — 140 башҡорт һәм типтәр, 1912 йылда — 259 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=449—451}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 16 | 1834 = 55 | 1859 = 140 | 1870 = 153 | 1905 = 253 | 1913 = 259 | 1920 = 226 | 1926 = 358 | 1938 = 224 | 1949 = 198 | 1958 = 110 | 1970 = 203 | 1979 = 129 | 1989 = 50 | 2002 = 27 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] bownrl309axiy9eg96wvc0zj4p33tyf 0 147230 1305376 1288092 2026-09-12T16:10:22Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288092|1288092]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305376 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Иҫке Биксәнтәй''' ({{lang-tt|Иске Бикчәнтәй}}, {{lang-ru|Старое Бикчентаево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]] ауылы. == География == Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көнбайышҡа табан 31 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауылда шулай уҡ башҡорттарҙың [[байлар]] ырыуы вәкилдәре төпләнгән. 1736 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә<ref name="АМБ" />. Ауыл кешеләре [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда әүҙем ҡатнаша<ref name="ТЭ" />. 1870 йылда ауылда мәсет (1802 йылдан билдәле), мәктәп (1837 йылда асыла), 2 ел тирмәне теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Аҡтаныш районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 129 керҙәш [[башҡорт]] һәм 74 [[типтәр]], 1834 йылда — 235 башҡорт һәм 90 типтәр, 1870 йылда — 705 башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=300—303}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 203 | 1859 = 596 | 1870 = 705 | 1884 = 799 | 1897 = 631 | 1906 = 739 | 1913 = 805 | 1920 = 644 | 1926 = 526 | 1938 = 492 | 1949 = 336 | 1958 = 342 | 1970 = 362 | 1979 = 261 | 1989 = 151 | 2002 = 148 | 2008 = 127 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" /> }} == Билдәле шәхестәре == * '''Бәхтийәр Мәҙийәр улы Айытов''' — хәрби эшмәкәр. 1807 йылғы [[Рус-прусс-француз һуғышы]]нда, 19-сы Башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]]нда ҡатнашыусы. «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры. * [[Ноғманнасир Мәҙиәров|Ноғманнасир Мәҙийәр улы Биксурин]] (1782—?) — хәрби эшмәкәр. 5-се Башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]]нда ҡатнашыусы. «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] gejb138uuojvy4a5eapz8s8gkiasgq2 0 147231 1305356 1288112 2026-09-12T16:04:14Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288112|1288112]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305356 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Ҡарт'''<ref>{{Атайсал|страницы=382}}</ref> ({{lang-tt|Карт}}, {{lang-ru|Картово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]] ауылы. == География == Ауыл Ҡарт йылғаһы (Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы) буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көнбайышҡа табан 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[йәнәй]] ырыуы [[башҡорттар]]ы 1815 йылда нигеҙ һала — 10 ихата [[Ҡыр-Ҡайынтүбә]] ауылынан, 5 ихата [[Иҫке Ҡәҙермәт|Ҡәҙермәт]] ауылынан, 3 ихата Теләнсе ауылынан килеп төпләнә. Ауыл Йәнәй улусының Ҡамбар түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиострово (Ушар) улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1840 йылда ауылда тирмән, икмәк магазины, 1848 йылда — мәсет теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Аҡтаныш районы]], 1963 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1816 йылда ауылда 105 [[башҡорт]], 1834 йылда — 132 башҡорт, 1870 йылда — 180 башҡорт, 1912 йылда — 340 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=354—356}}</ref>. {{Численность населения | 1816 = 105 | 1834 = 132 | 1859 = 205 | 1870 = 180 | 1884 = 245 | 1906 = 527 | 1913 = 340 | 1920 = 275 | 1926 = 307 | 1938 = 329 | 1949 = 234 | 1958 = 259 | 1970 = 280 | 1979 = 236 | 1989 = 174 | 2002 = 160 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" /> }} == Билдәле шәхестәре == * '''Әбделҡадир Миңлебай улы Ҡамбаров''' — хәрби эшмәкәр. 6-сы Башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]]. t0rdr188z6lh9m676xfcuri9xmh1ay9 0 147232 1305350 1288117 2026-09-12T15:51:47Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288117|1288117]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305350 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Ҡолын'''<ref>{{Атайсал|страницы=380}}</ref> (''Ҡолон''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref>; {{lang-tt|Колын}}, {{lang-ru|Кулуново}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҡтаныш районы]] ауылы. == География == Ауыл Бәжәнә йылғаһы буйында, [[Аҡтаныш]] ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 54 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1701 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Мышыға түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә<ref name="АМБ" />. Ауыл кешеләре [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда әүҙем ҡатнаша<ref name="ТЭ" />. 1905 йылда ауылда тимерлек, хужалыҡ магазины, бакалея кибете, мәсет (1837 йылдан билдәле), мәктәп теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], ә 1922 йылда [[Саллы кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Минзәлә районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — [[Аҡтаныш районы]], 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1816 йылда ауылда 66 [[башҡорт]] һәм 35 [[типтәр]], 1834 йылда — 136 башҡорт һәм 55 типтәр, 1870 йылда — 413 башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=365—367}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 97 | 1834 = 136 | 1859 = 386 | 1870 = 413 | 1884 = 475 | 1897 = 694 | 1906 = 642 | 1913 = 919 | 1920 = 854 | 1926 = 790 | 1938 = 630 | 1949 = 377 | 1958 = 340 | 1970 = 379 | 1979 = 286 | 1989 = 176 | 2002 = 156 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҡтаныш районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҡтаныш районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 858unuq7eklhoy12xkdaf2gx6s47ncy 0 147360 1305351 1288116 2026-09-12T15:52:02Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288116|1288116]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305351 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Ҡатмыш''' (''Вәрәш-Ҡатмыш''; {{lang-tt|Катмыш}}, {{lang-ru|Катмыш}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Мөслим районы]] ауылы. == География == Ауыл Ҡатмыш күле буйында, [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[ирәкте]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Ирәкте улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Ирәкте административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Мөслим районы]], 1963 йылдан — [[Сарман районы]], 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1859 йылда ауылда 59 ир затлы керҙәштәр һәм дәүләт крәҫтиәндәре; 1912 йылда — 221 дәүләт крәҫтиәндәре ([[башҡорттар]]ҙан һәм [[татарҙар]]ҙан) һәм 12 керҙәш [[башҡорт]] иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=525—526}}</ref>. {{Численность населения | 1870 = 135 | 1913 = 233 | 1920 = 268 | 1926 = 206 | 1938 = 244 | 1949 = 268 | 1958 = 224 | 1970 = 222 | 1979 = 210 | 1989 = 187 | 2002 = 203 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мөслим районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мөслим районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] okcu2iohqq2oq5ql2mi4a8stg4yngy4 0 147361 1305378 1288090 2026-09-12T16:10:53Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288090|1288090]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305378 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Исәнсеф'''<ref>{{Атайсал|страницы=395}}</ref> ({{lang-tt|Исәнсеф}}, {{lang-ru|Исянсупово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Мөслим районы]] ауылы. == География == Ауыл Бәжәнә йылғаһы буйында, [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1693 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Мышыға түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1905 йылда ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Мөслим районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — [[Сарман районы]], 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1859 йылда ауылда 194 ир затлы [[башҡорт]] һәм 754 [[типтәр]], 1902 йылда — 373 ир затлы аҫаба башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=517—518}}</ref>. {{Численность населения | 1816 = 170 | 1870 = 754 | 1897 = 1068 | 1905 = 1211 | 1920 = 1314 | 1926 = 765 | 1938 = 797 | 1949 = 542 | 1958 = 444 | 1970 = 472 | 1979 = 400 | 1989 = 276 | 2002 = 235 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мөслим районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мөслим районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] ebuzkw1v1n90c6m4ca0x10wfauuh8z8 0 147362 1305373 1288095 2026-09-12T16:09:26Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288095|1288095]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305373 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{БМ|Иҫке Ҡарамалы}} '''Иҫке Ҡарамалы''' (''Ҡарамалы, Ҡалмиә''; {{lang-tt|Иске Карамалы}}, {{lang-ru|Старые Карамалы}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Мөслим районы]] ауылы. == География == Ауыл Ҡалмиә йылғаһы буйында, [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] ауылынан көнсығышҡа табан 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1735 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1848 йылда ауылда мәсет, 1905 йылда тирмән теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Мөслим районы]], 1963 йылдан — [[Сарман районы]], 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 35 [[башҡорт]], 5 [[типтәр]], 11 [[татар]]; 1848 йылда — 100 башҡорт, 28 татар, 25 типтәр; 1870 йылда — 313 башҡорт һәм 38 татар; 1912 йылда 654 башҡорт, 36 татар һәм 117 типтәр иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=518—521}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 243 | 1870 = 351 | 1913 = 847 | 1920 = 891 | 1926 = 861 | 1938 = 714 | 1949 = 672 | 1958 = 705 | 1970 = 852 | 1979 = 887 | 1989 = 821 | 2002 = 747 | 2008 = 736 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мөслим районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мөслим районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 51osfcevcipjtq1hilf0fiuidutw1qz 0 147365 1305364 1288104 2026-09-12T16:07:03Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288104|1288104]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305364 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{БМ|Көбәк (мәғәнәләр)}} '''Күбәк'''<ref>{{Атайсал|страницы=395}}</ref> (''Көбәк''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref>; {{lang-tt|Күбәк}}, {{lang-ru|Кубяково}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Мөслим районы]] ауылы. == География == Ауыл Ҡалмиә йылғаһы буйында, [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] ауылынан көнсығышҡа табан 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1747 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1848 йылда ауылда мәсет, мәктәп, тирмән теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1922 йылдан — [[Саллы кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Мөслим районы]], 1963 йылдан — [[Сарман районы]], 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 29 [[башҡорт]] һәм 39 [[типтәр]]; 1859 йылда — 425 башҡорт; 1912 йылда 519 башҡорт һәм 276 типтәр иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=521—523}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 63 | 1834 = 113 | 1870 = 412 | 1897 = 739 | 1913 = 795 | 1920 = 836 | 1926 = 482 | 1938 = 579 | 1949 = 409 | 1958 = 407 | 1970 = 397 | 1979 = 344 | 1989 = 249 | 2002 = 243 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мөслим районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мөслим районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] orzpqdq6lo0y5k4kf361agkuuo80enb 0 147367 1305340 1288129 2026-09-12T15:48:51Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288129|1288129]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305340 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{БМ|Мәсәғүт}} '''Мәсғүт'''<ref>{{Атайсал|страницы=395}}</ref> (''Мәсәғүт, Миңлеғол''; {{lang-tt|Мәсгут}}, {{lang-ru|Масягутово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҙнаҡай районы]] ауылы. == География == Ауыл Кирәмәт йылғаһы (Мәллә йылғаһының һул ҡушылдығы) буйында, [[Аҙнаҡай]] ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[юрмый]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1748 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]]нә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Мәсәғүт административ-территориаль улусы составына керә һәм уның үҙәге була<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда улус идаралығы, 2 мәсет, мәҙрәсә, земтсво станцияһы теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — [[Аҙнаҡай районы]], 1963 йылдан — [[Әлмәт районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1859 йылда ауылда 280 ҡаҙна крәҫтиәндәре һәм [[башҡорттар]] иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=564—565}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 381 | 1889 = 773 | 1910 = 1074 | 1920 = 1283 | 1926 = 872 | 1938 = 815 | 1949 = 482 | 1958 = 593 | 1970 = 726 | 1979 = 594 | 1989 = 478 | 2002 = 492 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] oq0g573phct5taxaumyov49jcl0nlfs 0 147368 1305275 1288196 2026-09-12T15:18:41Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288196|1288196]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305275 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{БМ|Әсәй}} '''Әсәй''' ({{lang-tt|Әсәй}}, {{lang-ru|Асеево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҙнаҡай районы]] ауылы. == География == Ауыл Стәрле йылғаһы буйында, [[Аҙнаҡай]] ҡалаһынан көнсығышҡа табан 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[юрмый]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]]нә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҙнаҡай административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда 3 һыу тирмәне, 3 мәсет, 3 мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — [[Аҙнаҡай районы]], 1963 йылдан — [[Әлмәт районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 72 башҡорт һәм 182 типтәр; 1859 йылда — 794 башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=561—562}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 794 | 1897 = 1450 | 1920 = 1771 | 1926 = 1236 | 1938 = 1299 | 1949 = 744 | 1958 = 605 | 1970 = 687 | 1979 = 554 | 1989 = 495 | 2000 = 546 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] gskfcldjmabxaidaxvh992vyuf7uq3l 0 147369 1305380 1288088 2026-09-12T16:11:32Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288088|1288088]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305380 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Ҙур Суҡаяш''' ({{lang-tt|Зур Сукаеш}}, {{lang-ru|Большой Сухояш}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҙнаҡай районы]] ауылы. == География == Ауыл Суҡаяш йылғаһы буйында, [[Аҙнаҡай]] ҡалаһынан төньяҡҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[юрмый]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1742 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]]нә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Стәрлетамаҡ административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда 2 тирмән, 2 мәсет, 2 мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1928 йылда ауыл кешеләре [[Ҡурай-Йылға]] ауылына нигеҙ һала<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — [[Аҙнаҡай районы]], 1963 йылдан — [[Әлмәт районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1859 йылда ауылда 896 ҡаҙна крәҫтиәндәре һәм [[башҡорттар]] иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=562}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 896 | 1890 = 1291 | 1920 = 1586 | 1926 = 944 | 1938 = 1052 | 1949 = 765 | 1958 = 603 | 1970 = 548 | 1979 = 449 | 1989 = 462 | 2000 = 450 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] f3ry2bhsxh1it7ce06cddhqyo4lkp0v 0 147370 1305389 1288079 2026-09-12T16:14:54Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288079|1288079]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305389 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{БМ|Буралы}} '''Буралы''' ({{lang-tt|Буралы}}, {{lang-ru|Буралы}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҙнаҡай районы]] ауылы. == География == Ауыл Буралы йылғаһы буйында, [[Аҙнаҡай]] ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 36 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[юрмый]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александр-Ҡарамалы административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда һыу тирмәне, мәсет, мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Сарман районы]], 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — [[Аҙнаҡай районы]], 1963 йылдан — [[Әлмәт районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1840 йылда ауылда 293 [[башҡорт]], 289 ҡаҙна һәм дәүләт кәрҫтиәндәре ([[татарҙар]]) иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=563}}</ref>. {{Численность населения | 1897 = 857 | 1926 = 778 | 1938 = 805 | 1949 = 716 | 1958 = 660 | 1970 = 729 | 1979 = 480 | 1989 = 294 | 2000 = 379 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 6qgu3orx34kkd1fowsw0b3x0g3xy0h8 0 147373 1305318 1288151 2026-09-12T15:38:19Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288151|1288151]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305318 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Сәпәй'''<ref>{{Атайсал|страницы=378}}</ref><ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref> ({{lang-tt|Сәпәй}}, {{lang-ru|Сапеево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҙнаҡай районы]] ауылы. == География == Ауыл Вәръяҙы йылғаһы буйында, [[Аҙнаҡай]] ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[юрмый]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1747 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]]нә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҙнаҡай административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда земство хәстәханаһы, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — [[Аҙнаҡай районы]], 1963 йылдан — [[Әлмәт районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1816 йылда ауылда 21 ир затлы [[башҡорт]], 63 [[типтәр]] һәм 138 дәүләт крәҫтиәне; 1859 йылда — 36 ир затлы башҡорт, 127 типтәр һәм 236 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=566-567}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 496 | 1859 = 878 | 1889 = 1183 | 1897 = 1360 | 1910 = 1545 | 1920 = 1698 | 1926 = 1267 | 1938 = 1209 | 1949 = 904 | 1958 = 1003 | 1970 = 875 | 1979 = 722 | 1989 = 555 | 2002 = 661 | 2008 = 715 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 4ocxh1hlojtnkh5uas9l6hlm62cyd2i 0 147375 1305273 1288199 2026-09-12T15:18:00Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288199|1288199]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305273 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Юғары Стәрле'''<ref>{{Атайсал|страницы=377}}</ref> (''Стәрлетамаҡ, Усман''; {{lang-tt|Югары Эстәрле}}, {{lang-ru|Верхнее Стярле}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҙнаҡай районы]] ауылы. == География == Ауыл Стәрле йылғаһы буйында, [[Аҙнаҡай]] ҡалаһынан көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[юрмый]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]]нә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Стәрлетамаҡ административ-территориаль улусы составына керә һәм уның үҙәге була<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда улус идаралығы, 2 мәсет, 2 һыу тирмәне теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — [[Аҙнаҡай районы]], 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — [[Ютазы районы]], 1963 йылдан — [[Бөгөлмә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1816 йылда ауылда 34 ир затлы [[башҡорт]], 110 [[типтәр]] һәм 54 [[татар]]; 1859 йылда — 1457 дәүләт крәҫтиәне һәм башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=568}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 1457 | 1897 = 1628 | 1920 = 1704 | 1926 = 1128 | 1938 = 1420 | 1949 = 904 | 1958 = 849 | 1970 = 906 | 1979 = 770 | 1989 = 605 | 2000 = 611 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 28nbshpu672kni1f3nsznymp09q6nfs 0 147376 1305306 1288165 2026-09-12T15:32:23Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288165|1288165]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305306 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Туйкә'''<ref>{{Атайсал|страницы=378}}</ref> (''Аблай, Туйкагурт''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref> ; {{lang-tt|Туйкә}}, {{lang-ru|Тойкино}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҙнаҡай районы]] ауылы. == Атамаһы == [[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)|1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы]] етәкселәренең береһе Туйкә абыҙ (ағалы-энеле [[Фазыл Туйкин|Фазыл]], [[Кәбир Туйкин|Кәбир]] Туйкиндарҙың ата-бабаһы) исеме буйынса аталған. == География == Ауыл Стәрле йылғаһы буйында, [[Аҙнаҡай]] ҡалаһынан көньяҡҡа табан 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[юрмый]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1765 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]]нә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҙнаҡай административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда 2 мәсет, 2 мәктәп, 5 һыу тирмәне теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — [[Аҙнаҡай районы]], 1963 йылдан — [[Әлмәт районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 10 [[башҡорт]] һәм 210 яһаҡлы [[татар]]; 1859 йылда — 35 ир затлы керҙәш башҡорт һәм 189 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=566-567}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 220 | 1859 = 477 | 1897 = 813 | 1920 = 986 | 1926 = 929 | 1938 = 813 | 1949 = 340 | 1958 = 462 | 1970 = 514 | 1979 = 384 | 1989 = 331 | 2002 = 418 | 2008 = 386 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] re7o8ibaw6vpxrxl5kh1lewbgpo0zjl 0 147377 1305293 1288178 2026-09-12T15:24:55Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288178|1288178]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305293 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{бм|Уразай}} '''Уразай'''<ref>{{Атайсал|страницы=378}}</ref> <ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref> ({{lang-tt|Уразай}}, {{lang-ru|Уразаево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҙнаҡай районы]] ауылы. == География == Ауыл Стәрле йылғаһы буйында, [[Аҙнаҡай]] ҡалаһынан көньяҡҡа табан 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[юрмый]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1765 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]]нә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҙнаҡай административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда 2 мәсет, мәктәп, 4 һыу тирмәне теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — [[Аҙнаҡай районы]], 1963 йылдан — [[Әлмәт районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 35 [[башҡорт]], 15 хеҙмәтсе [[татар]], 72 яһаҡлы татар һәм 150 [[типтәр]]; 1859 йылда — 87 ир затлы аҫаба башҡорт, 5 ир затлы керҙәш башҡорт, 229 типтәр һәм 9 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=570}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 272 | 1859 = 773 | 1897 = 1215 | 1920 = 1465 | 1926 = 1504 | 1938 = 1445 | 1949 = 1018 | 1958 = 942 | 1970 = 817 | 1979 = 667 | 1989 = 591 | 2002 = 726 | 2010 = 753 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 9fp6cbbnduws6ylw8edihuuogq4kvvz 0 147378 1305291 1288180 2026-09-12T15:24:18Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288180|1288180]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305291 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{бм|Урманай}} '''Урманай'''<ref>{{Атайсал|страницы=378}}</ref><ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref> (''Яңы Урманай''; {{lang-tt|Уразай}}, {{lang-ru|Уразаево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҙнаҡай районы]] ауылы. == География == Ауыл Стәрле йылғаһы буйында, [[Аҙнаҡай]] ҡалаһынан көнсығышҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[юрмый]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1761 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]]нә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Чекан административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда 2 мәсет, һыу тирмәне теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — [[Аҙнаҡай районы]], 1957 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — [[Ютазы районы]], 1963 йылдан — [[Бөгөлмә районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1816 йылда ауылда 127 ир затлы аҫаба [[башҡорт]], 12 ир затлы керҙәш башҡорт һәм 1 ир затлы [[мишәр]]; 1859 йылда — 366 ир затлы аҫаба башҡорт, 5 ир затлы керҙәш башҡорт һәм 5 ир затлы мишәр иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=570-571}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 101 | 1834 = 443 | 1859 = 886 | 1897 = 1373 | 1920 = 1658 | 1926 = 1268 | 1938 = 1093 | 1949 = 774 | 1958 = 529 | 1970 = 565 | 1979 = 402 | 1989 = 608 | 2002 = 619 | 2010 = 607 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] oyg11in8uy4qqz74fe2y9blttus6dj8 0 147380 1305290 1288181 2026-09-12T15:23:59Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288181|1288181]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305290 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{бм|Урсай}} '''Урсай'''<ref>{{Атайсал|страницы=378}}</ref><ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref> ({{lang-tt|Урсай}}, {{lang-ru|Урсаево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҙнаҡай районы]] ауылы. == География == Ауыл [[Ыҡ]] йылғаһы буйында, [[Аҙнаҡай]] ҡалаһынан төньяҡҡа табан 31 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[юрмый]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1707 йылдан билдәле<ref name="БЭ" />. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]]нә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Тымытыҡ административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда 3 мәсет, 2 мәктәп, һыу тирмәне теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — [[Аҙнаҡай районы]], 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — [[Әлмәт районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 186 [[башҡорт]], 45 [[типтәр]], 29 яһаҡлы [[татар]] һәм 5 хеҙмәтсе татар; 1859 йылда — 350 ир затлы башҡорт һәм 88 ир затлы типтәр иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=571-572}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 186 | 1834 = 384 | 1859 = 874 | 1897 = 1833 | 1910 = 2407 | 1920 = 2185 | 1926 = 1789 | 1938 = 1652 | 1949 = 1174 | 1958 = 1166 | 1970 = 1329 | 1979 = 1005 | 1989 = 775 | 2002 = 740 | 2010 = 753 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" /> }} == Билдәле шәхестәре == * [[Нуғайбәковтар]] — башҡорт дворян нәҫеле. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] [[Категория:Ыҡ буйындағы тораҡ пункттар]] 0wtok1xnk6n5ldkwc4q22p0h89d9kbr 0 147383 1305322 1288147 2026-09-12T15:40:04Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288147|1288147]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]]) 1305322 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Сөләй'''<ref>{{Атайсал|страницы=387}}</ref> (''Урсалыбаш''; {{lang-tt|Сөләй}}, {{lang-ru|Сулеево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Әлмәт районы]] ауылы. == География == Ауыл Урсалы йылғаһы буйында, [[Әлмәт (ҡала)|Әлмәт]] ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[юрмый]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1746 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]]нә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Мәсәғүт административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1885 йылда ауылда крәҫтиән болаһы була<ref name="ТЭ" />. XX быуат башында ауылда земство станцияһы, 2 мәсет, 2 мәктәп, 2 һыу тирмәне, 3 кибет теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Әлмәт районы]] составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1816 йылда ауылда 135 [[типтәр]], 22 аҫаба [[башҡорт]] һәм 40 керҙәш башҡорт ([[Байлар]] улусы [[Теләнсетамаҡ]] ауылынан); 1859 йылда — 799 башҡорт һәм ҡаҙна крәҫтиәне иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=565-566}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 236 | 1859 = 799 | 1897 = 1251 | 1910 = 1566 | 1920 = 2225 | 1926 = 1461 | 1938 = 1240 | 1949 = 1078 | 1958 = 1676 | 1970 = 1120 | 1979 = 940 | 1989 = 678 | 2002 = 788 | 2008 = 943 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Әлмәт районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Әлмәт районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] nq1nqa7nrv67fcm6rlak6sjeeku7rna 0 147409 1305338 1288131 2026-09-12T15:48:14Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288131|1288131]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305338 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{бм|Наратаҫты}} '''Наратасты'''<ref>{{Атайсал|страницы=394}}</ref> ({{lang-tt|Наратасты}}, {{lang-ru|Нарат-Асты}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Мөслим районы]] ауылы. == География == Ауыл [[Ыҡ]] йылғаһы буйында, [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[ирәкте]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1762 йылдан билдәле. Ауыл Ирәкте улусының Абдубин түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Ирәкте административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда мәсет, бакалея кибете, хужалыҡ магазины, паром ([[Ыҡ]] аша үтеү өсөн) теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Мөслим районы]], 1963 йылдан — [[Сарман районы]], 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 23 ир затлы [[башҡорт]], 43 [[татар]] һәм 2 [[типтәр]]; 1859 йылда — 20 ир затлы башҡорт һәм 19 ир затлы дәүләт крәҫтиәне; 1912 йылда — 119 аҫаба башҡорт, 164 типтәр һәм 87 дәүләт крәҫтиәне (башҡорттарҙан һәм татарҙарҙан) иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=534-536}}</ref>. {{Численность населения | 1870 = 163 | 1913 = 370 | 1920 = 372 | 1926 = 317 | 1938 = 389 | 1949 = 343 | 1958 = 284 | 1970 = 334 | 1979 = 235 | 1989 = 184 | 2002 = 166 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мөслим районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мөслим районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] [[Категория:Ыҡ буйындағы тораҡ пункттар]] 2xs752vqdl6wtge4n1408qy9kx3npln 0 147412 1305272 1288200 2026-09-12T15:17:44Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288200|1288200]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305272 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{бм|Табын (мәғәнәләр)}} '''Юғары Табын'''<ref>{{Атайсал|страницы=395}}</ref> ({{lang-tt|Югары Табын}}, {{lang-ru|Верхний Табын}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Мөслим районы]] ауылы. == География == Ауыл Табын йылғаһы буйында, [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[Мең (ҡәбилә)|ҫарайлы-мең]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл [[Мең (ҡәбилә)|Ҫарайлы-Мең]] улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, башта ауыл Ирәкте, ә артабан Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында 2 хужалыҡ магазины, 3 бакалея кибет, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән<ref name="АМБ" /><ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Мөслим районы]], 1963 йылдан — [[Сарман районы]], 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 135 [[башҡорт]]; 1859 йылда — 436 башҡорт, типтәр һәм дәүләт крәҫтиәне; 1912 йылда — 1022 башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=546-549}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 135 | 1859 = 436 | 1870 = 501 | 1897 = 827 | 1912 = 1022 | 1920 = 1109 | 1926 = 845 | 1938 = 899 | 1949 = 671 | 1958 = 546 | 1970 = 526 | 1979 = 458 | 1989 = 399 | 2000 = 380 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мөслим районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мөслим районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] fdq1nk8sxjhmgv1cwxrt3cy0z5mnkjw 0 147413 1305327 1288142 2026-09-12T15:44:49Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288142|1288142]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305327 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{бм|Сикия}} '''Сикия'''<ref>{{Атайсал|страницы=395}}</ref> (''Һикиә''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref>; {{lang-tt|Сикия}}, {{lang-ru|Сикия}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Мөслим районы]] ауылы. == География == Ауыл [[Сикия]] йылғаһы буйында, [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 42 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл [[Бүләр]] улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1848 йылда мәсет, 1870 йылда мәктәп (мәсет ҡарамағында), 1905 йылда 2 икмәк магазины, бакалея кибете теркәлгән. 1837 йылда донъяуи башҡорт мәктәбе (10 уҡыусы), ә 1859 йылда тағы шулай уҡ мәктәп (20 уҡыусы) асылған <ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Аҡтаныш районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — [[Мөслим районы]], 1963 йылдан — [[Сарман районы]], 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 112 аҫаба [[башҡорт]] һәм 57 керҙәш башҡорт ([[йәнәй]] ырыуынан); 1859 йылда — 464 башҡорт; 1912 йылда — 496 аҫаба башҡорт һәм 411 керҙәш башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=541-544}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 169 | 1834 = 250 | 1859 = 454 | 1870 = 562 | 1897 = 661 | 1913 = 922 | 1920 = 927 | 1926 = 742 | 1938 = 710 | 1949 = 435 | 1958 = 378 | 1970 = 282 | 1979 = 201 | 1989 = 162 | 2002 = 126 | 2008 = 95 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мөслим районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мөслим районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] l5mznh6p422f8x71e7i46tev76syryb 0 147414 1305267 1288205 2026-09-12T15:16:10Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288205|1288205]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305267 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{БМ|Яңы Сәйет}} '''Яңы Сәйет''' ({{lang-tt|Яңа Сәет}}, {{lang-ru|Старое Саитово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Мөслим районы]] ауылы. == География == Ауыл [[Сикия]] йылғаһы буйында, [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға XIX быуаттың 2-се яртыһында [[Иҫке Сәйет (Татарстан)|Сәйет (Иҫке Сәйет)]] ауылы кешеләре нигеҙ һала<ref name="АМБ" />. Ауыл [[Өфө губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Әмәкәй административ-территориаль улусы составына керә<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1922 йылдан — [[Саллы кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Мөслим районы]], 1963 йылдан — [[Сарман районы]], 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1896 йылда ауылда 198 [[башҡорт]] иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=539}}</ref>. {{Численность населения | 1896 = | 1913 = 510 | 1920 = 729 | 1926 = 570 | 1938 = 628 | 1949 = 530 | 1958 = 510 | 1970 = 554 | 1979 = 442 | 1989 = 301 | 2002 = 258 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мөслим районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мөслим районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] h3xvr4irwv3nqdl53zlb5493l7ak6kj 0 147415 1305370 1288098 2026-09-12T16:08:40Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288098|1288098]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305370 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{бм|Иҫке Сәйет}} '''Иҫке Сәйет'''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref> ({{lang-tt|Иске Сәет}}, {{lang-ru|Старое Саитово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Мөслим районы]] ауылы. == География == Ауыл Сикия йылғаһы буйында, [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 38 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауылда шулай уҡ [[йәнәй]] ырыуы вәкилдәре төпләнә. 1735 йылдан билдәле<ref name="БЭ" />. Ауыл [[Бүләр]] улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1870 йылда ауылда мәсет һәм мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" />. XIX быуаттың 2-се яртыһында ауыл кешеләре [[Яңы Сәйет (Татарстан)|Яңы Сәйет]] ауылына нигеҙ һала<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Мөслим районы]], 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Мөслим районы, 1963 йылдан — [[Сарман районы]], 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1816 йылда ауылда 199 [[башҡорт]]; 1834 йылда — 152 аҫаба башҡорт, 132 керҙәш башҡорт һәм 46 [[типтәр]]; 1870 йылда — 700 башҡорт; 1902 йылда — 912 аҫаба башҡорт һәм типтәр иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=538-541}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 179 | 1834 = 316 | 1859 = 605 | 1870 = 700 | 1897 = 887 | 1913 = 638 | 1920 = 688 | 1926 = 358 | 1938 = 466 | 1949 = 298 | 1958 = 262 | 1970 = 256 | 1979 = 228 | 1989 = 132 | 2002 = 93 | 2008 = 90 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мөслим районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мөслим районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 73apoy1i1c5b2cs3u8xtckbc7tere7n 0 147419 1305325 1288144 2026-09-12T15:44:16Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288144|1288144]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305325 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{бм|Сөйөндөк}} '''Сөйөндөк'''<ref>{{Атайсал|страницы=377}}</ref> (''Һөйөндөк''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref>; {{lang-tt|Сөендек}}, {{lang-ru|Суюндук}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Аҙнаҡай районы]] ауылы. == География == Ауыл [[Ыҡ]] йылғаһы буйында, [[Аҙнаҡай]] ҡалаһынан көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[юрмый]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1786 йылдан билдәле<ref name="БЭ" />. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Бөгөлмә өйәҙе]]нә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе [[Һамар губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл ? административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда 2 мәсет, 2 мәктәп, һыу тирмәне теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Бөгөлмә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — [[Аҙнаҡай районы]], 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — [[Әлмәт районы]], 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 45 [[башҡорт]], 30 [[типтәр]], 10 яһаҡлы [[татар]] һәм 24 хеҙмәтсе татар; 1859 йылда — 73 ир затлы башҡорт, 91 ир затлы хәрби званиелы керҙәш һәм 62 ир затлы дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=568}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 109 | 1834 = 116 | 1865 = 445 | 1897 = 948 | 1910 =1174 | 1920 = 731 | 1926 = 470 | 1938 = 554 | 1949 = 414 | 1958 = 353 | 1970 = 272 | 1979 = 275 | 1989 = 199 | 2002 = 208 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Аҙнаҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] [[Категория:Ыҡ буйындағы тораҡ пункттар]] iu8q8mbe986ngewcnd7wbj8haiiev1s 0 147424 1305317 1288152 2026-09-12T15:38:02Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288152|1288152]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305317 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{БМ|Тамъян (мәғәнәләр)}} '''Тамъян'''<ref>{{Атайсал|страницы=395}}</ref> ({{lang-tt|Тәмьян}}, {{lang-ru|Тамьян}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Мөслим районы]] ауылы. == География == Ауыл [[Ыҡ]] йылғаһы буйында, [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 42 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[тамъян]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала<ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Тамъян. Том 32. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. Р. Саитбатталов, И. З. Султанмуратов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, В. Г. Волков, А. А. Каримов, А. М. Зайнуллин|место=Уфа|издательство=Китап|год=2018|страниц=728|страницы=188-189, 193 |isbn=978-5-295-070558-7| ref =}}</ref>. Ауыл [[Ирәкте]] улусының Абдулбин түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Ирәкте административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, икмәк магазины теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Мөслим районы]], 1963 йылдан — [[Сарман районы]], 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 11 [[башҡорт]]; 1859 йылда — 221 башҡорт; 1912 йылда — 22 дәүләт крәҫтиәне (башҡорттарҙан) һәм 392 керҙәш башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=550-551}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 221 | 1870 = 275 | 1913 = 397 | 1920 = 388 | 1926 = 257 | 1938 = 284 | 1949 = 213 | 1958 = 166 | 1970 = 211 | 1979 = 152 | 1989 = 100 | 2002 = 101 | 2008 = 89 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мөслим районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мөслим районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] [[Категория:Ыҡ буйындағы тораҡ пункттар]] gg56iw0y0b98gvro0wegnqu122umvly 0 147425 1305309 1288161 2026-09-12T15:33:19Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288161|1288161]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305309 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Тегермәнлек''' (''Тегермәннек''<ref>{{Атайсал|страницы=395}}</ref>; {{lang-tt|Тегермәнлек}}, {{lang-ru|Тегермянлек}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Мөслим районы]] ауылы. == География == Ауыл Тегермәнлек йылғаһы буйында, [[Ыҡ]] йылғаһынан 2 км һәм [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 17 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[ирәкте]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Ирәкте улусының Абдулбин түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе [[Өфө губернаһы]]на инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Ирәкте административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, икмәк магазины, бакалея кибете теркәлгән<ref name="ТЭ" />. Ауыл кешеләре [[Ҡыҙылъяр (Түбәнге Табын ауыл биләмәһе)|Ҡыҙылъяр]] ауылына нигеҙ һала. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Мөслим районы]], 1963 йылдан — [[Сарман районы]], 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 4 ир затлы [[башҡорт]] һәм 149 [[типтәр]]; 1859 йылда — 316 типтәр (элекке [[Мең (ҡәбилә)|Ҫарайлы-Мең]]-[[Байлар]] улусының аҫаба башҡорттарынан); 1912 йылда — 73 дәүләт крәҫтиәне һәм 562 керҙәш типтәр иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=553-554}}</ref>. {{Численность населения | 1870 = 382 | 1897 = 506 | 1913 = 611 | 1920 = 561 | 1926 = 384 | 1938 = 355 | 1949 = 261 | 1958 = 210 | 1970 = 208 | 1979 = 167 | 1989 = 123 | 2002 = 96 | 2008 = 103 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мөслим районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мөслим районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 2j0l55phw16kh7gkhesl610g72su6ft 0 147426 1305344 1288123 2026-09-12T15:50:03Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288123|1288123]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305344 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{бм|Ҡыҙылъяр}} '''Ҡыҙылъяр''' ('{{lang-tt|Кызылъяр}}, {{lang-ru|Красный Яр}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Мөслим районы]] ауылы. == География == Ауыл [[Ыҡ]] йылғаһы буйында, [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]] ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 17 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[Тегермәнлек]] ауылы кешеләре XX быуат башында нигеҙ һала. [[Өфө губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]] Ирәкте административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда мәсет һәм мәктәп теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылда ауыл яңы ойошторолған [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составына керә. 1930 йылдан [[Мөслим районы]], 1963 йылдан — [[Сарман районы]], 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1912 йылда ауылда 88 [[типтәр]] иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=555}}</ref>. {{Численность населения | 1912 = 88 | 1926 = 68 | 1938 = 63 | 1949 = 70 | 1958 = 93 | 1970 = 54 | 1979 = 27 | 1989 = 9 | 2002 = 6 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Мөслим районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Мөслим районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] [[Категория:Ыҡ буйындағы тораҡ пункттар]] 8exd1u4usmzvd4fe61cy0vzfdoe04gw 0 147428 1305288 1288183 2026-09-12T15:23:26Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288183|1288183]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305288 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{бм|Үтәгән}} '''Үтәгән'''<ref>{{Атайсал|страницы=377}}</ref> ({{lang-tt|Үтәгән}}, {{lang-ru|Утяганово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Әгерже районы]] ауылы. == География == Ауыл Бимә йылғаһы буйында, [[Әгерже]] ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 85 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[йәнәй]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Йәнәй улусының Туғыҙ түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Вятка губернаһы]] [[Сарапул өйәҙе]]нә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Иҫәнбай административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарын]] аяуһыҙ баҫтырыу һөҙөмтәһендә, ауыл кешеләре (аҫаба йәнәй башҡорттары) [[Иванай]] ауылына (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дүртөйлө районы]]) күсергә мәжбүр була һәм бында [[керҙәш]] булып китә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда мәсет, мәҙрәсә, мәктәп, земство мәктәбе, тирмән теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920—1921 йылдарҙа ауыл [[Вот автономиялы өлкәһе]], ә 1921 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Әгерже кантоны]], 1924 йылдан — [[Алабуға кантоны]], 1928 йылдан — [[Саллы кантоны]] составына керә. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — [[Әгерже районы]], 1963 йылдан — [[Алабуға районы]], 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1834 йылда ауылда 216 аҫаба [[башҡорт]] (шулай уҡ Яңы Мәчти тигән өлөшөндә 14 керҙәш башҡорт); 1840 йылда — 244 башҡорт (шулай уҡ 1841-1842 йылдарҙа Яңы Мәчти тигән өлөшөндә 30 башҡорт) иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=42-43}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 249 | 1887 = 487 | 1905 = 1093 | 1920 = 1195 | 1926 = 1295 | 1938 = 1106 | 1949 = 1051 | 1958 = 793 | 1970 = 713 | 1989 = 408 | 2002 = 364 | 2010 = 287 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Әгерже районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Әгерже районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 3wgi40djgpdeaqfqekqdgo1q0xb2nsk 0 147431 1305354 1288113 2026-09-12T15:52:59Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288113|1288113]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305354 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Ҡасай'''<ref>{{Атайсал|страницы=376}}</ref> (''Иҫке Туғыҙ, Көйөк, Илмырҙа''; {{lang-tt|Касай}}, {{lang-ru|Касаево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Әгерже районы]] ауылы. == География == Ауыл Ҡаҙы йылғаһынан 1 км һәм [[Әгерже]] ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 78 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[йәнәй]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1722 йылдан билдәле. Ауыл Йәнәй улусының Туғыҙ түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Вятка губернаһы]] [[Сарапул өйәҙе]]нә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Иҫәнбай административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. [[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарын]] аяуһыҙ баҫтырыу һөҙөмтәһендә, 1738 йылда ауыл кешеләре (аҫаба йәнәй башҡорттары) [[Ҡаңлы|Ҡыр-Ҡаңлы]] улусының [[Сабай (Бүздәк районы) |Сабай]] ауылына (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бүздәк районы]]) күсергә мәжбүр була һәм бында [[керҙәш]] булып китә<ref name="АМБ" />. 1859 йылда ауылда мәсет, 2 тирмән, XX быуат башында — мәҙрәсә, мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920—1921 йылдарҙа ауыл [[Вот автономиялы өлкәһе]], ә 1921 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Әгерже кантоны]], 1924 йылдан — [[Алабуға кантоны]], 1927 йылдан — [[Саллы кантоны]] составына керә. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — [[Әгерже районы]], 1963 йылдан — [[Алабуға районы]], 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1816 йылда ауылда 17 керҙәш [[башҡорт]], 138 [[типтәр]] (башҡорттарҙан) һәм 14 ҡаҙна крәҫтиәне ([[татарҙар]]ҙан); 1834 йылда — 42 керҙәш башҡорт, 200 типтәр (башҡорттарҙан) һәм 17 ҡаҙна крәҫтиәне (татарҙарҙан); 1859 йылда — 316 типтәр (башҡорттарҙан) һәм 61 башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=43-44}}</ref><ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Байлар. Том 22. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=916|страницы=149 |isbn=978-5-850-51605-5| ref =}}</ref>. {{Численность населения | 1816 = 144 | 1859 = 217 | 1890 = 579 | 1905 = 837 | 1920 = 727 | 1926 = 524 | 1938 = 518 | 1949 = 286 | 1958 = 307 | 1970 = 758 | 1989 = 146 | 2002 = 117 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Әгерже районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Әгерже районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 042ay05thof4knstyut7ncpwuul2o0q 0 147432 1305334 1288135 2026-09-12T15:47:11Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288135|1288135]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305334 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Салағош'''<ref>{{Атайсал|страницы=376}}</ref> ({{lang-tt|Салагыш}}, {{lang-ru|Салауши}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Әгерже районы]] ауылы. == География == Ауыл Иж йылғаһы тамағы эргәһендә һәм [[Әгерже]] ҡалаһынан көньяҡҡа табан 73 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Вятка губернаһы]] [[Алабуға өйәҙе]]нә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Салағош административ-территориаль улусы составына керә һәм уның үҙәге була<ref name="АМБ" />. 1719 йылда ауыл кешеләре (аҫаба байлар башҡорттары) [[Дыуанай]] улусының [[Ҡарттәкә]] ауылына (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Кушнаренко районы]]) күсә һәм бында [[керҙәш]] булып китә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда 3 мәсет, биш класлы мәҙрәсә (1916 йылда 115 шәкерт уҡыған), милли китапхана (1909 йылда асылған), рус-башҡорт земство мәктәбе (1910 йылда асылған) теркәлгән<ref name="ИБР" />. 1920—1921 йылдарҙа ауыл [[Вот автономиялы өлкәһе]], ә 1921 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Алабуға кантоны]], 1928 йылдан — [[Саллы кантоны]] составына керә. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — [[Әгерже районы]], 1963 йылдан — [[Алабуға районы]], 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1834 йылда ауылда 168 аҫаба [[башҡорт]], 1035 [[типтәр]] һәм 9 керҙәш башҡорт; 1897 йылда – 1168 типтәр, 1594 башҡорт, 29 ҡаҙна крәҫтиәне, 10 сауҙагәр һәм 6 почетлы граждан тоҡомдары иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=45-46}}</ref><ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Байлар. Том 22. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=916|страницы=145-146, 148 |isbn=978-5-850-51605-5| ref =}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 1726 | 1887 = 2433 | 1905 = 2959 | 1920 = 3690 | 1926 = 2896 | 1938 = 2023 | 1949 = 1323 | 1970 = 1138 | 1979 = 556 | 1989 = 768 | 2002 = 611 | 2008 = 595 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Әгерже районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Әгерже районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 6eyo4ow673mtu8f020gei3j5whhhywj 0 147433 1305292 1288179 2026-09-12T15:24:36Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288179|1288179]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305292 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{бм|Уразай}} '''Уразай''' (''Кесе Салағош''; {{lang-tt|Уразай}}, {{lang-ru|Уразаево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Әгерже районы]] ауылы. == География == Ауыл Иж йылғаһы тамағы эргәһендә һәм [[Әгерже]] ҡалаһынан көньяҡҡа табан 73 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Вятка губернаһы]] [[Алабуға өйәҙе]]нә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Салағош административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920—1921 йылдарҙа ауыл [[Вот автономиялы өлкәһе]], ә 1921 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Алабуға кантоны]], 1928 йылдан — [[Саллы кантоны]] составына керә. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — [[Әгерже районы]], 1963 йылдан — [[Алабуға районы]], 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1762 йылда ауылда 32 ир затлы [[типтәр]]; 1859 йылда — 210 типтәр ([[башҡорттар]]ҙан) һәм 10 аҫаба башҡорт; 1897 йылда — 458 башҡорт, 3 типтәр һәм 3 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=45}}</ref><ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Байлар. Том 22. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=916|страницы=146, 148 |isbn=978-5-850-51605-5| ref =}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 228 | 1887 = 370 | 1905 = 488 | 1920 = 776 | 1926 = 662 | 1938 = 698 | 1949 = 527 | 1958 = 460 | 1970 = 431 | 1989 = 299 | 2002 = 250 | 2010 = 201 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Әгерже районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Әгерже районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 34peq6nq32zyjd2vs0ltj2bas92az56 0 147434 1305302 1288169 2026-09-12T15:31:12Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288169|1288169]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305302 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{Бм|Көсөк (мәғәнәләр)}} '''Түбән Көсөк''' (''Көчөк''; {{lang-tt|Түбән Көчек}}, {{lang-ru|Нижнее Кучуково}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Әгерже районы]] ауылы. == География == Ауыл Варклед йылғаһы буйында, [[Әгерже]] ҡалаһынан көньяҡҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Вятка губернаһы]] [[Алабуға өйәҙе]]нә ҡарай<ref name="АМБ" />. 1920—1921 йылдарҙа ауыл [[Вот автономиялы өлкәһе]], ә 1921 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Әгерже кантоны]], 1924 йылдан — [[Алабуға кантоны]], 1927 йылдан — [[Әгерже районы]], 1963 йылдан — [[Алабуға районы]], 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составында була<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1834 йылда ауылда 207 аҫаба [[башҡорт]], 46 керҙәш башҡорт һәм 181 [[типтәр]]; 1897 йылда — 791 башҡорт, 483 типтәр һәм 29 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=47}}</ref><ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Байлар. Том 22. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=916|страницы=146-147 |isbn=978-5-850-51605-5| ref =}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 1063 | 1920 = 1594 | 1926 = 1387 | 1938 = 1138 | 1958 = 864 | 1970 = 915 | 1989 = 769 | 2002 = 663 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Әгерже районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Әгерже районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] n3eyxxrn3a6dy6ivcggeqv6077pgzgt 0 147435 1305383 1288085 2026-09-12T16:12:22Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288085|1288085]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305383 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Девәтернә'''<ref>{{Атайсал|страницы=376}}</ref> (''Туғыҙ, Туғыҙбай, Маҙараҫты''; {{lang-tt|Девәтернә}}, {{lang-ru|Девятерня}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Әгерже районы]] ауылы. == География == Ауыл Ҡаҙы йылғаһы буйында, [[Әгерже]] ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 80 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[йәнәй]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауылда йәнәйҙәрҙән тыш [[байлар]] ырыуы вәкилдәре йәшәй. Ауыл Байлар улусының Ҡалмаш түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Вятка губернаһы]] [[Сарапул өйәҙе]]нә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Иҫәнбай административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. Ауыл кешеләре Кесе Туғыҙбай (Девәтернә) ауылын нигеҙләй, ул Йәнәй улусына ҡараған<ref name="АМБ" /><ref name="ИБР" />. XIX быуат аҙағында ауылда һыу тирмәне, мәсет, мәҙрәсә теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920—1921 йылдарҙа ауыл [[Вот автономиялы өлкәһе]], ә 1921 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Әгерже кантоны]], 1924 йылдан — [[Алабуға кантоны]], 1928 йылдан — [[Саллы кантоны]] составында була. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — [[Әгерже районы]], 1963 йылдан — [[Алабуға районы]], 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1834 йылда ауылда 49 [[башҡорт]] һәм 322 [[типтәр]] ([[йәнәй]] ырыуы башҡорттарынан); 1859 йылда — 560 типтәр (башҡорттарҙан) һәм 102 башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=48}}</ref><ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Байлар. Том 22. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=916|страницы=147, 148 |isbn=978-5-850-51605-5| ref =}}</ref>. {{Численность населения | 1834 = 371 | 1859 = 727 | 1890 = 944 | 1926 = 1424 | 1938 = 1514 | 1949 = 710 | 1958 = 1024 | 1970 = 921 | 1989 = 655 | 2002 = 546 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Әгерже районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Әгерже районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] dabefjxdnngq6g7b2iaf5v1xophnyw5 0 147436 1305392 1291342 2026-09-12T16:16:00Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288076|1288076]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305392 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Баржы-Омга''' (''Баржы''<ref>{{Атайсал|страницы=376}}</ref>; {{lang-tt|Барҗы-Умга}}, {{lang-ru|Варзи-Омга}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Әгерже районы]] ауылы. == География == Ауыл Баржы йылғаһы буйында, [[Әгерже]] ҡалаһынан көньяҡҡа табан 74 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1708 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Вятка губернаһы]] [[Алабуға өйәҙе]]нә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әсән административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XIX быуат аҙағында ауылда һыу тирмәне, мәсет, мәҙрәсә теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920—1921 йылдарҙа ауыл [[Вот автономиялы өлкәһе]], ә 1921 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Алабуға кантоны]], 1928 йылдан — [[Саллы кантоны]] составында була. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — [[Әгерже районы]], 1963 йылдан — [[Алабуға районы]], 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1834 йылда ауылда 33 аҫаба [[башҡорт]] һәм 313 [[типтәр]]; 1859 йылда — 626 типтәр (башҡорттарҙан) һәм 60 аҫаба башҡорт; 1897 йылда — 586 типтәр, 52 башҡорт һәм 10 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=47-48}}</ref><ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Байлар. Том 22. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=916|страницы=144-145, 148 |isbn=978-5-850-51605-5| ref =}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 555 | 1887 = 725 | 1926 = 1052 | 1938 = 886 | 1949 = 720 | 1958 = 576 | 1970 = 470 | 1989 = 254 | 2000 = 199 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Әгерже районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Әгерже районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] ovm1w7twmpd2gssx49gdvyom54dla2u 0 147437 1305270 1288202 2026-09-12T15:17:08Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288202|1288202]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305270 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Ямурза'''<ref>{{Атайсал|страницы=376}}</ref> (''Йәнмырҙа''; {{lang-tt|Яморза}}, {{lang-ru|Ямурзино}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Әгерже районы]] ауылы. == География == Ауыл Әзей йылғаһы буйында, [[Әгерже]] ҡалаһынан көньяҡҡа табан 65 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1708 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Вятка губернаһы]] [[Алабуға өйәҙе]]нә ҡарай. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Салағош административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда тирмән, мәктәп теркәлгән<ref name="ТЭ" />. 1920—1921 йылдарҙа ауыл [[Вот автономиялы өлкәһе]], ә 1921 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Алабуға кантоны]], 1928 йылдан — [[Саллы кантоны]] составында була. 1930 йылдан Красный Бор районы, 1960 йылдан — [[Әгерже районы]], 1963 йылдан — [[Алабуға районы]], 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1834 йылда ауылда 32 [[башҡорт]]; 1859 йылда — 74 башҡорт; 1897 йылда — 234 башҡорт һәм 118 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=49}}</ref><ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Байлар. Том 22. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=916|страницы=144, 148 |isbn=978-5-850-51605-5| ref =}}</ref>. {{Численность населения | 1859 = 74 | 1887 = 188 | 1905 = 223 | 1920 = 407 | 1926 = 443 | 1938 = 305 | 1949 = 506 | 1958 = 395 | 1970 = 326 | 1989 = 254 | 2002 = 248 | 2010 = 207 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Әгерже районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Әгерже районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 0bh1bzatul8e3wd35v47051e1g7li0g 0 147439 1305363 1288105 2026-09-12T16:06:48Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288105|1288105]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305363 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Күгәш'''<ref>{{Атайсал|страницы=393}}</ref><ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref> (''Иҫке Күгәш''; {{lang-tt|Күгәш}}, {{lang-ru|Кугашево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Туҡай районы]] ауылы. == География == Ауыл Күгәш йылғаһы буйында, [[Яр Саллы]] ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 26 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[Мең (ҡәбилә)|ҫарайлы-мең]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Бишинде-Останково административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, тимерлек, хужалыҡ магазины, 3 бакалея кибете теркәлгән<ref name="АМБ" /><ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1922 йылдан — [[Саллы кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Саллы районы]], 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1984 йылдан — [[Туҡай районы]] составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 17 [[башҡорт]], 42 яһаҡлы [[татар]] һәм 73 [[типтәр]]; 1834 йылда — 18 аҫаба башҡорт, 8 керҙәш башҡорт, 53 типтәр һәм 20 татар; 1870 йылда — 460 башҡорт һәм 72 татар; 1912 йылда — 885 типтәр һәм татар иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=60-63}}</ref>. {{Численность населения | 1870 = 532 | 1897 = 728 | 1913 = 1016 | 1920 = 970 | 1926 = 674 | 1949 = 262 | 1958 = 184 | 1970 = 196 | 1979 = 145 | 1989 = 97 | 2002 = 80 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Туҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Туҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 40slxwjxs290ozcsdkp0shdv76bbgo1 0 147440 1305319 1288150 2026-09-12T15:38:39Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288150|1288150]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305319 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{БМ|Сәйет}} '''Сәйет''' ({{lang-tt|Сәет}}, {{lang-ru|Саитово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Туҡай районы]] ауылы. == География == Ауыл Урғуҙа йылғаһы буйында, [[Яр Саллы]] ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[Мең (ҡәбилә)|ҫарайлы-мең]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1735 йылдан билдәле. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Бишинде-Останково административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, тимерлек, икмәк магазины, 2 бакалея кибете теркәлгән<ref name="АМБ" /><ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1921 йылдан — [[Саллы кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Саллы районы]], 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — [[Минзәлә районы]], 1984 йылдан — [[Туҡай районы]] составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 16 [[башҡорт]] һәм 186 яһаҡлы [[татар]]; 1859 йылда — 576 керҙәш; 1870 йылда — 460 башҡорт һәм 72 татар; 1912 йылда — 885 типтәр һәм татар иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=63-65}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 202 | 1859 = 576 | 1897 = 887 | 1920 = 727 | 1926 = 542 | 1938 = 521 | 1949 = 284 | 1958 = 229 | 1970 = 234 | 1979 = 162 | 1989 = 100 | 2002 = 144 | 2008 = 153 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Туҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Туҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] gtt96mu67f96neibox1bprt6ilm8eml 0 147441 1305362 1288106 2026-09-12T16:06:28Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288106|1288106]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305362 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Күзкәй'''<ref>{{Атайсал|страницы=392}}</ref> (''Күсәкәй, Күзекәй''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref>; {{lang-tt|Күзкәй}}, {{lang-ru|Кузкеево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Туҡай районы]] ауылы. == География == Ауыл Сәкәш йылғаһы буйында, [[Яр Саллы]] ҡалаһынан көнсығышҡа табан 32 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1745 йылдан билдәле<ref name="БЭ" />. Ауыл Байлар улусының Турай түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күзкәй административ-территориаль улусы составына керә һәм уның үҙәге була<ref name="АМБ" />. Ауыл кешеләре [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда әүҙем ҡатнаша<ref name="ТЭ" />. 1809 йылда ауылда мәсет (1821 йылда мәсет ҡарамағында мәктәп асыла); XX быуат башында — улус идаралығы, почта станцияһы, 3 мәсет, 4 мәктәп, 3 һыу һәм 2 ел тирмәне, 4 бакалея кибете, 2 тимерлек, үҙәк икмәк магазины, баҙар, йәрминкә теркәлгән<ref name="АМБ" /><ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Минзәлә районы]], 1984 йылдан — [[Туҡай районы]] составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 182 [[башҡорт]] һәм 15 [[типтәр]]; 1834 йылда — 423 башҡорт һәм 29 типтәр; 1870 йылда — 463 башҡорт һәм 105 типтәр; 1912 йылда — 941 аҫаба башҡорт һәм 180 керҙәш башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=87-92}}</ref><ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Байлар. Том 22. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=916|страницы=123 |isbn=978-5-850-51605-5| ref =}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 197 | 1834 = 452 | 1859 = 908 | 1870 = 968 | 1884 = 1483 | 1897 = 1496 | 1906 = 1828 | 1913 = 2128 | 1920 = 2108 | 1926 = 1497 | 1938 = 1561 | 1949 = 1280 | 1958 = 1280 | 1970 = 963 | 1979 = 1130 | 1989 = 836 | 2002 = 622 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Туҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Туҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] nrbt1t28q2vcotz92kfyrtgfb9drdkg 0 147442 1305349 1288118 2026-09-12T15:51:30Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288118|1288118]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305349 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{БМ|Ҡолош}} '''Ҡолош'''<ref>{{Атайсал|страницы=392}}</ref> ({{lang-tt|Колыш}}, {{lang-ru|Кулушево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Туҡай районы]] ауылы. == География == Ауыл [[Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы]] буйында, [[Яр Саллы]] ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 33 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1717 йылдан билдәле<ref name="ТЭ" />. Ауыл Байлар улусының Турай түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күзкәй административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. Ауыл кешеләре [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда әүҙем ҡатнаша<ref name="ТЭ" />. 1860-сы йылдарҙа бер класлы рус-башҡорт училищеһы асыла, бында 1909 йылда 44 уҡыусы иҫәпләнгән. 1870 йылда ауылда мәсет, икмәк магазины, ел тирмәне, бакалея кибете теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Минзәлә районы]], 1984 йылдан — [[Туҡай районы]] составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 78 [[башҡорт]]; 1834 йылда — 123 башҡорт; 1859 йылда — 228 башҡорт; 1912 йылда — 584 башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=92-95}}</ref><ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Байлар. Том 22. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=916|страницы=123-124 |isbn=978-5-850-51605-5| ref =}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 78 | 1859 = 228 | 1870 = 259 | 1884 = 397 | 1906 = 529 | 1913 = 584 | 1920 = 550 | 1938 = 493 | 1949 = 430 | 1958 = 395 | 1970 = 399 | 1979 = 313 | 1989 = 157 | 2002 = 140 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Туҡай районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Туҡай районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 094ybdzrofknp8zgmlltors39t0kzcc 0 147492 1305336 1288133 2026-09-12T15:47:39Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288133|1288133]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305336 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Өсөйлө Саҡлау''' (''Өҫкө Саҡлау, Юғары Саҡлау''; {{lang-tt|Өчөйле Саклау}}, {{lang-ru|Сулы-Саклово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Сарман районы]] ауылы. == География == Ауыл Саҡлаубаш йылғаһы буйында, [[Сарман]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[Мең (ҡәбилә)|ҫарайлы-мең]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән<ref name="АМБ" /><ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Минзәлә районы]], 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — [[Сарман районы]] составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1816 йылда ауылда 82 ир затлы [[башҡорт]] һәм 64 [[татар]] (дәүләт крәҫтиәне); 1870 йылда — 388 татар һәм 103 башҡорт; 1912 йылда — 601 татар һәм 276 башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ">{{АМБ|страницы=220-223}}</ref>. {{Численность населения | 1870 = 491 | 1897 = 798 | 1920 = 867 | 1926 = 703 | 1938 = 429 | 1949 = 349 | 1958 = 341 | 1970 = 380 | 1979 = 313 | 1989 = 186 | 2002 = 260 | 2008 = 221 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Сарман районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сарман районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 9s3n197bqzqdklcboif9vy6q6brl0aw 0 147493 1305283 1288188 2026-09-12T15:21:10Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288188|1288188]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305283 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Чукмарлы''' (''Суҡмарлы''; {{lang-tt|Чукмарлы}}, {{lang-ru|Чукмарлы}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Сарман районы]] ауылы. == География == Ауыл Иғәнә йылғаһының һул ҡушылдығы буйында, [[Сарман]] ауылынан көнбайышҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[Мең (ҡәбилә)|ҫарайлы-мең]] һәм [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Ҫарайлы-Мең-Байлар улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда 2 мәсет, 2 мәҙрәсә, икмәк магазины, 3 бакалея кибете, тимерлек теркәлгән<ref name="АМБ" /><ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1921 йылдан [[Саллы кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Сарман районы]] составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1816 йылда ауылда 29 [[башҡорт]]; 1834 йылда — 131 башҡорт (1952 йылда 25 аҫаба башҡорт ғаиләһе [[Ҙур Нөркәй|Нөркәй]], [[Иҫке Имән|Имән]], [[Сөлөк]], [[Саҡлау]] ауылдарынан килеп бында төпләнә); 1859 йылда — 147 ир затлы аҫаба башҡорт; 1912 йылда — 1167 аҫаба башҡорт һәм 465 татар иҫәпләнгән<ref name="АМБ">{{АМБ|страницы=229}}</ref>. {{Численность населения | 1870 = 316 | 1897 = 859 | 1920 = 1132 | 1926 = 911 | 1938 = 905 | 1949 = 640 | 1958 = 556 | 1970 = 586 | 1979 = 544 | 1989 = 449 | 2002 = 400 | 2010 = 348 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Сарман районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сарман районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 4p6hamzz068f4dfasoji9mplynspxpd 0 147494 1305320 1288149 2026-09-12T15:38:55Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288149|1288149]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305320 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{бм|Сураш (мәғәнәләр)}} '''Сураш'''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref> (''Чураш, Саклау-Чураш''<ref>{{Атайсал|страницы=399}}</ref>; {{lang-tt|Чураш}}, {{lang-ru|Чурашово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Сарман районы]] ауылы. == География == Ауыл Минзәлә йылғаһы буйында, [[Сарман]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 39 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[Мең (ҡәбилә)|ҫарайлы-мең]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1752 йылдан билдәле<ref name="БЭ" />. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп, 2 икмәк магазины, 2 бакалея кибете, һыу тирмәне теркәлгән<ref name="АМБ" /><ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1921 йылдан [[Саллы кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Сарман районы]], 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 30 [[башҡорт]] һәм 70 яһаҡлы [[татар]]; 1834 йылда — 68 башҡорт; 1912 йылда — 356 аҫаба башҡорт һәм 465 татар иҫәпләнгән<ref name="АМБ">{{АМБ|страницы=223-225}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 53 | 1870 = 386 | 1897 = 619 | 1922 = 831 | 1926 = 780 | 1938 = 858 | 1949 = 591 | 1958 = 506 | 1970 = 583 | 1979 = 426 | 1989 = 297 | 2002 = 293 | 2010 = 260 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Сарман районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сарман районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 6shq2p6is69qmeoa0dusb7bj39i8vww 0 147495 1305323 1288146 2026-09-12T15:42:34Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288146|1288146]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]]) 1305323 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Сөлөк''' ({{lang-tt|Сөлек}}, {{lang-ru|Сулюково}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Сарман районы]] ауылы. == География == Ауыл Минзәлә йылғаһы буйында, [[Сарман]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 19 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[Мең (ҡәбилә)|ҫарайлы-мең]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда 2 мәсет, мәктәп, 2 хужалыҡ магазины, 3 бакалея кибете, һыу тирмәне теркәлгән<ref name="АМБ" /><ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1921 йылдан [[Саллы кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Сарман районы]], 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 320 [[башҡорт]] һәм 6 [[типтәр]]; 1834 йылда — 255 башҡорт; 1870 йылда — 649 башҡорт; 1912 йылда — 727 башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ">{{АМБ|страницы=218-220}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 326 | 1834 = 265 | 1859 = 255 | 1870 = 649 | 1897 = 574 | 1920 = 780 | 1926 = 405 | 1938 = 610 | 1949 = 421 | 1958 = 303 | 1970 = 426 | 1979 = 391 | 1989 = 206 | 2002 = 226 | 2008 = 237 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Сарман районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сарман районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] qfy5yeqnst9fx5hef6qc8i3mmuaf2yi 0 147496 1305328 1288141 2026-09-12T15:45:22Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288141|1288141]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305328 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Сарысаз Тәкермән'''<ref>{{Атайсал|страницы=399}}</ref> (''Тәкермән, Һарыһаҙ Тәкермән''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref>; {{lang-tt|Сарысаз Тәкермән}}, {{lang-ru|Сарысаз-Такерман}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Сарман районы]] ауылы. == География == Ауыл Сарысаз йылғаһы буйында, [[Сарман]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[Мең (ҡәбилә)|ҫарайлы-мең]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1766 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1744 йылда) Сарысаз-Тәкермән ауылы [[башҡорттар]]ы [[Нуғай даруғаһы]] [[Мең|Күл-Иле-Мең]] улусы [[Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы|башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә]] [[керҙәшлек]] килешеүе буйынса [[Айыт (Бишбүләк районы)|Айыт]] ауылына (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бишбүләк районы]]) нигеҙ һала<ref name="Әсфәндиәров Ә. З.">{{БЭ|80821|автор=[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әсфәндиәров Ә. З.]]}}</ref>. 1848 йылда ауылда тимерлек; XX быуат башында — 2 мәсет, мәктәп, 3 хужалыҡ магазины, бакалея һәм мануфактура кибеттәре теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1921 йылдан [[Саллы кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Сарман районы]], 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 72 [[башҡорт]], 156 яһаҡлы [[татар]] һәм 18 [[типтәр]]; 1834 йылда — 208 башҡорт һәм 20 типтәр; 1859 йылда — 193 ир затлы башҡорт һәм 15 ир затлы типтәр; 1870 йылда — 472 башҡорт һәм 355 татар; 1912 йылда — 556 аҫаба башҡорт һәм 415 дәүләт крәҫтиәне (татарҙар) иҫәпләнгән<ref name="АМБ">{{АМБ|страницы=211-214}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 246 | 1834 = 228 | 1870 = 837 | 1897 = 1010 | 1920 = 923 | 1926 = 787 | 1938 = 627 | 1949 = 435 | 1958 = 349 | 1970 = 384 | 1979 = 297 | 1989 = 203 | 2002 = 250 | 2008 = 235 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Сарман районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сарман районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] fn91xd6li7ber8y8mx1qpoy4dla567t 0 147497 1305335 1288134 2026-09-12T15:47:25Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288134|1288134]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305335 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Саҡлаубаш'''<ref>{{Атайсал|страницы=398}}</ref> (''Һаҡлаубаш''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref>; {{lang-tt|Саклаубаш}}, {{lang-ru|Саклау-Баш}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Сарман районы]] ауылы. == География == Ауыл Саҡлаубаш йылғаһы буйында, [[Сарман]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[Мең (ҡәбилә)|ҫарайлы-мең]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1754 йылдан билдәле<ref name="БЭ" />. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1870 йылда ауылда ел тирмәне, тимерлек, икмәк магазины; XX быуат башында — 5 мәсет, мәктәп, 7 кибет теркәлгән<ref name="АМБ" /><ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1921 йылдан [[Саллы кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Сарман районы]], 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 229 [[башҡорт]] һәм 58 [[типтәр]]; 1834 йылда — 538 башҡорт һәм 46 типтәр; 1870 йылда — 1128 башҡорт; 1912 йылда — 1708 аҫаба башҡорт һәм 285 типтәр (элекке [[керҙәш]]тәр) иҫәпләнгән<ref name="АМБ">{{АМБ|страницы=198-203}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 287 | 1859 = 546 | 1870 = 1128 | 1897 = 1589 | 1920 = 1795 | 1926 = 1267 | 1938 = 960 | 1949 = 629 | 1958 = 462 | 1970 = 615 | 1979 = 570 | 1989 = 546 | 2002 = 573 | 2008 = 621 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Сарман районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сарман районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] jchwv0o4boalo0t4aw3bcizcpwglx5e 0 147498 1305341 1288128 2026-09-12T15:49:08Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288128|1288128]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305341 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Муртыштамаҡ'''<ref>{{Атайсал|страницы=397}}</ref> ({{lang-tt|Мортыштамак}}, {{lang-ru|Муртыш-Тамак}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Сарман районы]] ауылы. == География == Ауыл Минзәлә йылғаһы буйында, [[Сарман]] ауылынан көньяҡҡа табан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1870 йылда ауылда 2 тирмән, 4 бакалея кибете, хужалыҡ магазины; XX быуат башында — 3 мәсет, мәктәп, 2 һыу тирмәне, 2 тимерлек теркәлгән<ref name="АМБ" /><ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1922 йылдан [[Саллы кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Сарман районы]] составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 129 [[башҡорт]] һәм 21 яһаҡлы [[татар]]; 1834 йылда — 228 башҡорт, 23 татар һәм 7 [[типтәр]]; 1870 йылда — 768 башҡорт һәм 93 татар; 1912 йылда — 1599 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ">{{АМБ|страницы=187-190}}</ref><ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Байлар. Том 22. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=916|страницы=132-133|isbn=978-5-850-51605-5| ref =}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 150 | 1870 = 861 | 1897 = 1173 | 1913 = 1599 | 1920 = 1417 | 1926 = 1271 | 1938 = 950 | 1949 = 721 | 1958 = 510 | 1970 = 629 | 1979 = 604 | 1989 = 537 | 2002 = 506 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" /> }} == Билдәле шәхестәре == * '''[[Фәйруша Монасипов|Фәйзулла Монасип улы Ураҙмәтов]]''' — хәрби эшмәкәр. Башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]]нда ҡатнашыусы. «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы кавалеры. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Сарман районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сарман районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] gi9prqffpos22fw57eljmdbq526ynem 0 147499 1305348 1288119 2026-09-12T15:51:13Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288119|1288119]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305348 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{бм|Ҡормаш}} '''Ҡормаш'''<ref>{{Атайсал|страницы=397}}</ref> ({{lang-tt|Кормаш}}, {{lang-ru|Курмашево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Сарман районы]] ауылы. == География == Ауыл Минзәлә йылғаһынан 1 км һәм [[Сарман]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1848 йылда ауылда мәсет теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1922 йылдан [[Саллы кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Сарман районы]], 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 57 [[башҡорт]] һәм 8 [[типтәр]]; 1834 йылда — 48 аҫаба башҡорт һәм 75 керҙәш башҡорт (1850 йылдан типтәрҙәр составында); 1912 йылда — 212 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ">{{АМБ|страницы=182-184}}</ref><ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Байлар. Том 22. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=916|страницы=132|isbn=978-5-850-51605-5| ref =}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 65 | 1870 = 295 | 1913 = 212 | 1920 = 223 | 1926 = 192 | 1938 = 243 | 1949 = 215 | 1958 = 185 | 1970 = 181 | 1979 = 135 | 1989 = 95 | 2002 = 72 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Сарман районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сарман районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] q8ohingloic8ivupt1d8n7wq11kaesl 0 147500 1305314 1288155 2026-09-12T15:34:50Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288155|1288155]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305314 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{бм|Ҡарамалы}} '''Татар Ҡарамалыһы''' (''Ҡарамалы''; {{lang-tt|Татар Карамалысы}}, {{lang-ru|Татарские Карамалы}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Сарман районы]] ауылы. == Атамаһы == Урыҫтар йәшәгән Ҡарамалы (хәҙер Александровка) ауылы менән бутамаҫ өсөн мосолмандар йәшәгән шул уҡ исемдәге ауыл Татар Ҡарамалыһы тип атала. == География == Ауыл Ҡарамалы йылғаһы буйында, [[Сарман]] ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александровка-Ҡарамалы административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда 2 мәсет, мәктәп, һыу тирмәне, хужалыҡ магазины теркәлгән<ref name="АМБ" /><ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1922 йылдан [[Саллы кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Сарман районы]] составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 136 [[башҡорт]], 112 [[татар]] һәм 9 [[типтәр]]; 1859 йылда — 108 ир затлы татар һәм 159 ир затлы башҡорт; 1912 йылда — 133 ихатала 464 аҫаба башҡорт һәм 89 ихатала ? дәүләт крәҫтиәне (татарҙар) иҫәпләнгән<ref name="АМБ">{{АМБ|страницы=176-179}}</ref><ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Байлар. Том 22. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=916|страницы=131|isbn=978-5-850-51605-5| ref =}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 257 | 1834 = 884 | 1870 = 1027 | 1897 = 906 | 1920 = 1301 | 1926 = 833 | 1938 = 959 | 1949 = 666 | 1958 = 645 | 1970 = 720 | 1979 = 627 | 1989 = 392 | 2002 = 366 | 2008 = 365 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" /> }} == Билдәле шәхестәре == * [[Ғөбәйҙулла Яманғолов]] (1791—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Сарман районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сарман районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] c2yclcf0szs00buo5tedposqjwwhl0h 0 147501 1305360 1288108 2026-09-12T16:05:37Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288108|1288108]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305360 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Кәүжиәк'''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref><ref>{{Атайсал|страницы=397}}</ref> ({{lang-tt|Кәүжияк}}, {{lang-ru|Кавзияк}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Сарман районы]] ауылы. == География == Ауыл Кәүжиәк йылғаһы буйында, [[Сарман]] ауылынан көнсығышҡа табан 16 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1744 йылдан билдәле<ref name="БЭ" />. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда 3 мәсет, 2 мәҙрәсә, тимерлек, хужалыҡ магазины, 4 бакалея кибете теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1922 йылдан [[Саллы кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Сарман районы]] составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 32 [[башҡорт]], 78 яһаҡлы [[татар]] һәм 111 [[типтәр]]; 1870 йылда — 425 типтәр, 275 татар һәм 194 башҡорт; 1912 йылда — 528 аҫаба башҡорт, 404 дәүләт крәҫтиәне (татарҙар) һәм 733 типтәр иҫәпләнгән<ref name="АМБ">{{АМБ|страницы=168-174}}</ref><ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Байлар. Том 22. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=916|страницы=130-131|isbn=978-5-850-51605-5| ref =}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 221 | 1816 = 175 | 1870 = 894 | 1897 = 1212 | 1906 = 1237 | 1920 = 1232 | 1926 = 1227 | 1938 = 1211 | 1949 = 1021 | 1958 = 901 | 1970 = 916 | 1979 = 718 | 1989 = 590 | 2002 = 551 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Сарман районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сарман районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] l12gqat3osb6dv7l1w86nlhpr9cysu4 0 147502 1305374 1288094 2026-09-12T16:09:44Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288094|1288094]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305374 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{Бм|Имән (мәғәнәләр)}} '''Иҫке Имән'''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref> (''Имән, Көтөүсаз, Көтөүсаз-Имән''; {{lang-tt|Түбән Бикмәт}}, {{lang-ru|Нижнее Бикметово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Сарман районы]] ауылы. == География == Ауыл Көтөүсаз йылғаһы буйында, [[Сарман]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 23 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[Мең (ҡәбилә)|ҫарайлы-мең]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1765 йылдан билдәле<ref name="БЭ" />. Ауыл Ҫарайлы-Мең улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Нөркәй административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда 2 мәсет, мәктәп, тимерлек, икмәк магазины, 3 бакалея кибете теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1921 йылдан [[Саллы кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Сарман районы]], 1935 йылдан — Ворошилов районы, 1957 йылдан — Яңы Юл районы, 1959 йылдан — Сарман районы составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 65 [[башҡорт]], 134 яһаҡлы [[татар]] һәм 4 [[типтәр]]; 1870 йылда — 646 башҡорт, 283 татар һәм 39 типтәр (8 башҡорт ғаиләһе [[Чукмарлы]] ауылына, ә татарҙар [[Яңы Имән]] ауылына күсә); 1912 йылда — 1158 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ">{{АМБ|страницы=168-174}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 203 | 1834 = 407 | 1859 = 437 | 1897 = 915 | 1913 = 1158 | 1920 = 1232 | 1926 = 975 | 1938 = 808 | 1949 = 425 | 1958 = 419 | 1970 = 464 | 1979 = 340 | 1989 = 244 | 2002 = 272 | 2008 = 251 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Сарман районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сарман районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] ezzdbs7s6xo0i1lbnieq33ha6r66u2m 0 147503 1305304 1288167 2026-09-12T15:31:47Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288167|1288167]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305304 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{Бм|Бикмәт}} '''Түбәнге Бикмәт'''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref> (''Түбән Бикмәт''<ref>{{Атайсал|страницы=397}}</ref>; {{lang-tt|Түбән Бикмәт}}, {{lang-ru|Нижнее Бикметово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Сарман районы]] ауылы. == География == Ауыл Кәүжиәк йылғаһы буйында, [[Сарман]] ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1752 йылдан билдәле<ref name="БЭ" />. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1870 йылда ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1922 йылдан [[Саллы кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Сарман районы]] составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 39 [[башҡорт]], 88 [[сыуаш]]; 1834 йылда — 54 башҡорт; 1870 йылда — 138 башҡорт һәм 12 [[татар]]; 1912 йылда — 250 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ">{{АМБ|страницы=164-166}}</ref><ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Байлар. Том 22. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=916|страницы=130|isbn=978-5-850-51605-5| ref =}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 128 | 1865 = 475 | 1913 = 252 | 1920 = 254 | 1926 = 152 | 1938 = 115 | 1949 = 101 | 1958 = 75 | 1970 = 241 | 1979 = 175 | 1989 = 99 | 2002 = 74 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="БЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Сарман районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сарман районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 4fmlaacvomyp5cd201eidq79ir6gb2e 0 147504 1305367 1288101 2026-09-12T16:07:51Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288101|1288101]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305367 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{Бм|Әхмәт}} '''Иҫке Әхмәт'''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref> (''Иҫке Әхмәтабыҙ, Түбәнге Әхмәт''; {{lang-tt|Иске Әхмәт}}, {{lang-ru|Старое Ахметово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Сарман районы]] ауылы. == География == Ауыл Минзәлә йылғаһы буйында, [[Сарман]] ауылынан төньяҡҡа табан 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға 1670-се йылдарҙа [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. Ауылды нигеҙләүсе ''Әхмәт абыҙ'', Туйкә абыҙ ([[Туйкә (Татарстан)|Туйкә]] ауылы уның исеме буйынса аталған) менән бергә [[Минзәлә]] ҡалаһы тирәһендә [[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)|1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалына]] етәкселек иткән. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. Ауыл кешеләре [[Яңы Әхмәт|Яңы Әхмәт (Әхмәтабыҙ)]] ауылына нигеҙ һала. Ауыл кешеләре [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда әүҙем ҡатнаша<ref name="ТЭ" />. XX быуат башында ауылда мәсет, мәктәп теркәлгән<ref name="АМБ" /><ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1921 йылдан [[Саллы кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Сарман районы]] составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 19 [[башҡорт]], 11 яһаҡлы [[татар]] һәм 87 [[типтәр]]; 1834 йылда — 63 башҡорт һәм 90 типтәр; 1870 йылда — 350 башҡорт һәм 19 татар (титпәрҙәр күрше [[Яңы Әхмәт]] ауылына күскән); 1912 йылда — 209 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ">{{АМБ|страницы=156-158}}</ref><ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Байлар. Том 22. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=916|страницы=128-129|isbn=978-5-850-51605-5| ref =}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 117 | 1870 = 369 | 1920 = 262 | 1926 = 252 | 1938 = 271 | 1949 = 201 | 1958 = 162 | 1970 = 139 | 1979 = 65 | 1989 = 7 | 2002 = 1 | 2008 = 4 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Сарман районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сарман районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 0utrvxlvamd5o4tydc2xecpnkn2w33b 0 147505 1305266 1288206 2026-09-12T15:15:51Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288206|1288206]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305266 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{Бм|Әхмәт}} '''Яңа Әхмәт'''<ref>{{Атайсал|страницы=398}}</ref> (''Яңы Әхмәтабыҙ, Юғары Әхмәт''; {{lang-tt|Яңа Әхмәт}}, {{lang-ru|Новое Ахметово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Сарман районы]] ауылы. == География == Ауыл Минзәлә йылғаһы буйында, [[Сарман]] ауылынан төньяҡҡа табан 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы — [[Иҫке Әхмәт]] ауылы кешеләре нигеҙ һала. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әлмәтмулла административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда мәсет, мәҙрәсә, 2 тимерлек, тирмән, икмәк магазины, бакалея кибете теркәлгән<ref name="АМБ" /><ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]], 1922 йылдан [[Саллы кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Сарман районы]] составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 79 [[башҡорт]] һәм 18 [[типтәр]]; 1816 йылда — 126 башҡорт (13 башҡорт [[Кәүжиәк]] һәм [[Татар Ҡарамалыһы|Ҡарамалы]] ауылдарына күсә, 15 башҡорт [[Сураш (Татарстан)|Сураш]] ауылынан килеп төпләнә) һәм 21 типтәр; 1834 йылда — 180 башҡорт һәм 25 типтәр; 1912 йылда — 775 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән<ref name="АМБ">{{АМБ|страницы=158-161}}</ref><ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Байлар. Том 22. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=916|страницы=129|isbn=978-5-850-51605-5| ref =}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 107 | 1870 = 502 | 1905 = 453 | 1920 = 631 | 1926 = 613 | 1938 = 661 | 1949 = 555 | 1958 = 479 | 1970 = 412 | 1979 = 318 | 1989 = 237 | 2002 = 257 | source = <ref name="ТЭ" /><ref name="АМБ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Сарман районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Сарман районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] e86rvsi0rv36h7dojnu6lxzctqt3gqm 0 147506 1305313 1288156 2026-09-12T15:34:32Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288156|1288156]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305313 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Татар-Мышыға'''<ref>{{Атайсал|страницы=393}}</ref> (''Мышыға, Мошоға''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref>; {{lang-tt|Татар Мөшөгәсе}}, {{lang-ru|Татарские Мушуги}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Минзәлә районы]] ауылы. == География == Ауыл Мышыға йылғаһы буйында, [[Минзәлә]] ҡалаһынан көнбайышҡа табан ? км (31 саҡрым) алыҫлыҡта урынлашҡан. == Тарих == Ауылға [[бүләр]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1638 йылдан билдәле<ref name="БЭ" />. Ауыл Бүләр улусының Мышыға түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево? административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. XX быуат башында ауылда мәсет, 3 тирмән, 3 бакалея кибете, икмәк магазины теркәлгән<ref name="АМБ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Минзәлә районы]] составына керә. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 184 [[башҡорт]] һәм 19 [[типтәр]]; 1848 йылда — 425 башҡорт һәм 105 типтәр ([[татар]], [[мишәр]], [[мари]]); 1902 йылда — 503 ир затлы башҡорт һәм типтәр иҫәпләнгән<ref name="АМБ">{{АМБ|страницы=142-146}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 203 | 1834 = 380 | 1859 = 607 | 1870 = 653 | 1905 = 1024 | source = <ref name="АМБ" /><ref name="БЭ" /> }} == Билдәле шәхестәре == * [[Әбделсәлих Әбделмәнов]] (1793—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Минзәлә районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Минзәлә районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 6q87rvp28mxirhrnfjqhy5d37n4vyue 0 147507 1305287 1288184 2026-09-12T15:23:08Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288184|1288184]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305287 wikitext text/x-wiki {{ук}} '''Хужамәт'''<ref>{{Атайсал|страницы=393}}</ref> (''Күзәмбәт, Ҡужөмбәт''<ref name="БЭ" >[http://fb.bashenc.ru/TABLES/KAMSKO_IKSKIE_2.jpg Населённые пункты камско-икских башкир, входившие в Казанскую и Уфимскую губернии] / {{БЭ}}</ref>; {{lang-tt|Хужамәт}}, {{lang-ru|Кузембетьево}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Минзәлә районы]] ауылы. == География == Ауыл Урғаҙы йылғаһы буйында, [[Ҡазан]]—[[Өфө]] автомобиль юлында, [[Минзәлә]] ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы нигеҙ һала. 1734 йылдан билдәле<ref name="БЭ" />. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус [[Ырымбур губернаһы]] (1865 йылдан [[Өфө губернаһы]]) [[Минзәлә өйәҙе]]нә инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күзкәй административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. Ауыл кешеләре [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]]нда әүҙем ҡатнаша<ref name="ТЭ" />. XX быуат башында ауылда мәсет (1836 йылдан билдәле), мәктәп, мәҙрәсә, 3 һыу тирмәне, 20 кибет, почта станцияһы, тимерлек, баҙар теркәлгән<ref name="АМБ" /><ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Минзәлә районы]] составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1795 йылда ауылда 80 [[башҡорт]] һәм 78 [[типтәр]]; 1834 йылда — 119 ир затлы башҡорт һәм 67 типтәр; 1870 йылда — 193 башҡорт, 207 типтәр һәм 47 [[татар]]; 1912 йылда — 265 башҡорт, 435 типтәр һәм 72 татар иҫәпләнгән<ref name="АМБ" > {{АМБ|страницы=139-142}}</ref><ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Байлар. Том 22. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=916|страницы=127|isbn=978-5-850-51605-5| ref =}}</ref>. {{Численность населения | 1795 = 149 | 1859 = 396 | 1870 = 447 | 1897 = 753 | 1913 = 1031 | 1920 = 840 | 1926 = 545 | 1938 = 568 | 1949 = 504 | 1970 = 725 | 1979 = 942 | 1989 = 880 | 2002 = 864 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Минзәлә районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Минзәлә районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] l0z6a1xb4lxlacay0i23be92yik1pig 0 147508 1305394 1288074 2026-09-12T16:16:35Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288074|1288074]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305394 wikitext text/x-wiki {{ук}} {{БМ|Баҡсаһарай (мәғәнәләр)}} '''Баҡсаһарай''' ({{lang-tt|Бакчасарай}}, {{lang-ru|Бакча-Сарай}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Татарстан Республикаһы]] [[Минзәлә районы]] ауылы. == География == Ауыл [[Минзәлә]] ҡалаһынан көнбайышҡа табан 19 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref name="ТЭ">Татарская энциклопедия.</ref>. == Тарих == Ауылға 1911 йылда [[байлар]] ырыуы [[башҡорттар]]ы — [[Тауаҫты Байлар]] ауылы кешеләре нигеҙ һала. Ауыл [[Өфө губернаһы]] [[Минзәлә өйәҙе]]нә Күзкәй административ-территориаль улусы составына керә<ref name="АМБ" />. 1925 йылда мәсет төҙөлә, 1928 йылда башланғыс мәктәп асыла<ref name="ТЭ" />. 1920 йылдан [[Татар АССР-ы]]ның [[Минзәлә кантоны]] составында була. 1930 йылдан [[Минзәлә районы]] составына керә<ref name="ТЭ" />. == Халҡы == 1912 йылда ауылда 97 [[башҡорт]] иҫәпләнгән<ref name="АМБ" >{{АМБ|страницы=99-100}}</ref><ref name="ИБР" >{{книга|автор=|ссылка=|заглавие= История башкирских родов. Байлар. Том 22. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], [[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|[[Аҙнабаев Булат Әхмәр улы|Б. А. Азнабаев]]]], И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, И. М. Васильев, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов|место=Уфа|издательство=Китап|год=2016|страниц=916|страницы=125 |isbn=978-5-850-51605-5| ref =}}</ref>. {{Численность населения | 1913 = 97 | 1920 = 98 | 1926 = 143 | 1938 = 231 | 1949 = 221 | 1958 = 206 | 1970 = 228 | 1979 = 153 | 1989 = 84 | 2000 = 76 | source = <ref name="ТЭ" /> }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Минзәлә районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Минзәлә районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] c8d3prw1h0k8fh9x6ljgr9t3k6avvtx 0 155932 1305417 1057118 2026-09-13T03:20:11Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305417 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сахаров Виктор Александрович''' ([[9 ноябрь]] [[1934 йыл]]) — ғалим-нефтсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1998), техник фәндәр докторы (1991), профессор (1991). «Башнефтегеофизика» тресының Туймазы геофизик контораһының элекке операторы, [[Өфө нефть институты]]н отличие менән тамамлаусы (1962). Почётлы нефтсе (2004). == Биографияһы == Виктор Александрович Сахаров [[Тамбов өлкәһе]]ндәге Мичуринск ҡалаһында тыуған. 1950 йылда [[Өфө]] ҡалаһында 19-сы мәктәптең ете класын, 1954 йылда «промысла геофизикаһы» һөнәре буйынса Өфө геология разведкаһы техникумын тамамлай. Артабан «Башнефтегеофизика» тресының Туймазы геофизика контораһында газокаротаж партияһы техник-операторы булып эшләй. 1954—1957 йылдарҙа армияла самолеттар ҡорамалдары буйынса механик булып хеҙмәт итә. 1962 йылда [[Өфө нефть институты]]н отличие менән тамамлай. [[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты]]ның «Нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү һәм эксплуатациялау» кафедраһы янында аспирантурала уҡый һәм уны 1965 йылда тамамлай. == Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге == Аспирантура тамамлағандан һуң даими эш урыны — [[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендәге Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты (милли тикшеренеү университеты),]] «Нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү һәм эксплуатациялау» кафедраһы. 1962—1965 йылдарҙа — кесе фәнни хеҙмәткәр, 1965-68 йылдарҙа — ассистент , 1968—1974 йылдарҙа -өлкән уҡытыусы, 1974—1991 йылдарҙа — доцент, 1991 йылдан — профессор. Командировка буйынса Алжир милли нефть, газ һәм химия институтында эшләй (1969—1973). 1967 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Диссертация темаһы: «Образование новой фазы при движении многокомпонентных жидкостей в трубах». 1991 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Диссертация темаһы: «Основные закономерности работы и расчеты газо-жидкостных подъемников в осложненных условиях эксплуатации» 1965 йылда күп фазалы ағымдың кинематик характеристикалары бәйләнештәренең законлығын раҫлай. 1967 йылда — шыйыҡсала газ ҡыуыҡтарының өҫкә йөҙөп сығыу тиҙлеге флюидтарҙың физик үҙенсәлектәренән берҙәм бәйләнгәнлеген раҫланы. 1976—1992 йылдарҙа — юғары йәбешкәкле шыйыҡсаларҙың теоретик һәм эксперименталь тикшеренеүҙәрен башҡара. 1987 йылда — нефть ятҡылыҡтарында газ-шыйыҡса күтәргестәрҙең универсаль иҫәп-хисап методикаһын эшләй. 2009 йылда — «пласт-скважина-ырғытыу һыҙығы» компьютер системаһы моделен эшләй. Cахаров Виктор Александрович 110-дан ашыу баҫманың авторҙашы, шул иҫәптән 9 монография, 12 уҡыу әсбаптары, 1 дәреслек. Уйлап табыуҙар авторҙашы. '''Ҡайһы бер публикациялары''' * ''Мохов М. А., Сахаров В. А.''Фонтанная и газлифтная эксплуатация скважин Учебное пособие 2008, 188 с * ''В. А. Сахаров, М. А. Мохов'' Гидродинамика газожидкостных смесей в вертикальных трубах и промысловых подъемниках. Издательство «Нефть и газ» РГУ нефти и газа им. И. М. Губкина 2004 ISBN 5-7246-0292-X * ''Сахаров В. А., Мищенко И. Т., Богомольный Г. И., Мохов М. А.'' Периодическая эксплуатация нефтяных скважин: Учебное пособие. — М.: МИНГ, 1985, 70 с. * Сахаров В. А., Палий АО. Разработка и эксплуатация нефтяных месторождений: Учебное пособие. — М.: МИНХиГП, 1984, 92 с. * Сахаров В. А., Палий А. О. Разработка и эксплуатация нефтяных месторождений. Учебное пособие. — М.: МИНГ, 1988, 102с. * Сахаров В.А, Такач Г. Точность расчетов параметров газожидкостного подъемника// Нефтяное хозяйство, 1984, № 4, * Сахаров В. А., Такач Г., Мохов М.А К оптимизации работы системы скважина-пласт при фонтанной и газлифтной == Уҡыусылары == В. А. Сахаров — 14 техник фәндәр кандидаты әҙерләгән. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * ВДНХ-ның бронза миҙалы (1979 г.) * СССР Юғары белеме өлкәһендәге «эштәрҙә яҡшы уңыштары өсөн» күкрәк билдәһе (1985.) * «Почетлы нефтсе» исеме (2004.) * И. Вернадский исемендәге көмөш миҙал (2009) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.biografija.ru/biography/sakharov-viktor-aleksandrovich.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117044459/http://www.biografija.ru/biography/sakharov-viktor-aleksandrovich.htm |date=2019-11-17 }} * [http://biographii.ru/s/saharov-viktor-aleksandrovich] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160916043949/http://biographii.ru/s/saharov-viktor-aleksandrovich |date=2016-09-16 }} * [http://gms-raen.narod.ru/neftigas-otd.htm] [[Категория:СССР нефтселәре]] [[Категория:Рәсәй нефтселәре]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:«СССР-ҙың уйлап табыусыһы» билдәһе менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:9 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:1934 йылда тыуғандар]] [[Категория:Техник фәндәр докторҙары]] [[Категория:Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты уҡытыусылары]] fy6y6uuejdiio6wibo29kg2x75njhq3 0 157994 1305425 1037353 2026-09-13T04:32:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305425 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сид Чарисс''' (ингл.Cyd Charisse, ысын исеме '''Тула Эллис Финкли''' (Tula Ellice Finklea); {{Тыуған көнө|8|3|1922}} йыл<ref>The Oxford Dictionary of Dance</ref> — {{Үлгән көнө|17|6|2008}} йыл) — Америка балеринаһы һәм театр һәм кино актрисаһы. Монте-Карлоның Рус балеты труппаһында бейей, һуңынан 1940 йылдар башында кинола эшләй башлай. Фильм-мюзиклдарҙа Фред Астер, Джин Келли, Дэн Дэйли һ.б. кеүек партнерҙар менән төшә. == Биографияһы == [[Файл:Cyd_Charisse_Tony_Martin_Hollywood_Palace_1964.JPG|мини|186x186пкс|Сид Чарисс һәм Тони Мартин ''Hollywood Palace'' телетапшырыуында, 1964]] Сид Чарисс булараҡ билдәле Эллис Финкли Амарилло (Техас) ҡалаһында, ювелир Эрнст Финкли һәм уның ҡатыны Лила Норвуд ғаиләһендә тыуа. Һигеҙ йәштән ҡыҙ балет менән шөғөлләнә башлай. Атаһы ҡыҙының мауығыуын хуплай, хатта уның бүлмәһенә балет станогы һәм ҙур көҙгө ҡуя<ref name="Техас">{{Китап|автор=Jan Onofrio|заглавие=Texas Biographical Dictionary|место=|издательство=Somerset Publishers, Inc|год=2002|страниц=|страницы=38—39|isbn=}}</ref>. Тиҙҙән ғаилә Голливудҡа күсеп килә, унда Сид Hollywood School Professional мәктәбендә уҡый башлай. 12 йәшенән бер йыл дауамында ул Лос-Анджелеста бейеүсе Нико Чарисс студияһында шөғөлләнә. Һуңыраҡ уның педагогтары араһында Адольф Больм һәм Бронислава Нижинская була. {{Год в театре|1937}} йылда ул «Монте-Карлоның Рус балеты» труппаһына инә һәм уның менән бергә АҠШ буйлап гастролдәр башлай. Шул ваҡыттың йолалары буйынса «урыҫ» псевдонимдары аҫтында, башта Наташа Тулалис<ref name="A to Z">{{Китап|автор=Liz Sonneborn|заглавие=A to Z of American Women in the Performing Arts|место=|издательство=|год=2001|страниц=840|страницы=|isbn=9780403099924}}</ref>, артабан Истомина Мария һәм Сидорова Фелия булараҡ сығыш яһай. 1939 йылда Cид атаһын юғалта, шуға күрә АҠШ-та тотҡарлана, шул ваҡытта бөтә труппа Европаға китә<ref name="Техас"/>. Шул уҡ йылда ул Нико Чариссҡа кейәүгә сыға. Һуғыш башланыу менән АҠШ-ҡа кире ҡайта. Сәхнәне ҡалдырып, үҙен Голливудта һынап ҡарарға итә. 1941 йылда Лили Норвуд исеме аҫтында (Сид әсәһенең ҡыҙ фамилияһын ала) ул башта эпизодтарҙа бейеүсе булараҡ кинола төшә башлай. 1942 йылда титрҙарҙа күрһәтелеп тәүге ролен ала, һуңынан «Миссия в Москву» (1943) фильмында балерина Галина Уланова ролен башҡара. 1946 йылда MGM студияһы уның менән контрактҡа ҡул ҡуя. Ошо ваҡыттан алып иренең фамилияһына бала саҡта ағаһы биргән ҡушаматты (ҡыҫҡаса {{lang-en|sister}} — «Сис») ҡушып Сид Чарисс булараҡ төшә башлай<ref name="A to Z"/>. Тәүге роле «Девушки Харви» фильмында ''Дебора Эндрюс'' була(1946). Актрисаға популярлыҡты «Поющие под дождем» (1952) фильмы килтерә, ул унда «Бродвейская мелодия» бейеү сюитаһында [[Джин Келли]]ҙың партнеры сифатында төшә. Шул уҡ йылда Сид Чарисстың аяҡтары 5 миллион долларға страховкалана ([[Гиннесстың рекордтар китабы|Гиннестың рекордтар китабы]] мәғлүмәттәре буйынса шул йылдарҙа иң юғары суммалы страховка). Шул уҡ ваҡытта MGM етәкселеге уны төп бейеү йондоҙо — [[Фред Астер]]ҙың партнеры итергә ҡарар итә. 1953 йылда улар бергә «Театральный фургон» фильмында төшә: «Танцуя в темноте» бейеү эпизоды Астер ҡуйған шул уҡ исемле йырға Голливуд киноһы тарихында иң билдәле бейеүҙәрҙең береһе булып китә<ref name="A to Z"/>. Астер үҙе партнерын тапҡыр итеп «бейеүсе динамит» тип атай. Һуңынан Чарисс Астер менән дә, Джин Келли менән дә киноға төшә. Шулай уҡ -ваҡыт ваҡыты менән «бейеүһеҙ» («Девушка с вечеринки», 1958; «Две недели в чужом городе» һәм «Что-то должно случиться», 1962) ролдәр ала. {{Год в кино|1958}} йылда Парижға совет министрлығы тарафынан ебәрелгән комиссар ''Нина Ющенко'' ролен (романтик комедия «Шелковые чулочки», 1957) башҡара һәм был комедияла йәки мюзиклда иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн «Алтын глобус» премияһына номинациялана. Киномюзикл осоро тамамланыу менән элегантлы һәм үҙен үҙе тәьмин итә алырлыҡ «хәтәр ҡатын» амплуаһында сығыш яһап, детективтарҙа төшә башлай. Голливудта кәрәкле булыуына ҡарамаҫтан, 1963 йылда төнгө клуб асҡан икенсе ире Тони Мартин менән бергә сығыш яһай. Уның менән бергә сит илдәргә гастролдәргә сыға. Шулай уҡ төбәк труппаларҙың драматик постановкаларында уйнай, әммә Бродвейҙа бары тик {{Год в театре|1992}} йылда, уны «{{нп5|Гранд-отель (мюзикл)|Гранд-отель|en|Grand Hotel (musical)}}» мюзиклының яңыртылған актёрлыҡ составына саҡырғандан һуң, 71 йәшендә беренсе тапҡыр сығыш яһай, унда ул Лилиан Монтевеккиҙы алмаштыра. People журналына биргән интервьюһында Чарис Бродвейҙа бейеүгә маҡсатына ирешә алмаған ине — һәм ниһайәт унда булыуы шәп, тип әйтә<ref name="A to Z"/>. [[Лос-Анджелес]] та йөрәк ауырыуынан вафат була. === Шәхси тормошо === [[Файл:Tony_Martin_Cyd_Charisse_and_family_1956.JPG|мини|150x150пкс|Сид Чарисс һәм Тони Мартин балалар менән, 1956]] 1939 йылда Европа буйлап гастролдәр ваҡытында Сид Чарисс үҙенең педагогы, Лос-Анджелес бейеү студияһы хужаһы Нико Чариссҡа кейәүгә сыға. 1941 йылда улар бергә ''Rumba Serenade'' фильмының бейеү эпизодында күренә''.'' Уларҙың уртаҡ балалары — улдары Нико «Ники» Чарисс була. 1947 йылда парҙар айырылыша, айырылышҡандан һуң да Сид үҙенә иренең фамилияһын ҡалдыра. 1948 йылда актриса ҡабаттан португал-йәһүд сығышлы Голливуд йырсыһы һәм актёры Тони Мартинға кейәүгә сыға. Никах актрисаның 2008 йылда вафатына тиклем 60 йыл дауам итә һәм бәхетле була. Тони Мартиндан улы Мартин тыуа. Тони шулай уҡ Сидтың беренсе никахынан булған улын уллыҡҡа ала. 1976 йылда ирле-ҡатынлылар уртаҡ ''The Two of Us'' автобиографияһын баҫтырып сығара. == Фильмографияһы == [[Файл:The_Band_Wagon_(1953)_trailer_1.jpg|мини|Сид Чарисс һәм Фред Астер «Театральный фургон» фильмында, 1953]] * 1941 — ''Rumba Serenade'', «Поэма», «Я знал, что так будет», «Кто-нибудь звонил?» фильмдарында эпизодтар * 1942 — ''Magic of Magnolias'', ''This Love of Mine'' фильмдарында эпизодтар * {{Год в кино|1943}} — ''Лили'', ''Something to Shout About'' * 1943 — ''балерина Галина Уланова'', «Миссия в Москву» * {{Год в кино|1943}} — ''Thousands Cheer'' * {{Год в кино|1946}} — «{{Тәржемәһеҙ 5|Безумства Зигфилда (фильм)|Безумства Зигфилда|en|Ziegfeld Follies (film)}}» * 1946 — ''Дебора Эндрюс'', «{{Тәржемәһеҙ 5|Девушки Харви||en|The Harvey Girls}}» (һүҙҙәр менән беренсе роле) * 1946 — ''Three Wise Fools'' * 1946 — ''Танцовщица в мюзикле «Роберта»'', «{{Тәржемәһеҙ 5|Пока плывут облака||en|Till the Clouds Roll By}}» (партнёр — Говер Чэмпион) * {{Год в кино|1947}} — ''Кончита'', «[[Фиеста (фильм, 1947)|Фиеста]]» * 1947 — ''Ариан Буше'', «{{Тәржемәһеҙ 5|Неоконченный танец||en|The Unfinished Dance}}» (1937 йылғы «{{Тәржемәһеҙ 5|Умирающий лебедь (фильм, 1937)|Умирающий лебедь|en|Ballerina (1937 film)}}» фильмының ремейкы) * {{Год в кино|1948}} — ''Ивонн Торро'', ''On an Island with You'' * 1948 — ''«Фиеста» күренешендә бейеүсе'', ''The Kissing Bandit'' * 1948 — ''Марго Грант'', ''Words and Music'' * {{Год в кино|1949}} — ''East Side, West Side'' * {{Год в кино|1949}} — [[Напряжённость (фильм)|Напряжённость]] / ''Tension'' — ''Мэри Чэнлер'' * {{Год в кино|1951}} — ''Мануэла де Васкес'', ''Mark of the Renegade'' * {{Год в кино|1952}} — «[[Поющие под дождём]]» фильмының ''«Бродвейская мелодия»'' күренешендә бейеүсе (партнёр — [[Джин Келли]]) * 1952 — ''Индианка'', ''The Wild North'' * {{Год в кино|1953}} — ''Лола де Торрано'', «{{Тәржемәһеҙ 5|Сомбреро (фильм, 1953)|Сомбреро|en|Sombrero (film)}}» * 1953 — ''Габриель Жерар'', «Театральный фургон» (''Тони Хантер'' — [[Фред Астер]], Майкл Кидд хореографияһы) * 1953 — камео, ''Easy to Love'' * {{Год в кино|1954}} — ''Фиона Кэмпбелл'', «[[Бригадун (фильм)|Бригадун]]» (''Томи Олбрайт'' — Джин Келли) * {{Год в кино|1954}} — ''Вставной номер'', «{{Тәржемәһеҙ 5|Глубоко в моём сердце (фильм, 1954)|Глубоко в моём сердце|en|Deep in My Heart (1954 film)}}» * {{Год в кино|1955}} — ''Джеки Лейтон'', «{{Тәржемәһеҙ 5|Всегда хорошая погода||en|It's Always Fair Weather}}» * {{Год в кино|1956}} — «{{Тәржемәһеҙ 5|Встречай меня в Лас-Вегасе||en|Meet Me in Las Vegas}}» * {{Год в кино|1957}} — ''Нина Ющенко'', «[[Шёлковые чулки (фильм)|Шёлковые чулочки]]» (1939 йылғы «[[Ниночка]]» фильмының ремейкы, ''Стив Кенфилд'' — [[Фред Астер]]; был роль өсөн «[[Премия «Золотой глобус» за лучшую женскую роль — комедия или мюзикл|Золотой глобус]]» премияһы номинацияһы) * {{Год в кино|1958}} — ''Twilight for the Gods'' * {{Год в кино|1958}} — [[Девушка с вечеринки]] / ''Party Girl'' — ''Викки Гэй'' * {{Год в кино|1960}} — ''Вдова'', «{{Тәржемәһеҙ 5|Чёрные чулочки (фильм, 1960)|Раз, два, три, четыре, или Чёрные чулочки|en|Black Tights}}» (фильм-балет [[Янг, Теренс|Теренса Янга]], хореография [[Пети, Ролан|Ролана Пети]]) * {{Год в кино|1961}} — ''Five Golden Hours'' * {{Год в кино|1962}} — {{Тәржемәһеҙ 5|Две недели в чужом городе (фильм, 1962)|Две недели в чужом городе|en|Two Weeks in Another Town}} * {{Год в кино|1962}} — «[[Что-то должно случиться]]» ( [[Мэрилин Монро]]ның вафатына бәйле тамамланмаған) * {{Год в кино|1965}} — ''Шелли Норт'', «{{Тәржемәһеҙ 5|Убийство в Риме (фильм, 1965)|Убийство в Риме|en|Assassination in Rome}}» * {{Год в кино|1966}} — «{{Тәржемәһеҙ 5|Глушители (фильм)|Глушители|en|The Silencers (film)}}» * {{Год в кино|1967}} — ''Луиза Хендерсон'', «{{Тәржемәһеҙ 5|Марокко 7||en|Maroc 7}}» * {{Год в кино|1973}} — ''Film Portrait'' (документаль фильм) * {{Год в кино|1976}} — [[камео]], «[[Вон Тон Тон — собака, которая спасла Голливуд]]» * {{Год в кино|1978}} — ''Атсил'', «[[Вожди Атлантиды]]» * 1985 — телесериал «Она написала убийство» ( II миҙгелдең 1-се күренеше) * {{Год в кино|1989}} — ''Private Screening'' * {{Год в кино|1994}} — «{{Тәржемәһеҙ 5|Это шоу-бизнес (фильм, 1994)|Это шоу-бизнес|en|That's Entertainment! III}}», III өлөшө (''[[Metro-Goldwyn-Mayer]]'' студияһының 70-йыллығына документаль фильм) == Театрҙа == ; Монте-Карлоның Рус балеты * Давид Лишин постановкаһында Прокофьевтың «Блудный сын» ё5ёре буйынса * «Спящая красавица», П.И. Чайковский ; Бродвейҙа * {{Год в театре|1992}} — ''прима-балерина Елизавета Грушинская'', «Гранд-отель», 1989 йылғы мюзикл ( [[Бетьюн, Зина|Зина Бетьюн]] менән сиратта) == Библиография == * 1976 — ''The Two of Us'', Тони Мартин менән берлектә яҙылған автобиография. == Наградалары == [[Файл:Cyd_Charisse_2006_National_Medal_of_Arts.jpg|мини|АҠШ-тың беренсе ледиһы Лаура Буш, Сид Чарисс һәм президент [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] бүләкләү тантанаһынан һуң. Аҡ йорт, 9 ноябрь 2006 г.]] * 2006 — сәнғәт өлкәһендә АҠШ-тың Милли миҙалы * 2006 — Профессиональ бейеүселәр йәмғиәтенең ''Gypsy Lifetime Achievement Award'' (''Professional Dancers Society'')<ref name="A to Z"/>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://film.virtual-history.com/person.php?personid=2319 Photographs and bibliography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917205455/http://film.virtual-history.com/person.php?personid=2319 |date=2009-09-17 }} * [http://news.bbc.co.uk/go/rss/-/1/hi/entertainment/3516902.stm BBC obituary] * [http://www.cbc.ca/arts/film/story/2008/06/17/cyd-charisse.html?ref=rss CBC obituary] * [https://www.nytimes.com/2008/06/18/arts/dance/18charisse.html NY Times obituary] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:XX быуат актрисалары]] [[Категория:АҠШ мюзиклдары актрисалары]] [[Категория:АҠШ кинематографы актрисалары]] [[Категория:АҠШ театры актрисалары]] [[Категория:Алфавит буйынса актрисалар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат балет артистары]] [[Категория:АҠШ балет артистары]] [[Категория:Алфавит буйынса балет артистары]] [[Категория:Лос-Анджелеста вафат булғандар]] [[Категория:2008 йылда вафат булғандар]] [[Категория:17 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1922 йылда тыуғандар]] [[Категория:8 мартта тыуғандар]] 68qgtel7bfjvhdsyx6itt8jyilfx73j 0 159344 1305431 1057492 2026-09-13T07:26:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305431 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Степанова Мария Матвеевна''' ([[27 март]] [[1815 йыл]] (йә [[1 ғинуар]]), [[Санкт-Петербург]], [[Рәсәй империяһы]] — [[21 октябрь]] ([[3 ноябрь]]) [[1903 йыл]], [[Санкт-Петербург]], [[Рәсәй империяһы]]) — рус опера йырсыһы (сопрано), Антонида («Иван Сусанин») һәм Людмила («Руслан и Людмила») партияларын тәүге башҡарыусы. == Биографияһы == Мария Матвеевна Степанова актёрҙар ғаиләһендә тыуған, балет менән шөғөлләнгән. Һуңынан, вокал буйынса һәләттәрен күрһәтеп, Антонио Сапиенцанан, һуңынан Кавостан дәрестәр ала башлай. Уҡыусы булараҡ уҡ Император театрында сығыш яһай. 1831 йылда беренсе тапҡыр «Деревенские певицы» и «Вольный стрелок» операларында сығыш яһай. Солист булып китергә, актёрҙар ғаиләһендә йыш булғандағы кеүек осраҡ ярҙам итә: 1834 йылда, музыка училищеһын тамамлағандан һуң бер йыл үткәс, «Роберт-Дьявол» (Риман энциклопедияһы буйынса) спектаклендә Алиса партияһын башҡарыусы ҡапыл ауырып киткән йырсы Каратыгинаны алмаштырырға тура килә. Йәш йырсығы шунда уҡ уңыш килә. 1833—1846 йылдарҙа Петербург опера театрында сығыш яһай. Ул «Норма» (1836), «Семирамида» (1837), «Монтекки һәм Капулетти» һ. б. опреаларҙа иҫ киткес яҡшы йырлай. Ольга («Ольга, дочь изгнанника»), Ундина («Ундина»), Ксения («Куликовская битва»); Лукреция Борджа («Лукреция Бордж»), Церлина («Сирена»), Атенаиса де Соланж («Мушкетеры королевы») һ. б. партияларҙы башҡара. Был ваҡытта Санкт-Петербургта итальян опералары өҫтөнлөк итә, һәс Степанова итальян спектаклдәрендә төп ролдәрҙә («Лючия ди Ламмермур», «Пуритане» һ. б.) һәм Альбани, Виардо, Ниссен, Рубини, Тамберлик, Тамбурини һ. б. менән концерттарҙа уңышлы сығыш яһай. 1846 йылда рус операһы, уның менән бергә бөтә башҡарыусылары, Мәскәүгә күсерелә, һәм Степанова унда йырлай. 1846—1854 йылдарҙа — [[Ҙур театр]] солисы. Яйлап йырсының тауышы ултыра һәм юғала башлай. Мария Матвеевна 1855 йылда сәхнәне ҡалдыра һәм пенсияға сыға. Ҡалған ғүмерен Санкт-Петербургта үткәрә, тағы 50 йылдан һуң тиерлек шунда вафат була. Санкт-Петербургтың Новодевичье зыяратында ерләнә<ref>[[Медиа:План Новодевичьего кладбища, 1914.jpg|Могила на плане Новодевичьего кладбища (№ 26)]] // {{Китап|автор=|заглавие=Весь Петербург на 1914 год, адресная и справочная книга г. С.-Петербурга|часть=Отдел IV|ответственный=Ред. А. П. Шашковский|ссылка=|место=СПб.|издательство=Товарищество А. С. Суворина – «Новое время»|год=1914|том=|страниц=|страницы=|isbn=5-94030-052-9|ref=}}</ref>. == Ижады == Степанова Мария Матвеевна — Глинканың ике операһындағы Антонида (1836) һәм Людмила (1842) партияларын тәүге башҡарыусы. «Иван Сусанин» премьераһы Петербургтың Ҙур театрында 1836 йылдың 9 декабрендә үтә<ref name="druskin">[http://www.belcanto.ru/susanin.html М. Друскин. «Иван Сусанин»]</ref>. Собинин партияһын уның менән парлашып билдәле музыкант Джон Фильдтың улы Лев Леонов йырлай. Сусанинды Осип Петров, Ваняны — Анна Воробьева башҡара. Кавос Катарино үҙе дирижёрлыҡ итә. «Руслан һәм Людмиланың» тәүге постановкаһы Петербургта, 1842 йылдың 9 декабрендә үтә<ref name="druskin"/>. Был партияларҙы уның менән үҙе әҙерләгән Глинка, йырсының башҡарыу һәләтен тәнҡитле баһалаған тигән мәғлүмәттәр бар<ref>[http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=121359 Биография.ру]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, әммә Степанованы алмаштырыу мөмкинлеге булыуға ҡарамаҫтан, композитор быны эшләмәй. Композитор Серов уның таланты менән һоҡланып былай тип әйтә: ''«Был ике партияның юғарылығы — туранан-тура Степанованың тауышы менән бәйле»'' (Риман һүҙлеге буйынса). == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Григорьева А. П.|часть=Степанова М. М.|заглавие=Музыкальная энциклопедия|ответственный=под ред. Ю. В. Келдыша|место=М.|издательство=Советская энциклопедия, Советский композитор|год=1981|том=5|ref=Григорьева}} == Һылтанмалар == * {{Вокально-энциклопедический словарь|Степанова Мария Матвеевна (1815—1903)}} * [http://josef-egipetsky.narod.ru/Slovar/People/18s344stepanova_m.htm СТЕПАНОВА Мария Матвеевна]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Словарь. Музыканты. [[Категория:Сопрано]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:XIX быуат опера йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]] [[Категория:1903 йылда вафат булғандар]] [[Категория:3 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:1815 йылда тыуғандар]] [[Категория:27 мартта тыуғандар]] [[Категория:Опера йырсылары]] 84mi6kv6uvwuv90041iiy9p5hfc50vc 0 160938 1305206 1064501 2026-09-12T14:43:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305206 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Platon_Oyunsky_1934.jpg|справа|мини|270x270пкс|I Бөтә Яҡут тел фәне белгестәре конференцияһы ҡатнашыусылары. Якутск. 1934 йыл. Ултыралар (һулдан уңға): Г. У. Гермогенов, П. А. Ойунский, билдәһеҙ, Г В. Ксенофонтов; торалар: Н. И. Степанов, В. М. Новиков]] '''Платон Ойунский''' ('''Платон Алексеевич Слепцов'''; [[11 ноябрь]] [[1893 йыл]] — [[31 октябрь]] [[1939 йыл]]) — саха совет [[Әҙип|яҙыусыһы]], ғалим-филолог һәм йәмәғәт эшмәкәре, саха совет әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы<ref name="БСЭ">{{Из БСЭ|title=Ойунский Платон Алексеевич}}</ref>. == Биографияһы == 1914 йылда Яҡут уҡытыусылар семинарияһына уҡырға инә, уны 1917 йылда тамамлай<ref>{{Cite web|url=http://sakhalit.com/node/2|title=Общественная работа|accessdate=2011-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131126130335/http://sakhalit.com/node/2|archivedate=2013-11-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131126130335/http://sakhalit.com/node/2 |date=2013-11-26 }}</ref>. 1917—1918 йылдарҙа Томск уҡытыусылар институтында белем ала. 1918 йылдың мартынан — [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы. [[1921 йыл]]да — Якутия губревкомы рәйесе, 1922 йылда — Совранком рәйесе, 1923 йылда — [[Яҡут АССР-ы]] Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе. 1928—1931 йылдарҙа — Яҡут мәғариф һәм һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары. [[1935 йыл]]да уның башланғысы буйынса Яҡут АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағында Тел һәм мәҙәниәт ғилми-тикшеренеү институты ойошторола, уның тәүге директоры итеп Платон Ойунский тәғәйенләнә. Ошо уҡ йылда Милләттәр институтында (Мәскәү) лингвистик фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай. [[СССР Яҙыусылар союзы]] идаралығы ағзаһы (1934—1938) [[СССР Юғары Советы|СССР Юғары Советының]] 1-се саҡырылыш депутаты<ref name="БСЭ">{{Из БСЭ|title=Ойунский Платон Алексеевич}}</ref>. Тәүге шиғырын 1917 йылда баҫтыра. 1919 йылда ул ваҡытта Яҡутстанда киң билдәлелек алған «Син биир буолбаат?» (Барыбер түгелме?) шиғырын ижад итә. Уның хикәйәләре, повестары, драмалары саха халҡы әҙәбиәтенең алтын фондына ингән. Этнограф булараҡ ул «Дьулуруйара Ньургун Боотур» (Нюргун Ботур Йылдам) һәм «Куо Туналыйбыт Туйаарым ньуурдааха» (Матур Туйарым Куо) исемле яҡут [[олонхо]] эпостарын нәшергә әҙерләй. Саха телендә силлаб-тоник шиғырын ҡулланыуын дәлилләй. Саха теленә урыҫ һәм донъя классикаһын тәржемә итә. [[1938 йыл]]дың 3 февралендә НКВД органдары тарафынан СССР Юғары Советының 1-се сессияһынан ҡайтып килгән саҡта, Иркутск ҡалаһында, ҡулға алына. Уға «буржуаз-милләтсел контрреволюцион ойошма менән етәкселек итеү» ғәйебе тағыла. 1939 йылдың 31 октябрендә Саха төрмә дауаханаһында вафат була. [[1955 йыл]]дың 15 октябрендә тулыһынса аҡлана<ref name="nlin">{{Cite web|url=http://www.nlib.sakha.ru/Resoures/Data/Inquirys/Writer/Founders/Oiunsky_Pl.html|title=Национальная библиотека Якутии|accessdate=2009-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071013180907/http://www.nlib.sakha.ru/Resoures/Data/Inquirys/Writer/Founders/Oiunsky_Pl.html|archivedate=2007-10-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013180907/http://www.nlib.sakha.ru/Resoures/Data/Inquirys/Writer/Founders/Oiunsky_Pl.html |date=2007-10-13 }}</ref>. == Хәтер == * Ойунский Платон Алексеевичтың исемен йөрөтә: :: Саха академия театры; :: Якутск әҙәби музейы; :: Аэропорт (Якутск) :: [[Саха Республикаһы|Яҡутстандың]] тораҡ пунктарында урамдар, шул иҫәптән [[Яҡутск]], Мирный, Нерюнгри, Вилюйск, Ленск ҡалаларында. - 1993 йылда Саха (Якутия) Республикаһы Президенты Указына ярашлы әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендәге ҡаҙаныштар өсөн П. А. Ойунский исемендәге Дәүләт премияһы булдырыла<ref>{{Cite web|url=http://sakha.gov.ru/node/234|title=Государственные премии Республики Саха (Якутия)|author=|date=|work=|publisher=Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)|accessdate=2013-12-14|lang=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131214182304/http://sakha.gov.ru/node/234 |date=2013-12-14 }}</ref>. - Якутск ҡалаһының үҙәк майҙанында Ойунскийға һәйкәл ҡуйылған. == Библиографияһы == ''Урыҫ телендә<ref>Литературная энциклопедия: В 11 т. — М., 1929—1939.</ref>:'' * Якутская сказка, её сюжет и содержание. Сб. трудов научно-исследовательского об-ва «Саха кэскилэ», Якутск, 1927, № 1 (4); * О якутском стихосложении, «Бюллетень Наркомпроса ЯАССР», Якутск, 1929, № 6—8; * Сборник стихотворений, Якгиз, 1925; * Большевик, Пьеса, Якгиз, 1927; * Сборник революционных стихотворений, Якгиз, 1927; * Материалы о происхождении якутов, журн. «Чолбон», Якутск, 1928, № 4; * Дни и годы. О революционном движении в Якутии, журн. «Чолбон», № 4—7, 1928; * Туйарыма-Куо, Поэтическая драма, 1930; * О шаманизме и религии, Якгиз, 1930; * Великий Кудангса, Якгиз, 1930; * Нюргун-Ботур, сказка-олонхо, 1930—1931; * Стихотворения, Советский писатель (Ленинградское отд.), 1978, стр. 414, 25000 экз., Дата релиза книги: 10 Февраля 2009. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Абрамов О. К.'' Молох ГУЛАГа: сходство судеб трёх лидеров сибирских национальных республик. (Платон Ойунский, Элбек-Доржи Ринчино, Михей Ербанов) // Философский факультет Томского государственного университета. Томск, 16 мая 2015 года. / Под ред. В. С. Шутова. — [[Томск]], 2015. — С. 106—120. ISBN 5-87307-083-0. — ''Электронный ресурс'': [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/services/Download/vtls:000513029/SOURCE1 vital.lib.tsu.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304104705/http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/services/Download/vtls:000513029/SOURCE1 |date=2016-03-04 }} * {{Китап|автор=Пестерев В. И.|заглавие=История Якутии в лицах|ответственный=|ссылка=|место=Якутск|издательство=Бичик|год=2001|том=|страниц=464|страницы=194—197|isbn=5-7696-1606-7|ref=}}= == Сығанаҡтар == * [http://www.knowbysight.info/OOO/09334.asp Ойунский (Слепцов) П. А. в Справочнике по истории Коммунистической партии и Советского государства]. == Һылтанмалар == * Платон Алексеевич Ойунский (неопр.). Якутский государственный литературный музей имени П. А. Ойунского. Дата обращения 11 ноября 2014. * Слепцов-Ойунский Платон Алексеевич, Председатель ЦИК и СНК ЯАССР (июнь 1922 — январь 1923) (неопр.). Дата обращения 11 ноября 2014. * Ойунский (наст фам. Слепцов) Платон Алексеевич (неопр.). Виртуальный музей ГУЛАГа. Дата обращения 20 сентября 2015. [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:СССР тәржемәселәре]] [[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]] [[Категория:Рәсәй шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:СССР яҙыусылары]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:СССР филологтары]] [[Категория:Алфавит буйынса филологтар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:СССР драматургтары]] [[Категория:Алфавит буйынса драматургтар]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса яҙыусылар]] [[Категория:1939 йылда вафат булғандар]] [[Категория:31 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1893 йылда тыуғандар]] [[Категория:10 ноябрҙә тыуғандар]] nbmprs37inyl1eedjf5o1m0f8xkrj9e 0 165164 1305426 1288324 2026-09-13T04:36:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305426 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Сидоров Анатолий Иванович''' ([[25 апрель]] [[1866 йыл]] — [[18 декабрь]] [[1931 йыл]]) — [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың ғалим-механигы һәм машиналар төҙөүсе; РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1929), Мәскәү юғары техник училищеһының механика факультеты деканы һәм профессоры. == Биографияһы == [[1866 йыл]]дың [[13 апрель|13 апрелендә]] (яңы стиль буйынса [[25 апрель]]) Дон Ғәскәре өлкәһенең [[Новочеркасск]] ҡалаһында тыуған. Ул Новочеркасск гимназияһында урта белем ала. 1888 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультеты курсын, 1891 йылда ‒ Император Мәскәү техник училищеһын (ИМТУ) инженер-механик исеме менән тамамлай. 1895 йылда халыҡ мәғарифы Министрлығы тарафынан профессор дәрәжәһенә әҙерләү өсөн сит илгә ебәрелә. Берлин политехник мәктәбендә машиналар эшләү курсы тыңлай һәм [[Германия]] һәм [[Швейцария]]ның күп кенә машиналар эшләү заводында була. 1897 йылда Император Мәскәү техник училищеһының машиналар төҙөү кафедраһы буйынса адъюнкт-профессор итеп тәғәйенләнә, ә 1898 йылда машиналар төҙөү буйынса профессор була. 1907—1912 йылдарҙа механика (II, III, IV техник кластар) һәм химия (III техник класс) бүлектәрендә черчение уҡыта һәм «Машина төҙөлөшө» курсын алып бара<ref>{{Китап|автор=Будрейко Е. Н., Жуков А. П.|заглавие=Профессора Университета Менделеева: XX век.|место=М.|издательство=РХТУ им. Д.И.Менделеева|год=2006|страницы=553|страниц=756|isbn=5-7237-0513-X}}</ref>. 1915—1921 йылдарҙа ИМТУ-ның механика факультеты деканы була. 1919 йылда һуҡырая, әммә лекциялар уҡыуын дауам итә. 1923 йылдан техника тарихы курсын уҡыта. 1921—1923 йылдарҙа РСФСР-ҙың Германияла иҡтисади вәкиллеге ҡарамағындағы фән һәм техника сит ил бюроһында [[Совет Рәсәйе]] вәкиле була. 1892 йылдан — ИМТУ янындағы Политехник йәмғиәт ағзаһы: 1897—1898 йылдарҙа уның секретары, 1898—1904 йылдарҙа — инженер-механика бүлеге рәйесе, 1900—1901 йылдарҙа — инженер-электротехника бүлеге рәйесе. 1898 йылдан Йәмғиәтенең почетлы ағзаһы булып тора. Анатолий Иванович «[[:ru:Технический сборник|Технический сборник]]», «[[:ru:Вестник промышленности|Вестник промышленности]]» һәм «[[:ru:Бюллетени Политехнического Общества|Бюллетени Политехнического Общества]]» [[журнал]]дары менән хеҙмәттәшлек итә. Уның хеҙмәттәре машиналарҙы һәм уларҙың деталдәрен проектлау, машиналарҙы автоматик көйләү һәм техника тарихы буйынса<ref>[http://www.biografija.ru/biography/sidorov-anatolij-ivanovich.htm Сидоров Анатолий Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923202456/http://www.biografija.ru/biography/sidorov-anatolij-ivanovich.htm |date=2015-09-23 }}</ref>. Мәскәүҙә Бригадир тыҡрығы, 1; Немец урамы, 12 (хәҙер Бауман урамы, 42); Лефортово урамы (хәҙер — Һалдат тыҡрығы), 14 адрестары буйынса йәшәй. [[1931 йыл]]дың [[18 декабрь|18 декабрендә]] Мәскәүҙә вафат була. Введенское зыяратында ерләнгән (23 уч.). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Волков В. А., Куликова М. В.|заглавие=Московские профессора XVIII — начала XX веков. Естественные и технические науки|место=М.|издательство=Янус-К; Московские учебники и картолитография|год=2003|страницы=215|страниц=294|серия=|isbn=5-8037-0164-5|тираж=2&nbsp;000|ref=Волков В. А., Куликова М. В.}} == Һылтанмалар == * СИДОРОВ АНАТОЛИЙ ИВАНОВИЧ // Мәскәү энциклопедия. / Гл. ре с. о. Шмидт. — М., 2007—2014. — Т. I Зат Мәскәү: [6 км.]. * [http://www.engineer.bmstu.ru/res/people/abcdef/si.htm Анатолий Иванович Сидор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305012102/http://www.engineer.bmstu.ru/res/people/abcdef/si.htm |date=2016-03-05 }} * [http://100v.com.ua/ru/Sidorov-Anatoliy-Ivanovich-person Анатолий Иванович Сидор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211206032612/http://100v.com.ua/ru/Sidorov-Anatoliy-Ivanovich-person |date=2021-12-06 }} [[Категория:Рәсәй ғалимдары]] [[Категория:Рәсәй химик технология университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1931 йылда вафат булғандар]] [[Категория:18 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1866 йылда тыуғандар]] [[Категория:25 апрелдә тыуғандар]] [[Категория:Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлаусылар]] i25ypbwtjdp4kfs6wq1qopnunkbjzo8 0 172113 1305359 1293248 2026-09-12T16:05:19Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288109|1288109]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305359 wikitext text/x-wiki {{Ук}} Ҡаҙыбаш ({{Lang-tt|Кадыбаш, Казыбаш}}<ref>передано на русском языке как: 1) «Казыбаш. Республика Татарстан» в Р. К. Уразманова, С. В. Чешко. «Татары», 2001; 2) «деревни Казыбаш татарин Усман..» в Н. Ф. Демидова. «Материалы по истории Башкирской АССР», Институт истории (Академия наук СССР), Институт истории, языка и литературы (Российская академия наук. Башкирский научный центр), 2002</ref>, шулай уҡ '''Кадыбашево''' булараҡ билдәле , элекке исеме '''Ҡаҙырбаш''' ({{Lang-tt|Кадырбаш}}) — [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Әгерже районы]]ндағы ауыл, Ҡаҙыбаш ауыл Советы биләмәһе составына инә (элекке [[Сарапул]] [[Сарапул өйәҙе|өйәҙе]] [[Вятка губернаһы]])<ref>Д. Г. Тумашева, В. Х. Хаков. «Исследования по татарскому языку», Изд-во Казанского университета, 1977. 155 стр.</ref>. 2002 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауыл халҡының һаны 491 кеше тәшкил итә, өҫтөнлөклө милләте булып [[татарҙар]] тора. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет була. Баҫыусылыҡ, һөт малсылыҡ, умартасылыҡ үҫешә. Ҡаҙыбаш ауылы [[Әгерже]]нән 80 км көньяҡ-көнсығыштараҡ урынлаша. Ауылдың исеме [[Кады]] йылғаһы исеменән алынған, ул бер нисә быуат элек Ҡаҙы тип аталған. Риүәйәттәр буйынса йылға шул ваҡыттарҙа йыл һайын тәрәнәйгән, шуға күрә ауылдың исеме лә Ҡаҙыбаш, Ҙур Ҡаҙыбаш кеүек телгә алына<ref name="autogenerated1">[http://agryz.tatar.ru/rus/kadibashskoe/about.htm Кадыбашское сельское поселение / О сельском поселении]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Ойошмалар == Ауыл территорияһында түбәндәге предприятиелар һәм ойошмалар эшләп килә: * № 3 ООО агрофирмаһының «Ак Барс -Әгерже» филиалы; * Ҡаҙыбаш урта дөйөм белем биреү мәктәп-баҡсаһы; * Ҡаҙыбаш почта элемтә бүлексәһе; * Әгерже электрон бәйләнеше үҙәгенең Ҡаҙыбаш участкаһы; * ТР сбербанк Менделеев бүлексәһенең 8435/024 касса үҙәгенән тыш операцион касса; * ТР Алабуға электр селтәрҙәренең Ҡаҙыбаш подстанцияһы; * Ҡаҙыбаш фельдшер-акушерлыҡ пункты; * ТР район ҡулланыусылар йәмғиәтенең Ҡаҙыбаш ауыл магазины; * Әгерже мухтасибатының Ҡаҙыбаш мәсете; * ШЭ И.Р. Рәшитовтың магазины == Тарихы == === Ауылдың нигеҙләнеүе === 1678 йылдан билдәле. [[XVII быуат]] — [[XIX быуат]]тың 1-се яртыһында халҡы [[типтәрҙәр]]гә һәм [[башҡорттар]]ға ҡарай Ҡаҙыбашҡа был урында яҡынса 1580 йылда иҫке Ҡаҙыбаштан күсеп килгән алты крәҫтиән ихатаһы менән нигеҙ һалына. Иҫке Ҡаҙыбаш, Кады йылға ағымы буйынса яҡынса 3 км төньяҡтараҡ урынлашҡан була. Тарих фәндәр кандидаты Т.А. Акеров раҫлауынса, ауылда башҡорт халҡы составына ингән ҡырғыҙ ҡәбиләһе вәкилдәре йәшәгән<ref>{{Cite web|url=http://www.kyrgyztoday.kg/ru/avtorskaya-kolonka/item/13565|title=Т. Акеров. Каркырахан. Великий Кыргызский каганат. (Роль этнополитических факторов в консолидации кочевых племен Притяньшанья и сопредельных регионов (VIII—XIV века). Бишкек: 2012, 202 с.}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ''Ҡаҙыҡай'' был ҡәбиләнең ике ырыуы исеменең береһе булып тора. ИҫкеҠаҙыбашҡа [[удмурттар]] нигеҙ һала. Уларға Вятка губернаһынан Иван Грозный наместниктарының көсләп суҡындырыуынан ҡасып килгән татарҙар ҡушыла. Һуңынан ауылда йәшәгән татар һәм удмурттар дошманлаша башлай, хатта бер-береһенең хужалыҡтарын яндыра башлайҙар. Дошманлыҡ һөҙөмтәһендә удмурттар ағым буйлап бер нисә километр өҫтәрәк күсенәләр һәм Ҡаҙы-Салья ауылына нигеҙ һалалар. Ҡаҙыбаштың татар халҡы ҡала. Ҡаҙыбаш «туғыҙбай зонаһында» иң боронғо тораҡ пункт һанала ([[Девәтернә]]не ҡара). Ҡаҙыбаш халҡы [[Иван Грозный]]ҙан ер грамотаһына эйә була, һунарсылыҡ, игенселек, үҫемселек һәм сауҙа менән шөғөлләнгән<ref name="autogenerated1"/>. === Революция осоро === Рәүиз әкиәттәре мәғлүмәттәре буйынса, VIII халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауыл халҡын типтәрҙәр тәшкил итә, X иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса — типтәрҙәрҙән башҡорттар булған<ref>[http://www.edoclib.gasrb.ru АИС Центрального государственного исторического архива РБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161120085936/http://edoclib.gasrb.ru/ |date=2016-11-20 }}</ref>. 1834 йылдарҙағы рәүиз әкиәтенең һуңғы битендә: «.. типтәр ауылынан Абдулхәлип Абдулмазитов юғары намыҫлылыҡ менән үҙ тамғаһын ҡуя [У-рәүешле тамғаһын кире яҡтан]. Старшина Туҡаев Фәтҡулла улус мисәте менән ант итә». <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Ыҙанлағандан һуң Үтәгән һәм Ҡаҙыбаш типтәрҙәре «ата-бабаларының Йәнәй улусы ерҙәрендә Иван Грозный батшалағы ваҡытында батша биргән грамота буйынса ултырғандар, был хат ерһеҙ башҡорттарҙы ер менән тәьмин итеү буйынса Комиссияға тапшырылған, тип раҫлай». Ләкин Үтәгән, Ҡаҙыбаш, Девятерня һәм Касаево типтәрҙәренең «ерҙәре Иҫәнбай һәм Эсләк башҡорттары, Сосновая ауылы типтәрҙәре һәм яһаҡлы татарҙар менән дөйөм милектә булай (Нарат. —А. А.)».<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite>[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. З.]], Аулы мензелинских башкир. -Уфа: Китап, 2009. С.42-43.</cite></div></blockquote>1884 йылда ауыл халҡы башҡорт тип атала<ref>А. С. Нифонтов, Б. В. Златоустовский, М. А. Сыромятникова. «Крестьянское движение в России в 1881—1889 гг: сборник документов», Институт истории (Академия наук СССР), Центральный государственный исторический архив в Москве. Изд-во социально-экон. лит-ры, 1960. 961 стр.</ref>. «1748 й., 265-се биттә (2 ревизия) РГАДА. ф.350, оп.2, д. 3792 Өфө өйәҙе Себер һәм Нуғай даруғаһы; Өфө өйәҙһенең Нуғай даруғаһы Табын сауҙагәренең иҫәп китабы» сығанаҡтары буйынса Ҡаҙыбаш халҡы: «Ҡаҙыбаш йылғаһы буйында Ҡаҙыбаш: Сирмеш. Татарҙар». <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Ҡаҙыбаш йәмғиәте. Ҙур Ҡаҙыбаш ауылы шул уҡ исемле йылға буйында, өйәҙ ҡалаһынан 40 саҡрым, улус идаралығынан 5 саҡрым һәм яҡындағы татар училищеһынан 4 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Мәсет — ауылда. Халҡы татарҙар. (башлыса типтәрҙәр һәм мосолман динен тотҡан өлөшләтә башҡорттар). Был ауыл иң боронғо: Сосновка һәм Косаевтан да боронғораҡ; беренсе күскеселәр ут өсөн (шырпылар булмаған) 25 саҡрымда ятҡан Алабуға өйәҙенең Оло Салья ауылына барырға тейеш булғандар, сөнки яҡында бер ниндәй ҙә ауыл булмаған. Крәҫтиәндәрҙең, уларҙың һүҙҙәре буйынса, батша Иоанн Грозныйҙан ер өсөн жалованный грамоталары булған. Дүрт йыл элек йәмғиәт был ерҙәрҙе раҫлау өсөн үтенес яҙырға ҡарар итә. Вәкәләтле вәкил һайлайҙар, уға барлыҡ документтарҙы тапшыралар һәм Петербургҡа ебәрәләр. Ебәрелгән кеше Петербургта вафат булып ҡала, уның менән бергә был документтар ҙа юҡҡа сыға. этих документов. Ер ир-ат енесенә ҡарап бүленә (ерҙ ир затынан булған бер көнлөк баланан алып 100 йәшлек кешегә тиклем бүленә). Мал көтөү өсөн йәмғиәт тарафынан 51 һумға Башҡорт һәм Иҫке Салья ҡаҙна дачалары яллана. Сусҡа һәм кәзәләрҙән тыш бөтә мал көтөлә. Ҡуртым хаҡы мал һанына ҡарай түләнә: һәр һыйырҙан һәм аттан 11-12 тин һәм һарыҡтан 5-әр тин. Ауылда өс елгәргес була.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite>[http://www.sarapul.ru/wiki/?op=view_thread;board=history_city;thread=638 Исенбаевская волость Сарапульского уезда]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</cite></div></blockquote>Элек-электән мәҙрәсә эшләп килгән. 1898 йылда земство мәктәбе асыла. === Совет осоронда === Сталин совет репрессиялар осоронда түбәндәге ғаиләләр һөрөлә: Ғимрановтар (татарҙар), Гәнеевтар (татарҙар), Шәйәхмәтовтар, Шәриповтар (татарҙар), Низаевтар (татарҙар), Айдаров (Ғабдулла Айдаров — аҙансы), Зәкировтар, Ноғомановтар (татарҙар, Ноғоманов Миңләхмәт — аҙансы), Әхмәтовтар, Закировтар (татар, Хәбибулла Закиров — аҙансы), Лобовтар, Мусиндар, Маннановтар (татарса) <ref>По данным «Книги памяти Республики Татарстан» и МВД Республики Татарстан. Источник: [http://lists.memo.ru Списки жертв политических репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331114659/http://lists.memo.ru/ |date=2019-03-31 }}</ref>. Сәбәп: Совет власы сараларын өҙөү менән шөғөлләнгән кулак-мулла төркөмдәре, ВКП(б)-ға яла яғыу, [[Сталин Иосиф Виссарионович|халыҡтар юлбашсыһын]] тәнҡитләү, колходарға ҡаршы агитация. == Демография == 1859 йылда Ҡаҙыбашта 602 кеше иҫәпләнә, 1921 йылда — 1475 кеше йәшәй, 1992 йылда — 554 кеше, 2002 йыл — 491 кеше, 2006 йылда — 465 кеше. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [https://ba.wikipedia.org/wiki/Девәтернә Девәтернә] {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Әгерже районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] [[Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары]] 49jd6fp45hnlri3s3xkkesjmvseqfk0 0 183332 1305401 1252230 2026-09-12T16:22:31Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305401 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Павлов Александр Борисович''' ([[11 ғинуар]] [[1950 йыл]]—[[22 октябрь]] [[2011 йыл]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] шағиры, {{Журналист|XXI века}}, {{Тәржемәсе|с калмыцкого языка|с лакского языка|с латышского языка|с лезгинского языка|с татарского языка|с туркменского языка|с чеченского языка|с эрзянского языка}}, биш шиғыр китабы авторы. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы, Д.Н. Мамин-Сибиряк иемендәге премия лауреаты. == Биографияһы == === Бала сағы һәм үҫмер йылдары === Александр Борисович Павлов [[1950 йыл]]дың [[11 ғинуар]]ында [[Магнитогорск]] ҡалаһында тыуа. 20 йәшенә тиклем ата-әсәһе һәм өлкән ағаһы менән 3-сө баракта 3-сө бүлмәлә йәшәгән. Буласаҡ шағирҙың атаһы, Борис Петрович — кокс химияһы производствоһында эшләй, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Урал ирекле танк корпусына ирекмән булып китә. Фронттан инвалид булып ҡайтып, йортта ағас эше менән шөғөлләнә. Әсәһе Вера Антоновна, бухгалтер — шиғриәткә табыныусы, ул үҙенең ике улында ла шиғриәткә һөйөү уятҡан. «Володя ағай шиғыр яҙған, гитарала уйнаған, ә мин һәр ваҡыт ағайымдан яҡшыраҡ булырға тырыштым»<ref name="Barak">[http://lit.lib.ru/d/dyshalenkowa_r_a/text_0370.shtml Р. Дышаленкова. «Литературный барак» Магнитки]</ref>, — тип хәтерләй Александр Павлов. Мәктәптә уҡығанда, Саша биш китапханаға яҙыла, үҙенең тәүге шиғырын бишенсе синыфта яҙа. [[1969 йыл]]да Павловтар ғаиләһе ауыр юғалтыу кисерә: рефрижератор флотында эшләүсе Владимир (хат алышыу базаһы — [[Таллин]]) Сааремаа утрауында хәбәрһеҙ юғала. 1965 йылда һигеҙ класты тамамлағас, Александр Павлов Магнитогорск индустриаль техникумына прокатлаусы һөнәренә уҡырға инә; уҡыуын тамамлап, Магнитогорск металлургия комбинатының Беренсе ҡалай прокатлау цехынды вальцовкалаусы булып эшләй. Эшенән буш ваҡытында, ул ҡала әҙәби берекмәһендә шөғөлләнә, унда уның остаздары булып шағирҙар Н. Кондратковская һәм В. Машковцев тора. === Әҙәби карьераһының башы === 1969 йылда Александр Павлов Б.Ручьев исемендәге ҡала әҙәби берекмәһендә шөғөлләнә башлай. Шул йылда уҡ уның беренсе шиғырҙары «Магнитогорский металл» гәзтендә баҫылып сыға, ә авторы әҙәби ижадтағы уңыштары өсөн исемле сәғәт менән бүләкләнә. Үҙәк матбуғатта беренсе сығышы армияла саҡта була: [[1970 йыл|1970]]—[[1972 йыл|1972 йылдарҙа]] Александр Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итеп, «Советский воин», «Старшина-сержант» журналдарында һәм Урал һәм Ленинград хәрби округы гәзиттәрендә әҙәби конкурстарҙа ҡатнаша, унда бер нисә тапҡыр лауреат була. Демобилизациянан һуң, [[1972 йыл|1972 йылда]], ул «Магнитогорский металл» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй башлай. [[1973 йыл|1973]]—[[1979 йыл]]дарҙа Павлов [[Мәскәү]]ҙә Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында ситтән тороп уҡыу бүлегендә, В.Сидоровтың ижади семинарында уҡый. Беренсе курстан алып бер үк ваҡытта Магнитогорск металлургия комбинатының «Магнит» әҙәби берекмәһе менән етәкселек итә, уға үҙенең ике тиҫтә йыл ғүмерен бирә. [[1975 йыл]]да Павлов Александр йәш яҙыусыларҙың VI Бөтә союз кәңәшмәһендә, шағир В. Фёдоров семинарында ҡатнаша. 1976 йылда [[Мәскәү]] «Современник» нәшриәтендә 20 мең тираж менән уның тәүге шиғырҙар йыйынтығы «Предгорья» сыға. Шиғырҙары менән бер рәттән, уға йәш металлургтарҙың ғәҙәти эш көндәрен һүрәтләгән һәм автобиографик характерҙа булған «Под созвездием Стали» поэмаһы ла инә. Беренсе йыйынтығы иғтибарһыҙ ҡалмай: шул уҡ йылда уның авторы [[Силәбе өлкәһе|өлкә]] комсомол «Орленок» премияһына лайыҡ була һәм [[СССР Яҙыусылар союзы]]на ҡабул ителә. Дәртләндереү сифатында Павлов [[Венгрия]]ға ижади командировкаға I Венгрия-совет йәштәр фестиваленә ебәрелә, Венгрия тураһында очерктар серияһы өсөн «Журналист» журналының премияһын һәм ҡиммәтле бүләген ала. 1982 йылда Көньяҡ Урал китап нәшриәтендә ([[Силәбе]]) Павловтың икенсе шиғырҙар китабы «Пологий свет» баҫылып сыға, үҙ шиғырҙарынан тыш, төрлө [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|союздаш]] республика шағирҙарының әҫәрҙәренең тәржемәһе инә, ә бер йылдан һуң [[Мәскәү]] «Современник» нәшриәтендә уның өсөнсө «Сверим время» китабы баҫылып сыға. Был ваҡытта шағир [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|союздаш]] республика шағирҙарын тәржемәләү менән мауыға, һәм Мәскәүҙә төрлө йыйынтыҡтарҙа уның [[Көньяҡ алтай теле|алтай]], лак, лезгин, абазин, ҡалмыҡ, чечен, ингуш, башҡорт һәм башҡа телдәрҙән тәржемәләре баҫылып сыға. === Һуңғыраҡ ижады === 80-се йылдар аҙағынан Александр Павлов шағир В. Машковцев менән бергә Урал [[Казактар|казак]] ҡатламын тергеҙеү буйынса шөғөлләнә. Шағир ижадында Магнит станицаһы мираҫының тарихи темаһы сағыла, ул «Прозрение» шиғырҙар циклына инә. Павлов шиғырҙарына бер нисә казак йырҙары яҙыла, ул күп кенә хор коллективтарының репертуарына инә. 1996 йылда шағир тормошонда мөһим ваҡиға була — шағирә [[Дышаленкова Римма Андрияновна|Р Дышаленкова]] ҡатнашлығында Көньяҡ Урал китап нәшриәтендә уның иң күләмле — 500-ҙән ашыу битле «Город и поэт» китабы лонъя күрә. Магнитогорск металлургия комбинаты ярҙамында 10 мең тираж менән нәшер ителгән әлеге йыйынтыҡ шағирҙың сирек быуаттан ашыу әҙәби эшмәкәрлеге өсөн үҙенсәлекле отчеты була [[2002 йыл]]да Александр Павлов Әҙәбиәт академияһы ағза-корреспонденты итеп һайлана, ә ике йылдан һуң Рәсәй Яҙыусылар союзының [[Силәбе өлкәһе]] бүлексәһе идара составына һайлана. [[2006 йыл]]дың ноябрендә [[Силәбе]]лә Урал Яҙыусылары ассоциацияһының VII конференциянда Д.Н.Мамин-Сибиряк исемендәге Бөтә Рәсәй Әҙәби премияға лайыҡ була. [[2008 йыл]]да Магнитогорск «Алкион» нәшриәтенең «Литература Магнитки. Избранное» серияһында Александр Павловтың элек донъя күрмәгән шиғырҙары менән «С ярмарки еду» китабы сыға. Александр Борисович Павлов [[2011 йыл]]дың [[22 октябрь|22 октябрендә]] [[Магнитогорск]] ҡалаһында вафат була. == Әҙәби эшмәкәрлеге == Александр Павлов шиғриәтенең үҙәк темаһы булып эшсе Магнитка, халҡының ғөрөф-ғәҙәттәре, Урал яғының тарихы һәм боронғо матурлығы тора. Уның ҡәләме аҫтынан сонеттар тажы сыҡҡан. Үҙ шиғырҙарынан тыш, Павлов яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙән килгән коллегаларының коллектив һәм автор йыынтыҡтарында даими донъя күргән әҫәрҙәренең әҙәби тәрҗемәләре өҫтөндә эшләй (уның иҫәбендә — 20-нән ашыу китап). Авторҙың күп шиғырҙары урындағы авторҙарҙың, шулай уҡ билдәле композиторҙарҙың музыкаһына һалынған. Александр Павлов етәкләгән ҡала әҙәби берекмәһендә күп кенә йәш талантлы шағирҙар һәм прозаиктар, шул иҫәптән — В.Чурилин, В. Навдуш, А. Салов, С. Рыков үҫеп сыға. [[1996]]—[[2002 йыл]]дарҙа Павлов Магнитогорск әҙәби-нәфис «Берег А» журналының координация советы ағзаһы булып тора, [[2001]]—[[2003 йыл]]дарҙа К.М.Нефедьев исемендәге Бөтә Рәсәй әҙәи конкурстың жюри составына инә. 2004 йылдан «[[:ru:Вестник_Российской_литературы|Вестник Российской литературы]]» журналы редколлегияһы, 2005 йылдан «Литература Магнитки. Избранное» китаптар серияһы редколлегияһы, ә 2007 йылдан «Литература Магнитки. Контекст» китаптар серияһының редколлегия ағзаһы була. 2000 йылдар уртаһына тиклем Павлов мөхәррирлеге аҫтында даими Магнитогорск әҙиптәренең — «Магнитогорский металл» гәзите ҡарамағында еәтксеһе Павлов булған «Магнит» әҙәби берекмәһе ағзаларының йыйынтыҡтары баҫылып сыға. 20021 йылдан Александр Павлов [[Магнитогорск дәүләт университеты]] үтәкргән VI «Ручьев уҡыуҙарының» редколлегия ағзаһы була. Шағир уҡыған Магнитогорск индустриаль техникумында (хәҙер — колледж) даими уның ижадына арналған Павлов уҡыуҙары үткәрелә. === Поэма === * Под созвездием Стали === Шиғырҙар циклы === * Взрослость * Горячие звёзды * Горячий свет * Звёздный дом * Майский снег * Окна в сад * Окраины детства * Полигоны * Прозрение * Растворите окно * Серебряный колчан * Симметрия * Солнечная мельница * Хлеб и сталь === Сонеттар тажы === * Истоки (Совесть) * Окна в сад * Хлеб и сталь === Шиғри тәржемәләр === * абазин теленән — Кали Джегутан (шиғыр) * [[Көньяҡ алтай теле|алтай теле]]<nowiki/>нән — Таныспай (Иван) Шинжин (шиғыр) * [[Башҡорт теле|башҡорт теленән]] — Ҡәҙим Аралбай, [[Бикбаев Рауил Төхфәт улы|Рауил Бикбаев]], [[Сәйфи Ҡудаш|Сәфи Ҡудаш]] (шиғыр) * ингуш теленән — Хамзат Осмий («Время и люди» шиғырҙар йыйынтығы) * ҡалмыҡ теленән — Бося Сангаджиев (шиғыр) * лак теленән — Хабиб Курбанов («Әсә» поэмаһы), Салимат Курбанова («Пахлеван» шиғырҙар йыйынтығы) * [[Латыш теле|латыш теленән]] — Старков Паулу (шиғыр) * лезгин теленән — Сәлимов Байрам (шиғыр) * [[Татар теле|татар теленән]] — Рафиҡов Басыр, Рамаҙан Сагалеев (шиғыр) * [[Төркмән теле|төркмән теленән]] — Каканбай Курбанмурад (шиғыр) * чечен теленән — Шәйхи Арсанукаев, Шайхиев Алвади (шиғыр) * [[Эрзә теле|моҡша теле]]<nowiki/>нән — Иван Калинкин (шиғыр) === Китаптары (автор) === # [[1976 йыл|1976]] — Предгорья (стихи). — [[Мәскәү|Москва]], «Современник», 144 с. Тираж: 20000 экз. # [[1982 йыл|1982]] — Пологий свет (шиғырҙар һәм тәржемәләр). — [[Силәбе|Челябинск]], Южно-Уральское книжное издательство, 63 с. Тираж: 5000 экз. # [[1983 йыл|1983]] — Сверим время (шиғырҙар). — [[Мәскәү|Москва]], «Современник», 61 с. Тираж: 20000 экз. # [[1996 йыл|1996]] — Город и поэт (шиғырҙар). — [[Силәбе|Челябинск]], Южно-Уральское книжное издательство, 557 с. Тираж: 10000 экз. Төҙөүсеһе: [[Дышаленкова Римма Андрияновна|Р.]] [[Дышаленкова Римма Андрияновна|Дышаленкова]]. ISBN 5-7688-0682-2 # [[2008 йыл|2008]] — С ярмарки еду (шиғырҙар). — [[Магнитогорск]], «Алкион», 60 с. Тираж: 1000 экз. ISBN 978-5-88311-037-4. Серия «Литература Магнитки. Избранное» (24-се сығарылыш). === Китаптары (мөхәррире, төҙөүсеһе) === # [[1992 йыл|1992]] — Павелин В. Лазоревая даль (стихи). — [[Магнитогорск]], «Магнит», 64 с. Редактор: А. Павлов. Тираж: 300 экз. ISBN 5-87864-002-3. Серия «Поэты Магнитки». # [[1992 йыл|1992]] — Юферев В. Шиповник (стихи). — [[Магнитогорск]], «Магнит», 64 с. Редактор: А. Павлов. ISBN 5-87864-003-1. Серия «Поэты Магнитки». # [[1994 йыл|1994]] — Савицкий А. Стихи. — [[Магнитогорск]], «АРС-Экспресс», 208 с. Редакторы: Л. Порохня, '''А. Павлов'''. Тираж: 1000 экз. ISBN 5-7114-0503-9 # [[2003 йыл|2003]] — По тонкому льду (коллективный сборник литобъединения «Магнит»). — [[Магнитогорск]], «Алкион», 184 с. Составитель: '''А. Павлов'''. Тираж: 1000 экз. # [[2004 йыл|2004]] — В кругу откровений (коллективный сборник литобъединения «Магнит», в 2-х книгах). — [[Магнитогорск]], «Алкион», 140 и 136 с. Составитель: '''А. Павлов'''. Тираж: 1000 экз. # [[2005 йыл|2005]] — Евдокимов В. Билет до луны. — [[Магнитогорск]], «Алкион», 136 c. Составитель: '''А. Павлов'''. Тираж: 1000 экз. # [[2005 йыл|2005]] — Рыков С. Моя хрустальная дорога. — [[Магнитогорск]], «Алкион», 104 с. Составитель: '''А. Павлов'''. Тираж: 1000 экз. # [[2005 йыл|2005]] — Тяпков Е. Буханка чёрного (повести, рассказы). — [[Магнитогорск]], «Алкион», 180 с. Составитель: '''А. Павлов'''. Тираж: 1000 экз. # [[2005 йыл|2005]] — Чурилин В. Слишком медленно движется время (стихотворения и поэма). — [[Магнитогорск]], Магнитогорский дом печати, 308 с. Составитель: '''А. Павлов'''. Тираж: 1000 экз. ISBN 5-7114-0272-2 # [[2007 йыл|2007]] — Коновальчик Д. Песни от фонаря (стихи). — [[Магнитогорск]], «Алкион», 92 с. Редактор: А. Павлов. Тираж: 200 экз. ISBN 978-5-88311-046-6 # [[2007 йыл|2007]] — Матора А. Философия и поэзия камня. — [[Магнитогорск]], «Алкион», 144 с. Редактор: А. Павлов. Тираж: 1000 экз. === Баҫмалары === ==== Шиғырҙары ==== {{Начало скрытого блока|Заголовок =Для просмотра списка стихов нажмите на надпись [показать] справа}} # Стихи. — «Урал» ([[Свердловск]]), [[1972]], № 2. # Стихи. — Каменный пояс. — [[Челябинск]], Южно-Уральское книжное издательство, [[1974]]. # Стихи. — «Молодая гвардия» ([[Москва]]), [[1975]], № 6. # Стихи. — «Урал» ([[Свердловск]]), [[1975]], № 12. # Стихи. — «Урал» ([[Свердловск]]), [[1976]], № 8. # Стихи. — Поэзия (альманах). — [[Москва]], [[1976]], выпуск 16. # Стихи. — «Октябрь» ([[Москва]]), [[1976]], № 12. # Стихи. — Круг зари. — [[Челябинск]], Южно-Уральское книжное издательство, [[1977]], с. 11—21. # Стихи. — «Юность» ([[Москва]]), [[1977]], № 4. # Стихи. — Каменный пояс. — [[Челябинск]], Южно-Уральское книжное издательство, [[1979]]. # Стихи. — Вдохновение (альманах). — [[Москва]], [[1979]]. # Стихи. — Поэзия (альманах). — [[Москва]], [[1979]]. # Стихи. — «Москва» ([[Москва]]), [[1980]], № 4. # Стихи. — Голоса на рассвете (сборник стихотворений молодых поэтов). — [[Москва]], [[1981]]. # Стихи. — Молодые голоса (сборник стихов русских советских поэтов). — [[Москва]], [[1981]]. # Стихи. — «Звезда» ([[Москва]]), [[1983]], № 4. # Стихи. — Русская советская поэзия [[Урал]]а (антология). — ([[Свердловск]]), [[1983]]. # Стихи. — Хлеб насущный (сборник стихотворений). — [[Челябинск]], [[1983]]. # Стихи. — «Круг зари» (стихи, очерки, рассказы). — [[Челябинск]], Южно-Уральское книжное издательство, 119 с. # Стихи. — Каменный пояс. — [[Челябинск]], Южно-Уральское книжное издательство, [[1987]]. # «И снова марш, заплёскивая душу»… (стихотворение). — «[[Магнитогорский металл]]», [[14 мая]] [[1994]], с. 2. # Ходит Сталин по Магнитке (стихотворение). — «[[Магнитогорский металл]]», [[6 июня]] [[1998]], с. 16. # Стихи. — Душевные искры. — [[Москва]], Металлургиздат, [[2000]]. # Газета (стихотворение). — «[[Магнитогорский рабочий]]», [[29 января]] [[2000]], с. 1. # Стихи. — VI Ручьёвские чтения (сборник материалов межвузовской научной конференции). — [[Магнитогорск]], [[2001]], т. I, с. 33—37. # Стихи. — Область вдохновения. Том 2. Поэзия. — Челябинск, Южно-Уральское книжное издательство, [[2003]]. # Город и поэт. — «[[Вестник Российской литературы]]» ([[Москва]]), [[2004]], № 1, с. 77—79. # «Я в жизни не встречал кота…» (стихотворение). — Современный литературно-библиографический справочник. — [[Челябинск]], Издательский дом «Светунец», [[2005]], с. 278. # 602-й. — «[[Вестник Российской литературы]]» ([[Москва]]), [[2005]]—[[2006]], № 4—5, с. 179—180. # «Он за Отчизну встал стеной…» (стихи). — «[[Магнитогорский металл]]», [[22 февраля]] [[2007]], с. 12. # Где вскипает металл (стихотворение). — «[[Вестник Российской литературы]]» ([[Москва]]), [[2007]], № 8—9, с. 143. # Стихи. — Глашатаи Магнит-горы Next. — [[Магнитогорск]], [[2009]], с. 32—38. # Стихи. — «[[Вестник Российской литературы]]» ([[Москва]]), [[2009]], № 13—14, с. 116—119. # Когда в союз вступают свет и тьма (стихи). — «[[Магнитогорский металл]]», [[25 октября]] [[2011]]. — [http://magmetall.ru/contribution/10163.htm Веб-ссылка] {{Конец скрытого блока}} ==== Очерктар һәм мәҡәләләр ==== {{Начало скрытого блока|Заголовок=Для просмотра списка статей и очерков нажмите на надпись [показать] справа}} # «Тёплый ключ» (о книге [[Кондратковская, Нина Георгиевна|Н. Кондратковской]]). — «[[Магнитогорский металл]]», [[17 ноября]] [[1973]]. # Добрый друг и наставник (к 70-летию [[Кондратковская, Нина Георгиевна|Н. Кондратковской]]). — «Магнитострой» ([[Магнитогорск]]), [[16 ноября]] [[1983]]. # Необычное видя в обычном (рецензия на книгу [[Машковцев, Владилен Иванович|В. Машковцева]] «Оранжевая магия»). — «Челябинский рабочий», [[28 октября]] [[1984]]. # Ощущение тайны (вступительная статья). — Воскобойникова И. Подснежники. — [[Магнитогорск]], типография Лицея РАН, [[1996]], с. 3—4. # Юности сиреневые слёзы (о творчестве А. Турусовой). — «[[Магнитогорский металл]]», [[7 декабря]] [[1996]]. # Крепкие крылья (вступительная статья). — Навдуш В. Координаты сердца. — [[Магнитогорск]], [[2000]], с. 3—4. # Слово об авторе. — Тюнькин А. Кладенец. — [[Магнитогорск]], [[2000]], с. 3. # Он с нами… (о [[Нефедьев, Константин Михайлович|К. Нефедьеве]]) — «[[Магнитогорский металл]]», [[14 апреля]] [[2001]], с. 3. # Когда не молчат музы (об [[Варламов, Игорь Валерьевич|И. Варламове]]). — «[[Магнитогорский металл]]», [[23 августа]] [[2001]], с. 4. # И вновь — о конкурсе (о [[Литературный конкурс имени К. М. Нефедьева|Литературном конкурсе имени К. М. Нефедьева]]). — «[[Магнитогорский металл]]», вкладка «Магнитогорск литературный», [[6 сентября]] [[2001]], с. 1. # Предисловие. — Цыганков В. Так и живём (стихи). — [[Магнитогорск]], Издательство МаГУ, [[2002]]. # Всегда в пути (вступительная статья). — Салов А. Мой друг Плешнер. — [[Магнитогорск]], «Алкион», [[2002]]. — с. 5. # Песня льётся как сталь (о городском конкурсе песни). — «Аргументы и факты — Челябинск», [[18 декабря]] [[2002]]. — [https://web.archive.org/web/20160304125340/http://www.chelpress.ru/newspapers/aif/archive/18-12-2002/9/92.shtml Веб-ссылка] # К последнему декабрю… (о Ю. Костареве) — «[[Магнитогорский металл]]», [[18 января]] [[2003]]. # Инвестиции в будущее нашей культуры. — «[[Магнитогорский металл]]», [[4 февраля]] [[2003]]. # Вторая родина [[Риб, Эвальд Карлович|Эвальда Риба]]. — «[[Магнитогорский металл]]», [[8 февраля]] [[2003]]. # Полёт в строке (вступительная статья). — Навдуш В. Войди в мой дом. — [[Магнитогорск]], «Алкион», [[2003]], с. 4. # Утрата традиции. — «Южный Урал» ([[Челябинск]]), [[2004]], № 3, с. 280—283. # Его судьба и время (о [[Чурилин, Владимир Иванович|В. Чурилине]]). — «Южный Урал» ([[Челябинск]]), [[2004]], № 3, с. 265—266. # Его судьба и время (о [[Чурилин, Владимир Иванович|В. Чурилине]]). — «В кругу откровений» (коллективный сборник литобъединения «Магнит»). [[Магнитогорск]], «Алкион», [[2004]], с. 4—5. # Поворот пейзажа (рецензия на книгу Г. Лещинской). — «[[Магнитогорский металл]]», [[1 апреля]] [[2004]]. # Зависть (очерк). — Современный литературно-библиографический справочник. — [[Челябинск]], Издательский дом «Светунец», [[2005]], с. 228—230. # Инвестиции в духовность (очерк).— «Имидж» ([[Магнитогорск]]), [[2005]], № 1, с. 20—22. # Услышать молчание народа (у писательницы [[Дышаленкова, Римма Андрияновна|Риммы Дышаленковой]] в этом году было два знаменательных события). — «[[Магнитогорский металл]]», [[1 сентября]] [[2005]]. — [http://www.mmgazeta.ru/index.htm?pg=509 Веб-ссылка]{{Недоступная ссылка}} # Горько было смотреть (о телесериале [[Есенин (телесериал)|«Есенин»]]). — «[[Магнитогорский металл]]», [[29 ноября]] [[2005]]. — [https://web.archive.org/web/20071006174451/http://www.mmgazeta.ru/index.htm?pg=1113 Веб-ссылка] # Вглядись в себя, военный прозаик (открытое письмо [[Хандусь, Олег Анатольевич|О. Хандусю]]). — «[[Магнитогорский металл]]», [[27 декабря]] [[2005]]. # «Песен, доктор, раздольных песен!..» (о поэзии Александра Лаптева). — Лаптев А. Пора недоспанных ночей. — [[Магнитогорск]], Издательство МаГУ, с. 6—8. # «Металл» презентует. Книголюбам — новая книжная серия «Литература Магнитки. Избранное». — «[[Магнитогорский металл]]», [[13 апреля]] [[2006]]. — [http://www.mmgazeta.ru/index.htm?pg=1825 Веб-ссылка]{{Недоступная ссылка}} # Облака Сергея Рыкова. — «[[Магнитогорский металл]]», [[27 июня]] [[2006]]. # Яркая палитра духовных исканий (Союзу магнитогорских художников — 70 лет). — «[[Магнитогорский металл]]», [[12 октября]] [[2006]]. — [https://web.archive.org/web/20071110235803/http://www.mmgazeta.ru/index.htm?pg=2917 Веб-ссылка] # Философ камня (об А. Маторе). — «[[Магнитогорский металл]]», [[17 октября]] [[2006]]. — [https://web.archive.org/web/20160215144953/http://www.mmgazeta.ru/index.htm?pg=2945 Веб-ссылка] # Чем наше слово отзовется (писатели Урала пытаются достучаться до сердец соотечественников). — «[[Магнитогорский металл]]», [[14 ноября]] [[2006]]. — [https://web.archive.org/web/20071006175837/http://www.mmgazeta.ru/index.htm?pg=3117 Веб-ссылка] # Ветрам наперекор (80-летие [[Воронов, Николай Павлович|Николая Воронова]] в Магнитогорском краеведческом музее). — «[[Магнитогорский металл]]», [[23 ноября]] [[2006]]. — [http://www.mmgazeta.ru/index.htm?pg=3204 Веб-ссылка]{{Недоступная ссылка}} # Печать профессионализма (о книгах Е. Холодовой). — «[[Магнитогорский металл]]», [[18 января]] [[2007]]. — [https://web.archive.org/web/20070928040225/http://mediabank.masu.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=121&Itemid=97 Веб-ссылка] # Волшебство сокровенного слова (о [[Дышаленкова, Римма Андрияновна|Р. Дышаленковой]]). — «[[Западно-Восточный Альянс]]» ([[Магнитогорск]]), [[2007]], № 2, с. 45. # Смотр сил (о творческой встрече авторов «[[Вестник Российской литературы|Вестника Российской литературы]]»). — «[[Магнитогорский металл]]», [[28 июля]] [[2007]], с. 12. # Синтез эпох (о книге «Магнитка молодая»). — «[[Магнитогорский металл]]», [[4 августа]] [[2007]], с. 2. — [https://web.archive.org/web/20071110235612/http://www.mmgazeta.ru/index.htm?pg=5076 Веб-ссылка] # Бенефис «актёра в законе» (о В. Титове). — «[[Магнитогорский металл]]», [[16 августа]] [[2007]], с. 5. # Казачьи сказки [[Машковцев, Владилен Иванович|Владилена Машковцева]]. — «[[Магнитогорский металл]]», [[11 сентября]] [[2007]], с. 7. # По местам пассионариев (о поездке в [[Белорецк]]). — «[[Магнитогорский металл]]», [[18 сентября]] [[2007]], с. 6. # Свет далёкий (о творчестве [[Дышаленкова, Римма Андрияновна|Риммы Дышаленковой]]). — VIII Ручьёвские чтения. Изменяющаяся Россия в литературном дискурсе: исторический, теоретический и методологический аспекты (сборник трудов международной научной конференции). — [[Магнитогорск]], [[2007]], с. 278—280. # «…И губернатору поэзия близка» (интервью с Ю. Ильясовым). — «[[Магнитогорский рабочий]]», [[28 ноября]] [[2007]]. # Дежурный толкач [[Ромазан, Иван Харитонович|Ромазана]] (очерк о Н. Алфёрьеве). — «[[Вестник Российской литературы]]» ([[Москва]]), [[2007]], № 8—9, с. 135—138. # Поэт откровения (о Н. Крылове). — «[[Магнитогорский металл]]», [[16 августа]] [[2008]], с. 12. — [http://magmetall.ru/contribution/79.htm Веб-ссылка] # «И сомкнулся круг времён…» (о литературных чтениях, посвящённых Году поэзии). — «[[Магнитогорский металл]]», [[30 октября]] [[2008]]. — [http://magmetall.ru/contribution/3692.htm Веб-ссылка] # «Тайная грусть» (о книге [[Кондратковская, Нина Георгиевна|Н. Кондратковской]]). — «[[Магнитогорский металл]]», [[24 января]] [[2009]]. — [http://magmetall.ru/contribution/4119.htm Веб-ссылка] # И в кризис пишутся стихи (о книге С. Рыкова «Случайный прохожий»). — «[[Магнитогорский металл]]», [[6 июня]] [[2009]]. — [http://magmetall.ru/pdf/2009-06-06_12.pdf Веб-ссылка] # О книге «Случайный прохожий» Сергея Рыкова. — «Большая медведица» ([[Екатеринбург]]), май-июнь [[2009]]. — [http://ayac.narod.ru/ursa/Ursa22web.pdf Веб-ссылка] # Заслуженное признание (о В. Титове). — «[[Магнитогорский металл]]», [[25 июля]] [[2009]], с. 12. — [http://magmetall.ru/pdf/2009-07-25_12.pdf Веб-ссылка] # Книга, деньги и компьютер (о фестивале «Время читать»). — «[[Магнитогорский металл]]», [[27 февраля]] [[2010]]. — [http://magmetall.ru/contribution/6205.htm Веб-ссылка] # На пути к антологии. — «[[Магнитогорский металл]]», [[18 мая]] [[2010]], с. 5. — [http://magmetall.ru/pdf/2010-05-18_05.pdf Веб-ссылка] # Жизнь с ожиданием чуда (о Г. Бондареве). — «[[Магнитогорский металл]]», [[17 августа]] [[2010]]. — [http://magmetall.ru/contribution/7099.htm Веб-ссылка] # «…И блистают миры впереди…» (о Юрии Ильясове). — «[[Магнитогорский металл]]», [[4 сентября]] [[2010]]. — [http://magmetall.ru/contribution/7244.htm Веб-ссылка] # Высокое откровение (предисловие). — Калугин В. «Бродячий пёс». — Магнитогорск, «Алкион», [[2011]]. — с. 5. # Грани света и тепла (предисловие к подборке стихов В. Калугина). — «[[Магнитогорский металл]]», [[4 июня]] [[2011]]. — [http://magmetall.ru/contribution/9167.htm Веб-ссылка] {{Конец скрытого блока}} === Музыкаль әҫәрҙәрҙең әҙәби нигеҙе === * «Магнитогорский шансон» вокал циклы (композиторы А. Мордухович) — CD-альбомда «Я — память, мне время подвластно…» ([[Магнитогорск]], студия «MagicMix», [[2005 йыл|2005]]): *# Возвращение (4:00) *# Свет в конце тоннеля (2:50) *# Заводская сирень (4:05) *# Песня журналистов (2:30) *# Европа — Азия (2:04) *# Память (2:57) *# Казачий круг (3:20) * Магнитогорск композиторы Сергей Гаврилевичтың өс альбомы («Храм на Любви», «Прозрачные ворота», «Здравствуй и… прости!»; бөтәһе лә — 2011 йылда), йырҙарҙың күп өлөшө Александр Павлов һүҙҙәренә яҙылған. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Яҙыусылар союзының [[Силәбе өлкәһе|Силәбе өлкә]] бүлексәһе идараһы ағзаһы ([[2004 йыл|2004]]) * Әҙәбиәт академияһының ағза-корреспонденты ([[2002 йыл|2002]]) * [[Ырымбур казак ғәскәре]] яҫауылы ярҙамсыһы ([[1992 йыл|1992]]) * Мәскәү Яҙыусылар союзы ойошторған [[Чехов Антон Павлович|Антон Чехов]] исемендәге миҙал ([[2009]]) * Д. Н.Мамин-Сибиряк исемендәге премия — «Легендар Магнитканы маҡтаған шиғырҙары, Урал шиғри мәктәбенең үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн ([[2006]]) * «Предгорья» шиғырҙары китабы өсөн [[Силәбе өлкәһе|өлкә]] комсомол «Орленок» премияһы ([[1976 йыл|1976]]) * [[Венгрия]] тураһында очерктары өсөн «Журналист» журналының Почетлы дипломы һәм ҡиммәтле бүләге ([[1976 йыл|1976]]) * Ырымбур казак ҡатламын әүҙем тергеҙгәне өсөн [[Ырымбур]] казак ғәскәренең «Көмөш тәре» миҙалы * «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы фмҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы ([[1970 йыл|1970]]) == Мемориал == 2011 йылдың декабрендә Александр Павловҡа үлгәндән һуң «Персона в журналистике» номинацияһында «Город и мы» VI ҡала киң мәғлүмәт саралары конкурсының наградаһы бирелә. 2015 йылдың ноябрендә Хеҙмәт урамында шағир 1987 йылдан алып 2001 йылға тиклем йәшәгән 31-се йортҡа, уның хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.<ref>{{Cite news|last=ПАВЕЛИНА|first=Елена|title=Певцу легендарной Магнитки. Состоялось открытие мемориальной доски поэту и журналисту Александру Павлову|url=http://www.mr-info.ru/13221-pevcu-legendarnoy-magnitki-sostoyalos-otkrytie-memorialnoy-doski-poetu-i-zhurnalistu-aleksandru-pavlovu.html|publisher=Газета «Магнитогорский рабочий»|accessdate=2016-05-27|date=5 ноября 2015|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160806104457/http://www.mr-info.ru/13221-pevcu-legendarnoy-magnitki-sostoyalos-otkrytie-memorialnoy-doski-poetu-i-zhurnalistu-aleksandru-pavlovu.html|archivedate=2016-08-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806104457/http://www.mr-info.ru/13221-pevcu-legendarnoy-magnitki-sostoyalos-otkrytie-memorialnoy-doski-poetu-i-zhurnalistu-aleksandru-pavlovu.html |date=2016-08-06 }}</ref><ref>В память о поэте&nbsp;<small>(недоступная ссылка)</small>.&nbsp;Телекомпания «ТВ-ИН»&nbsp;(05-11-2015).&nbsp;<small>Дата обращения: 27 мая 2016.</small>&nbsp;<small>Архивировано 24&nbsp;июня 2016&nbsp;года.</small></ref><ref>{{Cite news|last=Каньшина|first=Алла|title=Город и поэт|url=http://magmetall.ru/contribution/19284.htm|accessdate=2016-05-27|publisher=Газета «Магнитогорский металл»|date=07.11.2015}}</ref>. == Ҡыҙыҡлы факттар == * 3 класҡа тиклем Саша Павлов шиғриәткә битараф була. Буласаҡ шағир тормошонда һынылышлы мәл 10-сы тыуған көнө була, унда әсәһе уға [[Лермонтов Михаил Юрьевич|Лермонтов]]тың ике томлығын бүләк итә. «Йоҡлар алдынан биттәрен ҡараштыра башланым. Проза менән томды ситкә һалып ҡуйҙым. Ә бына шиғриәт донъяһы мине арбаны. Алдыңда башымды түбән эйәм, әсәй, был бүләгең өсөн!» — тип хәтерләй Александр Павлов<ref>[http://lit.lib.ru/p/pawlow_a_b/text_0140.shtml А. Павлов. Город мой… (предисловие к книге «Город и поэт»)]</ref>. * Тәүге үҙенең шиғырын Александр Павлов 11 йәшендә яҙа: : У меня под окном : полыхают огнём : листья маленькой яблоньки дикой. : А вокруг — тополя, : и желтеет земля : от полученной дани великой… * «Магнитогорский металл» гәзитендә үҙенең күп кенә мәҡәләләрен Александр Павлов «А. Борисов» исеме аҫтында баҫтырып сығара. * Александр Павловтың 557-битлек «Город и поэт» шиғырҙар йыйынтығы иң күләмлеһе булып тора. == Әҙәбиәт == # Борюшкина Л. Чехов бы улыбнулся… — «Магнитогорский металл», [[7 февраль|7 февраля]] [[2009 йыл|2009]]. — [http://magmetall.ru/contribution/4204.htm Веб-ссылка] # Братцева Л. «Хлеб и сталь, рождённые в огне, — живое отражение во мне»: размышления над поэзией А. Павлова. — Поэзия Магнитогорска: опыт исследования региональной литературы (сборник научных статей). — [[Магнитогорск]], Издательство МаГУ, [[2008 йыл|2008]], c. 44—50. # Быков Л. Испытания на прочность. — «Урал» ([[Екатеринбург|Свердловск]]). — [[1978 йыл|1978]], № 10. # Воскобойникова И. Казачьи корни. — «Магнитогорский металл», [[25 октябрь|25 октября]] [[2012 йыл|2012]]. — [http://magmetall.ru/contribution/13014.htm Веб-ссылка] # Всем хорошим людям. — «Вечерний Челябинск», [[22 ноябрь|22 ноября]] [[1980 йыл|1980]]. # [[Дышаленкова Римма Андрияновна|Дышаленкова Р.]] «Литературный барак» Магнитки. — Дышаленкова Р. Ангел Времени. [[Магнитогорск]], [[2006 йыл|2006]], с. 204—210. # Заманский Л., Воронин Л. «Ведь наше время состоит из нас…». — «Литературная учёба» ([[Мәскәү|Москва]]). — [[1980 йыл|1980]], № 2. # Ильясов Ю. «Подвластны боль и тайна…» (предисловие). — '''Павлов А.''' С ярмарки еду. — [[Магнитогорск]], «Алкион», [[2008 йыл|2008]], с. 4—7. # Ишменева А. Лучшие журналисты. — Вести. Магнитогорск (ГТРК «Южный Урал»), 20.12.2011. — [http://www.mgntv.ru/vesti/society/490-luchshie-zhurnalisty.html#.T54Y97N1Czk Веб-ссылка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305055653/http://www.mgntv.ru/vesti/society/490-luchshie-zhurnalisty.html#.T54Y97N1Czk |date=2016-03-05 }} # Каганис В. Вглядитесь в меня. — «Магнитогорский металл», [[15 ғинуар|15 января]] [[2015 йыл|2015]]. — [http://magmetall.ru/contribution/17629.htm Веб-ссылка] # Карпичева Н. «В тебя, как в зеркало, глядится…» — «Магнитогорский металл», [[15 май|15 мая]] [[2010 йыл|2010]]. — [http://magmetall.ru/contribution/6571.htm Веб-ссылка] # Карпова Н. Тайна общения человеческого. — «Вестник Российской литературы» ([[Мәскәү|Москва]]), [[2005 йыл|2005]]—[[2006 йыл|2006]], № 4—5, с. 195—198. # Кондратковская Н. «В пяти шагах от огненного русла…» (о книге А. Павлова «Предгорья»). — «Магнитогорский рабочий», [[17 декабрь|17 декабря]] [[1976 йыл|1976]]. # Кошелев А. Талант — не селёдка… — «Магнитогорский металл», [[22 февраль|22 февраля]] [[2007 йыл|2007]], с. 12. # Магнитогорск (краткая энциклопедия). — [[Магнитогорск]], Магнитогорский дом печати, [[2002 йыл|2002]], с. 453. # Мешков Ю. Не только внимание… — «Урал» ([[Екатеринбург|Свердловск]]). — [[1978 йыл|1978]], № 10. # Мочалов Ю. Присягнувшие огню: К 50-летию Магнитки. — «Молодая гвардия» ([[Мәскәү|Москва]]), [[1982 йыл|1982]], № 2. # Некрасов В. «…Но распахнётся млечное окно»: о поэзии Александра Павлова. — Поэзия Магнитогорска: опыт исследования региональной литературы (сборник научных статей). — [[Магнитогорск]], Издательство МаГУ, [[2008 йыл|2008]], c. 50—53. # «Он праведник и, конечно, будет с нами» (репортаж об открытии памятной доски А. Б. Павлова). — Verstov.info, 03.11.2015. — [http://www.verstov.info/news/culture/52656-on-pravednik-i-konechno-budet-s-nami-etu-memorialnuyu-dosku-gorod-zhdal-chetyre-goda.html Веб-ссылка] # Павловские чтения. — «Магнитогорский металл», [[22 октябрь|22 октября]] [[2013 йыл|2013]]. — [http://magmetall.ru/contribution/15154.htm Веб-ссылка] # Поэт и журналист (некролог). — «Магнитогорский металл», [[25 октябрь|25 октября]] [[2011 йыл|2011]]. — [http://magmetall.ru/contribution/10163.htm Веб-ссылка] # Расторгуев А. В потоке одушевлённого времени (о книгах А. Павлова и [[Дышаленкова Римма Андрияновна|Р. Дышаленковой]]). — Официальный сайт поэта Андрея Расторгуева, [[6 декабрь|6 декабря]] [[2006 йыл|2006]]. — [http://www.arastorguev.ru/bibliocritic.php?code=16 Веб-ссылка] # Расторгуев А. Верность пологому свету (о поэзии Александра Павлова). — VIII Ручьёвские чтения. Изменяющаяся Россия в литературном дискурсе: исторический, теоретический и методологический аспекты (сборник трудов международной научной конференции). — [[Магнитогорск]], [[2007 йыл|2007]], с. 273—278. # Расторгуев А. Верность пологому свету (послесловие). — '''Павлов А.''' С ярмарки еду. — [[Магнитогорск]], «Алкион», [[2008 йыл|2008]], с. 50—56. # Свети всегда (к 60-летию Александра Павлова). — «Магнитогорский металл», [[13 ғинуар|13 января]] [[2010 йыл|2010]]. — [http://magmetall.ru/contribution/5995.htm Веб-ссылка] # Скрипай В. Дальний свет поэтических строк. — «Магнитогорский металл», [[21 февраль|21 февраля]] [[2002 йыл|2002]], с. 8. # Современный литературно-библиографический справочник. — [[Силәбе|Челябинск]], Издательский дом «Светунец», [[2005 йыл|2005]], с. 80—82. # Урал литературный (краткий биобиблиографический справочник). — [[Силәбе|Челябинск]], Южно-Уральское книжное издательство, [[1988 йыл|1988]], с. 200. # Шеченко Е. Печаль светла — «Магнитогорский металл», [[25 октябрь|25 октября]] [[2012 йыл|2012]]. — [http://magmetall.ru/contribution/13012.htm Веб-ссылка] # Шестакова М. Тема красоты в цикле стихотворений А. Павлова «Окна в сад». — VI Ручьёвские чтения: Сборник материалов межвузовской научной конференции. [[Магнитогорск]], [[2001 йыл|2001]], т. I, с. 117—120. # Ягодинцева Н. О культуре мирной жизни в контексте выживания (о книге «Город и поэт»). — «Вечерний Челябинск», [[13 май|13 мая]] [[1996 йыл|1996]]. == Һылтанмалар == *  Павлов, Александр Борисович в библиотеке Максима Мошкова * [http://samlib.ru/p/pawlow_a_b/ Произведения Александра Павлова в журнале «Самиздат»] * [http://www.biblus.ru/Default.aspx?auth=599v4u5 Информация о книгах Александра Павлова на сайте «Библус»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060307222351/http://biblus.ru/Default.aspx?auth=599v4u5 |date=2006-03-07 }} * [http://chelspr.narod.ru/pavlovab.html Александр Павлов на сайте Челябинского отделения СП России] * [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=102914 Информация об Александре Павлове на сайте «Биография.ру»]{{Недоступная ссылка|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://music.lib.ru/g/gawrilewich_s_p/ Авторские альбомы композитора Сергея Гаврилевича с песнями на стихи Александра Павлова] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:СССР Яҙыусылар союзы ағзалары]] [[Категория:Рус шағирҙары]] [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] [[Категория:Башҡорт теленән тәржемәселәр]] [[Категория:XXI быуат тәржемәселәре]] [[Категория:XX быуат тәржемәселәре]] [[Категория:Рәсәй тәржемәселәре]] [[Категория:СССР тәржемәселәре]] [[Категория:Алфавит буйынса тәржемәселәр]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:XX быуат журналистары]] [[Категория:Рәсәй журналистары]] [[Категория:СССР журналистары]] [[Категория:Алфавит буйынса журналистар]] [[Категория:XXI быуат шағирҙары]] [[Категория:XX быуат шағирҙары]] [[Категория:Рәсәй шағирҙары]] [[Категория:СССР шағирҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]] [[Категория:2011 йылда вафат булғандар]] [[Категория:22 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Магнитогорскиҙа тыуғандар]] [[Категория:1950 йылда тыуғандар]] [[Категория:11 ғинуарҙа тыуғандар]] 7biqbbgks0v93mt66rywpr5dkv92z3s 0 186950 1305411 1282076 2026-09-12T22:13:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1305411 wikitext text/x-wiki '''Рус теле һүҙлектәре''' — [[Урыҫ теле|рус теле]]<nowiki/>н төрлө яҡлап тасуирлаған аспект. Рус [[лексикография]]<nowiki/>һында һүҙлектәрҙең төрлө төрҙәренең беренсе классификацияһын Л. В. Щерба «Опыт общей теории лексикографии» (Дөйөм лексикография теорияһы тәжрибәһе) мәҡәләһендә тәҡдим итә.{{sfn|Щерба|1974|с=265—304}} XX—XXI быуаттарҙа лексиканың йылдам үҫеше традицион һүҙлектәрҙән төҙөлөшө менән айырылып торған һүҙлектәрҙең барлыҡҡа килеүенә килтерә, һүҙлектәрҙең классификацияһын тағы ла ҡатмарлыраҡ һәм тармаҡлыраҡ була башлай.{{sfn|Лексикография русского языка|2013|с=14}} Рус теленең иң ҙур һүҙлектәре тип түбәндәге һүҙлектәрҙе һанарға мөмкин: * Толковый словарь живого великорусского языка ([[Даль Владимир Иванович|Даль В. И.]]) — 220 000 һүҙ һәм 30 000 мәҡәл. * Сводный словарь современной русской лексики (Рогожникова Р.П) — 170 000 тирәһе һүҙ. * Русский орфографический словарь (Лопатин) — 200 000 тирәһе һүҙ. * Словообразовательный словарь русского языка (Тихонов) — 145 000 тирәһе һүҙ. * Словарь современного русского литературного языка (Большой академический словарь) — 150 000 тирәһе һүҙ. * Большой толковый словарь русского языка (Кузнецов<nowiki>&</nowiki>nbsp;С.<nowiki>&</nowiki>nbsp;А.) — 130 000 тирәһе һүҙ. [gufo.me/dict/kuznetsov] * Большой толковый словарь русского языка (Кузнецов&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;А.) - 135 000 тирәһе һүҙ. 库兹涅佐夫俄语大词典 Пекин: Изд-во Shangwu Yinshuguan (商务印书馆). 2020年·北京. — 1481 с. * «Новый словарь русского языка. Толково-словообразовательный» (Ефремова&amp;nbsp;Т.&amp;nbsp;Ф.) — 140 000 тирәһе һүҙ-мәҡәлә, 11 000 тирәһе мәҡәнә, 215 000 семантик берәмек. [https://www.efremova.info/] * «Современный толковый словарь русского языка, в 3-х томах» (Ефремова Т. Ф.) — 160 000 тирәһе һүҙ-мәҡәлә һәм 253 000 семантик берәмек. [gufo.me/dict/efremova] * Большой русский словарь-справочник синонимов (Тришин В. Н.) — 655 000 тирәһе һүҙ һәм 2,383 млн синоним бәйләнештәр. == Аңлатмалы һүҙлектәр == * 1773—1779 йылдар «Церковный словарь, или Использования речений славенских древних, також иноязычных без перевода положенных в Священном Писании и других церковных книгах» протоиерея Петра Алексеева. Ссылки. * 1789—1794 йылдар «Словарь Академии Российской» — 43 359 һүҙ. * 1808 йыл «Словарь математических и военных наук» (Вельяшев-Волынцев Д. И.) — 5 том 1604 бит.<ref>{{Китап|автор={{автор|Вельяшев-Волынцев, Дмитрий Иванович |Вельяшев-Волынцев Д. И. }}|заглавие=Словарь математических и военных наук : &#91;в 4 т. и указатель&#93;|ссылка=https://rusneb.ru/search/?q=Словарь+математических+и+военных+наук&c%5D%5D=4&c%5D%5D=5&c%5D%5D=7&c%5D%5D=3&c%5D%5D=6&c%5D%5D=2|место=СПб.|издательство=Вольная типография Иоганна-Карла Шнора|год=1808|страниц=1604}}</ref> * 1847йыл «Словарь церковно-славянского и русского языка, составленный вторым отделением императорской Академии наук» — 114 749 һүҙ. Ссылки. * 1863—1866 йылдар «Толковый словарь живого великорусского языка» ([[Даль Владимир Иванович|Даль]]) — 300 000 һүҙ. [https://ru.wikisource.org/wiki/Толковый_словарь_Владимира_Даля] * 1890—1907 йылдар «[[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге|Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]]>». [https://ru.wikisource.org/wiki/Энциклопедический_словарь_Брокгауза_и_Ефрона] * 1891—1937 йылдар «Словарь русского языка, составленный Вторым отделением Императорской академии наук». * 1896—1918 йылдар «Русский биографический словарь» [https://ru.wikisource.org/wiki/Русский%20биографический%20словарь s:Русский биографический словарь] * 1899 йыл «Полный церковнославянский словарь» (протоиерей Г. Дьяченко). [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3AПолный_церковнославянский_словарь_(Протоиерей_Г.Дьяченко).djvu&page=1] * 1899—1902 йылдар «[[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге|Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]]>» [https://ru.wikisource.org/wiki/Малый%20энциклопедический%20словарь%20Брокгауза%20и%20Ефрона s:Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона] * 1900—1911 йылдар «Православная Богословская энциклопедия, или Богословский энциклопедический словарь, содержащий в себе необходимые для каждого сведения по всем важнейшим предметам богословского знания в алфавитном порядке» [https://ru.wikisource.org/wiki/Православная%20богословская%20энциклопедия s:Православная богословская энциклопедия] * 1911—1916 йылдар «[[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге|Новый энциклопедический словарь]]>» [https://ru.wikisource.org/wiki/Новый%20энциклопедический%20словарь s:Новый энциклопедический словарь] * 1913 йыл «Полный православный богословский энциклопедический словарь» [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004169245?page=2 Том 1]{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01004169249?page=2 Том 2]{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * 1913 йыл «Краткий толковый словарь русского языка» (Стоян П. Е.). [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003810105?page=1]{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * 1935—1940 годы «Толковый словарь русского языка» ([[Ушаков Дмитрий Николаевич|Ушаков Д. Н.]]) — 90 000 тирәһе һүҙ. [http://ushakovdictionary.ru/word.php?wordid=30843] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709072757/http://ushakovdictionary.ru/word.php?wordid=30843 |date=2017-07-09 }} * 1948—1965 йылдар Словарь современного русского литературного языка (Большой академический словарь) — 120 000 тирәһе һүҙ. * 1949—1971 йылдар «[[Ожегов һүҙлеге|Словарь русского языка]]>» ([[Ожегов Сергей Иванович|Ожегов С. И.]]) — 50 000 — 57 000 һүҙ. [http://slovarina.ru/russkie/slovari/tolkovie/ozhegov/tolkovii-slovar-ozhegova-bukva-a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513214827/http://slovarina.ru/russkie/slovari/tolkovie/ozhegov/tolkovii-slovar-ozhegova-bukva-a.htm |date=2021-05-13 }} ** 1972—1991 йылдар — под ред. Шведовой Н. Ю. (1989 йыл — 70 мең һүҙв)<ref name="shve" />. * «Словарь русского языка» (Малый академический словарь) (Евгеньева А. П.):<ref name="bre" /> ** 1957-61 йылдар — 1-2-е изд. [т. 1-4] (80 мең һүҙ); ** 1985-88 годы — 3-е изд., (90 мең һүҙ). * 1992—1997 йылдар «Толковый словарь русского языка» (Ожегов С. И., Шведова Н. Ю.) — 75 мең һүҙ.<ref name="shve">{{Китап|автор=Ожегов С. И., Шведова Н. Ю.|ответственный=Российская академия наук. Институт русского языка имени В. В. Виноградова|заглавие=Толковый словарь русского языка|издание=4-е изд., доп|место=М.|издательство=Азбуковник|год=1997|страницы=3–5|страниц=944}}</ref> * 1998 йыл «Большой толковый словарь русского языка» (Кузнецов<nowiki>&</nowiki>nbsp;С.<nowiki>&</nowiki>nbsp;А.) — 130 000 һүҙ. [gufo.me/dict/kuznetsov] * 2000 йыл «Новый словарь русского языка. Толково-словообразовательный» (Ефремова Т. Ф.) [https://www.efremova.info/] — 140 000 тирәһе һүҙ-мәҡәлә һәм 11 000 мәғәлә, 215 000 тирәһе семантик берәмек. * 2001 йыл "Современный толковый словарь русского языка" / [гл. ред. С. А. Кузнецов]. - Москва : Рипол-Норинт ; Санкт-Петербург : Рипол-Норинт, 2008. - 959 с. * 2005—2011 йылдар «Современный толковый словарь русского языка, в 3-х томах» (Ефремова Т. Ф.) — 160 000 тирәһе һүҙ-мәҡәлә һәм 253 000 семантик берәмек. [gufo.me/dict/efremova] * 2007 йыл «Толковый словарь русского языка с включением сведений о происхождении слов» (Шведова Н. Ю.) — 82 мең һүҙ.<ref name="bre">{{БРЭ |статья=Шведова Наталия Юрьевна |id=4691954 |том=34 |страницы=728–729 |год=2017 }}</ref> == Сит ил һүҙҙәре һүҙлектәре == == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Щерба Л. В.|заглавие=Языковая система и речевая деятельность|место=Л.|издательство=Наука|год=1974|ref=Щерба}} * {{публикация|книга |автор= Герд А. С., Ивашко Л. А., Лутовинова И. С. и др.|заглавие= Лексикография русского языка: учебник для высших учебных заведений Российской Федерации|оригинал= |ссылка= |ответственный = общ. ред. Д. М. Поцепни|издание = |место= СПб.|издательство= Филологический факультет СПбГУ|год= 2013 |страниц=704|серия=Учебно-методический комплекс по курсу "Лексикография русского языка"|isbn= 978-5-8493-0234-8|тираж= 1000|ref=Лексикография русского языка}} [[Категория:Рус теле һүҙлектәре]] 22c1da3mzw7wguwsl6js3nb65n1fpdl 0 192780 1305224 1288267 2026-09-12T15:00:14Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288267|1288267]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305224 wikitext text/x-wiki {{БМ|Бикбау}} '''Бикбау''' (''Аҡҡужа'', {{lang-ru|Бикбау (Аккуза)}}) — хәҙерге Ырымбур өлкәһе Гай районы биләмәһендә урынлашҡан юҡҡа сыҡҡан ауыл. == Тарихы == [[Үҫәргән]] ырыуы [[башҡорттар]]ының [[Гөбөрлө (йылға)|Гөбөрлө]] йылғаһы буйында (хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Гай районы]]) ''Бикбау (Аҡҡужа)'' исемле ауылдары булған. [[Башҡорт ихтилалдары]]н баҫтырыу барышында ауыл каратель отрядтары тарафынан юҡ ителгән. Ә уның халҡының бер өлөшө [[Кесе Һүрәм]] буйына (хәҙерге Башҡортостандың [[Ейәнсура районы]]) [[Бикбау (Ейәнсура районы)|Бикбау]] ауылына, икенсе өлөшө — [[Һаҡмар]] буйында (хәҙерге Башҡортостандың [[Хәйбулла районы]]) [[Бикбау (Хәйбулла районы)|Бикбау]] ауылына нигеҙ һала<ref>{{книга|автор= [[Әбсәләмова Юлиә Алик ҡыҙы|Абсалямова Ю. А.]]| заглавие= Оренбургские башкиры: историко-этнографическое исследование| место= Уфа| издательство = | год= 2016 | страниц=184| страницы= 66-67| isbn =978-5-9613-0424-4}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Ырымбур өлкәһенең башҡорт ауылдары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһенең бөткән ауылдары]] nr52u0vh0ng06dxtyphc3patzpw410i 0 193274 1305215 1288277 2026-09-12T14:47:24Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288277|1288277]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305215 wikitext text/x-wiki {{Значения|Алакүл}} {{НП+Россия |статус = Ауыл |русское название = Алакүл |lat_deg = 54.932831 |lon_deg = 63.315742 |CoordAddon = |CoordScale = 20000 |регион =Ҡурған өлкәһе |регион в таблице = Ҡурған өлкәһе |район = Әлмән районы |район в таблице = Әлмән районы{{!}}Әлмән |вид поселения = Ауыл биләмәһе |поселение = Малышево ауыл советы |поселение в таблице = Малышево ауыл советы (Ҡурған өлкәһе){{!}}Малышево ауыл советы |внутреннее деление = |в регион = слева |глава = |дата основания = |первое упоминание = | прежние имена = {{НП-ПН|1964|Штан}} | статус с = | площадь = | высота центра НП = 185 | население = {{Население |Алакуль (Альменевский район) |тс}} | год переписи = {{Население |Алакуль (Альменевский район) |г}} |плотность = |агломерация = |национальный состав = [[татарҙар]], [[башҡорттар]], [[рустар]], [[украиндар]] |конфессиональный состав = |этнохороним = |почтовый индекс = 641140 |телефонный код = 35242 |цифровой идентификатор = |категория в Commons = |сайт = }} '''Алакүл''' ({{lang-ru|Алакуль}}; 1964 йылға тиклем ''Штан (Сорочье, Ҡаракүлмәк)'') — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ҡурған өлкәһе]] [[Әлмән районы]]ндағы ауыл. [[Малышево ауыл советы]] составына инә. == Географияһы == Штан күленең төньяҡ-көнбайыш яр буйында урынлашҡан. Район үҙәге [[Әлмән (Ҡурған өлкәһе)|Әлмән]] ауылынан көнсығышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан. [[Ҡурған (ҡала)|Ҡурған]] ҡалаһына тиклем алыҫлыҡ 140 км, автомобиль юлы буйлап 187 км тәшкил итә. === Сәғәт бүлкәте === {{ЧасовойПоясОбъекта/MSK+2|Объект=Алакүл, бөтә [[Ҡурған өлкәһе]] кеүек,}} == Тарихы == Штан ауылы нигеҙ һалыусы исеме менән аталған. 1748 йылда [[Ҡатай]] улусы [[Ямантай]] старшинаһы Штан Күсәков телгә алына<ref>{{Cite web |url=http://www.academia.edu/4318232/%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0 |title=Этнокультурная история населения Сафакулевского района (с древнейших времен до начала XX века). МОНОГРАФИЯ. КУРГАН 2012. стр. 43—44 |access-date=2022-05-28 |archive-date=2018-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913195523/http://www.academia.edu/4318232/%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0 |deadlink=no }}</ref>. 1780-се йылдарҙа [[Ҡатай]] улусы [[башҡорттар]]ының ике командаһы була: старшина Сөләймән Ҡармышаҡов һәм старшина Тереғол Ҡаҙанбаев (Ҡаҙаҡбаев) командалары. 1782 йылда [[Силәбе өйәҙе]]н [[Пермь наместниклығы]]нан [[Өфө наместниклығы]]на күсереү ваҡытында Тереғол Ҡазанбаев (Ҡаҙаҡбаев) командаһы составына Тереғол (11 йорт), Туйғон (20 йорт), Темәк (5 йорт), [[Ҡаҙаҡҡол (Ҡурған өлкәһе)|Ҡазанҡол (Ҡаҙаҡҡолов)]] (10 йорт), Штан (10 йорт) ауылдары инә, бөтәһе 53 йорт; старшина Сөләймән Ҡармышаҡов командаһы составына [[Сөләймән (Ҡурған өлкәһе)|Сөләймән]] (18 йорт), Айытбай (8 йорт), Ҡуйбаҡ (26 йорт), Айыт (20 йорт) ауылдары, бөтәһе 72 йорт ингән<ref>{{Cite web |url=http://www.academia.edu/4318232/%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0 |title=Этнокультурная история населения Сафакулевского района (с древнейших времен до начала XX века). МОНОГРАФИЯ. КУРГАН 2012. стр. 57 |access-date=2022-05-28 |archive-date=2018-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913195523/http://www.academia.edu/4318232/%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%A1%D0%B0%D1%84%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%B0 |deadlink=no }}</ref>. 1917 йылғы революцияға тиклем Штан ауылы (Сорочье, Ҡаракүлмәк) Ырымбур губернаһы [[Силәбе өйәҙе]]нең [[Ҡатай]] улусында урынлашҡан. 1918 йылдың йәй башында аҡгвардия власы урынлаштырыла (26 майҙа аҡ чехтар Силәбе ҡалаһын, 4 июндә шумиха станцияһын баҫып ала). 1917 йылда ауыл [[Башҡортостан мөхтәриәте]]нең Иҫкен-Ҡатай кантоны, 1919 йылдың 20 мартынан [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының]] [[Ялан кантоны]] составына инә. [[Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты]]ның 1922 йылдың 14 июнендәге «Автономиялы Башҡорт Совет Социалистик Республикаһының сиктәрен киңәйтеү тураһында» декретына ярашлы Ялан кантоны бөтөрөлә, ә уның бөтә территорияһы [[Силәбе губернаһы]]ның Силәбе өйәҙе составына инә. Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының 1923 йылдың 3 һәм 12 ноябрендәге ҡарарҙары менән РСФСР-ҙың [[Урал өлкәһе (РСФСР)|Урал өлкәһе]] Силәбе округы составында [[Ҡатай районы (Ҡурған өлкәһе)|Ҡатай районы]] ойошторола. Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының 1930 йылдың 20 апрелендәге ҡарары менән Ҡатай районы Ялан районы менән берләштерелә. Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының 1934 йылдың 17 ғинуарындағы ҡарары менән Урал өлкәһе бөтөрөлә, Ялан-Ҡатай районы яңы ойошторолған [[Силәбе өлкәһе]]нә инә. РСФСР Юғары Советы Президиумының 1940 йылдың 12 ноябрендәге һәм 17 декабрендәге указдары менән [[Ялан-Ҡатай районы]] [[Әлмән районы|Әлмән]] һәм [[Сафакүл районы|Сафакүл]] райондарына бүленә. СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 6 февралендәге указы менән [[Ҡурған өлкәһе]] ойошторола, Әлмән районы уның составына инә. 1964 йылдың 5 июнендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Штан ауылы Алакүл тип үҙгәртелә<ref>{{публикация|статья|заглавие=Указ Президиума ВС РСФСР от 05.06.1964 г. "О переименовании некоторых населенных пунктов Курганской области"|издание=Ведомости Верховного Совета РСФСР|год=1964|месяц=06|день=11|номер=23}}</ref>. == Халҡы == {{Население |Алакуль (Альменевский район)}} ; Милли составы * 1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 384 кеше йәшәгән, шуларҙың 200 кешеһе — [[башҡорттар]], 181 кешеһе — [[татарҙар]]. * 2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса 357 кеше йәшәгән, уларҙың 49% — татарҙар, 39% — башҡорттар. * 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса 314 кеше йәшәгән, шул иҫәптән татарҙар — 46,2 %, башҡорттар — 36,9 %, [[урыҫтар]] — 14,3 %, [[украиндар]] 2,5%. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Населённые пункты Альменевского района}} [[Категория:Әлмән районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Ҡурған өлкәһенең башҡорт ауылдары]] 9enq1eiuakvf21mrw7j9y12jd0nsjqm 0 197342 1305255 1288219 2026-09-12T15:12:10Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288219|1288219]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305255 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия |статус = ауыл |район в таблице = Көйәҙе районы |национальный состав = башҡорттар, татарҙар |первое упоминание = |прежние имена = Ташлыйылға |год переписи = 2010 |население = 167 |вид района = муниципаль округ |регион = Пермь крайы |русское название = Бәдәш |lon_deg = 55 |lon_dir = E |lon_sec = 13 |lon_min = 38 |lat_sec = 35 |lat_deg = 56 |lat_min = 24 |статус с = }} '''Бәдәш''' ('''Ташлыйылға'''; {{lang-ru|Бадашка}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Пермь крайы]]ның [[Көйәҙе районы|Көйәҙе муниципаль округы]]ндағы ауыл. == Географик урынлашыуы == Ауыл округтың көньяҡ өлөшөндә [[Көйәҙе (ҡасаба)|Көйәҙе]] ҡасабаһынан туранан-тура көньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 2 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. == Климаты == Климаты уртаса континенталь. Ҡыш оҙайлы, ҡарлы. Ғинуарҙа уртаса температура −14…−15 °C. Йәй уртаса йылы. Иң йылы ай — июль. Июлдә уртаса температура +18,5 °C. Уртаса йыллыҡ температура +2,1 °C тәшкил итә. Июль температураларының абсолют максимумы +38 °C, ә минималь +2 °C етә. Вегетация осороноң оҙайлығы (температура +5 °C юғарыраҡ) 155 көндән 165 көнгә тиклем тирбәлә, ҡырауһыҙ осор 110 көндән 130 көнгә тиклем тирбәлә. Һауа температураһы 10 °C юғары булған осор 125 көн дауам итә. Яуым-төшөм уртаса 450-550 мм. Беренсе ҡырауҙың уртаса датаһы — 20 сентябрь. Ҡар ҡатламы октябрь аҙағында ноябрь башында урынлаша һәм йылына уртаса 170-190 көн тора. Беренсе ҡар япмаһының уртаса барлыҡҡа килеү датаһы — 18 октябрь. Март айына ҡарҙың ҡалынлығы 60-70 сантиметрға етә<ref>{{статья |ссылка = https://fgistp.economy.gov.ru/?show_document=true&doc_type=npa&uin=576280000201032012020826 |автор = |заглавие = Схема территориального планирования Куединского муниципального района. Том 1 |год = 2009 |язык = |издание = Федеральная государственная информационная система территориального планирования |тип = |месяц = |число = |том = |номер = |страницы = |issn = }}</ref>. == Тарихы == Бәдәш (Бадашка) ауылы элек Ташлыйылға тип аталған. 1912-1913 йылдарҙағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, [[Иҫке Ҡайпан]] ауыл йәмғиәте составында булған Ташлыйылға ауылында 21 йортта 129 аҫаба [[башҡорт]] (61 ир-егет һәм 68 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән. 1917 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Ташлыйылға ауылында 25 йорта 135 башҡорт иҫәпкә алынған. 1920 йылғы совет халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Ташлыйылға ауылында 23 йортта 125 башҡорт йәшәгән<ref>Башкиры Татышлинского района Республики Башкортостан: научный справочник / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Асылгужин, Р. Р. Шайхеев. – Уфа: АНО «ЦИИНБ «Шежере», 2019. – 344 с. — С.84.</ref>. [[Башҡортостан АССР-ы]]ның [[Бөрө кантоны]], 1930 йылдан [[Яңауыл районы]], 1935 йылдан [[Тәтешле районы]] составында була. РСФСР Юғары Советы Президиумының 1940 йылдың 16 апрелендәге указына ярашлы, Башҡортостан АССР-ы Тәтешле районынан Маныш, Ташлыйылға һәм Кесе Солод ауылдары Молотов өлкәһенең (хәҙерге Пермь крайының) [[Көйәҙе районы]]на күсерелә<ref>{{книга | автор = | часть = | ссылка часть = | заглавие = История административно-территориального деления Республики Башкортостан (1708—2001): сборник документов и материалов | оригинал = | ссылка = | викитека = | ответственный = | издание = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2003 | том = | страницы = 126 | столбцы = | страниц = 532 | серия = | isbn = 5-295-03286-8 | doi = | тираж = | ref = }}</ref>. 2006 йылдан 2020 йылға тиклем ауыл Көйәҙе ауыл биләмәһе составына инә. 2020 йылдың майында муниципаль берәмек бөтөрөлгәндән һуң Көйәҙе муниципаль округының ябай тораҡ пункты статусына эйә. == Халҡы == 2002 йылда 170 кеше йәшәгән, шуларҙың 66% — [[башҡорттар]], 27% — [[татарҙар]]<ref>{{cite web |lang = ru |url = http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml |deadlink = no |archive-url = https://web.archive.org/web/20171116115903/http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml |archive-date = 2017-11-16 |title = База данных "Этно-языковой состав населённых пунктов России" |author = Коряков Ю. Б. |website = |date = |publisher = |access-date = 2020-06-23 }}</ref>. 2010 йылда 167 кеше иҫәпкә алынған<ref>{{статья |ссылка = http://permstat.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/permstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |автор = |заглавие = Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов Пермского края по итогам Всероссийской переписи 2010 года |год = 2012 |язык = |издание = Пермьстат |тип = |месяц = |число = |том = |номер = |страницы = |issn = |archivedate = 2020-06-26 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200626220914/http://permstat.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/permstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Көйәҙе районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Көйәҙе районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] j8iwfmt9rztnpttpv7rtxj7w9otna7u 0 197347 1305249 1288228 2026-09-12T15:09:55Z Shirshikay 48080 [[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288228|1288228]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])Боттарҙың эшмәкәрлеге ҡатмарлы этник һәм тарихи мәсьәләләргә ҡағылырға тейеш түгел. Бындай үҙгәрештәр тик сығанаҡтар нигеҙендә һәм ҡулдан ғына тикшерелеп эшләнергә тейеш. 1305249 wikitext text/x-wiki {{НП+Россия |статус = Ауыл |район в таблице = Көйәҙе районы |национальный состав = |первое упоминание = |прежние имена = Кесе Салдау |год переписи = 2010 |население = 123 |вид района = муниципаль округ |регион = Пермь крайы |русское название = Салдау |lon_deg = 55 |lon_dir = E |lon_sec = 30 |lon_min = 37 |lat_sec = 20 |lat_deg = 56 |lat_min = 26 |статус с = }} '''Салдау''' ({{lang-ru|Солодовка}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Пермь крайы]]ның [[Көйәҙе районы|Көйәҙе муниципаль округы]]ндағы ауыл. == Этимологияһы == Салдау — [[башҡорттар]]ҙың [[танып]] ырыуына ҡараған аймаҡтың атамаһы<ref>Башҡорт теленең академик һүҙлеге: 10 томда. Т.VII: (П–С хәрефтәре) / [[Хисамитдинова Фирҙәүес Ғилмитдин ҡыҙы|Ф. Ғ. Хисамитдинова]] редакцияһында. — Өфө: Китап, 2015. — 872 б. — 370-371-се биттәр.</ref>. == Географик урынлашыуы == Ауыл округтың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, көнсығыштан [[Көйәҙе (ҡасаба)|Көйәҙе]] ҡасабаһына терәлеп тора. == Климаты == Климаты уртаса континенталь. Ҡыш оҙайлы, ҡарлы. Ғинуарҙа уртаса температура −14…−15 °C. Йәй уртаса йылы. Иң йылы ай — июль. Июлдә уртаса температура +18,5 °C. Уртаса йыллыҡ температура +2,1 °C тәшкил итә. Июль температураларының абсолют максимумы +38 °C, ә минималь +2 °C етә. Вегетация осороноң оҙайлығы (температура +5 °C юғарыраҡ) 155 көндән 165 көнгә тиклем тирбәлә, ҡырауһыҙ осор 110 көндән 130 көнгә тиклем тирбәлә. Һауа температураһы 10 °C юғары булған осор 125 көн дауам итә. Яуым-төшөм уртаса 450-550 мм. Беренсе ҡырауҙың уртаса датаһы — 20 сентябрь. Ҡар ҡатламы октябрь аҙағында ноябрь башында урынлаша һәм йылына уртаса 170-190 көн тора. Беренсе ҡар япмаһының уртаса барлыҡҡа килеү датаһы — 18 октябрь. Март айына ҡарҙың ҡалынлығы 60-70 сантиметрға етә<ref>{{статья |ссылка = https://fgistp.economy.gov.ru/?show_document=true&doc_type=npa&uin=576280000201032012020826 |автор = |заглавие = Схема территориального планирования Куединского муниципального района. Том 1 |год = 2009 |язык = |издание = Федеральная государственная информационная система территориального планирования |тип = |месяц = |число = |том = |номер = |страницы = |issn = }}</ref>. == Тарихы == Салдау ауылы элек Кесе Салдау ({{lang-ru|Мало-Солодово}}) тип аталған. Шулай уҡ документтарҙа Яңы Салдау ({{lang-ru|Новосолодово}}) тип тә йөрөтөлгән. XIX быуаттың икенсе яртыһында [[танып]] ырыуы [[башҡорттар]]ының [[Иҫке Салдау|Салдау]] (хәҙер Башҡортостандың Тәтешле районы [[Иҫке Салдау]]) ауылынан бер нисә ғаилә Салдау йылғаһы буйында Кесе (Яңы) Салдау ауылына нигеҙ һала<ref>{{китап| автор=| заглавие= История башкирских родов. Танып. Том 6. / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Ха­мидуллин]], Ю. М. Юсупов, Р. Р. Асылгужин, Р. Р. Шайхеев, И. Р. Саитбатталов, Ф. X. Гайсина, Р. М. Рыскулов, А. Я. Гуме­рова, Г. Ю. Галеева, Г. Д. Султанова| ссылка = | ответственный = | место= Уфа| издательство= ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат| год= 2014| том= 6| страниц= 376| страницы=76 | isbn=978-5-85051-629-1| ref=История башкирских родов}}</ref>. [[Башҡортостан АССР-ы]]ның [[Бөрө кантоны]], 1930 йылдан [[Яңауыл районы]], 1935 йылдан [[Тәтешле районы]] составында була. РСФСР Юғары Советы Президиумының 1940 йылдың 16 апрелендәге указына ярашлы, Башҡортостан АССР-ы Тәтешле районынан [[Маныш (Пермь крайы)|Маныш]], [[Ташлыйылға (Пермь крайы)|Ташлыйылға]] һәм Кесе Салдау ауылдары Молотов өлкәһенең (хәҙерге Пермь крайының) [[Көйәҙе районы]]на күсерелә<ref>{{книга | автор = | часть = | ссылка часть = | заглавие = История административно-территориального деления Республики Башкортостан (1708—2001): сборник документов и материалов | оригинал = | ссылка = | викитека = | ответственный = | издание = | место = Уфа | издательство = Китап | год = 2003 | том = | страницы = 126 | столбцы = | страниц = 532 | серия = | isbn = 5-295-03286-8 | doi = | тираж = | ref = }}</ref>. 2006 йылдан 2020 йылға тиклем ауыл Көйәҙе ауыл биләмәһе составына инә. 2020 йылдың майында муниципаль берәмек бөтөрөлгәндән һуң Көйәҙе муниципаль округының ябай тораҡ пункты статусына эйә. == Халҡы == 1917 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 68 [[башҡорт]] һәм 13 [[урыҫ]] йәшәгән. 1920 йылда 66 башҡорт һәм 2 урыҫ иҫәпкә алынған<ref>Башкиры Татышлинского района Республики Башкортостан: научный справочник / [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|С. И. Хамидуллин]], И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Асылгужин, Р. Р. Шайхеев. – Уфа: АНО «ЦИИНБ «Шежере», 2019. – 344 с. — С.82.</ref>. 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 173 кеше иҫәпкә алынған, шуларҙың 50% татарҙар, 28% урыҫтар<ref>{{cite web |lang = ru |url = http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml |deadlink = no |archive-url = https://web.archive.org/web/20171116115903/http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml |archive-date = 2017-11-16 |title = База данных "Этно-языковой состав населённых пунктов России" |author = Коряков Ю. Б. |website = |date = |publisher = |access-date = 2020-06-23 }}</ref>. 2010 йылда ауылда 123 кеше йәшәгән<ref>{{статья |ссылка = http://permstat.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/permstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ |автор = |заглавие = Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов Пермского края по итогам Всероссийской переписи 2010 года |год = 2012 |язык = |издание = Пермьстат |тип = |месяц = |число = |том = |номер = |страницы = |issn = |archivedate = 2020-06-26 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200626220914/http://permstat.old.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/permstat/ru/census_and_researching/census/national_census_2010/score_2010/ }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Көйәҙе районы тораҡ пункттары}} [[Категория:Көйәҙе районы тораҡ пункттары]] [[Категория:Пермь крайының башҡорт ауылдары]] ktylrsao3whpysfb4lt1zp3kdogm7ml 2 201381 1305404 1302966 2026-09-12T17:11:58Z Shirshikay 48080 өҫтәмә мәғлүмәт 1305404 wikitext text/x-wiki {{Ҡалып:Стаж UserBox|year=2026|month=06|day=12}} {{#babel:ba-N|ba-east|ru-4|tt-3|kk-2|en-2}} {{userbox|border-c=#99B3FF|id-c=#99B3FF|id-fc=black|id-s=12|id=Им|info-c=#E0E8FF|info-s=9|info=Был ҡатнашыусыға '''Шыршыҡай/Şırşıqay''' тип өндәшергә мөмкин.}} {{Userbox/Ҡатнашыусы Башҡортостандан}} {{userbox|border-c=#99B3FF|id-c=#99B3FF|id-fc=black|id-s=12|id=🎓|info-c=#E0E8FF|info-s=9|info=Был ҡатнашыусы Башҡорт гимназияһын һәм урта һөнәри уҡыу йортон тамамлаған.}} {{userbox|border-c=#99B3FF|id-c=#99B3FF|id-fc=black|id-s=12|id=🌍|info-c=#E0E8FF|info-s=9|info=Был ҡатнашыусы география менән ҡыҙыҡһына.}} {{userbox|border-c=#99B3FF|id-c=#99B3FF|id-fc=black|id-s=12|id=🏛️|info-c=#E0E8FF|info-s=9|info=Был ҡатнашыусы [[төрки халыҡтар|төрки]] һәм [[фин-уғыр халыҡтары|фин-уғыр]] халыҡтарҙың тарихы һәм мәҙәниәте менән ҡыҙыҡһына.}} {{userbox |border-c = #99B3FF |id-c = #99B3FF |id-fc = black |id-s = 12 |id = [[Файл:Editor - blue ribbon - 0 pips.jpg|43px]] |info-c = #E0E8FF |info-s = 9 |info = Был ҡатнашыусы — '''Башлап яҙыусы мөхәррир'''. }} {| style="width:auto; max-width:550px; background:var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1); padding:20px; border-radius:8px; margin-top:15px; margin-right:auto; color:var(--color-base, #202122);" | == Һаумыһығыҙ! Мин — Шыршыҡай == Башҡорт Википедияһында биттәрҙе яңыртыу һәм тәржемә итеү менән шөғөлләнәм. * '''Төп ҡыҙыҡһыныуҙарым:''' [[География]] (уның социаль-иҡтисади бүлеге һәм картографияһы). Шулай уҡ [[Тарих]] һәм [[Лингвистика]] менән ҡыҙыҡһыныу бар. * Карталарҙа хаталар табылһа, минең '''фекер алышыу битенә''' хәбәр итегеҙ. <div style="margin-top:15px;"> [[commons:Special:ListFiles/Shirshikay| <span class="mw-ui-button mw-ui-progressive" style="padding: 8px 16px; border-radius: 4px; text-decoration: none;">🗺️ Минем эштәрем</span> ]] </div> |} {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; margin-top: 15px;" |+ '''Яҡын халыҡтарҙың википедияла әүҙемлек күрһәткесе''' ! Бүлектең теле !! Код !! Әүҙемлек күрһәткесе (Тәрәнлек) |- | [[Башҡорт теле|Башҡортса]] || [https://ba.wikipedia.org/ ba] || {{Depth|ba}} |- | [[Татар теле|Татарса]] || [https://tt.wikipedia.org/ tt] || {{Depth|tt}} |- | [[Ҡаҙаҡ теле|Ҡаҙаҡса]] || [https://kk.wikipedia.org/ kk] || {{Depth|kk}} |- | [[Сыуаш теле|Сыуашса]] || [https://cv.wikipedia.org/ cv] || {{Depth|cv}} |- | [[Ҡараҡалпаҡ теле|Ҡараҡалпаҡса]] || [https://kaa.wikipedia.org/ kaa] || {{Depth|kaa}} |- | [[Нуғай теле|Нуғайса]] || [https://nog.wikipedia.org/ nog] || {{Depth|nog}} |- | [[Төрөк теле|Төрөксә]] || [https://tr.wikipedia.org/ tr] || {{Depth|tr}} |- | [[Үзбәк теле|Үзбәксә]] || [https://wikipedia.org uz] || {{Depth|uz}} |- | [[Төрөкмән теле|Төрөкмәнсә]] || [https://wikipedia.org tk] || {{Depth|tk}} |- | [[Әзербайжан теле|Әзербайжанса]] || [https://wikipedia.org az] || {{Depth|az}} |- | [[Ҡырғыҙ теле|Ҡырғыҙса]] || [https://ky.wikipedia.org/ ky] || {{Depth|ky}} |- | [[Саха теле|Сахалы]] || [https://sah.wikipedia.org/ sah] || {{Depth|sah}} |- | [[Ҡумыҡ теле|Ҡумыҡса]] || [https://kum.wikipedia.org/ kum] || {{Depth|kum}} |- | [[Ҡырым татарҙары теле|Ҡырым татарса]] || [https://crh.wikipedia.org/ crh] || {{Depth|crh}} |- | [[Тыва теле|Тываса]] || [https://tyv.wikipedia.org/ tyv] || {{Depth|tyv}} |- | [[Ҡарасай-балҡар теле|Ҡарасай-балҡарса]] || [https://krc.wikipedia.org/ krc] || {{Depth|krc}} |- | [[Удмурт теле|Удмуртса]] || [https://udm.wikipedia.org/ udm] || {{Depth|udm}} |- | [[Ялан мари теле|Ялан мариса]] || [https://mhr.wikipedia.org/ mhr] || {{Depth|mhr}} |- | [[Тау мари теле|Тау мариса]] || [https://mrj.wikipedia.org/ mrj] || {{Depth|mrj}} |- | [[Коми теле|Комиса]] || [https://kv.wikipedia.org/ kv] || {{Depth|kv}} |- | [[Коми-пермяк теле|Коми-пермякса]] || [https://koi.wikipedia.org/ koi] || {{Depth|koi}} |- | [[Эрзя теле|Эрзяса]] || [https://myv.wikipedia.org/ myv] || {{Depth|myv}} |- | [[Мокша теле|Мокшаса]] || [https://mdf.wikipedia.org/ mdf] || {{Depth|mdf}} |- | [[Урыҫ теле|Урыҫса]] || [https://ru.wikipedia.org/ ru] || {{Depth|ru}} |- | [[Инглиз теле|Инглизсә]] || [https://wikipedia.org en] || {{Depth|en}} |} 90x5szmw6lbppmfj8evlx28y1rugygx 3 201410 1305400 1303106 2026-09-12T16:22:16Z Shirshikay 48080 /* Танышыу */ Яуап бирергә 1305400 wikitext text/x-wiki == Танышыу == Сәләм, Шыршыҡай! Әүҙемлегеҙ өсөн - ҙур рәхмәт! Үҙегеҙ тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт яҙһағыҙ ине... Айсар [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|фекер алышыу]]) 10:30, 17 август 2026 (UTC) :Һаумыһығыҙ, әҙрәк яҙып сыҡтым. Һәҙер бер муниципалитеттарға ҡарағанда, урта ағиҙел яҡтарының Башҡорт Урал Алдағы райондарын ғына эштәп бөтөрғә ваҡыт етә саҡ. [[Ҡатнашыусы:Shirshikay|Shirshikay]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Shirshikay|фекер алышыу]]) 14:49, 17 август 2026 (UTC) ::Маладис! Уңыштар! Әүҙемлегең кәмемәһен! [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|фекер алышыу]]) 17:14, 17 август 2026 (UTC) :::Тәүғе һаумыһығыҙ, викила хаталарҙы таптым, улар 2026 йылының ҡышынан баштап Ҡатнашыусы:Il Nur яҡтан китә һәм уның Ҡатнашыусы:Tegebot аша. Правилаларға ҡарағанда, улар нейтраль яҡты боҙа һәм этник-сәйәси темаларына билдәле сығанаҡтарһыҙ бот аша ҡыҫыла. Уны кәрәк төҙәтерғә әллә була теймәҫкә? [[Ҡатнашыусы:Shirshikay|Shirshikay]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Shirshikay|фекер алышыу]]) 05:01, 22 август 2026 (UTC) :::24 сәғәт эсендә бөтә хаталарын төҙәтеп бөттөм [[Ҡатнашыусы:Shirshikay|Shirshikay]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Shirshikay|фекер алышыу]]) 16:22, 12 сентябрь 2026 (UTC) 2wna3gf644fq6oujc9r9uq1l6s9cqel 10 201458 1305408 2026-09-12T19:38:01Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Breil-Brigels. (actm) 02.jpg 1305408 wikitext text/x-wiki Breil-Brigels. (actm) 02.jpg ndoyi6u8cfkpbwlktf0ipjsh9jjxkp4 10 201459 1305435 2026-09-13T08:55:52Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Oregon National Historic Trail in Wyoming.jpg 1305435 wikitext text/x-wiki Oregon National Historic Trail in Wyoming.jpg 879dqrvtdfyow4upl2lpmztc00sg2ya 0 201460 1305440 2026-09-13T11:54:03Z Shirshikay 48080 Икенсе Дәүләт ҡалыптың редирект яһау 1305440 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дәүләт идара итеү формаһы]] al0jj2zzigdmgc53bwyux4hnkblovml